Պահոց | Փետրվարի, 2019

Կեցցե գրականությունը, որ քաղաքական կյանքի ուղղորդիչ է դառնում. Հովիկ Չարխչյանը՝ Փաշինյանի ասմունքի մասին

19 Փտր

Armdaily.am-ի հետ զրույցում, խոսելով վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ֆեյսբուքյան ասմունքների մասին, գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանն ասաց, որ միայն խրախուսել կարող է այն փաստը, որ երկրի ղեկավարը գիտի գրականություն և պատեհ առիթներով հնչեցնում է բանաստեղծական միտքը: ‹‹Ինձ համար էական չէ, թե որտեղ է դա արտասանվում և ինչպես է արտասանվում: Այնտեղ, որտեղ առկա է պոեզիան, ամեն բան նոր երանգ է ստանում: Սա ոչ միայն զգացմունքային շեշտադրում է, այլև վերաբերմունք ու աշխարհընկալում: Եվ ուրեմն կեցցե գրականությունը, որ քաղաքական կյանքի ուղղորդիչ է դառնում››,-նշեց նա: Մեր այն հարցին, թե շուտով նշվելու է Հովհաննես Թումանյանի և Կոմիտասի 150-ամյակը, ինչ միջոցառումներ են նախատեսվում, գրականագետը նկատեց.‹‹Անկեղծ ասած, ես կարիք չունեմ սպասելու որևէ հոբելյանական տարեթվի, որ հայացք նետեմ թումանյանական աշխարհի վրա: Իսկ ընդհանուր առմամբ բանաստեղծի 150-ամյակի տոնակատարությունները լավ հնարավորություն են ևս մեկ անգամ արժևորելու մշակույթի, գրականության դերը մեր կյանքում: Դա թույլ կտա ոչ միայն մեր հարգանքն արտահայտելու մեծերի հանդեպ, այլև խթանելու նոր ժամանակների մեջ ծնունդ առնող գրավոր խոսքը՝ իբրև արարման, վերաիմաստավորման գործընթացների անբաժանելի բաղկցուցիչ: Թումանյանը եղել է ու կա: Սակայն կյանքն առաջ է ընթանում և պահանջում է նոր թումանյանների հայտնություն››:

1արխիվ

ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ԱՍՏԵՂԱՅԻՆ ԺԱՄԸ

19 Փտր

1919 թվականի փետրվարյան մի օր անսովոր եռուզեռ էր Թիֆլիսիում: Քաղաքի տարբեր անկյուններից մարդկանց մեծ ու փոքր խմբերը շարժվում էին դեպի նույն վայրը` Վոզնեսենսկայա փողոց թիվ 18 տունը, որտեղ ապրում էր հայ մեծանուն բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանը: Այս օրը գրողի ծննդյան օրն էր: Նա դառնում էր 50 տարեկան:
Հավաքվել էր մի խառնիճաղանջ ու բազմալեզու բազմություն` հայեր, ռուսներ, վրացիներ, թաթարներ, հրեաներ… Հնչում էր երաժշտությունը, աշակերտներն ասմունքում էին, լսվում էին զվարթ վանկարկումներ ու ծափողջույններ: Վերջապես բացվեց պատշգամբի դուռը և երևաց բանաստեղծը: Նա առաջ եկավ, թույլ մատները հպեց բազրիքին ու նայեց փողոցին: Բազմությունը մի պահ ալիքվեց ու լռեց: Բոլորը սպասում էին Թումանյանի խոսքին: Բայց նա շարունակում էր լռել, իսկ հայացքը հուշում էր, որ կան պահեր, երբ բառերն ավելորդ են: Այն, ինչ կատարվում էր շուրջը, գնահատանքի ու երախտիքի ամենաանկեղծ տուրքն էր, որ կերազեր ամեն մի արվեստագետ: Դա Թումանյանի աստեղային ժամն էր, որ նա վաստակել էր ազնվաբար: Սակայն ի՞նչ գնով: Թերևս միայն իրեն էր հայտնի, թե ինչ արժեր մեծ թռիչքի հատուցումը, թե բարձունքին հասնելու համար որքան դժվարին, ծանր ու երկար էր եղել դեպի վերելք տանող ճանապարհը:

hovhannes_tumanyan11-770x510

ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ՄԵԾ ՎԻՇՏԸ

19 Փտր

1915 թ. աշնանամուտին Էջմիածնից Թիֆլիս վերադարձող Թումանյանը դեռ չգիտեր, որ այսուհետ վիշտն ու դժբախտությունը պիտի կրնկակոխ հետապնդեին իրեն: Դեռ նոր էր տեղ հասել, երբ բոթը ծեծեց տան դուռը. սեպտեմբերի 16-ի կեսօրին թաքստոցից արձակված կրակոցներից սպանվել էր հարազատ եղբայրը` Մարցի վանքապետական կալվածքների կառավարիչ Ռոստոմ Թումանյանը: Անմիջապես Դսեղ մեկնեց, իր ձեռքով հողին հանձնեց եղբորը: Մի քանի օրից տուն վերադարձավ տխուր, ինքնամփոփ: Ոչ մեկին չէր ընդունում, ոչինչ նրան չէր հանգստացնում: Երեկոները խոսում էր եղբորից, հիշում Լոռիում նրա հետ անցկացրած օրերը: Չէր կարողանում հաղթահարել վիշտը:
Բայց դեռ Ռոստոմի կորստի վերքը չէր սպիացել, երբ նրա մահից երեք ամիս անց մի նոր գուժաբեր հեռագիր ստացավ այն մասին, որ ռազմաճակատում` Բաթումի մոտ, Արխավա գետի ափին սպանվել էր մյուս եղբայրը` 23- ամյա սպա Արտաշեսը… «Էս վերջին մի քանի ամիսը սոսկալի ամիսներ եղան իմ կյանքում: Առաջ Վան, հետո ամռանը` Էջմիածին, նրանից հետո մի եղբորս սպանությունը, ապա մյուսի սպանությունը, տունը կատարյալ անտեր է- միայն շփոթված սգավոր կանայք ու երեխաներ, մյուս եղբայրներս հեռավոր ֆրոնտներում կամ հիվանդանոցներում, տղերքս դեսուդեն ցրված ու վտանգի տակ…»,- գրում էր հուսալքված բանաստեղծը:
1918 թ. դեկտեմբերի 3-ի առավոտյան Թումանյանը սովորականի պես վերցրեց օրվա լրագրերը, բացեց «Հորիզոն» թերթի թարմ համարը, և այն, ինչ կարդաց այնտեղ, կայծակի պես շանթահարեց նրան. «Բեջարից դեպի Համադան տանող ճանապարհի վրա քյուրդերից սպանվել են դոկտոր Վարդանյան Միքայելը, Թումանյան Արտավազդն ու օրիորդ Սահակյանը` Քաղաքների միության ծառայող»:
Թերթը ձեռքին որդեկորույս հայրը հեկեկում էր, և աշխարհում ոչինչ, ոչինչ չկար, որ մխիթարեր նրան:
Իր սիրելի որդին, դեռ 24 տարին նոր բոլորած Արտիկը, որ հոր օրինակով բանաստեղծում ու պիեսներ էր գրում, որ հրապուրված էր ճարտարապետությամբ ու գեղանկարչությամբ և երազում էր Եվրոպայում կրթություն ստանալու մասին, առաջին իսկ կանչով զինվորագրվեց, ու հիմա հավերժ փակել էր աչքերը` խոցված դարանակալ թշնամուց…
Օրերն անցնում էին, բայց վշտի թուխպը չէր լքում Թումանյանին: Առանձնանում էր սենյակում, ժամերով նայում էր որդու դիմանկարին կամ լուռ նստում էր սեղանի մոտ, շիշը դնում էր դիմացը ու սպասում էր Արտիկի վերադարձին…
Կանցներ մի կարճ ժամանակ և նրա առանց այդ էլ կսկծացող սիրտը նորից կխարանվեր անկրելի ցավից: Ամառային մի օր նա պիտի ստանար երրորդ եղբոր` Արշավիրի մահվան բոթը: Որտե՞ղ էր ավարտը: Մի՞թե վերջ չէր ունենալու դժբախտությունների այդ շղթան, որ խեղդալար դարձած` սեղմում ու սեղմում էր կյանքի պարանոցը` ապրելը վերածելով դժոխային տառապանքի: «Հետզհետե մեր տունն ավերակ է դառնում մեր հայրենիքում։ Իհարկե, խեղճ նանն էլ չի դիմանալու էսքան հարվածներին»,- գրում էր նա իր զավակներին:
Կյանքը գունաթափվել ու իմաստազրկվել էր:

893933

ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԵՎ ՄԱՐԻԱՄ

19 Փտր

1903-ին լույս տեսած Հովհաննես Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» գիրքն անկասկած մեծագույն թռիչք էր հայ նոր գրականության մեջ: Ամեն կողմից լսում էին հիցմունքի և գոհության խոսքեր, գրքի օրինակները տարածվում էին ու արտագրվում, դրանք հասնում էին Կովկասի ամենահեռավոր անկյունները: Եվ նույնիսկ այս դեպքում քիչ չէր նրանց թիվը, ովքեր պատրաստ էին ամեն գնով նսեմացնել բանաստեղծի վաստակը, մերկապարանոց մեղադրանքներով արժեզրկել ու վատաբանել բացառիկ ձեռքբերումը: Հնարավո՞ր է այսօր հավատալ, որ ժամանակին ինչ-որ մեկը Թումանյանի մասին կարող էր հնչեցնել այսպիսի տողեր. «…Երգիչը ոտանավոր գրող է, պառնասական շինծու և անհիմն գոռոզության բանաստեղծ, առանց իդեալի, առանց առաջնորդող աստղի, միշտ ճնշված այն ճշմարտության տակ, որ ինքն էլ չգիտե, թե ինչ է ցանկանում»:
Խորապես վիրավորված Թումանյանին պաշտպան կանգնեցին նրա տաղանդի երկրպագուներն ու գրչակից ընկերները: Իշխանուհի Մարիամն, ինչպես միշտ, առաջիններից մեկն էր: Հիմա արդեն նրանց հարաբերությունները թևակոխել էին այն փուլը, երբ երկուսն էլ կարող էին պնդել, որ դա համակիրների բարեկամություն էր, մի մտերմություն, որ ընդունված է կոչել հոգևոր կապվածություն: Բայց որքա՞ն է վիճակված անխաթար պահել հոգեկան կապը, որպեսզի այն դուրս չհորդի իր ափերից ու չպահանջի ավելին: Եվ մի օր վրա հասավ անկեղծության պահը:
Այդ ճակատագրական օրվա մասին թափանցիկ հիշողությունները մեզ են ներկայանում իրենց հուզիչ մանրամասներով` քողազերծելով հույզերի այն դրաման, որ ի սկզբանե զրկված էր հանգուցալուծումից և դատապարտված մշտական զղջման: Սովորական հանդիպումը վերածվում է սիրո խոստովանության: Թումանյանը վերջապես համարձակվում է պատմել իր զգացմունքների մասին, որոնք այնպես հմտորեն թաքցրել էր: Մարիամի համար դա մեծ անակնկալ էր. «Նրա փայլուն աչքերը թափանցեցին իմ սրտի խորքերը. նա մեկնեց իր ձեռքը դեպի ինձ ու… կարծես քողը ընկավ իմ աչքերից ու մի րոպեում ես ամեն բան հասկացա… Իսկույն վեր թռա տեղիցս, բայց գլուխս պտտվեց ու վայր պիտի ընկնեի, եթե Թումանյանը չառներ ինձ իրա գիրկը: Աչքերս փակվեցին ու ես չէի տեսնում Թումանյանի դեմքի արտահայտությունը, միայն լսում էի նրա սրտի բաբախումը: Նա այլևս չէր խոսում, իմ գլուխն էլ չլմած էր ու մեզ շրջապատող լռությունը ոչնչով չէր ընդհատում այդ վսեմ րոպեները: Որքան ժամանակ մնացինք այդ դրության մեջ, ես չեմ կարող ասել. դռան զանգի ուժեղ ձայնը սթափեցրեց մեզ: Ես կամացուկ ազատվեցի Թումանյանի գրկից ու առանց խոսք ասելու նրան՝ մտա սենյակ: Թումանյանն էլ անմիջապես հրաժեշտ տվեց ու տուն գնաց: Այդ գիշեր ինձ թվում էր, որ կրակի մեջ այրվում եմ: Ես սկսեցի մեկ-մեկ հիշել մի քանի դեպքեր, որ ինձ անհասկանալի էին թվում իր ժամանակին, իսկ Թումանյանի խոստովանությունից հետո կարողացա դրանց բացատրությունը գտնել: Անկեղծ եմ ասում, որ երբեք մտքովս անգամ չէր անցնում, որ Թումանյանը կարող էր սիրահարված լինել ինձ…»:
Անկեղծացման արձագանքն այլընտրանք ունենալ չէր կարող: Իշխանուհին իր բարեկամին բացատրեց, որ քնքուշ բարեկամությունից զատ ուրիշ զգացմունք չի կարող երևակայել: Սակայն սրանք ընդամենը այն բառերն էին, որոնք պարտավոր էին հնչել: Մինչդեռ սիրտը այլ պատասխան ուներ, որը բնավ չէր բարձրաձայնվելու: Հետո միայն, երբ հոգիները խաղաղվել էին, Մարիամը պիտի խոստովաներ. «Այդ խոսքերը իմ մեջ խոր ափսոսանքի զգացումներ առաջացրին: Ինչո՞ւ այնպես դասավորվեց իմ կյանքը…»: Իսկ Թումանյանը պիտի գրեր. «Ես շարունակ ափսոսում եմ, թե ինչու… Բայց ավելորդ ինչուներ են: Անցել է, և ամեն ինչ պետք է անցնի, իսկ մենք էնքան ենք անշնորհք ու անճաշակ, որ աշխարհքի գեղեցկությունները գեղեցիկ ու սրտալի ապրել- վայելել չենք իմանում, և մեր ամբողջ կյանքը անվերջ ափսոսանք է»:
Ինչ- որ մի բան բեկվել ու կորստի էր տրվել անվերադարձ: Արգասավոր «Աբասթումանի աշունից» հետո մի քանի տարին Թումանյանը գրեթե ոչինչ չգրեց…

cjb6klll468bno8xw4d42o0ip-thumb-img-4568-1024-copy-copy.5.175.735.535.full

ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԸ

19 Փտր

Երիտասարդ Թումանյանը: Եռանդուն, կենսախինդ, մարդամոտ: Առաջին գործերը լույս ընծայելուց հետո նա ընդարձակում էր իր շրջապատը: Նոր ծանոթություններ, նոր դեմքեր, նոր կապեր: Նրանց շարքում քիչ չէին տարեկից, ազատամիտ գաղափարներով տոգորված երիտասարդները, որոնց հավաքներում գրողը ևս վարակվում էր ընդվզող ոգու համարձակությամբ, վերահաստատում ու լրացնում էր ժամանակի ընթացքն արժևորելու իր հայացքները: Սակայն երիտասարդությունը հարազատ չէր մնա իր էությանը, եթե այդ ամենը չլրացներ անբռնազբոս խենթություններով, կյանքի հաճույքները վայելելու ծարավով, արկածներով ու խնջույքներով: Ինչ խոսք, դժվար էր դիմակայել այդ գայթակղությանը: Թումանյանի համար` հատկապես: Երբեմն այդ հավաքները ձգվում էին մինչև լուսաբաց, և նա տուն էր գալիս, որպեսզի առավոտի հետ նոր հրավերքներ ընդուներ գինարբուքների ու խրախճալից երեկոների համար: Իր այդ օրերի զգացողությունների ու տպավորությունների մասին Թումանյանն անկեղծորեն խոստովանում էր ընկերոջը գրած նամակում. «Ինչ լավ բան է եղել հիմար աղմուկը, անմիտ զվարճությունը, անհոգ, անփութ վայելքը, եթե ոչ, մարդ կարող է խելագարվել»:
«Սալոնային» խմբակներում գեղեցկադեմ երիտասարդի ներկայությունը հաճելի էր հատկապես կանանց համար, որոնք միշտ էլ նրանից կարող էին ակնկալել որևէ հաճոյախոսություն կամ մի ջերմ հայացք: «Օլյան ուզում է ինձնից մի բողոք ուղարկել, չլսես: Մի՞թե կհավատաս ինձանից, իբրև թե օրիորդների հետ շատ սիրալիր եմ»,- գրում էր Թումանյանը նույն նամակում:
Իսկ արդյո՞ք պետք էր այս հարցում լիովին հավատ ընծայել բանաստեղծին: Գուցե իրապես ճշմարիտ է այն պնդումը, թե անհնար է մոլորեցնել կնոջ սիրտը, որ պատրաստ է կռահել անգամ ամենամութ գաղտնիքը:
Գաղտնիքը, որպես այդպիսին, դեռ չկար: Բայց արդեն կար նա, ով պատրաստ էր լինել ավելին, քան մյուսները՝ մնալով պատշաճության սահմաններից ներս: Նրա անունն էր իշխանուհի Մարիամ Թումանյան:

50628607_2454284114644038_6300904816382050304_o

ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ՍԵՐԸ

19 Փտր

Թումանյանն ընդամենը 18 տարեկան էր, երբ աշնանային մի օր թիֆլիսյան խուլ փողոցներից մեկում հանդիպեց Օլգա Մաճկալյանին: Հրապուրված երիտասարդը շատ արագ ճշտեց, որ աղջիկը այն նույն Տեր Հովհաննեսի դուստրն է, ում հետ նա աշխատում էր կոնսիստորիայում, և հաջորդ օրն իսկ ինչ-որ պատրվակ հորինելով` այցելեց նրանց: Հետո այցերը դարձան հաճախակի, իսկ պատրվակ փնտրելն` այլևս անիմաստ, քանի որ օրիորդի ծնողներին նույնպես դուր էր եկել գեղեցկադեմ, կիրթ, հավասարակշռված երիտասարդը: Այս հարցում Տեր Հովհաննեսը նույնիսկ ավելի հեռուն գնաց` մտադրվելով ապագա փեսային քահանա ձեռնադրել և նրա տնօրինությանը հանձնել իր ծխերը: Օլգայի մայրն անհամեմատ զուսպ էր, թեև վերջինս ավելի շատ հակված էր վստահելու նախախնամությանը: Ահա թե ինչ է պատմել Օլգան իրենց առաջին տարեմուտի մասին. «1888 թ. հունվարի 1-ին առավոտյան մայրս մեր խոհանոցում մի ծիտ է տեսնում, բռնում է ու բերում սենյակ: Ծիտը դրինք վանդակում: Մայրս ասաց, որ դա լավ նշան է, Նոր տարվա բերած բախտը: Երեկոյան Օհանեսը եկավ մեր տուն Նոր տարին շնորհավորելու: Մի երկու ժամ նստեց, խոսեցինք դեսից-դենից ու գնաց: Մի քանի ժամանակ անց մայրս ասաց, որ ուզում են մեզ նշանել»:
Թռչնի թևով ավետվածը շուտով ի կատար ածվեց: Նշանադրությունը կայացավ նույն տարվա մարտի 24-ին` հարազատների մասնակցությամբ և օրհնությամբ: Իսկ դեկտեմբերին նրանք ամուսնացան:
Անօթևան փեսան տեղափոխվեց կնոջ ծնողների տուն: Նա ձեռքին ընդամենը մի փոքրիկ կապոց ուներ` իր հագուստը և երկու գիրք: Սակայն գլխավերևում ծածկ ունենալու հանգամանքը դեռ չէր ազատում հին պարտքերից (նա պարտամուհակ էր տվել նախկին տանտիրոջը վարձի դիմաց ու դեռ մի քանի տարի պիտի նրա կողմից հետապնդվեր ու վճարումներ կատարեր), հետո առանց այդ էլ անմխիթար վիճակին այժմ գումարվում էր նորաստեղծ ընտանիքի հոգսը, և թերևս այդ ծայրահեղ կարիքն էր, որ բանաստեղծին հարկադրում էր մերթ իր համաձայնությունը տալ քահանա դառնալու դրդումներին, մերթ հաշտվել հաշվապահ աշխատելու առաջարկի հետ: Ճիշտ է, թե մեկից, թե մյուսից այնուամենայնիվ հաջողվեց ազատվել, բայց մի՞թե դա կարող էր սփոփանք լինել: Նրան անհրաժեշտ էր ավելին, քան սոսկ կեցության խնդիրն էր պահանջում, և նվազագույնը` երազանքների դռները բաց պահելու համար:

150

ՄԱՆԴԱՐԻՆԻ ՄԱՍԻՆ

12 Փտր

Ամանորն առանց մանդարինի, ինչպես ձմեռն` առանց ձյան: Մեր տոնական սեղանների մանդարինը հիմնականում բերվում է Աբխազիայից: Հիմա մի բան պատմեմ, գուցե ձեզ էլ հետաքրքրի: Աբխազիայում մանդարին սկսել են աճեցնել 1901 թվականից: Նախաձեռնության հեղինակը առևտրական Նիկոլայ Իգումնովն էր: Նրան աքսորել էին Կովկաս: Քրեական գործում ասվում էր, որ Իգումնովը հատակին է նետել ցարի դիմանկարը և սկսել է ոտքերով տրորել: Մինչդեռ ամեն բան իրականում եղել էր այլ կերպ: Այս առևտրականը մի օր պարահանդես էր կազմակերպել: Եվ այդ խնջույքի թեժ պահին, որոշելով զարմացնել իր հյուրերին, նա գրպանից դուրս էր բերել ոսկեդրամներ ու շաղ էր տվել շուրջբոլորը: Բայց քանի որ դրամների վրա ցարի պատկերն էր, իսկույն գտնվել էին մարդիկ, ովքեր կատարվածը վերևներում մատուցել էին իրենց ցանկալի լույսի ներքո: Արդյունքում մարդուն աքսորեցին: Աքսորեցին, սակայն չկարողացան նրան զրկել ձեռներեց մարդու հատկանիշներից: Եվ արդյունքում աճեցին ու Աբխազիայում տարածվեցին մանդարինի այգիները:

information_items_20840

ԳՐՔԱՅԻՆ ԲԵԿՈՐՆԵՐ

12 Փտր

Որոշ աղբյուրներ պնդում են, թե Ալեքսանդր Դյուման Կովկասում ճամփորդելիս եղել է նաև Հայաստանում: Ես չգիտեմ` դա այդպես է, թե ոչ: Փոխարենը կասեմ, որ Ֆրանսիա վերադառնալուց հետո հայտնի գրողը Փարիզում բացել է այդ երկրի առաջին խորովածանոցը: Ի դեպ, նա նաև հայտնի խոհարար էր և նույնիսկ գիրք է գրել խոհարարական արվեստի մասին:

* * *
Գրողների համար դրախտային երկիր է համարվում Նորվեգիան: Եթե այստեղ որևէ գրող հրատարակում է իր գիրքը, ապա կառավարությունն անմիջապես գնում է այդ գրքից 1000 օրինակ և բաժանում է գրադարաններին: Սա գնահատվում է իբրև պետական աջակցություն:

* * *
Իսկ դուք գիտե՞ք, որ գրադարան կա նաև տիեզերքում: «Միր» ուղեծրային կայանում վեջին տարիների ընթացքում հավաքվել է շուրջ 100 անուն գիրք: Տիեզերական գրադարանում կարելի է գտնել նեղ մասնագիտական գրականությունից մինչև Իլֆի ու Պետրովի վեպերը:

БАННЕР-для-сайта-НБ-РГУ-им.-С.А.-Есенина

ԳԵՏՆԻՆ ԸՆԿԱԾԻ ՄԵՂՔԸ

12 Փտր

Գյուղի տղերքով կռիվ անելիս գնում էինք կալերը: Արևախանձ ցորենի հոտը երևի պիտի մեղմեր մեր վայրի գրգիռները: Կռիվը պիտի գյուղի ականջներին հասու չլիներ: Ծեծում ու ծեծվում էինք աչքից հեռու: Բայց մեր կռիվներն էլ իրենց չգրված օրենքներն ունեին ու դրանցից մեկն էլ ընկածին չխփելն էր: Ոչ նրա համար, որ ընկնելիս մեղքը ներվում էր կամ գետնին լինելն ապաշխարանք էր դառնում, այլ որովհետև ուժը թուլության հետ պիտի չափվեր նույն հարթության վրա, իսկ ոչնչացման մաղձը նախ կարժեզրկեր շահողին, հետո միայն կիջներ ու կդիպչեր պարտվողի պատվախնդրությանը: Սա էր ազնիվ կռիվը մեր ճանաչած ու գիտակցած իմացության ծիրում:
Դրա համար էլ հաղթողը ձեռքը պարզում էր, որ ընկածը բարձրանա:
Ու ազնիվ հաղթանակը այդ ձեռքմեկնումի մեջ էր:

Հովիկ Չարխչյան

draka_dava_new

ԿՅԱՆՔՆ ԱՌԱՆՑ ՔԵԶ

10 Փտր

Ռուս բանաստեղծ Սերգեյ Եսենինը ուներ գրական քարտուղար` Գալինա Բենիսլավսկայան: Նա էր, որ տարիներ շարունակ վարում էր Եսենինի գործերը, բանակցում էր հրատարակիչների հետ: Նրանց կապն այնքան ամուր և խորն էր, որ Եսենինի մահից մեկ տարի անց Գալինան ինքասպան եղավ բանաստեղծի շիրմի մոտ` Վագանկովյան գերեզմանատանը: Կինը մահից առաջ մի երկտող էր թողել, որտեղ գրված էր. «Ինձ համար ամենաթանկ բանն այս գերեզմանում է»:

istorija-lyubvi-sergeja-esenina-i-galiny-benislavskoi-photo-normal

ՈՒՄ Է ՊԵՏՔ ՊՈՄՊՈՆԸ

9 Փտր

Ձմեռ է: Շատերն են այսօր գլխարկ կրում: Իսկ առավել տարածված են ձմեռային այն գլխարկները, որոնց վրա թելերի գնդաձև խուրձ կամ, ինչպես ընդունված է ասել, պոմպոն կա: Անվանումն առաջացել է ֆրանսերեն pompe (պերճանք) բառից: Սակայն քչերը գիտեն, թե որտեղից է դա գալիս և ինչ կիրառական նշանակություն ունի:
Պոմպոն առաջին անգամ սկսեցին գործածել բանակում, 18-րդ դարից: Ըստ դրանց գույների կարելի էր իմանալ՝ դիմացինը շարքային է, թե՞ սպա: Իսկ ահա անգլիացի նավաստիները պոմպոն էին կրում բոլորովին այլ նպատակով: Այն ժամանակներում նավախցերը ցածր առաստաղ ունեին և գլխարկին ամրացված թելերի գունդը գլուխը պաշտպանում էր հարվածից:
Հիմա գնդաձև խուրձը բացառապես դեկորատիվ դրվագ է և ձմռան հետ ասոցացվող հմայիչ արտահայտչամիջոց:

pompon-fakty

ՀՅՈՒԳՈՅԻ ՉԱՐՉԱՐԱՆՔՆԵՒԸ

9 Փտր

Գրողների տարօրինակությունների մասին շատ է գրվել, բայց դրանց շարքում Վիկտոր Հյուգոն առանձնահատուկ է: Բանն այն է, որ Հյուգոն ժամանակ առ ժամանակ «մարտնչում էր» սեփական ծուլութան դեմ, քանի որ սովորություն ուներ կիսատ թողնել սկսած գործը: Կրկին գրասեղանի մոտ վերադառնալու համար նա դիմում էր զանազան խորամանկությունների: Օրինակ, «Փարիզի աստվածամոր տաճարը» վեպը գրելիս նա սափրեց իր գլխի կեսը, որ հարկադրված լիներ տնից դուրս չգալ և աշխատել: Իսկ մի անգամ նա ամբողջովին մերկացավ և հրամայեց ծառաներին տնից դուրս տանել իր հագուստները ու չվերադարձնել, քանի դեռ ստեղծագործությունն ավարտին չէր հասցրել:

Hugo

ՆԱԽԱՏԻՊԸ

9 Փտր

Ալեքսանդր Դյումայի վեպերի հանրահայտ հերոսը՝ դ’Արտանյանն ունեցել է իրական նախատիպ: Նրան կոչել են Շարլ դը Բաս դ’Արտանյան: Ծնվել է 17-րդ դարի սկզբին, Գասկոնիայում: Մեծ պատիվներ ու ճանաչում ձեռք բերելով զինվորական ծառայության մեջ, վերջինս որոշում է ամուսնանալ: Սակայն պսակադրությանը հաջորդած 6 տարիների ընթացքում ընդամենը 2 անգամ է այցելում կնոջը: Վիրավորված կինն ի վերջո զայրանում է ու մտնում է մենաստան: Իսկ դ’Արտանյանը վախճանվել է 1673 թվականին: Այդ մասին գրել են նաև այն ժամանակվա թերթերը:

018

ԼԱՎԱՏԵՍԱԿԱՆ ԽԱԲԿԱՆՔ

9 Փտր

Երբ միլիարդատեր Ջոն Ռոկֆելլերը 97 տարեկան էր, նրա կյանքի համար մտահոգված բժիշկների առաջարկով ամեն օր տպագրում էին մի թերթ, որն իր ձևով և կառուցվածքով չէր տարբերվում «Նյու Յորք թայմզ»-ից: Բայց այդ թերթի համարները լի էին բացառապես լավատեսական նյութերով, որոնք տեղեկացնում էին, թե իբր տնտեսական ճգնաժամն ավարտվել է, գործազուրկներ չկան, գտնվել է քաղցկեղի բուժումը և համանման այլ ուրախալի «փաստեր»: Ճիշտ է, միլիարդատերը խաբվում էր, բայց փոխարենը շարունակում էր ապրել:

gazeta

ԻՆՔՆԱՎՍՏԱՀՈՒԹՅԱՆ ՎՆԱՍՆԵՐԸ

9 Փտր

1989 թվականի սեպտեմբերին Ռուսաստանում էքստրասենս Է. Ֆրենկելը հայտարարեց, թե իր բացառիկ ունակության շնորհիվ կարող է կանգնեցնել ցանկացած տրանսպորտային միջոց և ոչ մի վնասվածք չստանալ: Ապացույցի համար նա որոշեց կանգնեցնել բեռնատար գնացքը: Գնացքի մեքենավարը հասցրեց միայն տեսնել, թե ինչպես Ֆրենկելը մի կողմ նետեց իր պայուսակը, կանգնեց գծերի վրա ու լարեց մարմինը: Մեքենավարը սեղմեց վթարային արգելակը, բայց արդեն ուշ էր…

* * *
Նույն 1989 թվականի վերջին Ավստրալիայում քունկ-ֆու մարտարվեստի սանը իր ուսուցչից լսեց հետևյալ խոսքերը. «Դու այժմ հասել ես այն մակարդակին, որ մերկ ձեռքերով կարող ես գիշատիչ սպանել»: Տպավորված աշակերտը ոգևորվեց և գիշերը գնաց Մելբուռնի կենդանաբանական այգի: Նա թափանցեց այգու տարածք, մտավ առյուծի վանդակը և մարտական դիրք ընդունեց:
Վաղ առավոտյան գազանանոցի աշխատակիցները վանդակում գտնան երիտասարդի հոշոտված մարմինը:

Starker Geschäftsmann

Երջանկության նախագիծ. Հովիկ Չարխչյան

9 Փտր

Ականավոր հոգեբան, Նոբելյան դափնեկիր և վարքագծային տնտեսագիտության հիմնադիր Դանիել Կահնեմանն իր «Հիշողության փորձը» դասախոսության մեջ օրինակներ բերելով արձակուրդների թեմայից մինչև կոլոնսկոպիա, բացատրում է, թե ինչպես են մեր «ապրումի ենթակա եսը» և «հիշող եսը» տարբեր ձևերով ընկալում երջանկությունը: Կահնեմանը նկատում է, որ փողի պակասը որոշ շեմից ներքև խոչընդոտում է երջանկությանը, թեև այդ շեմից բարձրանալիս չի ավելացնում երջանկությունը: Բեծ Բրիտանիայում, ԱՄՆ-ում մասնավորապես սոցիալական քաղաքականությունը մշակելիս պետական գործիչներն սկսել են լրջորեն մտածել հասարակական երջանկության մասին: Կահնեմանը համոզված է, որ շատ ժամանակ չի անցնի, երբ մարդիկ կսկեն վիճել, թե ինչ են նրանք ուզում` երջանկություն, թե կյանքի բարձր որակ: «Երջանկության նախագիծն» իր տևողությամբ դեռևս թույլ չի տալիս որոշակի եզրահանգումներ անել երջանկության համահայկական ընկալման շուրջ: Թերևս, ընդհանուր եզրակացություններ երջանկության մասին, որ այն պահն է` որսա, հոգու, սրտի, մտքի և գործողության ներդաշնակությունն է, սիրելու ունակությունն է, սիրած գործով զբաղվելն է, հայրենի երկրում ապրելն է, ամեն օր արթնանալն է: Բայց մի բան հաստատ է` Հայաստանի քաղաքագիտական միտքը շուտով պետական մակարդակով հաշվի է նստելու քաղաքականության մշակման այս նոր ըմբռնման հետ, որ մեծ նշանակություն ունի տնտեսագիտության, հանրային քաղաքականության և ինքնաճանաչման համար: Մոտ ապագայում երջանկությունը հստակ քաղաքական օրակարգ է դառնալու` չափման կոնկրետ միավորներով ու ձևաչափերով: «Երջանկության նախագիծը», կարծում եմ, կնպաստի երջանկության պատկերացման և հաշվառման քայլերին:

Գրող Հովիկ Չարխչյան.

Կար մի շրջան, երբ ես համոզված էի, որ երջանկության համար բանաձև գոյություն չունի, որովհետև յուրաքանչյուր մարդ երջանկության իր պատկերացումն ունի: Բայց վերջին շրջանում սկսել եմ այլ կերպ մտածել. եթե նրանք, ում դու սիրում ես, երջանիկ են, ուրեմն դու կարող ես քեզ համարել ամենաերջանիկ մարդը: Մյուս կողմից երջանկության պատկերացման առկայությունը խանգարում է ճիշտ ընկալել երևույթները, ճիշտ սահմանել կյանքի իմաստը` դառնալով մի նշաձող, որին ձգտելիս կարող ես չնկատել, չարժևորել շատուշատ կարևոր բաներ, կարճ ասած` հայտնվել Հովհ. Թումանյանի «Հիմար մարդը» հեքիաթի հերոսի կարգավիճակում, երբ գնում էր խոստացված երջանկությունը գտնելու և անընդհատ չէր նկատում ճանապարհին հանդիպած երջանկությունները: Դրա համար ես հակված եմ ավելի քիչ մտածել երջանիկ լինելու մասին, բայց անելու ամեն ինչ, որը գոնե կմոտեցնի երջանկության սահմաններին, եթե, իրոք, այդպիսի բան գոյություն ունի:

Անձնական երջանկություն.

Հենց հիմա անձնական երջանկության աստեղային ժամս եմ ապրում ամեն աստծո օր, երբ դուռը բացում եմ և տեսնում թոռնիկիս: Ավելին երբեք չեմ պահանջի աստծուց, ավելին չեմ էլ երազի: Այդ փոքրիկ մարդուկը հիմնավորապես վերափոխել է իմ հայացքը աշխարհի, մարդկանց հանդեպ: Երբ զայրացած եմ, տնեցիները գիտեն, որ ինձ շտապ պետք է տանել թոռնիկիս մոտ, որովհետև նրան տեսնելուց հետո այն, ինչ հունից հանել էր ինձ, դառնում է սովորական բան, նույնիսկ զարմանում եմ` ինչո՞ւ էի այդպես զայրացել: Ես ապրում եմ իմ թոռնիկով, շնչում եմ նրանով: Իմ երջանկությունը հիմա անուն-ազգանուն ունի` Հովիկ Չարխչյան կրտսեր:

Մասնագիտական երջանկություն.

Մասնագիտական երջանկությունը բոլորովին կապված չէ մասնագիտական հաջողության հետ: Մասնագիտական երջանկության վերին նիշը ստեղծագործական պրոցեսն է, երբ քո մտքերը, քո հույզերը, քո ապրումները տող, պարբերություն, էջ են դառնում: Ու հանկարծ մի օր հանդիպում ես մարդկանց, որ հուզվել են քո գրած տողից, մտածել են քո գրածի շուրջ, ի վերջո, համամիտ են քեզ: Հասցեագրել խոսք, միտք, ապրում և մի օր տեսնել, որ այն հասել է ընթերցողին` այս ամենի մեջ երջանկության շատ գեղեցիկ գույներ կան: Երջանկություն է, երբ դու քեզ համարում ես ավագ սերունդ, բայց տեսնում ես, որ տարիների տարբերությունը չի խանգարում, որպեսզի նոր սերնդի հետ զրուցես նույն լեզվով, և այդ զրույցի կայացման համար լինի փոխըմբռնման դաշտ: Այսինքն` դու միայն քո ժամանակի մեջ չապրեցիր, հույս ունես, որ գալիք ժամանակներում էլ կապրես, կապող կամուրջ դառնալ երկու ժամանակների համար:

Հանրային երջանկություն.

Այսօրվա պես հիշում եմ` 1992-ի մայիսին փողոց դուրս եկա և ականջիս զրույց ընկավ, որ մերոնք մտել են Շուշի: Չեմ կարող պատմել, թե ինչ զգացի: Հետո մեր գյուղի կենտրոնում մեծ կաթսաներ էին դրել և մատաղ էին անում հաղթանակի առթիվ: Մսերը բաժանում էին անցորդներին, և մեզ թվում էր, որ մենք էլ բաժին ունենք այդ հաղթանակից: Մարդիկ նման դեպքերում տարբեր կոչեր են վանկարկում, ես չեմ կարողանում միանալ այդ վանկարկումներին, բայց ամբողջ մարմնով, ամեն բջիջով ցնծացել եմ այդ հաղթանակի համար: Մեզ կենսականորեն անհրաժեշտ էր այդ շոշափելի, առարկայական հաղթանակը, ուժի ցուցադրման հաղթությունը: Քարտեզի վրա գիծ էր քաշվել, որը քո’ գիծն է, դա քո’ տարածքն է: Սա խենթանալու երջանկություն էր: Կամ ապրիլյան հեղափոխության օրերին ինչպես կարելի էր երջանիկ չզգալ, երբ արդեն պարզ էր, որ բացվում են դռները հեղափոխության առաջ և դու նոր, ուրիշ Հայաստանի հեռանկարն ես տեսնում: Խնդրում եմ, գոնե հիմա եկեք տեղծենք այն երկիրը, որի մասին երազում ենք` ազնվության, բարեկեցության, ստեղծարարության, մարդկային առողջ հարաբերությունների երկիր: Ես դողում եմ ամեն անցնող օրվա համար, սիրտս շատ ցավում է, երբ վրիպում եմ տեսնում, ասում եմ` տղերք, ուշադիր եղեք, հանգիստ գործեք, ամեն ինչ լավ է, մի ամբողջ ժողովուրդ ձեր մեջքին կանգնած է, և սա էլ իշխանությունների երջանկությունն է:

Երջանիկ երկիր, երջանիկ հասարակություն.

Ես իմ երկիրն այնքան շատ եմ սիրում, որ նույնիսկ որևէ մակդիր չեմ ուզում դնել նրա կողքին. ուժեղ կլինի, թե թույլ` իմ սերը դրանից չի նվազելու: Բնական է, որ պիտի երազեմ երջանիկ մարդկանցով երջանիկ երկրի ուտոպիան տեսանելի լինի և արժանանամ նրան տեսնելու բախտին: 54 տարեկան եմ և հասցրել եմ շատ բաներ տեսնել` խորհրդային երկիր, այդ երկրի փլուզվելն եմ տեսել, նորանկախ երկրի կայացումն եմ տեսել, պատերազմ, երկրաշարժ, հազար տեսակի իշխանավորներ, պայքարի հազար ձևեր. հիմա ինձ խաբելը դժվար է, դրա համար էլ երկրի երջանկության հետ կապված երազանքներս փոքր են: Ուզում եմ, որ ամեն քաղաքացի արժևորված լինի, ոչ թե մարդկանց խումբը, մարդկանց խավը և կամ ընդհանուր հասարակությունը: Ուզում եմ ոչ ոք ուշադրությունից դուրս չլինի և չլինեն կարևորների ու անկարևորների, պիտանիների և անպիտանների, կուսակցականների և անկուսակցականների բաժանարար գծեր: Ես գիտեմ, որ մեծ հաշվով սա անիրագործելի մի բան է, բայց կա մի սահման, որի ներսում իմ երազածը հնարավոր է անել: Հենց այդ փոքրիկ սահմանի մեջ եթե կարողանանք կառուցել այնպիսի հասարակական հարաբերություններ, որտեղ բոլորը հավասար են, սա մեծ արդյունքներ կտա նախևառաջ հասարակական ընկալումներում և մտածողության մեջ: Պիտի փոխվեն կարևորության սահմանները, որ չափվում է գրպանի պարունակությամբ և զբաղեցրած դիրքով: Ինձ համար խոնարհումի արժանի է այն մարդը, որ հիմա դաշտում աշխատում է, քարը քարի վրա է դնում, տուն կառուցում, հեռավոր գյուղի դասարանում մեկ աշակերտ է կրթում: Արդյո՞ք վարորդը, որ խաղաղ պայմաններում հաց է հասցնում զինվորին պակաս կարևոր է, քան սահմանին կանգնած զինվորը: Նրանք կարևոր են հավասարաչափ, որովհետև մեկն առանց մյուսի չեն կարող լիարժեք լինել: Նույն կերպ` չկան կարևոր և անկարևոր տարածքներ, կարևորագույն աշխարհագրական դիրքեր. բոլորը կարևոր են հավասարապես:

Մարինա Բաղդագյուլյան

25353826_1687825344600953_1047252348540839895_n

Կանանց չհաճոյախոսելով՝ նրանց համակրանքը շահելը արվեստ է. Հովիկ Չարխչյան

9 Փտր

Yelaket.am-ի զրուցակիցն է հրապարակախոս, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը, ով մեզ հետ իր խոհերը կիսեց ամենամեծ հիասթափության,ամենահուզիչ սիրո պատմության, կանանց հաճոյախոսելու և տղամարդու սերը պահպանելու մասին:

-Ո՞րն է գեղարվեստական գործի ամենամեծ արժանիքը:

— Ինքնատիպությունը՝ շաղախված իմաստնությամբ:

-Ըստ Ձեզ՝ Պարույր Սևակի սիրային քնարերգության ո՞ր գործն են արժևորում երիտասարդները և ինչու՞:

— Ընտրությունը շատ անհատական է: Ամեն սերունդ որոնում ու գտնում է իր ներաշխարհի հետ ներդաշնակող հնչերանգը: Ամեն սերունդ «Երգ երգոցն» ընթերցում է իր ձայնով:

-Ձեր սիրո երգը:

— Դա մի երգ է, որ հնչում է ամեն օր, բայց յուրաքանչյուր բացվող առավոտի հետ ինձ թվում է, թե ես այն լսում եմ առաջին անգամ:

-Ո՞րն է ամենահուզիչ սիրո պատմությունը,որ երբևէ ընթերցել եք:

-Էդմոն Ռոստանի «Սիրանո դը Բերժերակը»:

-Ձեր գրքերից մեկում գրել եք, որ կանայք միշտ ասում են այն, ինչ ամենաքիչն ես ուզում լսել:Այդպե՞ս է:

— Այո, դա այդպես է և նաև դա է կանանց սիրելու պատճառներից մեկը: Եթե նրանք լինեին կանխատեսելի, ամբողջ հմայքը կցնդեր:

-Կնոջը հաճոյախոսելն արվե՞ստ է:

— Կանանց չհաճոյախոսելով՝ նրանց համակրանքը շահելն է արվեստ:

-Ո՞ր հերոսն է <<այրված>> թևերով վազում սիրո հետևից:

— Ասպետ դե Գրիյոն «Մանոն Լեսկոյից»:

-Ո՞րն է տղամարդու սերը պահպանելու լավագույն միջոցը:

— Նրա արժանապատվությունը հարգելու կարողությունը:

-Ի՞նչը չեք կարող ներել մարդուն:

— Ոչ մի վատ արարք ներման արժանի չէ:

-Ժամանակն է անցնում, թե՞ մարդը:

— Միշտ և բոլոր դեպքերում՝ մարդը:

-Ի՞նչն է Ձեզ ամենամեծ հիասթափությունը պատճառում:

— Ցինիզմը և գռեհկությունը:

-Մարդու ո՞ր հատկանիշն եք առավել կարևորում. խելացի՞, թե՞ զարգացած:

— Անկասկած՝ խելացին: Զարգացածն ընդհանրապես հատկանիշ չեմ համարում:

-Ինչպիսի՞ն եք տեսնում երկրի գալիքը:

— Դժվարին, սակայն չընկճվող:

Նյութը պատրաստեց Նարինե Պետրոսյանը:

7e95ed13a2e361064ca0538070ed9527

ԳՐՔԵՐԸ ՄՆԱՑԻՆ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻՆ

9 Փտր

Եղելություն է: Մի անգամ ընկերս պատմեց.
— 1993-ին էր: Լուսաբացին հերթական ադրբեջանական գյուղը գրավեցինք: Տնից տուն էինք անցնում, ստուգում էինք՝ հո թաքնված զինյալ չկա՞: Տներից մեկն եմ մտնում ու բերանս բաց է մնում: Շքեղ գրադարան, բացմաթիվ արժեքավոր, հազվագյուտ գրքեր: Առանց հապաղելու սկսեցի դուրս քաշել: Երևի մի 20-25 գիրք առանձնացրեցի ու լցրեցի ուսապարկիս մեջ:
Երեք օր հետո հերթափոխը հանձնեցինք, մեքենայով հետ ենք գալիս: Ծնկներիս եմ դրել գրքերի կապոցը, տրամադրությունս բարձր է: Բավականին ճանապարհ էինք անցել ու հանկարծ անհանգիստ մի կասկած սողոսկեց ներսս: Նայում եմ գրքերին ու մտածում եմ. «Ախր սրանք իմը չեն: Ես գողության պես մի բան եմ արել: Բայց հո թալանչի չե՞մ»:
Ասացի՝ կանգնեցրեք մեքենան: Վարորդն արգելակեց: Ամայի մի վայրում էինք: Իջա վիլիսից, գրքերը դրեցի ճանապարհի եզրին ու ետ եկա. «Գնացինք»: Մեքենան տեղից պոկվեց: Շրջվեցի, մի անգամ էլ նայեցի: Դատարկ ճանապարհի վրա գրքերի կապոցն էր: Իմը չէին: Իմը չդարձան:

Հ. Չ.

depositphotos_198881106-stock-video-old-book-on-the-road

ԴԱԼԻԻ ՄՐՋՆԱԿԵՐԸ

9 Փտր

Լուսանկարում 65-ամյա Սալվադոր Դալին դուրս է գալիս Փարիզի մետրոյից՝ հսկայական մրջնակերի ուղեկցությամբ: Քչերին է հայտնի, որ էքսցենտրիկ նկարիչն իսկապես իր տանը մրջնակեր էր պահում և նրա հետ զբոսանքի էր ելնում՝ կենդանու պարանոցին ոսկեզօծ կապ ամրացրած, իսկ աշխարհիկ ընդունելությունների ժամանակ դնում էր ուսին: Ասում են, որ Սալվադոր Դալիի սերը մրջնակերի նկատմամբ ծնունդ է առել այդ կենդանում մասին Անդրե Բրետոնի «After the Giant Anteater» պոեմն ընթերցելուց հետո:

7518555-R3L8T8D-500-znamenitosti-6

ԱՍԵՂԱՅԻՆ ԲՈՒԺՈՒՄ

9 Փտր

Բժիշկն ասեղով ծակծկում է ոտքս:
— Ցավու՞մ է,- հարցնում է նա:
— Հա:
— Ի՞նչ եք զգում:
— Զգում եմ, որ ասեղով ոտքս եք ծակում:
Սկսում է ասեղը խրել մյուս ոտքիս մեջ:
— Իսկ հիմա՞,- հարցնում է նա:
— Հիմա էլ է ցավում:
— Տարօրինակ է,- մտահոգ դեմքով ինձ է նայում բժիշկը:
Եվ ես մինչև հիմա ուզում եմ հասկանալ, թե ի՞նչն էր այդքան տարօրինակ: Այդ ի՞նչ ակնկալիքներ ուներ նա իմ ծակծկվող ոտքից, որ ես չարդարացրեցի:

Հ. Չ.

foot pain

%d bloggers like this: