Պահոց | Հունվարի, 2012

Միավորված աշխատավորի ներթափանցումները

31 Հնվ

Միավորված աշխատանքային կուսակցության ղեկավար Գուգեն Արսենյանը որոշել է վերադառնալ ակտիվ քաղաքականություն, և սա արդեն անառարկելի փաստ է: Ու եթե ոմանք դա պիտի համարեն անակնկալ քայլ, ապա նրանց միանգամից ասենք, որ այս որոշումն առաջին հերթին անակնկալ էր հենց Արսենյանի համար, քանի որ 2007-ի ընտրական անհաջողությունից հետո Արսենյանն իր ՄԱԿ-ը «պահածոյացրեց», իսկ ինքն ամբողջ հոգով նվիրվեց բիզնեսին՝ հին ընկերների մոտ չվերադառնալու հաստատ որոշմամբ: Սակայն, ինչպես ասում են, «երբեք չասես՝ երբեք», քանի որ հայտնի չէ, թե վաղը ինչ ամպեր կարող են կուտակվել գլխիդ և իրավիճակային փոփոխություններն ուրիշ ինչ ելքեր կթելադրեն: Իսկ Արսենյանի հետ ճիշտ նման մի բան կատարվեց անցյալ աշնանը, երբ նա հայտնվեց Երևանի քաղաքապետարանի հետ լուրջ հակասությունների մեջ: Խոսքն այն մասին էր, որ քաղաքապետարանը ապամոնտաժել էր Արսենյանին պատկանող ընկերության գովազդային վահանակները` պնդելով, թե դրանք անօրինական են տեղադրված: Այս դեպքն անասելի վիրավորանք պատճառեց նրան, և ՄԱԿ-ի ղեկավար ու «Յունիքորն Գրուպ» ընկերության սեփականատեր Գուրգեն Արսենյանին այլ բան չէր մնում անելու, քան հրահանգել, որպեսզի ընկերությունը ժամանակավորապես դադարեցնի գործունեությունը մայրաքաղաքում: «Կարծում ենք, որ նման քաղաքային իշխանության հետ աշխատելը մեր ընկերությանը պատիվ չի բերում, չենք ուզում նման քաղաքային իշխանության հետ աշխատել»,- հայտարարեց խոցված Արսենյանը և նույն վայրկյանին էլ հայտնվեց… քաղաքական դաշտում, քանի որ մեկ այլ դաշտ գնալու ոչ ցանկություն կար, ոչ էլ հնարավորություն:
Սրանից անմիջապես հետո գործարար-կուսակցականը հարկ համարեց մեկ անգամ էլ ցուցադրել իր վերաբերմունքը գործող իշխանության նկատմամբ՝ տեղեկացնելով, որ ոչ մի գնով չի ընդգրկվի ՀՀԿ համամասնական ցուցակում, եթե անգամ Հանրապետականից իրեն այդպիսի առաջարկ անեն: Իհարկե, հազիվ թե Հանրապետականի մտքով անցներ Արսենյանին իր գիրկը կանչել, քանի որ մեկ անգամ (ու ընդմիշտ) փակել էր դուռը նրա երեսին դեռ 4-5 տարի առաջ, սակայն մեր հերոսն իր անձը կարևորելու խիստ պահանջ էր զգում, և այս կարգի մտքեր արտասանելը այսուհետ նրա համար պիտի սովորական երևույթ դառնային:
Խոսելով քաղաքականության մասին, Արսենյանը սովորաբար հասկանում է երկու բան՝ սեփական բիզնեսի ապահովագրում և վերադարձ խորհրդարան: Ու երբ նա տեղեկացրեց, թե ՄԱԿ-ը սկսել է ակտիվացնել քաղաքական գործունեության աստիճանը, իսկ նպատակը հենց խորհրդարանում քաղաքական ներկայություն ունենալն է, ամենքն էլ հասկացան, որ խոսքը ոչ այնքան ՄԱԿ-ի, որքան Արսենյանի ներկայության մասին է: Բայց ներկայություն ասվածն էլ իր առանձնահատկություններն է ունենում, և այն, ինչ մատուցեց վերադարձող պարոնը, լիովին բացահայտում է փայլուն ստրատեգի նախանշած «օպերացիայի» էությունը:
Երեկ Գուրգեն Արսենյանը հանրությանը տեղյակ պահեց, որ չի հերքում այն լուրերը, թե առաջիկա խորհրդարանական ընտրություններին հնարավոր է, որ ինքը մասնակցի «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության համամասնական ցուցակով: Նրա խոսքերով` իր կուսակցության համագումարում, որը տեղի կունենա փետրվարի 27-ից մարտի 2-ը ընկած ժամանակահատվածում, պարզ կդառնա իր ու իր կուսակիցների մասնակցության ձևաչափը: Վերջին միտքը պետք է հասկանալ ոչ այնպես, թե Արսենյանը կարող է հանկարծ վերցնել ու հրաժարվել ԲՀԿ-ի մատյաններում իր անունը ոսկե տառերով գրելու հնարավորությունից: Բոլորովին ոչ: Խոսքն այս դեպքում այն մասին է, որ գոյություն ունի նաև մասնակցության այլընտրանքային տարբերակը, ինչի մասին նա արդեն խոսել էր մի քանի օր առաջ: Արսենյանն ասել էր, որ հնարավոր է` մեծամասնականով իր թեկնածությունն առաջադրի Արաբկիր վարչական շրջանի թիվ 4 կամ 5 ընտրատարածքում: «Իմ առաջադրումը նաև մեծամասնական համակարգով տակտիկական խնդիր է, որպեսզի ավելացնեմ կուսակցության հնարավոր մանդատների թիվը»,- բացատրել էր նա՝ վերստին շեշտելով կուսակցության անունը և դարձյալ հասկացնել տալով, որ իրականում խոսք կարող է գնալ միայն իր և վերստին իր մասին: Այլ կերպ ասած, նա կարող է լինել ինչպես ցուցակում, այնպես էլ առանձին՝ ապահովագրելով սեփական անձը ամեն կարգի տհաճ անակնկալներից, իսկ դրա հետ մեկտեղ իրագործելով մի երրորդ նպատակ՝ այն է՝ մրցակից դառնալ «անհաշտ հակառակորդների» համար: Տվյալ պարագայում խոսքը վերաբերում է արդեն հիշատակված Արաբկիր վարչական շրջանն ընդգրկող թիվ 5 ընտրատարածքին: Բանն այն է, որ այնտեղ առաջադրվելու հայտ է ներկայացրել նաև Արտակ Սարգսյանը` նույն ինքը՝ «SAS»-ի Արտակը: Պարզ է, որ վերջինիս հետ սրեր խաչելու հեռանկարը ոչ այնքան սպորտային հրապուրանք է, որքան մի մարտահրավեր, որին Արսենյանն, ինչպես տեսանք, անվանում է «տակտիկական խնդիր»:
Բայց վերադառնանք «Բարգավաճ Հայաստանում» պարտված գործարարի համար անկյուն հատկացնելու փաստին, որին անդամակցելու (իսկ ավելի ճիշտ կլինի ասել՝ այնտեղ ներթափանցելու) իր հաջող գործարքը Արսենյանը մեկնաբանում է ոչ այլ կերպ, քան գաղափարական դաշինքների կողմնակից լինելու պատրաստակամությամբ: Նա նաև կողմնակից է քաղաքական մրցակցությանն ու բանավեճերին, և կարծում է, որ այս խորհրդարանական ընտրությունները պետք է իրականացվեն հենց այդ պլատֆորմների տեսանկյունից ելնելով: Տեսնես ինչպե՞ս է Արսենյանի բախտը բերել ԲՀԿ-ում գաղափարական պլատֆորմ տեսնել, մի բան, որ դեռ ոչ մեկին չի հաջողվել: Բայց գուցե հենց նման պայծառատեսությունն է, որ Արսենյանին առանձնացնում է մեզ պես շարքային մահկանացուներից, իսկ Տերը միայն եզակիներին է շնորհում այդ բացառիկ կարողությունը՝ թափանցել ԲՀԿ-ի հաստ պատերի միջով, տեսնել անտեսանելին, դառնալ այն, ինչ պահանջում է տվյալ պահի իրավիճակը: «Վերջիվերջո, մենք, լինելով քաղաքական կուսակցություն ու լինելով ողջամիտ մարդիկ, պետք է կարողանանք գտնել առավելագույն օգտակար գործողության գործակից ունեցող մեխանիզմը։ Հո մենակ չե՞նք մասնակցում մասնակցելու համար։ Այսինքն` մեր մասնակցությունը ի սկզբանե նպատակ ունի քաղաքական ներկայություն ապահովել խորհրդարանում»,- ասում է Արսենյանը և հավատում է իր ասածին: Միայն թե օգգ-ի մասին նրա դատողությունները նույն՝ պարսպապատեր հաղթահարելու հատկությունը չունեն, ինչով օժտված է դրանք արտասանողի անձը: Եվ Արսենյանի ընտրազանգվածին այդ դեպքում այլ բան չի մնում, քանի ետ նայել ժամանակի միջով, վերհիշել, թե Ռոբերտ Քոչարյանի պաշտոնաթողությունից կարճ ժամանակ անց ինչպես էր նա հայտարարում, որ Քոչարյանի ժամանակ խաղի կաննոները հստակ էին, իսկ Սարգսյանի պարագայում անորոշություն է, և հասկանալ, թե ո՞վ է Արսենյանը, ու՞ր է գնում, ու՞մ հրահանգով է գնում և հանուն ինչի՞ է գնում…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Advertisements

Արտը՝ խախուտ, մահանեն՝ կարկուտ

30 Հնվ

Երբ օրեր առաջ Դաշնակցությունը «Ժառանգության» և «Բարգավաճ Հայաստանի» հետ համատեղ նույնաբովանդակ նամակներով դիմեցին ԱԺ նախագահին՝ ամբողջությամբ համամասնական ընտրակարգով ընտրություններ անցկացնելու հարցի վերաբերյալ խորհրդարանական լսումներ հրավիրելու խնդրանքով, այս նախաձեռնությունը գնահատվեց ոչ այլ կերպ, քան տագնապի ազդանշան և այդ հիմքի վրա ամենաանսպասելի շփման եզրեր որոնելու նախնական փորձ: Բոլորն էլ հասկանում էին, որ 100 տոկոսանոց համամասնականի ցանկությունը ոչ մի գնով չի հաղթահարի խորհրդարանի ամուր պատնեշը, բայց նաև ակնհայտ էր դառնում այն, որ այս անգամ մեծամասնականով գնալու համար անհրաժեշտ ռեսուրսների պակասը խիստ է անհանգստացնում ՀՅԴ-ին: Հավանաբար երբեք ընտրություններից առաջ դաշնակցականներն այսչափ խոցելի չեն եղել, որքան այժմ:
Տարիներ շարունակ կար այն կարծրացած համոզմունքը, որ ՀՅԴ-ն ունի կայուն ընտրազանգված, և եթե աշխարհն էլ փուլ գա, նա կարող է հաղթահարել իրեն անհրաժեշտ 7-10 տոկոսի շեմը: Աշխարհն, իհարկե, դեռ փուլ գալու հակվածություն չունի, և Դաշնակցությունն էլ նախկինի նման հրապարակավ հայտարարում է, որ կուսակցությունը ԱԺ ընտրություններում կհաղթահարի 5 տոկոսի ընտրական սահմանագիծը: Բայց այլ բան են բառերը, մեկ այլ բան՝ ներքին համոզմունքը, ինչն էականորեն տատանված է, և եթե նույնիսկ փորձ է արվում ամեն գնով դա քողարկել, միևնույն է, այն տեսանելի է և ունի իր ծանրակշիռ պատճառները:
Որպես նման՝ «ներկայանալի» հանգամանք պետք է նշել ՀՅԴ-ի կողմից հնարավոր դաշնակիցների փնտրտուքը: Ճիշտ է, օրերս ՀՅԴ բյուրոյի ներկայացուցիչ Հրանտ Մարգարյանն ասաց, թե կուսակցությունը այս պահին տրամադրված է միայնակ մասնակցել խորհրդարանական ընտրություններին, սակայն հիշյալ «սեպարատիզմը» ոչ այնքան սկզբունքային դիրքորոշում է, որքան նախկին բարեկամներից լքված լինելու և նորերին դեռ չգտնելու արդյունք: Դաշնակցականները նույնպես խոստովանում են, որ քաղաքական դաշտը բավականին նեղացել է և ըստ այդմ պայքարը լինելու է դժվարին: Իսկ սա նշանակում է, որ միայնակությունն այլևս ոչ թե համարձակության ու ինքնավստահության արդյունք է, այլ բացահայտ ձախողման նախանշան, և ՀՅԴ-ն՝ ուզի թե չուզի, ստիպված է շատ արագ համախոհներ գտնել:
Այս ֆոնի վրա խիստ հավաստի հնչեց տեղեկությունն այն մասին, որ բոլորովին վերջերս Հրանտ Մարգարյանի բնակարանում տանտերը Վահան Հովհաննիսյանի և Արմեն Ռուստամյանի հետ քննարկել է առաջիկա ընտրություններին կուսակցության մասնակցության հարցը և արծարծել նախանշվող «Ազատ դեմոկրատներ»-«Ժառանգություն» դաշինքին ՀՅԴ-ի միանալու հնարավորությանը: Տվյալ դեպքում խոսքն այն մասին չէ, թե որքանով է հավանական նման միությունը, այլ այն մասին, որ Դաշնակցությունը բոլորովին էլ դեմ չէ «ալյանս» կազմել ինչ-որ մեկի հետ, ով կթեթևացնի նրա թռիչքը դեպի ապագա խորհրդարան: Եվ թերևս հենց այս անորոշությունն է նաև պատճառը, որ կուսակցության վերնախավը չի շտապում հստակեցնել իր նախընտրական ցուցակը: Վստահեցումներն այն մասին, թե այդ ցուցակում այս անգամ էլ մեծ անակնկալներ չեն լինելու, հնչում է ոչ այնքան համոզիչ: Անակնկալներ, անշուշտ կլինեն, բայց դրա մասին հանրությունը կիմանա այն ժամանակ, երբ վրա կհասնի ցուցակն անուններով համալրելու պահը:
Համամասնական ցուցակ կազմելուց առավել բարդ մի գործ էլ կա՝ մեծամասնական ընտրատարածքներում թեկնածուներ առաջադրելու հնարավորությունը: Իհարկե, կարելի է առաջ մղել ցանկացած մեկին և հայտարարել, թե տվյալ անձը պաշտպանվում է ՀՅԴ-ի կողմից: Բայց եթե խոսենք պոտենցյալ թեկնածուների և նրանց հաղթելու հնարավորության բարձր աստիճանի մասին, ապա այս դեպքում դաշնակցականներին չպիտի նախանձենք: Կային ուրախ, բարի ժամանակներ, երբ գործարար աշխարհի կարկառուն դեմքերը ապաստան էին որոնում Դաշնակցության թևերի տակ, պայքարում էին նրա բարեհաճության ու ցուցակներում անդամագրվելու իրավունքը ձեռք բերելու համար: Այժմ այդ օրերը քաղցր հիշողություն են, և ինչպես պատճառների, այնպես էլ հետևանքների մասին ՀՅԴ-ում շատ լավ գիտեն: Հազիվ թե դրամապանակի սիրահարներին կուսակցությունում երբևէ ընկալել են իբրև գաղափարական մարտիկների, բայց Դաշնակցությունն իր հերթին այսօր դրա դառը պտուղներն է ճաշակում՝ զղջալով այն բանի համար, որ դուռ է բացել կասկածելի վարկի ու վարքի տեր մարդկանց առաջ:
Եթե խոսք գնաց ՀՅԴ-ի խոցելի կետերի մասին, ապա չենք կարող շրջանցել կուսակցության առնչությունը նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի հետ և վերաբերմունքը ներկայիս նախագահի նկատմամբ: Ասենք, ՀՅԴ լիդերներն իրենք են տվել դրա առիթը: Երկար ժամանակ է, ինչ շրջանառվում է Քոչարյան-ՀՅԴ կապի առկայության փաստը, և դաշնակցականները կարծես թե երբեք չեն բացառել Քոչարյանի ակտիվացումը ընտրությունների նախաշեմին: Հարցին, թե Դաշնակցությունը կընդգրկե՞ր Քոչարյանին իր ցուցակում, ՀՅԴ-ում խոսափողական պատասխան են տալիս. «Ճիշտն ասած` չենք մտածել այդ մասին»,- կրկնում են նրանք: Իհարկե, մտածել են, և ոչ մեկ անգամ: Իհարկե, կներառեն իրենց ցուցակում, եթե Քոչարյանն այդպիսի ցանկություն հայտնի: Միայն թե այն, որ նման շրջադարձը խիստ ընդգծված հետևանքներ կունենա, դեռևս շփոթմունքի ու ցայտնոտի մեջ գտնվող Դաշնակցության համար այսօր այնքան էլ հստակ չէ:
Ճիշտ այդպիսի անորոշ, չպարզեցված վերաբերմունք կա նաև Սերժ Սարգսյանի հանդեպ: Բոլորովին վերջերս էր, երբ Հրանտ Մարգարյանը չբացառեց, որ ՀՅԴ-ն կարող է նորից համագործակցել Սերժ Սարգսյանի հետ, քանի որ «քաղաքականության մեջ ոչինչ չի բացառվում»: Սակայն այս խոսքերն արտասանելուց հաշված օրեր անց «Ռեգիոն» հետազոտական կենտրոնի կողմից կազմակերպված առցանց հարցազրույցի ընթացքում արդեն Կիրո Մանոյանը՝ անդրադառնալով Սերժ Սարգսյանին սատարելու մասին հարցին` ասաց, որ Դաշնակցությունը ոչ նրա վարած սոցիալական և մոնոպոլիզացված տնտեսական քաղաքականության հետ է համամիտ, ոչ էլ տարվող արտաքին քաղաքականության, հատկապես` հայ-թուրքական արձանագրություններից հետո: Այսինքն, համագործակցության մասին խոսք լինել չի կարող:
Նման պնդուներից որի՞ն հավատալ: Թերևս դարձյալ այն մտքին, որ «քաղաքականության մեջ ոչինչ չի բացառվում»: Իսկ քանի դեռ վրա չի հասել բացասման բացասումի ճակատագրական պահը, ՀՅԴ-ն զբաղված է իր նախընտրական ծրագրային դրույթների մշակման գործով: Հիշենք, որ այդ ծրագիրն ավանդաբար ունենում է սոցիալական ուղղվածություն, ու հիմա կարելի է հանգիստ սրտով այնտեղ գրել, որ երկրի վիճակը ծանր է, որ իշխանությունները շարունակում են իրենց գաղջ, գորշ ղեկավարությունը երկրում, որ Դաշնակցությունը չի հավատում նրանց խոստումներին, թե աննախադեպ ազատ ու արդար ընտրություններ են անցկացնելու: Սրանք շատ հարմար ձևակերպումներ ու տարբերակներ են, քանի որ ձախողման դեպքում միշտ էլ կարելի է արդարանալ, որ իրենք նախապես էին դա մատնացույց արել:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

30 Հնվ

Չարենցի կրակոցը, «Հ2» հեռուստաընկերություն:

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

29 Հնվ

Հանրային հեռուստատեսություն, «Ազատ Գոտի» ռեալիթի թոք շոու- Ժամանակակից հայ գրականություն

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ

29 Հնվ

… Մորդ երգը, օրորը, որ նա երգել է քեզ համար, ամբողջ կյանքում քեզ հետ է, որպես այնքան հրաշալի, այնքան դժվար ու գեղեցիկ մեր հողի երգ- երգոցը: Երբեմն բանաստեղծություն ես գրում, որպեսզի ձերբազատվես այն զգացմունքից, որ քեզ հետապնդում, չարչարում, խանգարում է: Հայտնի է, որ ձորալանջերի քարերից արևի հոտ է գալիս: Այդ հոտը սուր է զգացվում հատկապես երեկոյան, մայրամուտից հետո: Այդ հոտն ինձ ծանոթ է մանկությունից: Բայց մի քանի տարի առաջ քաղաքային իմ բնակարանում հանկարծ զգացի քարերի արևային բույրը: Ես ֆիզիկապես ինձ զգացի ձորալանջին, ֆիզիկապես շնչեցի այդ բույրը: Արևի բույր առա սունկից, մամուռից, մութից, ամպից, ծառի շշուկից, աստղերից, ամեն ինչից… Ես ամբողջովին լցված էի արևի բույրով, և ցանկություն առաջացավ այդ բույրը բաժանել մարդկանց, որ նրանք էլ զգան, շնչեն այդ բույրը և գրեցի մի գազել…
Երբ ես դեռ փոքր էի, և մենք ապրում էինք խորը ձորի մեջ, մեզ համար արևի ճանապարհը կարճ էր, երկու, իրար շատ մոտիկ, հանդիպակաց սարերի գագաթից գագաթ ընկած մի անտեսանելի կամուրջ… Մի օր մենք որոշեցինք բարձրանալ սարը և տեսնել, թե ուր է գնում արևը: Հեռու, շատ հեռու արևմուտքում մենք տեսանք երկնքի մեջ մտած մի սպիտակ գագաթ: Արևն իջել էր այդ հեռավոր գագաթի վրա, որը վառվում էր մայրամուտի գույներով: Պատկերը շլացուցիչ էր, տպավորությունը՝ անպատմելի: Ես ուզում էի այդ մասին պատմել մարդկանց… Հիմա ես գիտեմ, որ պոեզիան ամեն ինչից դուրս նաև պատմում է մարդկանց, մեզ շրջապատող կյանքի և բնության հրաշալի, հեքիաթային, հսկայական մետաֆորների մասին: Ես շատ եմ սիրում հողը և այն ամենը, որ բուսնում է նրանից, սնվում է նրանով: Եվ երբ ասում են մայր հող, ես գիտեմ, որ դա գեղեցիկ խոսքի համար չեն ասում: Ես հիշում եմ հեռավոր սովի տարիները, երբ Հայաստանի լեռներում ձմռան հետ վերջանում էին հացի վերջին պաշարները: Մենք՝ գյուղի երեխաներս, չորեքթաթ էին տալիս լանջերն ի վեր և բուսական կեր էինք հայթայթում՝ արմտիքներ, տերևներ, տարբեր տեսակի խոտեր: Կակաչի կոկոններ էինք ուտում, կակաչի ցողունից դուրս եկած կաթնանման խեժը կարմրացնում էր մեր բերանը, մեր ձեռքերը: Կակաչի բողբոջին «պուտածիծ» էինք ասում: Այդպես մայր հողը մոր նման մեզ ծիծ էր տալիս… Չլիներ այդ դժվար և դժվարության մեջ երջանիկ մանկությունը, հնարավոր է, որ ես բանաստեղծ չդառնայի:

ԵՐԵՔ ԼՈՒՍԱՆԿԱՐ՝ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

28 Հնվ

1996 թ. օգոստոս, Լեռնային Ղարաբաղ:


ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿԻ ՎԵՐՋԻՆ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑԸ

28 Հնվ

1971 թ. հունիսի 14-ին Հայաստանում գտնվող չեխ լրագրող Իրժի Սկոումալը (ճանաչված թանրգմանչուհի Լյուդմիլա Մոտալովայի ամուսինը) ուղևորվում է Չանախչի՝ հանդիպելու Պարույր Սևակին, նրան ձայնագրելու, ինչպես նաև բանաստեղծին «Անլռելի զանգակատան» գրական կոմպոզիցիայի չեխերեն տարբերակի ձայնագրությունը բանաստեղծին հանձնելու նպատակով: Անհնար էր պատկերացնել, որ այդ զրույցից երեք օր անց Սևակն այլևս ողջ չէր լինելու:
Պահպանվել է այդ կարճ հարցազրույցի սղագրությունը, որը ներկայացնում ենք անփոփոխ:

-Ինչո՞վ եք այժմ Դուք զբաղված, Պարույր:
-Ուրեմն, նախ և առաջ, երկու տարի է արդեն գիրք եմ հանձնել, շուտով լույս կտեսնի, զբաղված էի այդ գրքով` պետական հրատարակչության գծով: Եվ երկրորդ` հիմա քանի որ աշխատում եմ նաև Ակադեմիայում, Գրականության ինստիտուտում, «Սայաթ-Նովան և հայ միջնադարը» այդ գրքի վրա եմ աշխատում: Հավանաբար, մինչև տարեվերջ կվերջացնեմ: Առայժմ իմ ամենաշտապ գործերը դրանք են: Ծրագրեր, պլաններ շատ ունեմ: Դա էլ արդեն հետագայի գործ է: Որից հետո պետք է զբաղվեմ Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» (պոեմի) թարգմանությամբ, նույնպես Ակադեմիայի գծով: Ոչ թե բանաստեղծական թարգմանություն դա պետք է լինի, այլ գիտական թարգմանություն: Ըստ որում պիտի ավելացնեմ, որ դա եղել է իմ տարիների, ամբողջ կյանքի մեծ երազանքներից մեկը: Հենց որ «Սայաթ-Նովան և հայ միջնադարը» վերջացնեմ, անմիջապես անցնելու եմ այդ գործին:
-Իսկ Ֆրիկը չե՞ք թարգմանելու:
-Երևակայեք, որ Նարեկացուց առաջ իմ մտադրություններից մեկը հենց Ֆրիկ թարգմանելն էր: Բայց որովհետև հիմա ծրագրվեց Նարեկացի, Նարեկացուց հետո անպայման կանցնեմ, հաջորդ գործս՝ գիտական, կլինի Ֆրիկը:
-Ի՞նչն եք, Պարույր, Դուք համարում ամենահիմնականը գրողի համար:
-Նախ և առաջ ինքնուրույն մտածողությունը, ազատ մտածելը, ճշմարտությունը կիսատ չասելը: Առանց դրա, եթե Աստված նույնիսկ մեծ տաղանդ տված լինի, որևէ բան դուրս չի գա:
-Ասում են, որ վատ փորձը շատ օգտակար է գրողին…
-Վատ փո՞րձը… Անպայմա՛ն, և ով որ ասել է, միանգամայն ճիշտ է ասել: Բայց, դժբախտաբար, կարելի է վատ փորձ ունենալ և, օգտվելով այդ փորձից, նորից վատ գործ կատարել: Դա էլ կա: Այնպես որ եթե վատ փորձի վրա չես սխալվում, չես էլ զգում, որ սխալվել ես, կարող ես ամբողջ կյանքում վատ աշխատել: Եվ, փառք Աստծու, այնքան գրողներ կան, որ հետո վատ փորձը շարունակեցին մինչև վերջ:
-Ունե՞ք ինչ-որ ծրագիր, որը դեռևս վախենում եք իրագործել:
-Շատ-շատ: Այդպիսի ծրագրեր շատ ունեմ: Նախ և առաջ, վախենում եմ իմ սեփական ուժերից, որ չեմ կարողանում կատարել: Բայց քանի որ արդեն շուտով հիսուն տարեկան եմ դառնում, եթե հիմա էլ չկարողանամ կատարել, ուրեմն երբևէ չեմ կարող կատարել: Հավանաբար, շուտով ինչ որ մտածել եմ, ինչ որ հետաձգել եմ տարիներ շարունակ, այսուհետև կաշխատեմ անել:
-Ըստ Ձեզ, Պարույր, որո՞նք են ժամանակակից հայոց գրականության հիմնական գծերը:
-Նախ և առաջ, մեր գրական նոր մտածողությունը, մի բան, որ մի տասը տարի առաջ շատ քիչ էր: Ամենակարևոր բանը դա եմ համարում:
-Ինչ-որ մեկը ինձ ասել է կամ ես եմ ինչ-որ տեղ կարդացել, որ մարդկանց պետք է նախապատրաստել կոսմիկական դարաշրջանի համար: Դուք ի՞նչ եք մտածում այդ մասին:
-Իմ կարծիքով կոսմիկական դարաշրջանի և գրականության հարցերը բոլորովին տարբեր են: Կարելի է թռնել-գնալ Լուսին, վերադառնալ` մնալով միևնույն մարդը: Այնպես որ հարկավոր է մարդուն պատրաստել ոչ թե թռիչքների երկրագնդից դուրս, այլ այնպես անել, որ երկրագնդում կարողանա այդ թռիչքները գործել, թեկուզ մի երկրից մյուս երկիր:
-Շուտով արդեն չեխ ընթերցողը կծանոթանա Ձեր գրքին: Կուզենայի՞ք որևէ բան ասել նրան:
-Ամենից առաջ ես շատ կուզենայի, որ Ձեր ունկնդիրները իմանային, թե մի ամբողջ ժողովուրդ, հայ ժողովուրդը ինչքան է սիրում և իրեն երախտապարտ զգում Լյուդմիլա Մոտալովային, որի շնորհիվ է, որ հայոց գրականությունը այսօր հնչում է Չեխոսլովակիայում: Գալով Չեխոսլովակիային և առհասարակ չեխ և սլովակ ժողովուրդներին` ամբողջ սրտով, ինչպես եղբայրը եղբորը կարող է ցանկանալ, ցանկանում եմ բարեբախտություն, երջանկություն և լավագույն ապագա:

Հիմա ու՞մ հերթն է

27 Հնվ

Ֆրանսիական Սենատի աննախադեպ քայլից և դրան հաջորդած նույնքան մեծ իրարանցումից հետո առաջին հարցը, որ սկսեց հուզել շատերին, հետևյալն էր. ո՞վ է լինելու հաջորդը: Մարդկանց մոտ ոչ միայն տպավորություն, այլև խորին համոզմունք կա, որ Ցեղասպանության ճանաչումը, ինչպես նաև դրա ժխտումը քրեականացնելու գործընթացը պիտի ընդունի ֆրանսիական ազդակները, վերածվի անկասելի ու շարունակական արշավի, իր ցանկում ընդգրկի նորանոր պետությունների անուններ: Որպես ասվածի տրամաբանական հետևանք, սկզբում հիշատակվեց Գերմանիան, որը նույնպես կարող է նման օրինագիծ ընդունել, և այդպիսի խոսակցություններ արդեն կան: Այնուհետև հիշատակեցին Իսպանիայի անունը: Բայց առավել հաճախ և առավել հետևողական կերպով այս օրերին խոսվում է Միացյալ Նահանգների մասին: Եվ սա պայմանավորված չէր սոսկ ԱՄՆ-ի հայկական համայնքների այն խոստմամբ, թե Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հաջորդ «մարտը» կծավալվի Վաշինգտոնում: Դրա նախադրյալների առկայությունն այնքան ծանրակշիռ էր, որ նույնիսկ թուրք հայտնի վերլուծաբան, լրագրող Մեհմեթ Ալի Բիրանդը հայտարարեց. «Հերթում է Միացյալ Նահանգները: Կարող է վաղը չէ մյուս օրն էլ նման օրենք ընդունվի Գերմանիայում կամ Ւսպանիայում: Այս ամենը պետք է հաշվի առնել այժմվանից»:
Երբ Փարիզից ԱՄՆ հասավ ոգևորիչ լուրը, Ամերիկայի ազդեցիկ հայկական լոբբիստական խմբերը անմիջապես հիշեցրին նախագահի Բարաք Օբամային իր խոստումը, հորդորեցին ի վերջո հավատարիմ մնալ դրան` ճանաչելու Օսմանյան կայսրությունում 1,5 մլն հայերի զանգվածային ջարդերն ու տեղահանությունները որպես ցեղասպանություն: «Ֆրանսիայի Սենատի համարձակ քվեարկությունն Ատլանտյան օվկիանոսը հատող լույս էր` ուղղված ամերիկացի քաղաքական գործիչներին, որոնք արդեն երկար ժամանակ Անկարային թույլատրում են խոչընդոտել ԱՄՆ-ի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը: Մենք նախագահ Օբամային կոչ ենք անում հարգել իր տված խոստումը` ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը, և Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատին կոչ ենք անում քննարկման դնել Ցեղասպանության ճանաչման մասին 304 բանաձևը»,- ասվում էր Ամերիկայի Հայ դատի հանձնախմբի հայտարարության մեջ:
Վաշինգտոնի համար գուցե հեշտ է տեղաբնակ հայերին ինչ-որ խոստմամբ կամ հավաստիացմամբ մոլորեցնել, սակայն պիտի դժվար լինի շրջանցել այն փաստը, որ այդ երկրի 42 նահանգների կողմից արդեն իսկ ճանաչվել է ցեղասպանությունը: Մերժել՝ նույն է, թե հակասության մեջ մտնել սեփական ժողովրդի հետ:
Բայց վերադառնանք ամերիկյան իշխանությունների փոփոխական կեցվածքի նոր դրսևորմանը և տեսնենք, թե ուրիշ ինչերի է ընդունակ գերտերության վարչախումբը: Ֆրանսիայի Սենատի որոշումից հետո այդ հարցի առնչությամբ օվկիանոսի մյուս կողմում առաջին հրապարակային ելույթն ունեցավ ԱՄՆ պետքարտուղարի խոսնակ Վիկտորիա Նուլանդը, ով իր հերթական ճեպազրույցի ժամանակ ասաց, թե ցեղասպանությունների ժխտումը քրեականացնող օրենքի առնչությամբ իրենց տեսակետն արդեն հայտնի է, այն անփոփոխ է, և Ֆրանսիայի կառավարության հետ Սպիտակ Տունն արդեն կիսել է իր մոտեցումները: Սակայն Նուլանդը նաև ասաց. «Սա Ֆրանսիայի և Թուրքիայի խնդիրն է, և մենք ցանկանում ենք, որ նրանք լավ հարաբերություններ ունենան: Ֆրանսիան և Թուրքիան Միացյալ Նահանգների դաշնակիցներն են: Ահա, սա է մեր ուղերձը նրանց»:
Թվում էր՝ չեզոք պահվածքի մասին անհնար էր ավելի հստակ արտահայտվել, քան շարադրել էր խոսնակը: Բայց պարզվեց, որ դա ընդամենը առաջին և այն էլ խիստ խաբուսիկ ալիքն էր: Դրան պիտի հաջորդեր մյուսը՝ ոչ միայն անհամեմատ հզոր, այլև տրամագծորեն հակառակը: Հենց այդպիսի ալիք էլ պարգևեց ԱՄՆ պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնը: Մոռացության տալով խոստացված չեզոքությունը, նա հայտարարեց, որ իր երկիրը Ֆրանսիայի ուղին չի ընտրի և Օսմանյան Թուրքիայի օրոք կատարված Հայոց ցեղասպանության փաստը ժխտելու համար քրեական պատիժ չի սահմանի: «Մեր ուժեղագույն կողմերից մեկն այն է, որ մենք խոսքերը չենք քրեականացնում: Մարդիկ կարող են ասել գրեթե ամեն ինչ, ինչ ցանկանում են, և մեր երկրում նրանք այդպես էլ անում են: Այլ երկրներ, այդ թվում` մեր մտերիմ բարեկամներն ու դաշնակիցները, այնպես, ինչպես Ֆրանսիան, այլ չափանիշներ ունեն: Բայց մենք, հուսով եմ, խոսքերը քրեականացնելու ուղին երբեք չենք ընտրի»,- նշեց նա:
Իհարկե, շատ դյուրին է տիկին պետքարտուղարին հիշեցնել այն բոլոր դեպքերը, երբ այդ երկրում մարդկանց դատապարտել են իրենց հրապարակային այս կամ այն ելույթի համար, և խոսքի ազատության մասին կատարյալ օրենսդրություն ունենալու առասպելը հազիվ թե համոզիչ հնչի Քլինթոնի լսարանի համար: Սակայն Հիլարի Քլինթոնը ոչ միայն պնդում է այդ դրույթը, այլև արտասանում է մի թեզ, որը բառ առ բառ վերցված է թուրքական քարոզչությունից: Ըստ նրա խորին համոզման, Հայոց ցեղասպանության թեմայով քննարկումները պետք է վարեն պատմաբանները, ոչ թե քաղաքական գործիչները:
Ահա հենց այս կետի վրա է, որ ամերիկյան դիրքորոշման իրական պատկերը ներկայանում է իր ամբողջ մերկությամբ: Այսինքն՝ եթե կա անհրաժեշտություն խուսանավելու այդ թեմայից, ապա Վաշինգտոնում պատրաստ են նույնիսկ օգնության կանչել թուրքական «բառամթերքը», միայն թե արդարացվի ոչ միայն իրականության հերքումը, այլև խոստմնազանցությունը: Իսկ թե այդ երկրում ինչպես է դա արվում, սրա մասին շատ վաղուց գիտենք: Հայերի զանգվածային կոտորածների փաստը ճանաչելու վերաբերյալ օրենսդրական նախաձեռնությունն առաջին տարին չէ, որ ելումուտ է անում Կոնգրեսի դռներից: Դրա անցկացնելու փորձերը քանիցս կատարվել են, սակայն հաջողությամբ չեն պսակվել: Եվ եթե նույնիսկ ինչ-որ պահի ԱՄՆ-ի համար ընդունելի դարձավ «Օսմանյան կայսրությունում հայերի զանգվածային ոչնչացում» արտահայտությունը, ապա դրա հետ մեկտեղ նրանք այդպես էլ չարտաբերեցին «ցեղասպանություն» բառը:
Օրերս ցեղասպանության ճանաչման բանաձևի ջատագով, ԱՄՆ կոնգրեսական Ադամ Շիֆը դարձյալ նամակ է հղել Միացյալ Նահանգների նախագահ Բարաք Օբամային՝ հորդորելով նրան կատարել դեռևս նախագահական ընտրությունների քարոզարշավի շրջանակում տված խոստումը և ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը։ Օբաման այդ մասին հաստատ չի մոռացել: Բայց հազիվ թե նա դառնա Սարկոզի…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Դավոսից տեսանելի աշխարհը

27 Հնվ

Շվեյցարիայի Դավոս լեռնային հանգստավայրում այս օրերին ոչ բոլորն են հանգստանում: Արդեն երկրորդ օրն է, ինչ այստեղ իր աշխատանքներն է սկսել Համաշխարհային տնտեսական 42-րդ համաժողովը՝ նույնիսկ հանգստի մեկնածներին հիշեցնելով այն տագնապների ու վտանգների մասին, որոնք կարող են սպառնալ յուրաքանչյուրին՝ անկախ գրպանի պարունակությունից: Դավոսյան հավաքին մասնակցում են մոտ 2600 քաղաքական գործիչներ ու գործարարներ: Նրանցից գրեթե 40-ը պետությունների կամ կառավարությունների ղեկավարներ են: Քննարկման հիմնական թեմաներն են Եվրոպայում պարտքային ճգնաժամը և կապիտալիզմի ապագան, ինչն իր հերթին ենթադրում է ուշադրության կենտրոնում պահել չորս առավել արդիական խնդիրներ` տնտեսական աճի և զբաղվածության, առաջնորդության ու նորարարության, կայունության և ռեսուրսների օգտագործման, սոցիալական ու տեխնոլոգիական մոդելները: Համաժողովի հիմնական թեման է` «Մեծ փոխակերպում. նոր մոդելների ձևավորում»:
Որպես այդպիսինի հնարավոր տարբերակ ներկաները ակնկալում էին որոշակի հստակեցումներ ստանալ այն ծրագրից, որը մշակել էին Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելը և Ֆրանսիայի նախագահ Նիկոլա Սարկոզին՝ հուսալով այդ կերպ պայքարել եվրագոտում պարտքային ճգնաժամի դեմ: Սակայն հազիվ թե նրանց ներկայացրած տարբերակը լիովին բավարարի բոլոր կողմերին: Ու քանի դեռ ոմանք ջանում են հուսադրել հիասթափվածներին, հոռետեսները տխուր կանխատեսումներ են անում այն մասին, թե իբր կապիտալիզմի արևմտյան մոդելին մնացել է ոչ ավել, քան 3-4 տարվա կյանք: Նրանց պատկերացումներում սա արդեն ծավալված խաղի ավարտն է, քանի որ ֆինանսական համակարգը սպանում է իրական տնտեսությունը: Սակայն Դավոսում նմանատիպ դառը ճշմարությունները հնչեցնելն այնքան էլ հեշտ բան չէ, այդ իսկ պատճառով լրատվամիջոցները հենց առաջին օրը տեղեկացրեցին այն վիճաբանության մասին, որ ընթացել է համաժողովի կուլիսներում:
Եթե նույնիսկ ընդունենք, որ աղբը տնից դուրս նետելու համար ընտրված պահն իսկապես նպատակահարմար չէր, ապա սրա հետ մեկտեղ չենք կարող չփաստել, որ այդ գաղտնիքը վաղուց այլևս գաղտնիք չէր: Ամիսներ ի վեր բազմաթիվ տնտեսագետներ ու առաջատար վերլուծաբաններ գրում էին այն մասին, որ բիզնեսի ու երկրների կառավարությունների հանդեպ հասարակությունների վստահությունն աղետալիորեն նվազել է: Իսկ եթե ասվածին հավելենք նաև այն, որ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի կանխատեսումներն իրենց հերթին են առավել սրում մտավախությունները, ապա պարզ կդառնա, թե ինչ պատճառով են շուրջբոլորը գուժում, որ համաշխարհային տնտեսությունը կրկին մտել է «վտանգավոր գոտի»:
Ի՞նչ են ասում նրանք, ովքեր վստահություն չունեն ձեռնարկվող գործընթացների հանդեպ: Վերջիններիս համոզմամբ, անցած 3 տարիների ընթացքում աշխարհը ստիպված էր զբաղվել քաղաքականության, տնտեսության և ֆինանսների ոլորտներում ճգնաժամի կառավարմամբ, միայն թե տեսադաշտից դուրս է թողնվել հիմնական տրանսֆորմացիան, որի մեջ իրականում գտնվում է աշխարհը, և որի ֆոնին որոշումներ կայացնելու սովորական մեթոդները արագորեն հնանում են: Դա է պատճառը, որ հրաժարվելով հին մեթոդներից, այսօր Դավոսում առաջարկներ են հնչում մտածել բազմամշակութային և բազմաէթնիկական աշխարհի նոր մոդելների շուրջ, ուր հաշվի կառնվեն գլոբալացման և տեխնոլոգիական նորարարությունների սոցիալական նշանակությունները:
Այս տեսանկյունից ուշադրության է արժանի հատկապես Համաշխարհային տնտեսական համաժողովի (ՀՏՀ) հիմնադիր և գործադիր նախագահ Կլաուս Շվաբի կարծիքը, ով պարզապես անկեղծացել էր և հայտարարել, թե ինքը չի հավատում արդի կապիտալիզմին: «Կարելի է բացարձակ վստահությամբ ասել, որ կապիտալիստական համակարգն իր ներկայիս ձևով բացարձակապես համահունչ չէ արդի աշխարհի մոդելին»,- նշել էր համաժողովի հիմնադիրը և պնդել, որ քաղաքական գործիչների ու ամբողջ հասարակության սխալները հանգեցրել են ֆինանսական մի ճգնաժամի, որի իսկական պատճառները ֆինանսական համակարգում թույլատրելի նորմաների գերազանցումն է: «Մենք ժամանակին չենք սահմանել կանոններ, որոնք կկարողանային արգելել համակարգի աղճատումը»,- ասել էր Շվաբը:
Նման տեսակետների համար մյուս նախապայմանը նախորդ տարի աշխարհը ցնցած բողոքներն ու հեղաշրջումներն էին, որոնք, Դավոսում համախմբված մտահոգ այրերի կարծիքով, պետք է նախազգուշացում դառնան ֆինանսական վերնախավի համար: Սա է պատճառը, որ համաժողովում ներկայացած մի շարք գործարարներ պարզապես ասացին, թե իրենց խնդիրների լավագույն լուծումը Դավոսի համաժողովին մասնակցելու եկածների և առկա տնտեսական իրավիճակից դժգոհ շրջանակների միջև կառուցողական երկխոսությունն է:
Բայց երկխոսությունը հազիվ թե կայանա, քանի որ տարակարծիք թևերն այս պահին հակված չեն լսելու կողմերի փաստարկները: Եվ ոչ էլ Դավոսի կարգի համաժողովներն են, որ պատասխան են տալիս ամենամութ հարցերին: Վերջին հաշվով, յուրաքանչուր երկիր վերստին ինքնուրույն կշարժվի մոտեցող ճգնաժամին ընդառաջ՝ փորձելով այդ պղտոր ջրերից հնարավորինս անվնաս դուրս գալ:
Իսկ ի՞նչ է մտածում և ի՞նչ է պատրաստվում անել մեր երկիրը: Այս հարցն առայժմ պատասխան չունի: Ասենք միայն, որ Դավոսում Հայաստանի ներկայացուցիչ չկա, մինչդեռ, օրինակ, մեր հարևաններ Վրաստանն ու Ադրբեջանը ներկայացված են նախագահների մակարդակով:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿԻ ԱՆԾԱՆՈԹ ԷՋԵՐԻՑ

25 Հնվ

ԱՆԱԿՆԿԱԼ ՀԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈւԹՅՈՒՆ

Հավատալուց ավելի հեշտ բան չկա աշխարհում,
Ու մտածելն է դժվար, խորհրդածելն է դժվար:
Եվ հորիզոնը, ահա, մեջս վեճեր հարուցում,
Ապացույց է պահանջում աքսիոմն իբրև բարդ թեորեմ,
Փոխատեղվել են ուզում խորտակում ու կառուցում,
Հավատալը հեշտ է շատ, ու դժվար է մտորել:
Ստվերներն են լճանում տակնիվրա կրծքիս տակ,
Մենությունն է մամլվում, թե կասկածանքը` կոպիտ,
Մի կաղ անձրև է քայլում, մի կույր լապտեր է փայլում,
Ու խաղում է շուրթերիս ապակետիպ մի ժպիտ:

Լուցկին վռթաց ու հանգավ, իմ ծխամորճն է գործում,
Ամերիկյան վայրենիք թող կեցցեն ու զորանան,
Որ թունավոր այս թփով քաղցրացնել են փորձում
Դառնությունը մեր բերնի և օգնում են մոռանալ
Մեր ցավերը, և սակայն մոռացումից ի՞նչ օգուտ,
Թե աչքերիդ փառ կա հաստ, որ չի սրբվում, և հոգուդ
կպել է մի սարդոստայն, որ հյուսված է մետաղից:
Պաղ շնչի մեջ ճենճահոտ ինչ-որ անմեղ մատաղի
Բողոքական մի քամի իր ուսմունքն է քարոզում,
Եվ իզուր է քարոզում, քարոզում է անտեղի.
Հավատալը հեշտ է շատ,
Իսկ ես խորհել եմ ուզում:
Ու ես առանց հանվելու՝ կոշիկներս էլ ոտներիս
Իմ անկողնին եմ փռվում ինչ-որ թաքուն մի ոխով,
Ճմռթում եմ վերմակիս ստող ծաղկունքը չթե,
Չթե՛ գարուն,
Չթե՛ վարդ,
Չթե՛ ծառեր,
Չթե՛ խոտ…
Ի՞նչ եմ կորցրել չեմ գտնում, ի՞նչ եմ փնտրում ես մթնում
Եվ ու՞մ կողմից եմ արդյոք լիազորված տանջվելու:
Ու բարձը, որ գլխիս տակ պիտի դնել, ես հիմա
Գլխիս վրա եմ դնում.
Նոր խեղկատակ մի հիմար,
Եվ քայլում եմ պատից պատ
Ու փոխանակ մնջվելու քրքջում եմ գժի պես,
Քրքջում եմ,
Քրքջում ,
Հետո խմում մի կում ջուր,
Որ ազդում է ինձ վրա ինչ-որ չեղյալ դեղի պես:
Հանդարտվում եմ, կարծես թե ներսս չեն էլ իսկ խառնել,
Անհավասար պայքարից ես հաղթող եմ դուրս գալիս,
Ես հաղթող եմ դուրս գալիս, սակայն լոկ այն ցեղի պես,
Որ թշնամուն կարծես թե մահացու ջարդ է տալիս,
Բայց չի զորում թշնամուց իր դրոշը հետ խլել:
Լուռ եմ,
Թափուր,
Ամայի՝ դաշտում ընկած շշի պես.
Մտքի ոչ մի կենտ կարիճ` էլ ուր մնաց թե վտառ,
Ու հասկանում եմ հանկարծ,
Հասկանում եմ, որ, գիտե՞ս,
Մտածելն է հեշտացել
Ու դժվար է հավատալ…

Լավրովի բացած փակագիծը

25 Հնվ

Հայաստանի, Ռուսաստանի և Ադրբեջանի նախագահների՝ Սոչիում կայացած վերջին հանդիպման նկատմամբ ձևավորված թերահաված տրամադրություններին առայժմ միակ հակաճառողը եղել է Ռուսաստանի ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովը: Կարելի է մտածել, որ նա այդ դերը ստանձնել է ի պաշտոնե՝ չափից ավելի կարևորելով մի հանդիպում, որն իրականում այնքան էլ արգասաբեր չէր: Սակայն մինչ վերջնական եզրահանգման գալը թերևս մեկ անգամ էլ անդրադառնանք Լավրովի հետբանակցային ասույթներին, որոնք էական են այնքանով, որ հավելյալ երանգներ են հաղորդում նախագահների ընդունած համատեղ հայտարարությանը և բացում են մի քանի փակագծեր: Իսկ այդ կարգի թռուցիկ բացահայտումները թույլ են տալիս միանգամայն այլ տպավորություն ստանալ նախագահների պայմանավորվածությունների և դիրքորոշումների մասին:
Առաջին կարևոր նկատառումը, ինչի մասին խոսեց Լավրովը, այն էր, որ Ռուսաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահները հանդիպման շրջանակներում անհրաժեշտ են համարել հեռանալ մաքսիմալիստական տեսակետներից` ապահովվելու համար արցախյան հակամարտության կարգավորման առաջընթացը: Նման պնդումը խիստ հատկանշական է մի քանի առումներով: Նախ, ստացվում է, որ նախագահներն իրենք են խոստովանում, թե մինչ այս որդեգրել են ծայրահեղ պահանջներ, իսկ այժմ պատրաստ են նահանջել դրանցից՝ գիտակցելով, որ նման կեցվածքը խոչընդոտում է խնդրի կարգավորմանը: Մյուս կողմից սա ըստ էության նույնն է, եթե խոսելու լինենք փոխզիջումային քայլերի մասին: Այլ խնդիր է, թե հատկապես ո՞ր դեպքերում են կողմերը պատրաստ տեղի տալ և համաձայնության ո՞ր կետերին են դրանք վերաբերում: Երբ Լավրովը հավելում է, որ կողմերը հանդիպման ընթացքում քննարկել են արցախյան կարգավորման գործընթացում չհամաձայնեցված հարցերը, ապա կամա թե ակամա պետք է հանգել այն հետևությանը, որ խոսքը կամ վերաբերում է Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակին կամ վիճարկելի տարածքներին: Այս դեպքում հարց է ծագում, թե նրանցից հատկապես ո՞վ է պատրաստ կատարելու նման պատասխանատու և արմատական քայլը:
Երևանում ինչպես նախկինում, այնպես էլ հիմա համոզված են, որ մաքսիմալիստական դիրքորոշումներից նահանջելու անհրաժեշտության մասին այդ հայտարարությունն ավելի շատ ուղղված է Ադրբեջանին, քանի որ Հայաստանի տեսակետը հայտնի է և այդ մասին շատ վաղուց է ասվել: Հայերի համար Արցախի անկախությունն այլընտրանք չունի, Արցախի անկախության միջազգային ճանաչումից և կարգավիճակի ճանաչումից հետո ժողովուրդն իր ղեկավարության հետ կորոշի, թե հատկապես որ հարցերում կգնա փոխզիջումների: Սակայն արի ու տես, որ Բաքվում էլ նույն կերպ են դատում Հայաստանի մասին և պնդում են, թե այս ակնարկներն անմիջականորեն առնչվում են գրավյալ տարածքներից զորքերի դուրսբերմանը: Ամեն պարագայում, այդպես էլ չհստակեցնելով առանցքային հարցի մանրամասները, Ռուսաստանի ԱԳ նախարարն առաջ է անցնում և հայտնում է, որ կողմերը պատրաստակամություն են հայտնել արագացնելու Հիմնարար սկզբունքների համաձայնեցումը և դա հիմք ունենալով` սկսել աշխատանքը Խաղաղության համաձայնագրի շուրջ։
Արագություն և նահանջ՝ հանուն փոխզիջման: Ահա այն երկու գայթակղության քարերը, որոնց վրա կարելի է սայթաքել և կամ դրանք հաղթահարելով հասնել լուրջ առաջընթացի: Միայն թե ո՞վ է պատրաստ առաջինը կատարել այդ համարձակ քայլերը, ճանապարհ բացել տեղաշարժի համար: Սա ոչ միայն անպատասխան հարց է, այլև չափազանց կասկածելի պնդում: Չկա այնպիսի մի նախադրյալ, որը կդրդի հատապես այս պահին ձեռնարկել վճռորոշ գործողություններ: Փոխարենը հարակից խնդիրներում կարելի է լինել շատ ավելի անկաշկանդ, հանդես բերել ոչ միայն պատրաստակամություն, այլև ընդգծված նախանձախնդրություն: Օրինակ, կարելի է միջնորդներից կոնկրետ ընթացակարգերի կատարման վերաբերյալ առաջարկներ սպասել՝ հրադադարի գծում տեղի ունեցած միջադեպերի հետաքննության նպատակով, ինչն էլ արեցին Հայաստանի ու Ադրբեջանի նախագահները: «ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները զեկույց են պատրաստել, որը նկարագրում է միջադեպերի հետաքննության անցկացման մեխանիզմը: Այն ներկայացվել է նախագահներին»,- տեղեկացրել է Լավրովը և ապա հավելել, որ նախագահներն իրենց հերթին հանձնարարել են շարունակել այդ աշխատանքը՝ ելնելով նրանից, որ պետք է նման միջադեպերի հետաքննության ուղղությամբ կոնկրետ ընթացակարգեր նշանակել:
Սրանից զատ երկու հակամարտ երկրների նախագահները դիմել են Ռուսաստանին` Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև հումանիտար կապերի հաստատման հարցում միջնորդ դառնալու համար: «Ռուսաստանին հասցեագրված է եղել Բաքվի ու Երևանի խնդրանքը, որպեսզի մենք հանդիսանանք նման հարաբերությունների նախաձեռնողը: Դմիտրի Մեդեվեդևն, իհարկե, համաձայնել է», — ասել է Լավրովը՝ ընդգծելով, որ նման հարաբերությունները կարևոր դեր են խաղում վստահությունը վերականգնելու գործում, ինչպես նաև նպաստավոր պայմաններ են ստեղծում քաղաքական որոշումների ընդունման համար:
Խոսել հումանիտար կապերի, նոր շփումների ու երկխոսության մասին՝ նույնն է, թե ասել. «Ջնջենք ամեն բան ու սկսենք դատարկ էջից», քանի որ այսպես կոչված «վստահությունը վերականգնելու գործընթացքը» վերջին հաշվով այլ բան չէ, քան յուրաքանչյուր պայմանավորվածության սկզբնաքարը: Բայց նույնիսկ մարդասիրական այս նախաձեռնությունը իր քաղաքական թաքնված խութերն ունի, և հենց այդ վտանգավոր խութերին չբախվելու համար էլ ժամանակին Ղարաբաղը պաշտոնապես հրաժարվեց ամեն կարգի մարդասիրական երկխոսությունից, եթե այն հիմնվելու էր այսպես կոչված «համայնքային հիմքի» վրա: Այժմ արդեն հասկնալի է դառնում, թե Բաքվին այդ գաղափարն ինչու է այսքան ոգևորել: Դեպքերից առաջ ընկնելով, ադրբեջանցիներն արդեն շտապել են հայտարարել, թե իբր հնարավոր է, որ «ամենամոտ ժամանակներում կայանա ադրբեջանական և հայ մտավորականության նոր հանդիպում։ Բացառված չէ, որ այն կկայանա Մոսկվայում, որից հետո այցեր կկատարվեն Բաքու, Երևան և Լեռնային Ղարաբաղ»։ Նոստալգիկ տրամադրությունները նրանց մոտ նույնիսկ հուշեր արթնացրեցին 2009 թվականի մասին, երբ Ռուսաստանում Ադրբեջանի դեսպան Փոլադ Բյուլ-Բյուլ օղլու և Ռուսաստանում Հայաստանի դեսպան Արմեն Սմբատյանի նախաձեռնությամբ կայացավ երկու երկրների մտավորականների առաջին հանդիպումը, որոնք եղան Բաքվում, Երևանում և Ստեփանակերտում։
Ահա թե բանակցությունների գործընթացը որ կետից դեպի որ կետն է գլորվում: Եվ հենց այդ մասին էր տեղեկացնում Սերգեյ Լավրովը՝ այս բոլորի տողատակում շեշելով իր համար ամենաէականը՝ այն, որ Ռուսաստանը՝ որպես միջնորդ և ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի անդամ, կպահպանի իր դիրքերը և կշարունակի աջակցել կողմերին՝ դիրքորոշումների մերձեցման գործընթացում:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Թուրք ինտրիգանի վերջին խարդավանքը

24 Հնվ

Երեկ Ստրասբուրգում մեկնարկեց Եվրոպայի Խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի (ԵԽԽՎ) ձմեռային նստաշրջանը: Նորություններից կարևորագույնն այն էր, որ նստաշրջանը վարում էր ԵԽԽՎ նոր նախագահը: Դեռ հոկտեմբերին որոշվել էր, որ այդ պաշտոնն անցնելու է Եվրոպական Ժողովրդական կուսակցության խմբակցությանը, և քվեարկության ժամանակ ընտրվել էր Ֆրանսիայի պատվիրակ Ժան-Կլոդ Մինյոնը: Սա նշանակում էր, որ տխրահռչակ թուրք Մևլութ Չավուշօղլուն սրտի ցավով ստիպված էր ցանկալի աթոռը զիջել մեկ ուրիշի: Սակայն Չավուշօղլուն Չավուշօղլու չէր լինի, եթե վերջին պահին էլ փորձ չաներ մթնոլորտը պղտորել իր հերթական խարդախությամբ: Եվ այդ բանն իսկապես էլ տեղի ունեցավ:
Կայացավ ԵԽԽՎ Բյուրոյի նիստը ու հենց այդ ժամանակ էլ ամենքը վերստին վերհիշեցին Լեռնային Ղարաբաղի հարցով չարաբաստիկ ենթահանձնաժողովի գոյությունը, քանի որ թուրք պաշտոնազուրկը նիստին մեկ էջանոց փոքր նախագիծ-խզբզոց էր ներկայացրել, որտեղ ոչ ավել, ոչ պակաս՝ առաջարկում էր Բյուրոյին ենթահանձնաժողովի աշխատանքը շարունակել մինչև այս տարեվերջ: Պարզ չէ, թե ի՞նչ կարող է փոխվել մեկ տարում այն կառույցի համար, որն արդեն երկար ժամանակ հիմնավորապես ապացուցել է իր ավելորդությունը: Սակայն հստակ է, որ թուրքերն այս կերպ հավակնում են նվեր մատուցել եղբայրական Ադրբեջանին, և քանի որ «նվեր տված ձիու ատամները չեն հաշվում», ապա ձին էլ կարող է լինել սատկած, բայց նվեր: Էական այստեղ հակադրվելու մոլուցքն է, այլ ոչ թե ակնկալվող օգուտը, այնպես որ Չավուշօղլուն գիտեր, թե ինչ էր անում: Մի խոսքով, առաջարկը հնչեց, հայկական պատվիրակությունը ընդդիմացավ, ներկայացրեց իր ժխտողական տեսակետը, նույնիսկ առաջարկ եղավ հարցը փոխադրել այլ օրվա քննարկումներ, երբ ընտրված կլինի նոր Բյուրոն: Բայց քանի որ առավոտյան նիստում նախագահում էր Մևլութ Չավուշօղլուն, ապա որոշվեց շարունակել ենթահանձնաժողովի աշխատանքը նաև 2012-ին:
Առաջին դեպքը չէ, երբ հայկական պատվիրակության անդամները ԵԽԽՎ-ում ստիպված են լինում կռիվ տալ անարձագանք պատերի հետ: Երեկվա դեպքը նույնպես դրանց շարքից էր: Մինչ հայ խորհրդարանականները պնդում էին, որ Չավուշօղլուի նախագիծը չափազանց թույլ է, ընդամենը մեկ նպատակ հետապնդող փաստաթուղթ, իսկ «մեռելածին» ենթահանձնաժողովի գործունեության հետագա ճակատագիրը որոշելու և օրակարգում ներառելու համար անհրաժեշտ է քվեարկություն անցկացնել, նախաձեռնության հեղինակը հարցը քվեարկության չդնելը փորձեց հիմնավորել տեխնիկական պատճառներով: Սակայն շատ դժվար էր նույն տեխնիկական պատճառներով բացատրել այն փաստը, թե ի՞նչ պատճառով էր փակ դռների հետևում, այն էլ՝ ազգային պատվիրակությունների ղեկավարների բացակայությամբ ենթահանձնաժողովի երկարաձգման հարց քննարկվել: Իսկապես էլ, Բյուրոյի հիշյալ նիստին հրավիրված չէին ոչ Հայաստանի և ոչ էլ Ադրբեջանի պատվիրակության ղեկավարները:
Հավանաբար դժվար է պատկերացնել ավելի անհեթեթ իրավիճակ, քան այն, որ երեկ ստեղծվել է ԵԽԽՎ-ի պատերի ներսում: Հայերն ասում էին, որ իրենց համար որևէ նշանակություն չունի Բյուրոյի վճիռը, քանի որ ինչպես որոշել են բոյկոտել, այնպես էլ շարունակվելու է հետայսու: Ադրբեջանցիները՝ հույսները թուրք պաշտպանի վրա դրած, սպասում էին ցանկալի ելքին, իսկ եվրոպացի պատգամավորները ջանում էին հնարավորինս չեզոք մնալ՝ դատարկ բանի համար հարաբերություններ չփչացնելու մտահոգությամբ:
Սակայն հաշված ժամեր անց իրավիճակը կտրուկ կերպով փոխվեց, և այդ տեղաշարժի հեղինակը դարձավ ԵԽԽՎ նորընտիր նախագահ Ժան Կլոդ Մինյոնը: Նրա հայտարարությունը որքան էլ անսպասելի, նույնքան հասկանալի ու տրամաբանված էր: Մինյոնին՝ նրա առաջին ասուլիսին հարց ուղղվեց Լեռնային Ղարաբաղի հարցով ԵԽԽՎ ենթահանձնաժողովի վերաբերյալ։ Պատասխանելով ադրբեջանցի լրագրողի հարցին՝ նախագահն ասաց, թե չի հավատում և երբեք չի հավատացել, որ այս ենթահանձնաժողովը կարող է որևէ արդյունք տալ։ «Կարծում եմ, որ մենք պետք է օգնենք ԵԱՀԿ Մինսկի խմբին, որը զբաղվում է ԼՂ հակամարտության կարգավորմամբ»,- ասաց նա՝ հույս հայտնելով, որ խնդիրը կլուծվի հենց այս շրջանակում, իսկ հայ և ադրբեջանցի պատվիրակները Վեհաժողովում կցուցաբերեն խելամիտ կեցվածք։ «Ինձ թվում է, որ եթե կողմերը շարունակեն նույն ոգով, ինչպես նախորդ տարիներին, ապա խնդրի կարգավորման հասնելը ուղղակի կլինի անհնարին»,- հավելեց նա։
Մի ակնթարթում Չավուշօղլուի բոլոր ջանքերը ջուրն ընկան: Սա նույնն էր, թե մերժել ենթահանձնաժողովի հետագա գոյությունը: Սակայն այլ բան է կարծիքը, մեկ այլ բան՝ այդ կառույցի մասին պաշտոնական որոշումը: Եվ ստացվեց այնպես, որ խնդիրը մնաց օդում կախված:
Մի բան պարզ է. ԵԽԽՎ-ում ԼՂ ենթահանձնաժողովի ձեռքը կրակն են ընկել: Բայց դրա հետ մեկտեղ կարծես թե առայժմ չկա այն վճռականությունը, ինչը թույլ կտար մեկընդմիշտ այդ հարցը փակված համարել: Վեհաժողովում կարծես թե չեն ցանկանում կողմերից որևէ մեկին վիրավորել, և առայժմ նպատակահարմար են գտնում պարզապես խնդիրը սառեցնել՝ սպասելով ավելի նպաստավոր ժամանակների:
Ինչ վերաբերում է ապագային, ապա այս պահին պարզ է միայն, որ հայկական պատվիրակության անդամների նախնական տպավորություններն ու մտավախությունները վաղաժամ էին և դրա գործունեությունը շարունակելու վերաբերյալ որոշում առայժմ չկա:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Մոռացված բանի մայրաքաղաքը

23 Հնվ

Հավանաբար աշխարհում քիչ քաղաքներ կգտնվեն, որոնց գրքի մայրաքաղաք հռչակելու պատիվը շնորհելիս ուրախությունն այդքան քիչ կլինի, մտահոգությունն` այդքան շատ: Երևանը հենց այդ եզակիներից մեկն է: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի որոշմամբ 2012 թ. Համաշխարհային գրքի մայրաքաղաք կոչված մեր քաղաքում ապրիլի 23-ից մինչև 2013թ. նույն օրը կտիրի տոնական էյֆորիան: Անհանգստանալու կարիք չկա. ավելի ծանր փորձություններ ենք հաղթահարել, այս մեկին էլ կդիմանանք:
Գրքի մայրաքաղաք հռչակվելը ՀՀ մշակույթի նախարարությունը շտապեց ներկայացնել իբրև իր ամենամեծ ձեռքբերում, համարյա Սարդարապատի հաղթանակ: Մակդիրներ չխնայեցին՝ պատմելու, թե որքան դժվարին ու անզիջում է եղել պայքարը, բայց մերոնք ի վերջո նվաճեցին այդ իրավունքը, և այժմ ազգը պիտի ցնծա ու տոչորվի խնդությունից:
Սակայն ու՞մ համար է այս տոնը: Հաստատ ոչ հայաստանցիների: Դա նույնն է, եթե կույրին ասես. «Քեզ տանում եմ պատկերասրահ»: Փոխարենը բոլորին վաղօրոք հայտնի է, թե ամեն բան ինչպես է արվելու. մի երկու ավտոբուս օտարերկրացի կբերեն, կտանեն Մատենադարան, Օշական, հետո տառերի արձանները ցույց կտան, կոնֆրանսներ ու քննարկումներ կկազմակերպեն իշխանահաճո մտավորականների մասնակցությամբ, ջան կասեն-ջան կլսեն, կենացներ կարտասանեն հայ տպագրության 500-ամյակի առիթով, սրտաճմլիկ ելույթներ կունենան, իսկ վերջում մրցանակներ կբաժանեն աջուձախ: Այսքանը: Երևակայությունը դրանից այն կողմ դեռ չի գիշերել…
Միայն թե, ի՞նչ իմանաս, այդ օտարների մեջ գուցե գտնվի՞ մեկը, որ կհարցնի. «Լավ, ձեր փառավոր անցյալը հիացմունք է պատճառում, իսկ որտե՞ղ է նույնքան փառավոր ներկան»: Եվ այդ ժամանակ, որպես ներկայի ակնառու օրինակ ու առհավատչյա, առաջ կհրեն մշակույթի նախարարին, որպեսզի նա (ոչ իբրև միֆական կերպար, այլ որպես նյութեղեն գոյություն) նույն թոզը փչի հյուրերի աչքին, ինչով արդեն մի քանի տարի կերակրում է հայաստանցիներիս: Վերջին շրջանում՝ հատկապես: Ի դեպ, այդ «թոզերից» մի քանիսն արժե վերհիշել: Օրինակ, լսե՞լ եք, որ նախատեսված է Երևանում բացել 12 նոր գրախանութ: Կամ մեկ ուրիշ հեքիաթ այն մասին, որ մեր հանրապետության 40 քաղաքներում կստեղծվեն գրավաճառ կետեր, միջոցառումները կլինեն բազամաբնույթ, որոնց հիմքը գիրքն ու գրականությունն է լինելու: Չե՞ք լսել: Ափսոս: Հաճելի է հնչում: Բայց գոնե կվերհիշեք, որ դեռ անցյալ տարվա ապրիլին նախարարուհի Հասմիկ Պողոսյանը հայտարարեց, թե Երևանը 2012 թ. գրքի մայրաքաղաք հռչակելու առթիվ, քաղաքի տարբեր անկյուններում և մարզերի բոլոր քաղաքներում կտեղադրվեն գրքի կրպակներ: Ինչպես վստահեցրեց նա, նախագիծը արդեն մշակվում էր Երևանի քաղաքապետարանում և շատ շուտով քաղաքը գրքի տուն էր դառնալու: Եվ՞… Եվ այն, որ այս հավաստիացումներն արտասանելու օրից անցել է շուրջ 10 ամիս: Որևէ մեկը որևէ կրպակ տեսե՞լ է: Իհարկե, ոչ: Բայց փոխարենը տեսել ու լսել ենք այլ բաներ՝ փակվող գրախանութներ, փակվող գրադարաններ, չարդարացված սպասումներ…
Միայն 2009-ին հանրապետությունում փակվել են 5 տասնյակից ավել գրադարաններ, որոնց մեծ մասը` գյուղերում: Բայց դուք կարող եք այս պաշտոնական թվերը վերջնական և ստույգ չհամարել, քանի որ իրականում դրանք ավելին են: Եթե ընտրենք ընդամենը Հայաստանի հյուսիս-արևմտյան հատվածը, ապա պատկերը այսպիսին է. Թումանյանի տարածաշրջանի 31 համայնքում չի գործում 12 գրադարան: Գուգարքի տարածաշրջանում չեն գործում 15 գրադարաններ, Ստեփանավանի տարածաշրջանում փակ են 13 գրադարան, Տաշիրի 13 համայնքներից ընդամենը 2-ում գրադարան կա… 50-ն արդեն լրացավ, այնպես չէ՞…
Խի՞ստ ենք դատում: Թերևս: Բայց վստահեցնում ենք, որ խիստ լինելու համար բոլոր հիմքերը կան: Համեմատեք ինքներդ: 1970-ական թթ. «Հայկոոպի» և «Հայգրքի» ցանցում գործել են 165 գրախանութ, 130 գրքի կրպակ և յուրաքանչյուր 100 մարդուն բաժին է հասել 370 օրինակ գիրք, 20 անուն ամսագիր, 40 օրինակ թերթ: Այն ժամանակներից անցել է 40 տարի: 40 տարում եղածը եթե նույնիսկ պիտի չքառապատկվեր, ապա ծայրահեղ դեպքում պիտի մնար նույնը: Մնացե՞լ է:
Ասում են՝ մարդիկ այլևս չեն կարդում: Այսօր հանրապետությունում գործում են մոտ 60-70 հրատարակչություններ: Դրանք տարեկան հրատարակում են շուրջ 2000 անուն գիրք: Եթե հայաստանցիները գիրք չեն կարդում ու չեն գնում, ապա 2000 անուն գրքերն՝ իր հարյուր հազարավոր տպաքանակով ի՞նչ է արվում: Չլինի՞ հրատարկիչները միահամուռ կերպով խելքները գցել են ու տպագրում են ոչ մեկի համար…
Ոչ, խելքը գցածներին պետք է որոնել այլ հաստատություններում: Իսկ հրատարակիչները շատերի պես գիտեն, որ 2008 թ. հետո Հայաստանում գիրք գնողների քանակը աճել է 30-40 տոկոսով: Սակայն ի՞նչ արեց կառավարությունը (որի մի անդամն էլ Հասմիկ Պողոսյանն է) այդ աճի տեմպերը խթանելու համար: Շատ բնորոշ մի քայլ. վերցրեց ու գրահրատարակության վրա դրված հարկերը բարձրացրեց 10 տոկոսով: Իսկ սա նշանակում էր, որ նվազագույնը 15-20 տոկոսով պիտի թանկանար ներմուծվող և Հայաստանում տպագրվող գրքի գինը: Ահա և ձեզ գրքի հանդեպ սիրո ու հետաքրքրության խթանիչը:
Հաջորդ պատճառաբանությունն էլ այն է, թե գրադարանային-գրախանութային գործը դոփում է իր տեղում միջոցների բացակայության պատճառով: Նման հիմնավորումը նույնպես կարելի էր հալած յուղի տեղ ընդունել, եթե հայտնի չդառնար, որ Գրքի մայրաքաղաք դառնալու տոնահանդեսային ծրագրերի համար կառավարությունը հատկացրել է 1 միլիարդ դրամ: Ուրեմն միջոցներ այնուամենայնիվ կային և եթե դրանք չխնայվեին ուտուշ-խմուշների համար, այլ հատկացվեին ճիշտ հասցեատերերին, գուցե թե մենք այսօր մի քանի գրադարան ավել ունենայինք, մի քանի դատարկ խոստում՝ պակաս:
Չէ, ինչ կուզեք՝ ասեք, մեր քաղաքն ու գիրքը առայժմ ընդհանուր ոչինչ չունեն: Այստեղ գրքերի համար դեռ ուժը չի կորցրել «անցանկալի իր» կարգավիճակը, իսկ նրանց գտնվելու իրական վայրը հստակեցրեց Հասմիկ Պողոսյանը՝ հանրային հեռուստատեսության «Հարցազրույց» ծրագրին հյուրընկալվելիս: Այդ մասին նա բառացիորեն հետևյալն ասաց. «Մենք ինքներս գրախանութներից գիրք չենք գնում, հետո զարմանում ենք, որ գրախանութները փակվում են: Եվ ես չեմ կիսում այն տեսակետը, որ գիրքը պետք է վաճառվի միայն գրախանութներում: Բնական և ճիշտ է անցումներում վաճառել գիրքը, ուր այն ավելի մոտ է մարդկանց»։ Տիկին նախարարի կարծիքով, ընթերցող մարդիկ ապրում են գետնահարկերում ու գետանցումնեում, այդ պատճառով գիրքը նրանց պիտի մոտ լինի ներքևում: Իսկ ինքն ու իր նմանները վերևներում են սավառնում, ընթերցող մարդկանցից շատ ու շատ բարձր և իրենց կոչումն է հենց այդ բարձունքից քամահրանքով նայել ցածրադիր իրարանցմանը՝ տոնը մատուցելով միայն ընտրյալների սեղանին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՀԵՆՐԻԿ ՄԱԼՅԱՆ

22 Հնվ

ԱՅՍ ՕՐԵՐԻՆ ԵՍ ԼՍԵՑԻ ԻՄ ԱԶԳԻ ՃԻՉԸ

Երբ ողջ ազգն է ճչում, դա ողբ չէ, խնդրանք ու աղերսանք չէ:
Դա նախ և առաջ պահանջ է:
Պահանջ է հինավուրց մի ժողովրդի, որ դարերի ընթացքում բազմիցս ու անդադար կողոպտվել է:
Կողոպտվել է իր մերձակա բոլոր հարևաններից, հարավից ու հյուսիսից, արևելքից ու արևմուտքից:
Կողոպտվել է իր թշնամիներից ու նաև՝ իր բարեկամներից, իր փոքր ու մեծ եղբայրներից:
Կողոպտել են մեր մագաղաթյա ու քարե հուշարձանները, մեր լեռներն ու արոտավարերը, մեր Արարատներն ու Վանա լիճը, մեր մշակույթը, մեր պատմությունը, մեր անցյալը, մեր երեկը և նաև՝ այսօրն ու վաղը:
Հայաստանի տարածքը արդեն վաղուց դարձել է տարբեր պետությունների բազմատեսակ դաշինքների առուծախի առարկա: Մեր հողերը շռայլորեն բաշխել են իրար՝ համբերություն ու խաղաղասիրություն քարոզելով մեզ: Եվ մենք հաշտվել ենք, հաշվել ենք՝ վիրավորված, խեղդված կոկորդներով ու բռունցքներս սեղմած, բայց միշտ հույսի հավատով ու հավատով աստծո:
Վայ թե աստված էլ է մեզ խաբել:
Եվ հիմա ցուրտ ու տաքի այս փետրվարյան օրերին հայությունն անսպասելիորեն միավորվեց, ձուլվեց ու ճչաց:
Մինչև հիմա մենք գիտեինք, որ մեր ազգը զարմանալիորեն գիտե և կորողանում է միայն անջատվել, մասնատվել: Հիմա մենք իմացանք, որ մենք հրաշալիորեն գիտենք և միավորվել: Միավորվել համընդհանուր մի գաղափարի շուրջ: Լեռնային Ղարաբաղ:
20-ական թվականների շփոթ տարիներին, անօրեն, առանց որևէ տրամաբանության հանձնվեց նորաստեղծ ադրբեջանական հանրապետությանը… Նորի՞ց կողոպուտ, նոր ու արդար կյանքի հենց առաջին հևքի հետ:
20-ական թվականների այն շփոթ տարիներին, երբ հայը լոկ իր ֆիզիկականն էր մի կերպ փրկում, երբ նոր-նոր ստեղծվում էին եղբայրական հանրապետություններ, մենք եղբայրաբար էլ չխորացանք այդ անօրեն փաստի հետևանքների մեջ` համոզված լինելով, որ դա լոկ օրերի ու ամիսների ուժ կարող է ունենալ… Այդպես էին հավաստիացնում մեզ նաև մեծ կոմունիստները՝ Կիրովը, Օրջոնիկիձեն, Նարիման Նարիմանովը… Բայց 20-ական թվականների արհավիրքը եղավ: Ահա Հայրենական մեծ պատերազմը, հետո՝ ետպատերազմյան փորձությունները, և այդպես 70 տարի… Եվ բոլոր այդ տասնամյակների ընթացքում փոքրիկ Հայաստանը ներդրվեց լիուլիորեն՝ զոհասեղանի վրա դնելով նորից ու նորից իր ֆիզիկական ու հոգևոր բոլոր կարողությունները:
Իսկ մեր ինտերնացիոնալ հարևաննների մտքովն էլ չէր անցնում, որ լռելյայան յուրացրել է իր հարևան եղբոր տարածքը:
Եվ մեր կուսակցական ու հոգևոր հայրերը համրացել էին, կուսական անմեղությամբ ամաչում էին բերան բացել այդ հարցի շուրջը, չնայած այն հանգամանքին, որ նույնիսկ դժվարագույն այդ տարիներին կար, այնուամենայնիվ, ինչ-որ օրենք, ինչ-որ սահմանադրություն:
Բոլոր այդ տարիներին Ղարաբաղը, ղարաբաղցին ապրում էին խորթ զավակի կյանքով:
Եվ մի՞թե Խորհրդային Ադրբեջանում վերացել է մեծ լենինյաններ Ազիզբեկովի ու Նարիմանովի շունչը և ոգին, և մինչև օրս իշխում է Բաղիրով- Ալիև շովինիստական տրամադրությունը:
Այնինչ մեզնից բոլորը պահանջում են եղբայրություն ու ինտերնացիոնալիզմ:
Եղբայր, այո, իհարկե, մեծագույն սիրով և ոգևորությամբ, բայց, եղբայր իմ, նախ ձեռքդ հանիր գրպանիցդ: Եղբայրների ձեռքերը դրվում են ուսերի վրա:
Մի՞թե ադրբեջանցի կոմունիստն այսօր միայն ու միայն ադրբեջանցի է և երբեք ու երբեք՝ ոչ կոմունիստ:
Մի՞թե դեմոկրատիայի ու վերակառուցման այս մեծ օրերում անհնար է մեր երկրում իրականացնել մեր իսկ երկրի իմաստուն սահմանադրությունը:
Իմ Ղարաբաղ, իմ եղբայր ու քույրեր, զավակներ ու ծնողներ:
Դուք հավերժորեն անբաժան եք ինձանից, մեզանից:
Պատմական մեծագույն իրադարձությունները մեծագույն քննություն են ազգի համար: Հայությունն այս օրերին պատվով ու ճշմարտությամբ կրեց այդ քննությունը: Բոլորը, բոլորը՝ առանց բացառության:
Մենք հաղթանակեցինք, որովհետև միացած էինք, մենք հաղթանակեցինք, քանզի վերջապես, հենց այս տասը օրերի ընթացքում ճանաչեցինք ինքներս մեզ:

1988 թ., մարտ

ԿԻՆՈ. ՏԵՍԱՆԵԼԻՆ ԵՎ ԱՆՏԵՍԱՆԵԼԻՆ

22 Հնվ

Կինոյի հրաշագործ աշխարհում անհավանական դեպքերն ու իրավիճակները կարող են կատարվել ոչ միայն էկրանի վրա, այլև նրանից դուրս: Նկարահանման հրապարակը այդ արտառոց միջադեպերի ու զարմանալի իրավիճակների լավագույն տարածքներից մեկն է, ինչի մասին կարող են վկայել բոլոր նրանք, ովքեր գոնե մեկ անգամ բախտ են ունեցել մասնակից լինելու կամ գոնե կողքից դիտելու կինոարարման ընթացքը: Եվ այդ ժամանակ ցանկացած քայլ, որը քիչ առաջ պիտի նրանց թվար երևակայությունից ու ակնկալիքներից դուրս, հանկարծ դառնում է բնական ու ներդաշնակ, միանգամայն հնարավոր ու իրական, քանի որ այլ կերպ լինել չէր կարող: Պարզապես չէր կարող: Հանդիսատեսն այս իմաստով միշտ էլ առավելություն ունի: Բայց հաճա՞խ է պատահում, որ որևէ ֆիլմ դիտելիս ինքներդ ձեզ հարց տաք. «Տեսնես ինչպե՞ս են նկարահանել այս հատվածը»: Եվ հենց այդ պահից էլ վրա է հասնում մեր պատկերացումների և իրականության խզումը, քանի որ կան բաներ, որոնք ուղղակի կռահումների սահմաններից այն կողմ են: Կադրերը էկրանին լողում են հեշտ ու անկաշկանդ, իսկ նրանց թիկունքում գաղտնիքներն են, հաղթահարված իրավիճակների ու խոչընդոտների մի երկար շարան, որտեղ հիմնականը միշտ էլ մնալու է կադրից դուրս՝ մեզ մատուցելով միայն այն, ինչը մարդկային մտքի, տաղանդի, արվեստի, վարպետության ու աշխատանքի արգասիքն է:
Եվ որպեսզի մեր նախաբանը վերացարկված չհնչի, կպատմենք ձեզ մի քանի դրվագներ այն հայկական կինոնկարների ստեղծման պատմությունից, որոնք դուք, անկասկած, դիտել եք: Ու այդ ժամանակ ոչ միայն կմտաբերեք տվյալ դրվագը, այլև հետագայում այլ կերպ կամ, ինչպես ասում են, այլ աչքով կսկսեք դիտել վաղուց ծանոթ տեսարանները:

ԱՊՏԱԿ ԱՌԱՋԻՆ

Ինչպես որ ամեն ինչ լինում է առաջին անգամ, այդպես էլ հայ կինոյում այլևայլ բաների շարքում առաջին անգամ եղավ… ապտակը: Իսկ դեպքը պատահեց 1924 թվականին, երբ նկարահանվում էր հայկական առաջին գեղարվեստական ֆիլմը` «Նամուսը»: Ֆիլմում Բարխուդարի կերպարը բեմադրիչ Համո Բեկնազարյանը վստահեց թատրոնի մեծանուն հայ դերասան Հովհաննես Աբելյանին: Տաղանդավոր արտիստը բեմի վրա անկրկնելի էր, սակայն կինոն նրա համար «մութ անտառ էր», և որպեսզի չմոլորվեր այդ անտառում, հարկ էր լինում մանրամասն բացատրել, թե որ դեպքերում ինչ է անհրաժեշտ անել: Եվ ահա դրվագներից մեկում, ըստ սցենարի, Բարխուդարը պետք է դուրս գար պատշգամբ, տեսներ իր աղջկան Սեյրանի հետ համբուրվելիս և ապտակեր Սուսանին: Սուսանի դերը մարմնավորում էր ոչ պրոֆեսիոնալ դերասանուհի Մանյա Շահուբաթյանը: Փորձի ժամանակ ռեժիսորը զգուշացրեց Աբելյանին, որ կինոյի տարբերությունը թատրոնից հենց այն է, որ այստեղ ամեն ինչ բնական պետք է լինի` եթե հնարավոր է` լաց լինել, ապա արտասուքը պիտի երևա, եթե ծեծել է պետք, ապա դա նույնպես պետք է կատարել բնականորեն: Աբելյանը բեմադրիչի խորհուրդները հաշվի առավ ոչ ավելի, քան բառացիորեն: Եվ երբ դերի մեջ մտած՝ նկատեց Սուսանին համբուրվելիս, այնպիսի մի շառաչուն ապտակ հասցրեց աղջկան, որ կարիք զգացվեց բուժօգնություն ցույց տալ «տուժածին»: Տեսարանը ստացվել էր, սակայն դրանից հետո Մ. Շահուբաթյանը մի քանի օր մնաց տանը` ուռած այտով: Հ. Աբելյանը ամեն օր` ծաղկեփունջը և քաղցրավենիքը ձեռքին` այցելում էր Շահուբաթյանին և հանցավորի պես ասում.
— Ներիր ինձ, Մանյա, մեղավորը Համոն է. նա ասաց, որ բնական պիտի լինի, դե, ես էլ ոգևորվեցի: Ոչինչ, աղջիկս, դու առաջին անգամն ես ոտք դնում արվեստի բնագավառ, թող իմ ապտակը լինի քո մկրտությունը:

ԱՊՏԱԿ ԵՐԿՐՈՐԴ

Նկարահանվում էր «Գիքորը»: Առաջին «Գիքորը»: Գլխավոր հերոսի կերպարը մարմնավորում էր մի շնորհալի պատանի՝ Հակոբ Պողոսյանը: Գիքորի անձրևի տակ ընկնելու և թրջվելու տեսարանը նկարահանվեց Հայկինոյի բակում, որտեղ ստուդիայի հրշեջ խումբը արհեստական անձրև առաջացրեց: Զգուշանալով, որ Հակոբը կարող էր հիվանդանալ թրջվելուց, նախապես նրա զգեստի տակից ամբողջական ռետինե շոր հագցրին, իսկ նկարահանումից հետո մարմինը շփեցին կոնյակով և անկողին մտցրին հենց Հայկինոյի բակում բնակվող բեմադրող ռեժիսորի բնակարանում: Պետք է ասել, որ հաշվի առնելով երեխաների մասնակցությունը ֆիլմին՝ Հայկինոն ապահովել էր հատուկ բժշկի ներկայությունը նկարահանման տաղավարում: Բայց բոլորի հիշողության մեջ առանձնապես դրոշմվեց այն տեսարանի նկարահանումը, երբ Բազազ Արտեմը (այս դերը խաղում էր Ավետ Ավետիսյանը) իր խանութում խժռելով Գիքորի բերած հավի բուդը` ապտակում է նրան ուշանալու համար: Ապտակի մասին Հակոբին նախապես չէին զգուշացրել, և երբ բազազ Արտեմ- Ավետիսյանը ապտակեց նրան, Հակոբն այն աստիճան վիրավորվեց, որ կտրականապես հրաժարվեց հետագա տեսարաններին մասնակցելուց: Բեմադրիչ Ա. Մարտիրոսյանը ստիպված եղավ դիմել խորամանկության: Նա ասաց Հակոբին, որ հիմա, ըստ սցենարի, նա ինքը պետք է ապտակի Բազազ Արտեմին: Եվ իրոք, նկարահանվեց նաև այդ տեսարանը. Գիքորը ամենայն գոհունակությամբ ապտակեց Ավետիսյանին, սակայն բոլորը, բացի Հակոբից, գիտեին, որ նկարահանող տեսախցիկում կինոժապավեն չկար: Միայն թե կարևորն այն էր, որ Հակոբն իր վարմունքից գոհ` մինչև վերջ մասնակցեց նկարահանմանը:

ԱՊՏԱԿ ԵՐՐՈՐԴ

Սա արդեն ավելի ուշ շրջանի պատմություն է: Ֆրունզե Դովլաթյանը նկարահանում էր «Երկունք» կինոնկարը: Այն տեսարանն էր, որտեղ Չարենցի կինը՝ Արփենիկը մի քանի օր շարունակ չէր տեսել ամուսնուն, և այժմ եկել էր Չարենցի մոտ՝ թախծոտ, կարոտած, քաղցած… Արփենիկի դերը խաղում էր Թամարա Հովհաննիսյանը: Դովլաթյանը լուրջ դեմքով նրան բացատրում էր իր անելիքը, բայց դերասանուհին ոչ մի գնով չէր կարողանում լրջանալ ու անընդմեջ ծիծաղում էր: Ափերից դուրս եկած բեմադրիչը հանկարծ արագ մոտենում է նրան, մի ապտակ է հասցնում Թամարային և անմիջապես հրահանգում է.
— Մոտոր…
Տեսարանը նկարահանվում է սպասվածի պես:

ԱՌԱՆՑ ԱՊՏԱԿԻ, ԲԱՅՑ ԽԵՂԴՎԵԼՈՒՑ ՓՐԿՎԵԼՈՎ

Բոլորի սիրելի «Շոր և Շորշոր» կարճամետրաժ ֆիլմի նկարահանման պատմությունից հիշատակության արժանի է ջրաղացի տեսարանը՝ Զանգվի ափին` Էջմիածնի կամրջից ոչ հեռու գտնվող մի հին ջրաղացում: Ըստ սցենարի երկու գյուղացիներ՝ Ղուկասը (Բ. Մուրադյան) և Վարդանը (Ա. Ավետիսյան) նստած են ջրաղացի անշարժ անիվի տակ: Երբ ջրաղացպանը սատանաներից ազատվելու համար զգուշությամբ մոտենում է «ջրտուքին» և բաց անում ջրարգելակը, ջուրը թափով առաջ է մղվում ու սկսում արագ շարժել ջրաղացի քարը, որի վրա տեղավորվել էին Շորը (Խաչանյան) և Շորշորը (Ամիրբեկյան): Միայն թե նախնական հաշվարկները սխալ էին արվել, և դեպքերն ընթացան դրամատիկ լարվածությամբ: Նախ Շորը և Շորշորը պտտվեցին այնպիսի արագությամբ, որ հազիվ հաջողվեց կիսաուշագնաց վիճակում նրանց իջեցնել ջրաղացքարից: Ուշքի գալուց հետո միշտ գործնական Հ Խաչանյանը միանգամից դիմեց Հայկինոյի ներկայացուցչին.
— Կինոարվեստը մենք շատ ենք սիրում, բայց մեր կյանքն ու առողջությունը` ավելի: Այս «տրյուկի» համար մեր հոնորարը պետք է ավելացվի:
Եվ մինչ վերևում լուծվում էր հավելավճարի հարցը, ներքևում՝ ջրաղացի անիվի տակ նստած Ղուկասի և Վարդանի հետ էլ ավելի ահավոր դեպքեր էին կատարվում: Գահավիժող հոսանքը պոկել էր նրանց, մի քանի անգամ շուռ տվել և գետի քարերին զարկելով` քշել դեպի Զանգվի հունը: Քանի դեռ Ավետիսյանը պայքարում էր ալիքների ու քարերի հետ՝ մերթ սուզվելով ու մերթ երես դուրս գալով, սակավաուժ Մուրադյանը արդեն կուլ էր գնացել ալիքներին: Անմիջապես օգնության կանչեցին ձկնորսներին, որոնք էլ ափ հանեցին Մուրադյանին, դժվարությամբ ուշքի բերին, որից հետո կոնյակն ու յոդն էլ կատարեցին իրենց գործը: Հաջորդ օրը «մահացու հնարքի» բոլոր մասնակիցները պարգևատրվեցին տնօրինության կողմից: Նրանցից յուրաքանչյուրին տրվեց… տասական ռուբլի:

ԷՇԸ, ՈՐ ԶՌՈՒՄ ԷՐ 50 ՌՈՒԲԼՈՎ

Հայկական առաջին հնչյունային ֆիլմը՝ «Պեպոն» բացառիկ էր ոչ միայն նրանով, որ «մեծ համրը» հայերեն պիտի խոսեր, այլև իր նախապատրաստական աշխատանքների ծավալներով: Բավական է միայն մի օրինակ բերել, որ պարզ դառնա, թե ինչպիսի աշխատանք էր պահանջում յուրաքանչյուր էպիզոդը: Որպեսզի նկարահանվեր ցարական զորքի երթը փողոցով՝ փողային նվագախմբի երաժշտության ներքո և Զիմզիմովին ծեծելու տեսարանը, հարկ եղավ Երևան քաղաքում կառուցել… ևս մի քաղաք: «Արարատ» գինու գործարանի դիմաց այն ժամանակ գտնվում էր մի փոքրիկ հրապարակ, որը կոչվում էր «Ցախի մեյդան»: Այստեղ մարդիկ վաճառքի էին հանում իրենց անասուններին: Եվ ահա քաղսովետի հետ համաձայնություն ձեռք բերելուց հետո հրապարակը շրջապատեցին պարիսպով ու սկսեցին կառուցել հին Թիֆլիսի «բազարը»՝ նկարիչ Ս. Սաֆարյանի էսքիզների համաձայն: Դա խոշոր շինարարական աշխատանք էր: Կառուցվեցին ամբողջական փողոցներ, սալահատակներ, տներ, խանութներ: Դրանից հետո խանութները և փողոցները լցրեցին ապրանքով, և ստացվեց գունեղ, կոլորիտային շուկա` իր բոլոր կենցաղային հատկանիշներով: Սակայն պարզվեց, որ այդ ահռելի աշխատանքը շատ ավելի հեշտ է կատարելը, քան այնպիսի աննշան բաները, ինչպես, օրինակ, էշի զռալը: Բանն այն է, որ ըստ սցենարի` էշը պետք է ուտեր Կեկելով հափշտակված Դուլուլու թաբախի խնձորները և ապա զռար: Մի քանի անգամ անգամ էշը ամենայն բարեխղճությամբ ու ախորժակով ճաշակեց խնձորները, սակայն չզռաց, իսկ իշապանը ստանում էր իր հոնորարը` 25 ռ. և հանգիստ հեռանում: Այս տեսարանի նկարահանման 3-րդ օրվա անհաջողությունից հետո իշապանը դիմեց բեմադրիչ Բեկնազարյանին, թե` իմ էշը միայն 50 ռուբլով կարող է զռալ: Եվ երբ նրան խոստացվեց այդ 50 ռուբլի հոնորարը, նա հաջորդ օրը իրոք զռացրեց իր էշին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՋԵՅՄՍ ՀՈԼԻՍ

21 Հնվ

Կյանքի իմաստը հանդիսանում է ոչ թե երջանկությունը, այլ իմաստը:
Անձի հասունացումը անմիջականորեն կախված է նրանից, թե որքանով է մարդն ընդունակ պատասխանատվություն ստանձնել իր ընտրության համար, դադարել մեղադրել ուրիշներին կամ նրանցից փրկություն ակնկալել, ինչպես նաև ճանաչել ցավը, որ կապված է իր միայնության հետ՝ անկախ սոցիալական դերերի և սոցիալական հարաբերությունների ամրապնդման գործում նրա ունեցած ներդրման: Անձի նպատակը ոչ թե նարցիսային ինքնակլանման մեջ է, ինչպես պնդում են ոմանք, այլ դրսևորվում է բնության ավելի հավակնոտ նպատակներում՝ անձի մարմնավորման միջոցով:
Միայնության մեջ մարդը թափառումի եզակի զգացողություն է ունենում և միևնույն ժամանակ գիտակցում իր տեսակի ներքին էությունը, որի հետ կարող է երկխոսել: Ու հենց նման երկխոսության միջոցով է սկսվում անհատականացման գործընթացը: Այն ժամանակ որքա՜ն ողբերգական է դառնում հրաժարումն անձնական աճի այդ հնարավորությունից: Մարդը կարող է դառնալ անհատ՝ մշտապես երկխոսելով, մշտապես գիտակցելով և հետազոտելով իր հոգու ինքնիշխանությունն ու նպատակամետությունը:

ՄԵՌՆՈՂ ԿՆՈՋ ՎԵՐՋԻՆ ՑԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

20 Հնվ

Ջուլիետա Դրուեն «Կոմեդի Ֆրանսեզի» զարդերից էր: Կար ժամանակ, որ նրան համարում էին Փարիզի առաջին գեղեցկուհին: Բայց Փարիզը դաժան է ոչ միայն արվեստագետների, այլև գեղեցկուհիների նկատմամբ… 17 տարեկան էր, որ ամուսնացավ քանդակագործ Պրադերի հետ, երեխա ունեցավ, զոհ դարձավ բամբասանքների և լքվեց Պրադերի կողմից: Վիկտոր Հյուգոն տեսավ նրան: Սիրեց: Ջուլիետան դարձավ նրա ամենամտերիմը, սիրելին, խորհրդատուն, տնտեսուհին, բայց ոչ կինը: Եվ ահա տասնամյակներ հետո, երբ քաղցկեղը Ջուլիետային գամեց անկողնուն, նա նամակով խնդրեց Օգյուստ Ռոդենին՝ Հյուգոյի կիսանդրին քանդակել: Ռոդենը վիրավորված էր Հյուգոյից: Երբ առաջին անգամ մադամ Շարպանտյեի տանը հանդիպեցին, Հյուգոն արհամարհեց Ռոդենին և չուզեց ծանոթանալ նրա հետ: Բայց Ռոդենը մոռացավ վիրավորանքը, մեծահոգաբար ընդունեց Ջուլիետա Դրուեի խնդրանքը: Միայն թե դժվար էր այն իրականացնելը: Նա պետք է քանդակեր Հյուգոյին՝ առանց նրա գիտության, հակառակ դեպքում Հյուգոն կարգելեր: Ի վերջո հիվանդ կնոջ հետ նրանք գտան հնարամիտ ելքը: Փոքրիկ անցք բացելով պատի մեջ՝ Ռոդենը հնարավորություն ստացավ հետևելու Հյուգոյին ոչ միայն իր աշխատասենյակում, այլև Ջուլիետայի ննջարանում: Օգյուստը օր ու գիշեր աշխատում էր: Երբ քանդակի մոդելը պատրաստ էր, Ջուլիետան այնքան հուզվեց, որ Օգյուստը ստիպված էր բժիշկ հրավիրել… Ափսոս, որ Ջուլիետան արձանի բրոնզաձույլ օրինակը չտեսած՝ հրաժեշտ տվեց աշխարհին…

Լավ չէ, Ֆրիդոն, լավ չէ…

20 Հնվ

Վրաստանի խորհրդարանի փոխնախագահ Ֆրիդոն Թոդուան Բաքվում առյուծի սիրտ էր կերել: Հարևան երկրի գործընկերների հետ ունեցած շփումների ընթացքում նրա համարձակությունն այնքան էր աճել, որ որոշել էր հանդես գալ հայտարարությամբ, որում մասնավորապես ասել է. «Վրաստանն ու Ադրբեջանը կվերադարձնեն օկուպացված տարածքները, քանի որ դրանք իրենց հողերն են»: Թոդուան, իհարկե ոչինչ չէր ասել այն մասին, թե դա ինչպես պիտի անեն և մինչ օրս ինչու՞ չեն վերադարձրել հողերը, եթե իրենց թրերն աջուձախ կտրում են: Բայց այս իմաստով փոխխոսնակը նաև ցանկացել էր ետ չմնալ այն բոլոր վրացի պաշտոնյաներից, ովքեր ժամանակ առ ժամանակ գնում են Ադրբեջան և տեղացիներին հաճոյանալու համար հակահայկական արտահայտություններ են թույլ տալիս:
Ասենք նաև, որ հաճելիորեն զարմացանք, երբ լսեցինք, որ Հայաստանը պատասխանել է վրացու զազրախոսությանը: Մասնավորապես ՀՀ ԱԺ փոխխոսնակ Էդուարդ Շարմազանովը նկատել էր, որ
Թոդուան հանդես է եկել իրականությունից հեռու, անհեթեթ հայտարարությամբ: «Եվ ի գիտություն Թոդուայի տեղեկացնեմ, որ Հայաստանի ոչ մի պաշտոնյա երրորդ երկրի խնդիրների առնչությամբ ոչ կոռեկտ հայտարարությամբ երբևէ հանդես չի եկել»,- ասել էր Շարմազանովը, իսկ հետո նաև խորհուրդ էր տվել ծանոթանալ հենց վրաց ժողովրդի պատմական ավանդությանը` «Քարթլիս Ցխովրեբային», որտեղ հստակ նշվում է, թե ովքեր են այս տարածաշրջանի բնիկ ազգերը. «Աշխատության մեջ հիշատակված են թե հայերը, թե վրացիները, մինչդեռ ադրբեջանցիների մասին «Քարթլիս Ցխովրեբայում» խոսք անգամ չկա: Գուցե դասագրքային ճշմարտությունն իմանալուց հետո Թոդուան ներողություն խնդրի իր հարևան ժողովրդից»,-հավելել էր նա:
Հազիվ թե վրացին հայերի դիտողությունից հետո անմիջապես վազ տված լիներ գրադարան, որպեսզի ընթերցեր մատնանշված մեջբերումը: Սակայն մինչ Թոդուայի մոտ կարթնանար ընթերցանության ջիղը, այդ ընթացքում պարզ դարձավ, որ Հայաստանի իշխանություններն այս անգամ ոչ միայն խիստ էին վիրավորված, այլև մարտականորեն էին տրամադրվել: Շատ շուտով լուրեր շրջանառվեցին այն մասին, որ սադրիչ հայտարարության համար ներողություն խնդրելուց հրաժարվելու դեպքում Վրաստանի խորհրդարանի փոխխոսնակը կարող է անցանկալի անձ հայտարարվել Հայաստանում: Ընդ որում, նման տեղեկությունների սկզբնաղբյուր էին նշվում Երևանի դիվանագիտական կառույցները: Այնուհետև հայտնի դարձավ, որ Հայաստանի ԱԳՆ-ն Թբիլիսիում դեսպանի միջոցով արդեն համապատասխան խորհրդատվություններ էր վարում վրացի գործընկերների հետ` Վրաստանի խորհրդարանականի անհամարժեք հայտարարությունների արդյունքում ծագած խնդիրը լուծելու համար:
Հանրությունը ևս վրդովված էր: Մամուլում բազմաթիվ լուրեր հայտնվեցին, նույն կերպ էին վարվում նաև ադրբեջանական թերթերը, իսկ ահա Ռուսաստանի ջավախահայ համայնքը նամակ հղեց Վրաստանում Հայաստանի դեսպան Հովհաննես Մանուկյանին, որտեղ, մասնավորապես, ասվում էր. «Ափսոս, որ վրացական իշխանություններից դեռ ոչ ոք, այդ թվում նաև ընդդիմությունը, գնահատական չի տվել Վրաստանի փոխխոսնակի խոսքերին: Չէ՞ որ Թոդուան պաշտոնյա է, և նրա խոսքերը չի կարելի դիտարկել որպես մասնավոր կարծիք: Մենք հայտարարում ենք, որ պաշտոնյայի նման հայտարարությունը նպաստում է լարվածության աճին Հարավային Կովկասում, ինչպես նաև կոպիտ միջամտություն է հարևան երկրի գործերին: Մենք կոչ ենք անում պարոն Մանուկյանին՝ վրդովմունք հայտնել այս փաստի առնչությամբ և բողոքի նոտա հանձնել»:
Այժմ ոչ ոք չի իմանա՝ արդյո՞ք Մանուկյանի ձեռքին կար նոտայի պատրաստի տեքստը, թե՞ ոչ, սակայն, ինչպես ասում են, շաբաթը ուրբաթից շուտ եկավ: Վրացական «Պիրվելի» լրատվական գործակալությանը տված հարցազրույցում Թոդուան հերքեց Ադրբեջանի «տարածքային ամբողջականության» վերաբերյալ իրեն վերագրվող հայտարարությունը: «Մենք համատեղ հարցազրույց ենք տվել տեղական լրատվամիջոցներին, բայց նման բառեր ես չեմ ասել: Ես շահագրգռված եմ Վրաստանի ամբողջականությամբ, սակայն չեմ խառնվում այլ երկրների պրոբլեմներին»,- նշեց նա:
Այն, որ մարդը հերքում է իրեն վերագրված մտքերը, կարող է երկու բան նշանակել. կամ նա դրանք իսկապես չի ասել, կամ զղջում է կատարվածի համար: Մենք հակված ենք կարծելու, որ տվյալ պարագայում գործ ունենք երկրորդ տարբերակի հետ: Այդպես կարծելու հիմք է տալիս այն փաստը, որ Թոդուան մինչ այս պահը որևէ քայլ չի ձեռնարկել իր խոսքերը աղավաղող լրատվամիջոցներին պատասխանատվության ենթարկելու կամ գոնե հերքում տպագրելու համար: Նաև, չգիտես ինչու, նա արդարացման խոսքեր է գտել հայերի համար, մինչդեռ ադրբեջանցիներին հասցեագրված ոչ մի տող չկա: Իսկ գուցե ճիշտ կլիներ հենց այնտեղի՞ց սկսել:
Ինչևէ, այս առթիվ Շարմազանովը դարձյալ խոսեց՝ նկատելով, որ երեկ ամբողջ համացանցն էր ողողված վրացի պաշտոնյայի խոսքով, բոլոր ադրբեջանական կայքերն էին այդ մասին գրում: «Վրաստանի Ազգային ժողովի փոխնախագահը պիտի երեկ արձագանքեր: Չի արձագանքել: Իսկ եթե իսկապես Թոդուան այդպիսի բան չի ասել, ուրեմն ադրբեջանական կողմը նաև հարևան Վրաստանի նկատմամբ է ստի ու կեղծիքի քաղաքականություն վարում»,- նշեց նա:
Միջադեպը սպառվա՞ծ է: Նայած ում համար: Երեկ նաև տեղեկացվեց, որ Ազգային ժողովի նախագահ Սամվել Նիկոյանն ընդունել է Հայաստանում Վրաստանի դեսպան Թենգիզ Շարմանաշվիլիին: Ու թեև պաշտոնական հաղորդագրությունը հարազատ էր մնացել իր «ինտերնացոնալիստական» ոգուն՝ գրելով, թե «զրուցակիցները բարձր գնահատելով երկկողմ հարաբերությունների ներկայիս մակարդակը և երկու ժողովուրդների պատմականորեն բարեկամական կապերը, նշեցին, որ այդ ամենն ամուր հիմք է փոխհարաբերությունների ամրապնդման ու հետագա զարգացման համար», բայց մախաթը պարկում չես պահի: Ամենայն հավանականությամբ դեսպանը ԱԺ էր գնացել իր երկրի խորհրդարանի փոխխոսնակի շատախոսության վերջին հետքերը սրբելու մտադրությամբ: Միգուցե նրան հաջովեց դա: Ի՞նչ իմանաս: Սակայն արդո՞ք վերջին անգամ: Մեծ, շատ մեծ կասկածներ ունենք…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Հերթը հասավ Պետրոս Դուրյանին

19 Հնվ

Վաղ թե ուշ այս բանը պիտի լիներ: Մի օր համբերության բաժակը լցվում է, և խուլուհամր ձևացողների ապուշային պահվածը այլևս արդարացում չի դառնում անվերջանալի սպասման համար: Եվ հիմա, 42 տարվա չարչրկումներից հետո վերստին խոսվում է բանաստեղծ Պետրոս Դուրյանի մասունքները հողին հանձնելու անհրաժեշտության մասին: Բայց թերևս ավելի ճիշտ բառով բնորոշենք ստեղծված կացությունը, քանի որ ոչ թե խոսվում է, այլ չարաշահվում է թեման: Հիմա բացատրենք, թե ինչու:
Հանրահայտ փաստ է, որ 1872-ին վախճանված Դուրյանը թաղվել էր Պոլսի Սկյուտար թաղամասի գերեզմանատանը: Ստացվեց այնպես, որ մոտ 90 տարի անց, իսկ ավելի ճիշտ՝ 1960-ականների վերջին տեղի իշխանությունները հայտնեցին, թե գերեզմանը տեղաշարժելու խնդիր կա, քանի որ որոշվել է այդ տարածքում ճանապարհ կառուցել: Հենց այս կացությունն էլ առիթ դարձավ, որպեսզի Պոլսի հայոց պատրիարքը Հայաստան բերեր բանաստեղծի գանգը: Պատրիարքը այն հանձնեց Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինին, իսկ վերջինս էլ մասունքները տվեց գրականության և արվեստի թանգարանին: Վերհիշենք նաև, որ հենց նույն շրջանում նախաձեռնվեց Դուրյանի դիմաքանդակի ստեղծումը՝ գանգաբանական վերականգնման սկզբունքներին համապատասխան, ինչը իրականացրեց ակադեմիկոս Անդրանիկ Ճաղարյանը: Այս ամենը ևս խիստ կարևոր էր ու վարպետությամբ կատարված, միայն թե դա չէր լուծում գանգի հետագա ճակատագրի խնդիրը: Ի վերջո ի՞նչ էր անհրաժեշտ անել: Գանգը ցուցանմուշ չէ, որ կարելի է տեղադրել թանգարանում և այցելուներ գրավել: Կար մեկ և միակ խելամիտ լուծումը՝ այն հանձնել հողին, ինչպես ընդունված է քրիստոնյա կոչվող հայերիս մոտ և ինչպես թելադրում է մարդու հիշատակի հանդեպ ունեցած հարգանքը: Սակայն արի ու տես, որ այդ «մեկն ու միակը» այնքան էլ միակը չէր շատերի համար: Ու սկսվեց վաղուց ծանոթ, միայն տհաճություն ու զայրույթ հարուցող պատմությունը:
Տասնամյակներ շարունակ տարբեր անհատներ ու կազմակերպություններ դիմեցին իշխանություններին՝ խնդրին վերջնական լուծում տալու ակնկալիքով, բայց նրանց հորդորները մնացին անարձագանք: Վերջնականապես չխելագարվելու համար անիմաստ ենք համարում մեջբերել այն բոլոր «փաստարկներն» ու «հիմնավորումներ», որոնք միջոցով գանգի թաղումը հետաձգվում էր անորոշ ժամանակով: Ասենք միայն, որ այսօր կատարվող դեպքերն ու ծավալվող քննարկումները ոչնչով չեն տարբերվում նախորդներից:
Պատկերացրեք այսպիսի մի իրավիճակ: Ըստ տեղեկությունների, մի քանի տարի առաջ մշակույթի նախարարությունը որոշում է զբաղվել Դուրյանի մասունքների խնդրով: Եվ ի՞նչ է անում: Մի հսկա կառուց՝ իր բոլոր պատասխանատուներով լարում են ուղեղները, անքուն գիշերներ են լուսացնում, որպեսզի հաշվարկեն, թե հուղարկավորությունն իրականացնելու գործը ի՞նչ կարժենա: Ի վերջո համաձայնության են գալիս ընդամենը… 1000 դոլարի շուրջ և դրանից հետո հարցը փակվում է: Վերջ: Դուրյանի խնդիր չկա: Մոռացեք այդ մասին:
Հավանաբար ինչ-որ մեկին մեծ շռայլություն էր թվացել նման գումար վատնել մի բանաստեղծի համար, եթե կարող էր այդ փողերով իր չնչին գոյությունն արդարացնել այս հողի վրա: Երևի: Սակայն առաջ գնան ու հիշենք, թե ինչպես 2 ամիս առաջ նույն մշակույթի նախարարությունը բացառիկ սրտացավություն հանդես բերեց և հարցի քննարկման ու եզրակացություն տալու արտոնությունը տրամադրեց… Գրողների միությանը: Սա, ինչ խոսք, բացառիկ աբսուրդի օրինակ է: Ի՞նչ կապ ունի մի սովորական հասարակական կազմակերպությունը գործադիր մարմնի որոշումների հետ: Դա նույնն է, թե սպառողների միության անդամին արտոնես առևտրային համաձայնագրեր քննարկել կամ, ասենք, կանաչների միությանը խնդրես՝ երկրաբանական-տնտեսագիտական եզրակացություն տալ հանքարդյունաբերության որևէ ճյուղի մասին: Եթե նախարարությունը պատսպարվում է գրողների միության թևի տակ, այդ դեպքում ինչի՞ համար են գրականության ինստիտուտը, պատմության ինստիտուտը, այլ պետական ու ակադեմիկան կառույցներ, որոնք կոչված են հենց այս կարգի խնդիրներ լուծելու և մասնագիտական եզրակացությունների հանգելու համար:
Այս հարցերի պատասխանը թողնելով նույն այդ հաստատությունների պատասխանատուներին, անցնենք առաջ և հասնենք աբսուրդի հաջորդ գործողությանը: Պանթեոնում Դուրյանի մասունքները ամփոփելու ցանկությանը թվում էր՝ չէր լինելու որևէ առարկություն, քանի որ բանաստեղծն իր տաղանդով վաստակել է մյուս հայ մեծերի կողքին տեղ զբաղեցնելու իրավունքը: Բայց նույնիսկ այդ պարագայում մեր լավատեսությունը չափազանց է, քանի որ, պարզվում է, կան այդպիսիները: Կան ու դեռ առարկությունների համար բացատրություններ էլ ունեն: Օրինակ, մեր հարգարժան հոգևորականները պնդում են, թե մարդը չի կարող երկու գերեզման ունենալ, այդ իսկ պատճառով էլ Պանթեոնում Դուրյանի համար նոր շիրմատեղ հատկացնելը հակասում է եկեղեցական կարգին: Իհարկե, նույն հոգևորականներին կարել է հիշեցնել, թե ինչպես էին իրենք հոծ խմբերով մասնակցում Թումանյանի սրտի թաղմանը Դսեղում, երբ Թումանյանը Թբիլիսիում գերեզման ունի, ինչպես էին նույն կերպ Վիլյամ Սարոյանի սիրտը հողին հանձնում Երևանում, երբ Սարոյանի մարմինն օվկիանոսից այն կողմ է, և ուրիշ այլ պատմություններ էլ, սակայն կարծում եք իրենք չե՞ն հիշում:
Բանը հասավ նրան, որ նույնիսկ առաջարկ հնչեց գանգն ընդհանրապես չթաղել, քանի որ այն… հետաքրքիր կլինի Բժշկական համալսարանի ուսանողների ու առողջապահության հաստատությունների աշխատակիցների համար այն տեսանկյունից, թե ինչպես կարելի է այդ բեկորներից ստանալ մարդու դեմքը: Պատկերացնու՞մ եք այդ բանն ասողի գանգի չափերն ու դրա դատարկ պարունակությունը, որը հաստատ կհետաքրքրի կենսաբանական խեղումներով հրապուրվող ապագա բժիշկներին:
Ահա թե ովքեր են տնօրինում մեծերի երկնային կյանքն ու հիշատակը, ահա թե ովքեր են մի հողակտոր հատկացնելու անհրաժեշտությունը վերածում հիմարության խրախճանքի: Ու որքան էլ փորձում ես հասկանալ, թե ինչու՞ է յուրաքանչյուր պարզագույն իրավիճակ, յուրաքանչյուր կարևոր գործ փորձություն դառնում մեր ջղերի ու գիտակցության համար, միևնույն է, պատասխանը չես գտնում:
Այս տարի լրանում է Պետրոս Դուրյանի 160-ամյակը: Ի սեր աստծո, գոնե մի անգամ մարդ եղեք: Այնքան մարդ եղեք, որ ուժ գտնեք Դուրյանին ազատելու ձեր անախորժ ներկայությունից: Թող նրա մասունքները հանգիստ առնեն հողում, իսկ դուք մնացեք վերևում, բայց հեռու, հեռու թե նրանից, թե մեզնից…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԵՐԵՎԱՆԻ ԹԱՂԱՄԱՍԸ ԿՈՉՎԵՑ ԲԱՆԳԼԱԴԵՇ

19 Հնվ

Հավանաբար պատահականությունները միշտ էլ ծնունդ են առնում պատահական հանգամանքներից: Ես գոնե այդպես մտածելու պատճառներ ունեի այն օրը, երբ կանգառում սպասում էի երթուղայինին՝ տուն հասնելու համար: Ապրում եմ Հարավ-Արևմտյան թաղամասում, որը ժողովուրդն անվանում է Բանգլադեշ: Տարօրինակ անուն է, սակայն բոլորն այնպես են համակերպվել այդ անվանը, որ նույնիսկ մեկ այլ՝ առավել բաեհունչ անունով փոխարինելու մտադրություն ամենևին չկա:
Եվ այսպես, կանգնած էի, երբ մեկը ձեռքը դրեց ուսիս ու բարևեց: Շրջվեցի: Իմ հին ծանոթներից էր՝ Սիմոնը: Վաղուց չէինք հնդիպել:
— Ու՞ր ես գնում,- հարցրեց նա:
— Տուն:
— Արի միասին գնանք, ճանապարհին էլ կզրուցենք,- ասաց Սիմոնը և տաքսի կանգնեցրեց:
Նստեցինք: Ես դարձա վարորդին ու ասացի հասցեն՝ «Բանգլադեշ»:
— Իսկ դու գիտե՞ս, որ այդ անունը ես եմ հորինել,- ժպտալով հարցրեց Սիմոնը:
Ես ծիծաղեցի: Վաղեմի ծանոթս հավանաբար որոշել էր կատակել: Բայց նա ուղիղ նայեց դեմքիս ու կրկնեց.
— Իսկապես, Բանգլադեշ անունը ես եմ առաջինը թաղամասին տվել:
Նրա պնդումն այնքան տարօրինակ ու համառ էր, որ նույնիսկ տաքսու վարորդը մի փոքր դանդաղեցրեց ընթացքն ու զարմացած նայեց Սիմոնին:
— Լավ, լսեք՝ պատմեմ,- ասաց Սիմոնը ու ավելի հարմար տեղավորվեց նստատեղին:- Դու այն ժամանակ դեռ փոքր էիր, հավանաբար չես հիշի: Սրանից մոտ 40 տարի առաջ Կապանում ուժեղ երկրաշարժ եղավ: Տներ փլվեցին: Բազմաթիվ ընտանիքներ անօթևան էին մնացել և նրանց մի մասին տեղափոխել էին Երևան: Ապրում էին կամ հարազատ-բարեկամների մոտ, կամ հանրակացարաններում: Մի քանի ընտանիքներ էլ մեզ մոտ կային՝ Մալաթիայում: Ես երիտասարդ էի ու ծանոթացել էի նրանց հետ: Այդ ժամանակ իշխանությունները արագ-արագ երկու հինգհարկանի բնակելի շենքեր էին կառուցում աղետյալների համար: Դրանք հիմա էլ Բանգլադեշում կան՝ հին ունիվերսամի դիմաց: Ու մինչ շինարարությունն ընթանում էր, այդ մարդիկ պարբերաբար ոտքով գնում էին այնտեղ՝ տեսնելու, թե աշխատանքներն ինչ փուլում են: Ու հենց որ ես նրանց փողոցում տեսնում էի՝ ծիծաղելով հարցնում էի. «Հը՞, էլի Բանգլադեշ եք գնու՞մ»: Հիմա ձեզ ասեմ, թե ինչու հատկապես Բանգլադեշ: Բանն այն է, որ այդ նույն օրերին Բանգլադեշը առանձնացել էր Պակիստանից ու անկախություն էր հռչակել: Առավոտից երեկո բոլոր թերթերը, ռադիոն, հեուստատեսությունը միայն դրա մասին էր խոսում՝ «Բանգլադեշ, Բանգլադեշ…»: Ու այդ անունը մի տեսակ ուրիշ նշանակություն էր ստացել՝ տեղ, որը հեռու է, նոր է ձևավորվում, ճիշտ ու ճիշտ այն երկու շենքերի պես, որ կառուցում էին կապանցիների համար: Ահա այդպես Բանգլադեշ անունը հետզհետե տարածում գտավ դեռ թաղամասը կառուցելուց շատ առաջ: Իսկ երբ արդեն առաջին շենքերը հայտնվեցին, մարդիկ ուրիշ նոր բան չմտածեցին, քան այն, ինչ ես ասել էի հարևանիս: Ահա այսպիսի պատմություն…
Ասեմ, որ թե ես, թե տաքսու վարորդն անմիջապես հավատացինք Սիմոնի պատմությանը: Նա այնքան անմիջական, հավաստի ու գունեղ էր պատմում, որ մեծ մեղք կլիներ մտածել, թե հորինում է ինչ-որ բան:
Մալաթիայի խաչմերուկին Սիմոնն իջավ: Մենք հրաժեշտ տվեցինք Երևանի Հարավ-Արևմտյան թաղամասի կնքահորը և սլացանք առաջ՝ դեպի Բանգլադեշ…

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: