Պահոց | Հուլիսի, 2011

ՀԵՆՐԻ ՄԵՆՔԵՆ

30 Հլս

ԿԱՆԱՅՔ ԵՎ ՏՂԱՄԱՐԴԻԿ

Ինչքան տարիքս առնում եմ, այնքան քիչ եմ վստահում հայտնի դարձվածքին, որն ասում է, թե իմաստնությունը գալիս է տարիների հետ:
Սերը նման է պատերազմի. այն հեշտ է ծագում, բայց խիստ դժվար է նրան կանգնեցնել: Տղամարդը միշտ փնտրում է մեկին, ում առաջ կարող է հպարտանալ: Կինը միշտ փնտրում է այն ուսը, որի վրա կարող է խոնարհվել: Սակայն մի հարցում տղամարդիկ ու կանայք անպայման համերաշխ են. և առաջինները, և երկրորդները կանանց չեն վստահում: Տղամարդիկ շատ ավելի լավ են ապրում, քան կանայք: Նախ, նրանք ավելի ուշ են ամուսնանում, երկրորդ` ավելի շուտ են մահանում: Սիրեկանը թիվ 2 զոհն է: Միակ իսկապես երջանիկ մարդիկ ամուսնացած կանայք և չամուսնացած տղամարդիկ են: Բայց որքան էլ ամուսնացած կինը երջանիկ լինի, նա միշտ հաճույքով նկատում է, որ կան տղամարդիկ, որ չցանկանային իրեն տեսնել չամուսնացած:
Ամուրին միշտ էլ ավելին գիտի կանանց մասին, քան ամուսնացածը, այլապես նա էլ ամուսնացած կլիներ: Կանայք, որպեսզի կարողանաք պահել ձեր ամուսիններին, ստիպեք նրանց մի փոքր խանդել: Իսկ որպեսզի կարողանաք կորցնել ձեր ամուսիններին, ստիպեք նրանց խանդել մի փոքր ավելի:
Ոչ մի աբսուրդ չկա այն աքսիոմայի մեջ, որ դեպի տղամարդու սիրտ տանող ճանապարհը անցնում է նրա ստամոքսով: Սովորական տղամարդու ճաշակն այնքան պարզունակ է, որ նա չի տարբերակում լավ կերակուրը վատից: Եվ նրա սիրտը տանող իրական ճանապարհը անցնում է կոկորդով: Եթե կանայք իսկապես իմանային իրենց կանացի անելիքը, նրանք վաղուց կհրաժարվեին խոհարարությունից և կզբաղվեին գարեջրագործությամբ, գինեգործությամբ և սպիրտային խմիչքների արտադրությամբ:

Advertisements

ՉԱՐԼԶ ԲԵՔՍԹԵՐ

29 Հլս

… Նա ասաց, որ հրեշտակները բոլորին չէ, որ անտեսանելի են, և փաստորեն շատ մարդկանցից ավելի խելացի են: Նրանք պատմուճաններ չեն հագնում, ինչպես հաճախ պնդում են, այլ պաշտոնական, երեկոյան զգեստ, կարծես պատրաստվում են համերգի գնալ: Հաճախ հրեշտակները գնում էլ են համերգ և նստում են այնպիսի տեղ, որ մարդկանց մեծ մասը նրանց վրա ուշադրություն չի դարձնում: Նա ասաց, որ ամենասարսափելի հրեշտակը Սֆինքսի կերպարանք ունի: «Դրանից փախչել անհնար է»,- ասաց նա: Նա ասաց, որ Օհայոյում հողի հենց մակերեսի տակ անշեջ կրակ է վառվում, և որ մանկիկ Մոցարտը, երբ առաջին անգամ շեփորի ձայն լսեց, հենց օրորոցում ուշքը գնաց և քիչ մնաց մեռներ: Նա ասաց, որ Նարզիմ ալ Հարադիմ անունով ինչ-որ մեկը աշխարհում եղած բոլոր գրողներից ամենամեծն է: Նա ասաց, որ մոլորակները ղեկավարում են մեր վարքը, և արևի խավարման ժամանակ հղիացած կինը թաղանթաթաթ ոտքերով երեխա կծնի:
«Ես գիտեմ, դուք` երեխաներդ, սիրում եք այսպիսի բաներ,- ասաց նա,- գաղտնիքներ լսել, և դրա համար եմ պատմում»: Մենք գլխով արեցինք: Դա ավելի լավ էր, քան «Լայն հորիզոնների» տեքստերի ուսուցողական հարցերին պատասխանելը:
«Եվս մի պատմություն կպատմեմ,- ասաց նա,- ապա կանցնենք թվաբանության»: Նա առաջ թեքվեց, և ձայնը փափկեց: «Մահ չկա,- ասաց նա,- դուք երբեք չպետք է վախենաք: Երբեք: Այն, ինչ գոյություն ունի, չի կարող մեռնել: Փոխվում է երկրային և ոչ երկրային տարրերի, դա ճշմարտություն է այնպես, ինչպես ես եմ ձեր առջև կանգնած, և ես երդվում եմ, դուք չպետք է վախենաք: Ես իմ այս աչքերով եմ տեսել այդ ճշմարտությունը: Ես գիտեմ, որովհետև երազումս Աստված համբուրել է ինձ: Այ այստեղ»: Եվ նա աջ ցուցամատով ցույց տվեց ծնոտը` բերանի տակ, այնտեղ, ուր մաշկի մեջ ուղղաձիգ գծեր են խորացած…

«Արծվառյուծը» պատմվածքից

Վրաստանը, Ղարաբաղը և էլի որոշ բաներ

29 Հլս

Այն, որ վերջին շրջանում վրացիները տարբեր մակարդակներում սկսել են ավելի հաճախ խոսել Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի մասին, ակնհայտ փաստ է: Նախկինում, քանի դեռ նրանց գլուխը խառն էր սեփական հոգսերով, այս հարցն առանձնապես մեծ նշանակություն չուներ Թբիլիսիի համար: Սակայն այժմ Վրաստանում ոչ միայն պարբերաբար քննարկման նյութ է դառնում Ղարաբաղի թեման, այլև վերջիններս սկսել են ամեն առիթով ընդգծել իրենց մասնակցության կամ վերաբերմունքի մասին: Ասվածի ամենավերջին դրսևորումը դարձավ Եվրոպական ինտեգրման հետազոտությունների կենտրոնի ղեկավար Վասիլ Չկոիձեի հարցազրույցը, որտեղ նա պնդում է, թե Ղարաբաղում զինված հակամարտության վերսկսման դեպքում կվտանգվեն Վրաստանի ազգային շահերը, ինչպես նաև ողջ Կովկասի կայունությունը:
Կովկասը հանգիստ թողնենք ու տեսնենք, թե այդ ինչպես պիտի վտանգվի վրացական շահը: Պարզվում է, որ փորձագետն այդ դեպքի համար ունի իրադարձությունների զարգացումների սեփական սցենարը, համաձայն որի պատերազմի բռնկումից կօգտվի Ռուսաստանը և, որպես Հայաստանի ամենամոտ դաշնակից, Հայաստանի պաշտպանության պատրվակով սեփական զինված ուժերն ու ռազմական զինամթերքներն անցկացնելու համար կօգտագործի Վրաստանի տարածքը, իսկ սա էլ իր հերթին Վրաստանում կհանգեցնի անկայունության ու զինված բախման: Ահա այսպես պարզ ու միանգամից: Ասենք, նման բան առաջին անգամը չէ, որ լսում ենք հարևան երկրից: Ցանկացած իրավիճակին հակառուսականության ակնոցով դիտարկող վրացիների համար օբյեկտիվ գնահատական տալն այլևս դարձել է ուժերից վեր զբաղմունք: Այսօրինակ մտքի թռիչքով է պայմանավորված նաև նույն փորձագետի այն դատողությունը, թե այդ սցենարի դեպքում չի նշանակի, որ Վրաստանի անմիջականորեն կներգրավվի հակամարտության մեջ, բայց «շատ հնարավոր է, որ Ռուսաստանի գործողությունները դուրս գան տվյալ խնդրի շրջանակներից ու որոշակի անկայունություն կամ ռազմական հակազդեցություն առաջացնեն Վրաստանում»:
Հայաստանին հարվածելու գնով Ռուսաստանի հետ հաշիվներ պարզելու մտասևեռմամբ համակված մեկ ուրիշ վրացի, այս անգամ ռազմական փորձագետ, Վրաստանի ցամաքայիան զորքերի շտաբի նախկին պետ Գեորգի Թավդգիրիձեն ադրբեջանցիներին հավաստիացրել է, որ պատերազմի վերսկսման դեպքում Բաքուն կարող է ակնկալել Թուրքիայի ու Վրաստանի աջացությունը: Իսկ այդ աջակցությունն էլ, հասկանալի է, ոչ մի կերպ ուղղված չի լինի հայերի դեմ, այլ ընդամենը լուծում կտա այն ռազմավարական խնդրին, որտեղ Ադրբեջանն ու Վրաստանը դաշնակիցներ են, այսինքն` կթուլացնի Ռուսաստանի ազդեցությունը Հարավային Կովկասում: «Դա պահանջում է շատ նուրբ և քրտնատանջ աշխատանք տարածաշրջանի ու աշխարհի առաջատար երկրների հետ: Հակառակ դեպքում մենք անվերջ արյունոտ պատերազմ կստանանք Կովկասում»,- ասել է նախկին զինվորականը: Մեծ հաշվով վրացիների դիրքորոշումը հանգում է այն մտքին, որ Ղարաբաղում ռազմական գործողությունների վերսկսման դեպքում իրենք չեն կարող ձեռքերը ծալած նստել, և իրենց թվում է, որ այսպիսով կարողանում են ցույց տալ, թե իրենք տարածաշրջանում էական խոսք ունեն ասելու, իսկ Ռուսաստանն էլ թող տեսնի, որ իր դիրքերը թուլացել են:
Չի կարելի ասել, թե այս մտայնությունը լայն տարածում ունի սոսկ հասարակության ներսում, իսկ պաշտոնական Թբիլիսին այլ տեսակետի պաշտպան է: Ահա մի պաշտոնյա` Հայաստանում Վրաստանի նախկին դեսպան Ռևազ Գաչեչիլաձեն խիստ նուրբ, դիվանագիտորեն հղկված բառապաշարով մեզ փորձում է դասեր տալ և բացատրել, թե` գիտե՞ք, սիրելի հայեր, յուրաքանչյուր պետություն պետք է ընդունի միջազգային մակարդակով ճանաչած սահմանները և բավարարվի նրանով, ինչ ունի: «Գուցե դա արդարացի չէ, սակայն ավելի լավ է պահպանել այն ինչ ունես, քան թե ուրիշից ձգտես խլել»:
Խլողն, իհարկե, մենք ենք: Ղարաբաղ ենք «խլել»: Խլողը նաև ռուսներն են: Վկան` Աբխազիան ու Հարավային Օսիան: Իսկ ահա Վրաստանն ու Ադրբեջանը դրա զոհերն են, և այս իմաստով նրանց հեռակա շահերը համընկնում են: Այնուհետև նախկին դեսպանը մեզ վստահեցնում է (նրանք բոլորն անխտիր ինչ-որ բան են վստահեցնում), որ Վրաստանը ոչ մի դեպքում չի խառնվի և ոչ մի բաղադրատոմս չի առաջարկի Ղարաբաղի հարցի լուծման համար: «Ես այս ամենը հայտարարում եմ Վրաստանի ղեկավարության և ժողովրդի անունից, քանի որ այն չի ցանկանում ոչ մեկի կողմը բռնել: Ադրբեջանն ու Հայաստանը պետք է գնահատեն Վրաստանի այս քայլը»,-իր խոսքը եզրափակում է Գաչեչիլաձեն:
Անշուշտ, կգնահատեն: Բայց մինչ գնահատելն ու երախտագիտություն հայտնելը նախ կփորձեն հասկանալ, որ եթե Վրաստանի դիրքորոշումը տրամաբանական է, քանի որ նա քիչ թե շատ նորմալ հարաբերությունների մեջ է ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ Ադրբեջանի հետ, իսկ սրա հետ մեկտեղ Վրաստանում առկա են հայկական ու ադրբեջանական համայնքներ, ապա դա որոշակի կաշկանդումներ կհաղորդի Թբիլիսիի արտաքին քաղաքականությանը: Մյուս կողմից էլ` անպայման կնկատեն, որ հայ-ադրբեջանական հակամարտության վերսկսման դեպքում շահող կողմը լինելու է հենց Վրաստանը, որովհետև երբ երկուսը կռվում են, միշտ էլ շահում երրորդը: Եվ այժմ նա հոգու խորքում իսկապես կցանկանար մի մեծ իրարանցում, որպեսզի դրա պղտոր ջրերում որսար իրեն ցանկալի ավարը:
Հավանաբար ճիշտ այդպես էր մտածում նաև ԱՄՆ-ում Վրաստանի դեսպան Թեմուր Յակոբիշվիլին, ով Արևմուտքին բացատրում էր, թե Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը մեծ խնդիր է Հարավային Կովկասի երկրների միջև տարածաշրջանային համագործակցության և անվտանգության առումով: «Հայաստանում տեղի ունեցող իրադարձություններն ուղղակիորեն կապված են Լեռնային Ղարաբաղի հետ: Այդ խնդրի կարգավորումն ուղղակիորեն կախված է Ռուսաստանից, այստեղ տեղակայված է ռուսական ռազմակայան, Ադրբեջանի հետ հարաբերությունները կարգավորված չեն: Այսպիսով գլխավոր հարցը Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորումն է, որովհետև նման նյարդայնացնող խնդիրների առկայության պայմաններում ստիպված ես լինում մի կողմ թողնել այլ խնդիրների հաղթահարումը»,- իր խանգարված հոգեկան վիճակի բացատրությունն էր տալիս դեսպանը:
Ինչ զարմանալի տեղափոխություն: Պարզվում է, որ Կովկասի համար Աբխազիան ու Օսիան այլևս խնդիրներ չեն հարուցում, մնացել է միայն Ղարաբաղը: Ստացվում է, որ վրացիները մեկընդմիշտ հաշվել են այդ տարածքների կորստի հետ և փոխանակ իրենց վիշտը սգան, հիմա էլ մեզ են բացատրում, թե ինչպես կարելի է երկիր կորցնել: Ափսոս միայն, որ այս արկածախնդիր խաղի մեջ թաթախվող Վրաստանը հաշվի չի առնում նաև դեպքերի մի այնպիսի զարգացման հեռանկար, որի պարագայում իր համար արդյունքը էլ ավելի ծանր կլինի: Ախ, ինչքան ծանր կլինի…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Ես իմ Մասիս սարն եմ սիրում…

28 Հլս

Երբ նախագահ Սերժ Սարգսյանը Ծաղկաձորում դպրոցականների հետ հանդիպման ժամանակ պատասխանում էր ներկաներից մեկի հարցին, թե ի՞նչ սահմաններ է ունենալու ապագա երկիրը և արդյո՞ք մեզ կվերադարձվի Արևմտյան Հայաստանը` Արարատով հանդերձ, շատ լավ հասկանում էր և իր պատասխանի հետևանքը, և այն, թե ինչու տրվեց նման հարց: Այդ օրը նա աշակերտին հետևյալն ասաց. «Ամբողջը կախված է քեզնից ու քո սերնդից: Իմ սերունդը, կարծում եմ, իր առջև դրած պարտականությունը կատարեց, երբ 1990-ական թվականների սկզբներին անհրաժեշտ էր մեր հայրենիքի հատվածներից մեկը` Ղարաբաղը պաշտպանել թշնամիներից, մենք կարողացանք դա անել… Եթե դու և քո հասակակիցները ջանք ու եռանդ չխնայեք, եթե ձեզնից ավագներն ու ձեզնից կրտսերները ձեզ նման վարվեն՝ մենք ունենալու ենք աշխարհի լավագույն երկրներից մեկը»:
Ինչ էլ ասեն` սա առավելագույնս զուսպ ու կշռադատված բացատրություն էր: Ու եթե հաջորդ օրն իսկ նախագահի մտքերն արժանացան միանգամայն այլ մեկնաբանության ու գնահատականի, դա էլ իր պատճառներն ու նպատակներն ուներ: Օրինակ, մի՞թե Թուրքիայում ասվածը կարող էին ընկալել այլ կերպ, քան իբրև հատուկ ուղերձ` հետևյալ հորդորով. «Ղարաբաղը մենք ազատագրեցինք, Արարատը ձեզ թողեցինք»: Իսկ սրանից պիտի բխեր, որ Սերժ Սարգսյանը Արևմտահայաստանի վերադարձի հարցը հանձնարարում է գալիք սերունդներին: Պետք է միանգամից ասել, որ թուրքերը չեն սխալվում: Հայաստանում ոչ մի քաղաքացի` սկսած նախագահից և վերջացրած նրա ամենաերդվյալ ընդդիմախոսով, այդ բանը թաքցնելու կամ այդ մասին լռելու պատճառ չունի: Բայց ահա թուրքական կողմի արձագանքը փոքր-ինչ տարօրինակ էր: Նրանք իրենց այնպես պահեցին, կարծես առաջին անգամ լսեցին մեր պահանջատիրության մասին: Իսկ ինչ վերաբերում է Թուրքիայի ԱԳՆ հայտարարությանը, ապա դա արդեն ամբողջապես զավեշտ է, որտեղ նշվում էր, թե Անկարան խիստ դատապարտում է Սարգսյանի պատասխանը` այդ երկրի արևելքը «օկուպացնելու» մասին:
«Օկուպացնելու» ժամանակները դեռ կգան: Այս հարցում Թուրքիան մի փոքր շտապում է: Այլ խնդիր է նրանց զարմանքը, թե ինչու՞ է Հայաստանի նախագահը իր «շատ անպատասխանատու պահվածքով» երկու ժողովուրդների միջև թշնամանքի ու ատելության գաղափարախոսություն ձևավորում: Բանն այն է, որ Սարգսյանը գոնե այս հարցում մեղքի բաժին չունի, քանի որ թե գաղափարախոսությունը, թե ատելությունը ծնվել են նախագահի լույս աշխարհ գալուց շատ առաջ, ու թուրքերն էլ հրաշալի գիտեն դրա պատճառները, և դեմագոգիկ ապշանքներ բեմադրելը շատ է ժամանակավրեպ:
Գալով ներկա քաղաքական իրավիճակին, Թուրքիայի ԱԳՆ-ն հարկ էր համարել հիշեցնել, որ այժմ, երբ «ուժեղացվում են ջանքերը տարածաշրջանում խաղաղության հաստատման համար, Սարգսյանի հայտարարությունները խոսում են նրա՝ խաղաղություն չցանկանալու մասին։ Մենք հավատում ենք, որ նրանք, ովքեր քայլեր են ձեռնարկում տարածաշրջանում կայունություն և խաղաղություն ապահովելու համար, եզրակացություններ կանեն»:
Այս նույն երգը` ոչ պահաս պաթոսով, երգեց նաև վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը, այն էլ երկու անգամ: Նախ Ադրբեջան կատարելիք այցելությունից առաջ նա ասաց, թե նման մոտեցմամբ հնարավոր չէ հասնել կարգավորման, իսկ այնուհետև, արդեն Բաքվում աքլորացած հավելեց, որ Հայաստանի ապագան ինքը մութ է տեսնում, իսկ Սարգսյանը պետք է ներողություն խնդրի իրենցից` նման հայտարարության համար:
Էրդողանը վերջերս վատ սովորույթ է ձեռք բերել` աջուձախ բոլորից ներողություն է պահանջում: Նրան պիտի ներողություն ասի Իսրայելը, Եվրամիությունը, Սարկոզին, Անգելա Մերկելը, էլի մի քանի տասնյակ հայտնի ու անհայտ դեմքեր, բայց մինչ օրս նա դեռ ոչ մեկից նման բառեր չի լսել: Հայաստանի ապաշխարանքին առավել ևս չի արժանանա: Սակայն այս ամենով հանդերձ Էրդողանը դեռ վերջին ապուշը չէ, որպեսզի չգիտակցի, որ Հայաստանի նախագահի խոսքերը ինքնանպատակ չէին: Այլ հարց է, թե ինչ է թաքնված դրանց թիկունքում և ինչու դրանք արտասանվեցին հատկապես այժմ: Թուրքիայի Եվրամիության հարցերով նախարար Էգեմեն Բաղըշի այն պատկերավոր ձևակերպումը, թե իբր Սարգսյանի արաքը ոչ այլ ինչ է, քան կրակոց սեփական ոտքին, իրականությանը մոտ չէ: Ոտքի ցավից դժգոհելու է մեկ ուրիշը, իսկ «կրակոցն» անմիջական առնչություն ունի հայ-թուրքական հարաբերությունների ներկա կացության հետ: Սա ավելի շուտ պատասխան կրակոց էր` արձակված այն ուղղությամբ, որտեղից վտանգ է սպառնում: Իսկ ինչ վերաբերում է թուրքական հիստերիային, ապա անհնար է այնտեղ չնկատել շինծու, արհետածին հնչերանգներ: Հակառակ պարագայում թուրքերը այնքան խելամիտ կգտնվեին, որ կընթերցեին նաև Հայաստանի նախագահի խոսքերի շարունակությունը, ուր հետևյալն էր ասվում. «…Շատ դեպքերում հողի չափերով չէ երկրի կշիռը որոշվում. երկիրը պետք է լինի ժամանակակից, երկիրը պետք է լինի անվտանգ, լինի բարեկեցիկ, և սրանք այն պայմաններն են, որոնք հնարավորություն են տալիս ցանկացած ժողովրդի նստել աշխարհի հայտնի, ուժեղ, ճանաչված ժողովուրդների կողքին»: Ցանկության դեպքում յուրաքանչյուրը կհասկանա, որ այս բառերում ձևակերպված է ուժեղ պետության պատկերացումը` միաժամանակ ակնարկելով, որ մեր երկիրը տարածքային հավակնություններ չունի Թուրքիայի հանդեպ կամ գոնե նման խնդիր ձևակերպված չէ մեր արտաքին քաղաքականության օրակարգում:
Բայց եթե Անկարան սևով սպիտակի վրա գրվածը չի ընկալում հենց այդպես, կնշանակի դա իրեն պարզապես պետք չէ: Իսկ սա էլ իր հերթին իրավունք է տալիս մտածելու, որ Թուրքիան շահագրգռված չէ երկու երկրների հարաբերությունների կարգավորմամբ և առիթի էր սպասում` պատասխանատվությունը հայակական կողմի վրա գցելու համար: Առիթը ներկայացավ և դա միանգամայն հարմար էր Հայաստանին մեղադրելու ապակառուցողական պահվածքի, հողային պահանջատիրության և տարածաշրջանում խաղաղություն ու կայություն հաստատելու գործին խոչընդոտելու համար: Եվ ուրեմն Սարգսյանի կրակոցը դիպել էր նշանակետին: Մնում է միայն այս «հրաձգությունից» ճիշտ հետևություններ կատարել:
Այո, Հայաստանի իշխանություններն այսօր Թուրքիային տարածքային պահանջներ չեն ներկայացնում: Առայժմ չեն ներկայացնում: Սակայն դա այլ բան է` պայմանավորված նախ և առաջ ներկա պահի հնարավորություններով: Ինչ վերաբերում է ժողովրդի մղումներին ու պատմական հիշողությանը, ապա դա անհնար է կարգավորել իշխանական լծակներով կամ որոշումներով: Ու հենց այդ իրողության արձանագրմամբ էր շարադրված Հայաստանի իշխող կուսակցության պատասխանը, որտեղ ասված էր. «Ցանկացած հայ երիտասարդի համար Արարատ լեռը երբեք Ագրիդաղ չի դառնա, իսկ Արևմտյան Հայաստանն էլ՝ Արևելյան Անատոլիա: Ցանկացած հայի սրտում կա և կմնա 300 հազար քառակուսի կմ հայկական լեռնաշխարհը»:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Ոչ քաղաքակիրթ առևտրի տարրերը

27 Հլս

Երեկ ավարտվեց Ռուսաստանի պաշտպանության նախարար Անատոլի Սերդյուկովի աշխատանքային այցը Ադրբեջան: Ճիշտ կլինի ասել, ավարտվեց դրա առաջին փուլը, քանի որ վերջնական համաձայնություն դեռևս ձեռք չի բերվել և կողմերը պատրաստվում են օգոստոսի կեսերին շարունակել բանակցությունները: Իսկ գլխավոր կռվախնձորն այս անգամ էլ Գաբալայի ռադիոլոկացիոն կայանն էր, որի առկայության փաստը Բաքուն հմտորեն շահարկում է արդեն մի քանի տարի` մի դեպքում դա օգտագործելով իբրև խաղաթուղթ քաղաքական դիվիդենտներ կորզելու համար, մեկ այլ դեպքում թեթևացնելով ռուսների գրպանները իր մատուցած ծառայությունների դիմաց:
Ինչ վերաբերում է կայանին, ապա 1985 թվականից շահագործման հանձնված «Դարյալ» տիպի այդ ռադիոլոկացիոն կենտրոնը ԽՍՀՄ հակահրթիռային համալիրի 8 կայաններից մեկն էր, որը թույլ է տալիս վերահսկել 6000 կմ շառավղով տարածք՝ ներառյալ Իրանը, Թուրքիան, Հնդկաստանը, Մերձավոր Արևելքը, մինչև Հնդկաստան օվկիանոսի լայնությունները։ 2002 թվականին Ադրբեջանն այն վարձակալությամբ հանձնեց Ռուսաստանին` դրա դիմաց պահանջելով տարեկան 14 միլիոն դոլար վարձավճար: Այժմ կայանում աշխատում են 1400 ռուս զինծառայողներ, ինչը մեծ հաշվով նաև ռուսական զինուժի ներկայությունն է այդ երկրի տարածքում, և դա նույնպես թերագնահատել չի կարելի: Ռուսներն այս ամենը լավ են հասկանում ու անկախ այն բանից` իսկապե՞ս նրանց անհրաժեշտ է իր դարն արդեն ապրած կայանը, թե ոչ` շարունակում են հետևողականորեն անփոփոխ պահել դրա հանդեպ շահագրգռվածության աստիճանը: Նույնիսկ այն բանից հետո, երբ նրանք Կրասնոդարի երկրամասում (Արմավիրի մոտ) նոր սերնդի ռադիոլոկացիոն կայան կառուցեցին ու թվում էր, թե այդքանից հետո Գաբալան կկորցնի այս տարածաշրջանում իր բացառիկ լինելու հատկանիշը, իսկ Մոսկվան էլ առհասարակ կհրաժարվի կայանի վարձակալումից, դարձյալ ռուսները շահագրգռված են շարունակելու վարձակալումը:
Նախարար Սերդյուկովը Բաքվում հայտարարեց, որ իրենք Գաբալայի կայանը արդիականացնելու հետ կապված Ադրբեջանի համար առաջարկներ են պատրաստել, ինչպես նաև ցանկություն ունեն քննարկել վարձակալության ժամկետների երկարաձգման հեռանկարները։ Սա պետք էր սպասել, քանի որ ռադիոլոկացիոն կայանի վարձակալության ժամկետը լրանում է 2012-ին, և նախնական պայմանավորվածություններ ձեռք բերելու համար այժմ ճիշտ ժամանակն է: Դրա հետ մեկտեղ արժե նաև հիշել, որ Ռուսաստանը արդեն մի քանի անգամ Միացյալ Նահանգներին առաջարկում է կայանը համատեղ շահագործել` որպես Արևելյան Եվրոպայում տեղադրվելիք ամերիկյան հակարհթիռային համակարգերի այլընտրանք: Եվ ուրեմն Գաբալան շատ ավելի մեծ խաղի բաղկացուցիչն է` դրանով իսկ լավ պատրվակ ադրբեջանցիների համար` կարևորելու իրենց «ապրանքի» արժեքը:
Բաքվում Սերդյուկովը հանդիպում ունեցավ ոչ միայն իր ադրբեջանցի գործընկեր Սաֆար Աբիևի հետ, այլև արժանացավ նախագահ Իլհամ Ալիևի ընդունելությանը: Գնահատելով այդ քննարկումների ընթացքը, Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Էլմար Մամեդյարովն ասաց. «Այո, բանակցություններն ընթանում են, հնարավոր է՝ ոչ շատ ինտենսիվ, սակայն այդ թեման քննարկվում է: Ամեն դեպքում Գաբալայի ՌԼԿ վերաբերյալ գործող պայմանագրին համապատասխան կամ պետք է երկարաձգել այն, կամ էլ վերանայել: Այսինքն` հենց միայն դա է դրդում, որ վերստին վերանայվեն պայմանագրի պայմանները: Ներկայիս պայմաններում կայանն ունի շատ կարևոր ռազմավարական նշանակություն, և այն, որպես ռազմավարական օբյեկտ, պետք է արժանանա համարժեք գնահատականի»: Նման խոսքերի ենթատեքստը պարզից էլ պարզ է. ադրբեջանցիներն ակնհայտորեն թանկացնում են իրենց ու գին են բարձրացնում: Հիմա նրանք ռուսների հետ նաև խոսում են այն մասին, թե անհրաժեշտ է, որպեսզի վճարվի կայանին մատակարարվող էլեկտրաէներգիայի արժեքը, և բացի դա, վատ չէր լինի, եթե տեղի բնակիչների հաշվին ավելանար ռադիոտեղայնացման կայանի աշխատակիցների քանակը, ինչպես նաև նյութական վնասի համար փոխհատուցում տրվեր, քանի որ կայանի պատճառով հազարավոր զբոսաշրջիկներ խուսափում են այցելել Գաբալայի շրջան, իսկ դա ծանր հարված է երկրի գրպանին: Այլ կերպ ասած, մի գնդակով մի քանի նապաստակ խփելու համար Բաքուն չի էլ պատրաստվում համեստ ձևանալ և Ռուսաստանից առավելագույնն է պահանջում:
Վերադառնալով խնդրի քաղաքական կողմին, հարկ է ուշադրություն դարձնել որոշ վերլուծաբանների այն պնդումներին, թե Ադրբեջանի որոշումը՝ վերանայել կայանի վարձակալման պայմանները, այլ բան լինել չի կարող, քան Բաքվի պատասխան Ռուսաստանին՝ Հայաստանում ռուսական ռազմաբազայի տեղակայման ժամկետը մինչև 2044 թվականը երկարաձգելու վերաբերյալ: Սա միանգամայն հավանական տարբերակ է, եթե հիշենք, որ ադրբեջանցիները նախկինում բազմաթիվ առիթներով այդ մասին հայտարարել են, իսկ այժմ որոշել են խոսքից անցնել գործի: Նկատենք նաև, որ կայանի համար Բաքու եկած Սերդյուկովի հետ ադրբեջանցի պաշտոնյաները բավականին հանգամանալից զրույցներ են ունեցել Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի առնչությամբ, ինչը մեկ անգամ ևս անուղղակիորեն հաստատում է նրանց մտադրության երկրորդ շերտի մասին:
Անատոլի Սերդյուկովին չհաջողվեց բանակցություններն ավարտին հասցնել: Առայժմ չկա հստակ պայմանավորվածություն կայանի վարձակալման արժեքի շուրջ։ Կողմերը տարակարծիք են նաև վճարի ձևի ընտրության հարցում: Եթե Ռուսաստանն ասում է, որ պատրաստ է վարձակալության համար վճարել անուղղակի տարբերակով, օրինակ, ռուսական ռազմական ուսումնական հաստատություններում ադրբեջանցի սպաների անվճար ուսում ստանալու քվոտաների ընդլայնման ձևով, ապա Բաքուն դրան համաձայն չէ և պնդում է, որ վճարումներն ուղղակիորեն կատարվեն: Իբրև միջանկյալ լուծում նրանք որոշել են ձևավորել աշխատանքային խումբ, որի անդամները մինչև օգոստոսի 15-ը կզբաղվեն նոր համաձայնագրի մշակմամբ: Դրանից հետո միայն բանակցությունները կվերսկսվեն: Ըստ ամենայնի, ռուսները ստիպված կլինեն գնալ որոշակի զիջումների, սակայն դրա հետևանքները ադրբեջանցիները կճաշակեն այլ առիթով, այլ խնդիրների առնչությամբ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՄՈՐԻՍ ՄԵՏԵՐԼԻՆԿ

27 Հլս

Մեր մահը ղեկավարում է մեր կյանքը, և մեր կյանքն այլ նպատակ չունի, քան մեր մահը: Մահվան սարսափն ընդամենը անհայտության վախ է, որին ենթարկում է մեզ: Իսկ կյանքը արվեստ է այն մասին, թե ինչպես նշանակալի օգուտներ քաղել աննշան հանգամանքներից:
Աշխարհը չի վերջանում մեր տան շեմին: Մեր ճանաչողության սահմանը մեզ արժանահավատ է թվում, բայց միակ բանը, որ նրանում արժանահավատ է` մեր անգիտությունն է: Սահմանափակ խելքը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ սահմանափակ հիմարություն: Ժամանակի ընթացքում կյանքը համոզում է յուրաքանչյուրին, որ հրաշքներ չկան, բացի ճշմարտությունից: Սակայն երբեմն անհրաժեշտ չէ առանց մտածելու տրվել այն ժամանակահատվածի ճշմարտություններին, որում ապրում ես: Բավական չէ տիրել ճշմարտությանը, պետք է, որ նա էլ մեզ տիրի: Մենք արժենք սոսկ նրան, ինչին արժեն մեր տագնապներն ու տխրությունները: Մենք ճաշակում ենք միայն այն երջանկությունը, որն ընդունակ ենք ընկալելու: Իսկ երջանկությունը ծիծաղի մեջ չէ:

ՉԵԶԱՐԵ ԼՈՄԲՐՈԶՈ

26 Հլս

ՀԱՆՃԱՐՆԵՐԻ ՆՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԽԵԼԱԳԱՐՆԵՐԻՆ

Ինչքան էլ դաժան ու տխուր լինի նման պարադոքսը, սակայն դիտարկելով այն գիտականորեն` մենք կտեսնենք, որ որոշ իմաստով այն լրիվ հիմնավոր է, չնայած առաջին հայացքից անհեթեթ է թվում:
Մեծ մտածողներից շատերը խելագարների նման ենթակա են մկանների ջղաձգման ու տարբերվում են կտրուկ, այսպես կոչված «խորեիկ» մարմնաշարժումներով: Այսպես, պատմում են, որ Լենաուի և Մոնտեսքոյի գրասեղանների մոտ` հատակին կարելի էր տեսնել փոսընկածություն, որ առաջացել էր նրանց ոտքերի անընդհատ դոփդոփումներից: Բյուֆոնը մի անգամ մտածմունքների մեջ բարձրացել էր զանգակատուն և այնտեղից իջել պարանով` լրիվ անզգայության մեջ, ինչպես լուսնոտը` նոպայի պահին: Սանթեյլը, Կրեբիլիոնը, Լոմբարդինին տարօրինակ, ծամածռության նմանվող դիմախաղեր ունեին, Նապոլեոնը տառապում էր աջ ուսի և շրթունքների մշտական ցնցումներով, իսկ կատաղության նոպայի պահին ցնցվում էր նաև փորոտիքը: «Ես հավանաբար խիստ բարկացած էի,- խոստավանել է նա մի անգամ Լոուի հետ թունդ վիճաբանելուց հետո,- որովհետև զգում էի իմ փորոտիքի ցնցվելը, ինչը վաղուց չէր եղել»: Պետրոս Մեծը տառապում էր դեմքի մկանների մշտական ցնցումներով, ինչը սարսափելի այլանդակում էր դեմքը: «Կարդուչիի դեմքը,- ասում է Մանտեգացան,- ժամանակ առ ժամանակ փոթորիկ էր հիշեցնում, աչքերից կայծեր էին ճայթում, իսկ մկանների ցնցումները նմանվում են երկրաշարժի»:
Ամպերն այլ կերպ չէր կարողանում խոսել, քան քայլելով և բոլոր անդամները շարժելով: Հայտնի է, որ մեզի սովորական բաղադրությունը և հատկապես նրա մեջ միզանյութի պարունակությունը նշանակալիորեն փոխվում է մոլագարության նոպաներից հետո: Նույնն է նկատում նաև մտավոր պարապմունքներից հետո: Շատ տարիներ առաջ Հոլդինգ Բյորդը դիտարկել է, որ ողջ շաբաթը հանգստացող և միայն կիրակի օրերը մեծ ոգևորությամբ քարոզող մի քարոզչի մեզի մեջ հենց այդ (կիրակի) օրերը մեծանում էր ֆոսֆորաթթվային աղերի պարունակությունը, այն դեպքում, երբ սովորական օրերին այն չնչին էր: Հետագայում Սմիթը բազմաթիվ դիտարկումներով հաստատեց, որ ցանկացած մտավոր լարվածության պահին մեզի մեջ միզանյութն ավելանում է և որ այս իմաստով հանճարեղության և խելագարության նմանությունն անվիճելի է:
Միզանյութի նման աննորմալ առատության կամ` ավելի շուտ կենդանի գոյերի ողջ աշխարհը կարգավորող ուժի և մատերիայի հավասարակշռության օրենքի այս նոր ապացույցի հիման վրա կարելի է և այլ, ավելի զարմանահրաշ համանմանություններ ապացուցել: Օրինակ, ճերմակելն ու ճաղատանալը, մարմնի նիհարությունը, ինչպես նաև վատ մկանային ու սեռական գործունեությունը, որ հատուկ են բոլոր խելագարներին, շատ հաճախ են պատահում նաև մեծ մտածողների մոտ: Կեսարը վախենում էր դժգույն և նիհար Կասիուսներից: Դ,Ալամբերը, Ֆենելոնը, Նապոլեոնը երիտասարդ տարիքում կմախքի պես նիհար էին: Վոլտերի մասին Սեգյուրը գրում է.«Նիհարությունն ապացուցում է, թե ինչքան շատ է նա աշխատում, հոգնատանջ և կորացած մարմինը միայն թեթև, համարյա թափանցիկ շղարշ է, որի միջով կարծես տեսնում ես այդ մարդու հոգին ու հանճարը»:
Գունատությունը միշտ էլ մեծ մարդկանց մենաշնորհն ու նույնիսկ զարդն է համարվել: Բայց այս մտածողներին, ինչպես խելագարներին, հատուկ են ուղեղի մշտական չափազանց լցվածությունը արյամբ (գերարյունություն, հիպերեմիա), գլխում ուժեղ տաքությունը և վերջույթների սառածությունը, ուղեղի` սուր հիվանդությունների հակվածությունը և սովի ու ցրտի թույլ զգացողությունը:
Հանճարների, ճիշտ, ինչպես խելագարների մասին կարելի է ասել, որ նրանք ողջ կյանքում լինում են միայնակ, սառը, անտարբեր` ընտանեկան և հասարակական պարտականություններին: Միքելանջելոն միշտ կրկնում էր, որ իր արվեստը փոխարինում է կնոջը: Գյոթեն, Հայնեն, Բայրոնը, Չելինին, Նապոլեոնը, Նյուտոնը թեև նույնը չէին ասում, սակայն իրեն արարքներով ավելի վատն էին ապացուցում:
Քիչ չեն դեպքերը, երբ նույն պատճառները (հիվանդություն, գլխի վնասվածք), որ հաճախ խելագարություն են առաջացնում` սովորական մարդկանց հանճարներ են դարձնում: Վիկոն մանուկ հասակում ընկել է շատ բարձր աստիճաններից և փշրել աջ գագաթոսկրը: Գրաթրիուսը, որ սկզբում վատ երգիչ էր, նշանավոր արտիստ դարձավ գլխին գերանի ուժեղ հարված ստանալուց հետո: Երիտասարդ տարիներին խիստ տկարամիտ Մոբիլյոնը իր տաղանդով ճանաչում ձեռք բերեց գլխի վերքից հետո: Այդ դեպքի մասին հայտնած Հալը գիտեր նաև մի կիսախելագար դանիացու, որի մտավաոր կարողությունները փայլուն կերպով արտահայտվեցին երեսուն տարեկանում` աստիճաններով գլխիվայր գլորվելուց հետո (Մոսկվայի մետրոպոլիտ Մակարին այնքան հիվանդոտ ու բթամիտ էր, որ բացարձակապես չէր կարողանում սովորել: Սակայն սեմինարիայի ընկերներից մեկը խաղի ժամանակ քարով հարվածեց նրա գլխին, և դրանից հետո Մակարիի կարողությունները փայլուն կերպով դրսևորվեցին, իսկ առողջությունը ամբողջովին կարգավորվեց):
Սրանից մի քանի տարի առաջ սավոյացի մի ապուշ կատաղած շան կծելուց հետո միանգամայն խելոք մարդ դարձավ իր կյանքի վերջում: Հալեն սահմանափակ թվով մարդիկ գիտեր, որոնց մտավոր կարողություններն արտակարգ զարգացել էին ուղեղի հիվանդությունից հետո:
«Շատ հնարավոր է, որ իմ հիվանդությունը (ողնուղեղի հիվանդությունը) իմ վերջին ստեղծագործություններին ինչ-որ աննորմալ երանգ է հաղորդել»,- զարմանալի պայծառությամբ ասում է Հայնեն իր նամակներից մեկում: Պետք է ընդսմին ավելացնել, որ հիվանդությունն ազդել էր ոչ միայն նրա վերջին ստեղծագործությունների վրա, և դա ինքն էր խոստովանում: Դեռևս մինչև հիվանդության ուժեղանալը Հայնեն գրում էր. «Իմ մտավոր բորբոքումն ավելի շուտ հիվանդության, քան հանճարեղության արդյունք է: Որպեսզի գոնե փոքր-ինչ մեղմանան տառապանքներս, ես բանաստեղծություններ էի հորինում: Այդ սարսափելի գիշերներին ցավից խելագարված իմ խեղճ գլուխը մի կողմից մյուսն է ցնցվում և ստիպում այդ մաշված հիմար կափարիչի դափին հնչել դաժան զվարթությամբ»:
Բիշան և ֆոն-դեր Կոլկը նկատել են, որ ծռված պարանոցով մարդկանց միտքն ավելի սուր է, քան սովորական մարդկանց: Կոնալին մի հիվանդ ուներ, որի մտավոր կարողությունները արթնանում էին վիրահատության պահին և մի քանի հիվանդներ, որ հատուկ ընդունակություններ էին դրսևորում թոքախտի ու հոդատապի առաջին փուլերում: Բոլորը գիտեն, թե ինչ սրամիտ ու խորամանկ են սապատավորները: Ռոկիտանսկին փորձում էր նույնիսկ դա բացատրել, որ նրանց շնչերակը, գլխին գնացող անոթներ առաջացնելով` թեքումներ է ընդունում, որի հետևանքը սրտի ծավալի մեծացումն ու գլխում զարկերակային ճնշման ավելացումն են:
Ախտաբանական (պաթոլոգիական) փոփոխություններից հանճարի այս կախվածությամբ կարելի է բացատրել հանճարեղության և տաղանդավորության տարբերությունը այն իմաստով, որ առաջինը ինչ- որ չգիտակցված մի բան է և դրսևորվում է բոլորովին անսպասելի: Յուրգեն Մայերը ասում է, որ տաղանդավոր մարդը գործում է խիստ մտածված, նա գիտի, թե ինչպես և ինչու է հանգել հենց այդ տեսությանը այն դեպքում, երբ հանճարին դա բոլորովին անհայտ է. ցանկացած ստեղծագործական գործունեություն չգիտակցված է:
Հայդնը իր նշանավոր «Աշխարհի արարումը» սիմֆոնիայի ստեղծումը կապում է վերից առաքված խորհրդավոր ուժի հետ. «Երբ իմ աշխատանքը վատ էր ստացվում,- ասում էր նա,- ես, համրիչը ձեռքիս, հեռանում էի աղոթասենյակ, կարդում էի Աստվածշունչը, և ներշնչանքը նորից այցելում էր ինձ»:
Իտալացի բանաստեղծուհի Միլին իր հրաշք բանաստեղծությունները գրելիս հուզվում է, ճչում, երազում, առաջ վազում և կարծես ընկնավորության նոպայի մեջ լինի:
Այն հանճարեղ մարդիկ, որ հետևել են իրենք իրենց, ասում են, որ ներշնչանքի ազդեցության տակ աննկարագրելի հաճելի տենդային վիճակ են ապրում, որի ընթացքում մտքերը ծնվում են ակամա և աճում իրենք իրենց: Դա հրաշալի ներկայացված է հետևյալ տողերում. «Ներշնչված սիրով` ես ասում եմ այն, ինչ նա է հուշում ինձ»:
Նապոլեոնն ասում է, որ ճակատամարտի ելքը կախված է մի ակնթարթից, ժամանակավորապես անգործության մատնված մի մտքից, որը բարենպաստ պահին փայլատակում է կայծի նման, իսկ արդյունքը լինում է հաղթանակը (Մորո):
Բաուերն ասում է, որ Կուն իր լավագույն բանաստեղծությունները թելադրել է խելացնորությանը մոտ վիճակում: Այն պահին, երբ նրա շրթունքներից դուրս էին թռչում այդ հրաշք տողերը, նա ընդունակ չէր դիտելու ամենապարզունակ բաները:
Ֆոսկոլոն իր գործերից մեկում խոստովանում է, որ գրողի ստեղծագործական ընդունակությունը պայմանավորված է մտավոր բորբոքման (տենդի) հատուկ ձևով, որը հնարավոր չէ սեփական ցանկությամբ առաջացնել: «Ես գրում եմ իմ նամակները,- ասում է նա,- ոչ հայրենիքի համար և ոչ էլ հանուն փառքի, այլ ներքին հաճույքի, որ պատճառում է մեր ընդունակությունների վարժանքը»:
Բետինելին պոետական ստեղծագործությունն անվանում է քուն` բաց աչքերով, առանց գիտակցությունը կորցնելու, և սա, իրոք, ճշմարիտ է, քանզի շատ պոետներ իրենց բանաստեղծությունները թելադրել են քնին նմանվող վիճակում: Գյոթեն նույնպես ասում է, որ պոետին անհրաժեշտ է որոշ ուղեղային ցնցում և որ ինքն էլ իր շատ երգերր գրել է կարծես լուսնոտության նոպայի մեջ:
Կլապշթոքը խոստովանում է, որ երբ գրում է իր պոեմը, ներշնչանքը հաճախ գալիս է քնի մեջ: Վոլտերը քնի մեջ է ստեղծել «Հենրիականի» երգերից մեկը, Սարդինին` ֆլոժալետ (նեյին) նվագելու տեսությունը, Սեկենդորֆը` ֆանտազիայի մասին իր հրաշալի երգը: Նյուտոնը և Կարդանոն քնի մեջ մաթեմատիկական խնդիրներ էին լուծում:
Մուրատորիոսը քնի մեջ լատիներեն հնգոտնյա (ոտանավոր) գրեց` բանաստեղծություններ գրելը թողնելուց շատ տարիներ հետո: Ասում են, որ Լաֆոնտենը քնի մեջ ստեղծեց «Երկու աղավնի» առակը, իսկ Կանդիլյակն ավարտեց նախորդ օրն սկսած դասախոսությունը:
Մոցարտը խոստովանում էր, որ երաժշտական գաղափարներն իրեն հայտնվում են ակամա, ինչպես երազները, իսկ Հոֆմանը հաճախ ասում էր բարեկամներին. «Ես աշխատում եմ փակ աչքերով նստած դաշնամուրի առջև և վերարտադրում եմ այն, ինչ կողքից հուշում է ինչ-որ մեկը»: Լագրանժը գրելու ժամանակ իր մոտ զարկերակի անոմալություն էր նկատում, իսկ Ալֆիերիի աչքերն այդ ժամանակ մթնում էին: Լամարթինը հաճախ ասում էր. «Ես չեմ մտածում, մտքերն են իմ փոխարեն մտածում»:
Ալֆիերին իրեն բարոմետր էր անվանում, քանի որ ստեղծագործական ընդունակությունները փոխվում էին տարվա եղանակների հետ. սեպտեմբերին, չկարողանալով դիմակայել ակամա ներշնչանքին, գրեց վեց կատակերգություն: Իր սոնետներից մեկի վրա նա սեփական ձեռքով գրել է.«Պատահականություն: Ես չէի ուզում սա գրել»: Հանճարեղ մարդկանց ստեղծագործական անգիտակցության այս վիճակը նկատել են դեռ հնում:
Սոկրատեսն առաջինը մատնացուցեց, որ պոետներն իրենց գործերը ստեղծում են ոչ թե ջանքերի ու արհեստավարժության շնորհիվ, այլ բնազդաբար: Նույն ձևով մարգարեներն ասում են հրաշալի բաներ` բոլորովին չգիտակցելով այդ: «Բոլոր հանճարեղ ստեղծագործությունները,- ասում է Վալտերը Դիդրոյին գրած նամակում,- ստեղծված են բնազդաբար: Ողջ աշխարհի փիլիսոփաները միասին չէին կարող գրել «Կենդանիների ժանտամահը», որ Լաֆոնտենը թելադրեց` մի կարգին չիմանալով, թե դրանից ինչ դուրս կգա: Կոռնելը իր «Հորացիոսը» գրեց այնպիսի բնազդով, ինչպես թռչունն է իր բույնը հյուսում»:
Այսպիսով, մտածողների մեծագույն գաղափարները, որ նախապատրաստված էին, այսպես ասած, արդեն ստացած տպավորություններով և սուբյեկտի բարձրագույն զգայական կազմակերպմամբ, ծնվում են հանկարծակի և զարգանում այնքան չգիտակցված, որքան խելագարների արարքները: Նույն չգիտակցվածությամբ է ապացուցվում հայտնի համոզմումքները ֆանատիկորեն յուրացրած մարդկանց նույն համոզմունքների աննկունությունը: Սակայն երբ անցնում է էքստազի, ներշնչանքի պահը, հանճարը վերածվում է սովորական մարդու կամ ընկնում ավելի ցած, քանզի հավասարաչափության (հավասարակշռության) բացակայությունը հանճարի նշաններից մեկն է: Դիզրայելին լավագույնս է արտահայտել այդ` նշելով, որ Շեքսպիրի ու Դրայդենի մոտ կհանդիպես նաև անչափ վատ բանաստեղծությունների: Նկարիչ Տինտորետոյի մասին ասում էին, որ դա մերթ բարձր է Կարաչիից, մերթ նվաստ Տինտորետոյից:
Կասկած չկա, որ նոպայով բռնված խելագարի և մտածող ու ստեղծագործող հանճարի միջև լրիվ նմանությունն առկա է: Հիշեցնենք լատինական ասացվածքը. «Գտնել»:
Ահա թե ինչպես է Տասոյի վիճակը նկարագրում բժիշկ Ռևեյլե-Պարատը. «Զարկերակը` թույլ և անհամաչափ, մաշկը` գունատ, սառը, գլուխը` տաք, շիկացած, աչքերը` փայլուն, արնակոլոլ, անհանգիստ, այս ու այն կողմ վազող: Ստեղծագործական պահն ավարտվելուց հետո ինքը` հեղինակն էլ չէր հասկանում այն, ինչ շարադրել էր մի րոպե առաջ»:
Մարինին «Ադոնիսը» գրելիս չնկատեց, որ այրել է ոտքը: Տասոն ստեղծագործելիս խելագարի էր նման: Բացի այդ, ինչ- որ բան մտածելիս շատերն արհեստականորեն ուժեղացնում էին արյան հոսքը դեպի ուղեղ, ինչպես օրինակ, Շիլլերը, որը ոտքերը սառույցի մեջ էր դնում, Պիտը և Ֆոկսը, որ իրենց ճառերը նախապատրաստում էին չափազանց շատ պորտեր (գարեջրի տեսակ) խմելուց հետո և Պաիզիելոն, որ ստեղծագործում էր բազմաթիվ վերմակներով փաթաթված: Միլտոնը և Դեկարտը գլխիվայր բազմոցին էին ընկնում, Բոսյուետը հեռանում էր մի ցուրտ սենյակ և գլխին տաք թրջոցներ դնում, Կույասը աշխատում էր գորգին` փորի վրա պառկած: Լայբնիցի մասին ասում էին, թե նա մտածում է միայն հորիզոնական դիրքում: Թոման և Ռոսինին ստեղծագործում էին անկողնում պառկած, Ռուսոն մտածում էր` միջօրեի կիզիչ արևի տակ գլխաբաց կանգնած:
Հավանաբար, սրանք բոլորն էլ բնազդաբար օգտագործում էին այն միջոցները, որ ժամանակավորապես մեծացնում էին արյան հոսքը դեպի գլուխը` ի հաշիվ այլ օրգանների: Ի դեպ, նշվում է, որ հանճարեղ մարդիկ չարաշահում էին սպիրտային խմիչքները: Ալեքսանդր Մեծը հարբած ժամանակ սպանեց իր ընկերոջը, իսկ մահացավ, երբ 10 անգամ դատարկեց Հերկուլեսի գավաթը: Սոկրատեսը, Սենեկան, Ալկվիադեսը, Կատոնը, Մահմուդ 2-րդը այնքան անզուսպ էին, որ մահացան խմելու հետևանքով առաջացած սպիտակ տենդից: Հարբեցողությամբ էին տառապում նաև Բուրբոնսկին, Ավիցենան (Իբն-Սինա), որի մասին ասում էին, որ կյանքի երկրորդ կեսը նվիրեց նրան, որ ապացուցի առաջին կեսում իր կատարած ուսումնասիրությունների գիտական արդյունքների ողջ անօգտակարությունը, և շատ նկարիչներ, օրինակ Կարաչին, Աթենը, Բարբադելին և պոետների մի ամբողջ համաստեղություն` Մյուրժեն, Ժերար դե Ներվալը, Մյուսեն, Կլայստը և Տասոն, որը նամակներից մեկում գրել էր. «Չեմ ժխտում, որ ես խելագար եմ, սակայն ինձ հաճելի է մտածել, որ իմ խելագարությունն առաջացել է հարբեցողությունից և սիրուց, քանզի ես իրոք շատ եմ խմում»:
Քիչ չեն նաև հարբեցող երաժիշտները, օրինակ Դյուսեկը, Դենգելը, Գլյուկը, որ ասում էր. «Միանգանայն արդարացի եմ համարում սիրել ոսկին, գինին և փառքը, քանզի առաջինն ինձ հնարավորություն է տալիս ունենալ երկրորդը, որն էլ ներշնչելով` փառք է բերում»:

Էրդողանը Բաքվում սեր չի մուրալու

26 Հլս

Վաղը Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ էրդողանը կմեկնի Ադրբեջան: Բաքվում նրան ավելի շուտ էին սպասում: Ադրբեջանցիները համոզված էին, որ Թուրքիայի խորհրդարանական ընտրություններից հետո Էրդողանն արտասահմանյան իր առաջին ուղևորությամբ կպատվի եղբայրական երկրին: Միայն թե Անկարայում ոչ միայն առաջնության հարցը չէր քննարկվում, այլև Էրդողանը այցերի ընտրության իմաստով բավականին ընդարձակ ցուցակ ուներ` Եգիպտոսից մինչև Գազա: Ի վերջո, նրա նախապատվությունը կանգ առավ Կիպրոսի թուրքական մասի վրա: Այդ ընթացքում նա մի քանի առիթներով մխիթարական հայտարարություններ արեց` սիրաշահելու ադրբեջանցիների խոցված ինքնասիրությունը: Հատկապես տպավորիչ էր խորհրդարանում Էրդողանի ծրագրային ելույթը, որտեղ մասնավորապես հայտարարեց, թե Թուրքիան ամեն կերպ աջակցելու է Ադրբեջանի գրավյալ տարածքների ազատագրմանը, ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման խաղաղ գործընթացին, իսկ դրա հետ մեկտեղ հիշեցրեց, որ Անկարայի համար ոչ պակաս կարևոր է հայ-թուրքական մերձեցումը, ինչպես նաև Հարավային Կովկասում խաղաղության ու կայունության հաստատումը: Նախկինի պես Թուրքիայի վարչապետը ասում էր, որ եթե չկարգավորվեն Ադրբեջանի ու Հայաստանի հարաբերությունները, չլուծվի Ղարաբաղի խնդիրը, որևէ տեղաշարժ չի լինելու, և անմիջապես էլ մեղքը բարդում էր ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի վրա, որն առ այսօր չի կարողացել ինչ-որ բան ձեռնարկել կարգավորման համար: «Մինսկի խումբն աշխատում է մոտ 20 տարի, և ի՞նչ արդյունքներ: Ոչ մի: Հետաքրքիր է, ինչի՞ կարող է հասնել ՄԽ-ն, եթե ոչինչ չի արել 20 տարում»,- գանգատվում էր նա` գերազանց հասկանալով, որ այդ խոսքերը ադրբեջանցիների սրտով են:
Սակայն այս հերթապահ խոսքերի թիկունքում կա մեկ այլ իրողություն, որն այլևս քողարկել չի հաջողվում: Հայտնի է, որ թուրքերը խիստ դժգոհ են Ադրբեջանից կազանյան հանդիպումը տապալելու համար, իսկ այդ երկրի արտգործնախարարությունը նույնիսկ խայթող ակնարկներ արեց կատարվածի առնչությամբ: Հատկանշական է, որ, օրինակ, «Սապահ» օրաթերթը նույն օրերին համոզված գրում էր, թե Էրդողանը կփոխի իր տեսակետը Հայաստանի խնդրի վերաբերյալ, երբ դա բխի իր շահերից: «Էրդողանը պրագմատիկ է: Եթե նա տեսնի քաղաքական նվաճումների, շահույթի հնարավորություն` նա իր տրամադրվածությունը կփոխի անմիջապես: Սա այն է, ինչ նա արել է նաև նախկինում»,- պնդում էր պարբերականը:
Եվ այժմ պրագմատիկ Էրդողանը պատրաստվում է իրականացնել իր` թվով տասներորդ ուղևորությունը դեպի Բաքու: Ինչպես հայտնում է Թուրքիայի նախարարների կաբինետը, այցի ընթացքում նա փակ դռների ետևում առանձնազրույց կունենա նախագահ Իլհամ Ալիևի հետ, այնուհետև կընթանան ընդլայնված կազմով բանակցություններ։ Կկայանա երկու երկրների ռազմավարական համագործակցության խորհրդի առաջին նիստը։ Սպասվում է, որ կողմերը տարածաշրջանային ու միջազգային զարգացմանը, ինչպես նաև երկկողմ հարաբերություններին առնչվող հարցեր կքննարկեն։ Ակնկալվում է Ադրբեջանի ու Թուրքիայի միջև գազի տարանցիկության մասին համաձայնագրի ստորագրումը։ Դրանցից զատ առանձին քննության նյութ կդառնա վիզային ռեժիմի վերացման հարցը։
Ի դեպ, վերջին երկու հարցերի շուրջ` փոքր-ինչ մանրամասն:
Բոլորովին վերջերս Ադրբեջանը ևս մեկ անգամ սպառնաց կտրել Թուրքիայի գազը: Այդ վերջնագրի համար մի քանի պատճառներ կային, և դրանց թվում նաև այն, որ Բաքուն կասկածի տակ է դրել «Nabucco» գազամուղի նախագծի վերաբերյալ Թուրքիայի դիրքորոշումը: Առիթն այս անգամ այն է, որ Բաքուն Անկարայից չի ստացել ստորագրված պայմանագրի պատճենը, իսկ ադրբեջանցիները չեն պատրաստվում դրա մասին հիշեցնել կամ խնդրել, քանի որ դա խախտում է հավասար օգտագործման իրավունքի սկզբունքը «Nabucco»-ի երեք նախագծերի համար: Ինչ վերաբերում է տարանցման մասին երկկողմ համաձայնագրին, ապա ըստ Ադրբեջանի պետական նավթային ընկերության փոխնախագահ Էլշադ Նասիրովի, կողմերը դրա ստորագրմանը բավականին մոտ էին ապրիլին ու մայիսին: «Սակայն որոշ մանր և որոշ կարևոր հարցեր խանգարեցին մեզ պայմանավորվել ու ավարտել աշխատանքը փաստաթղթի վրա»,- ասել է նա: Հավելենք, որ դրա հետ մեկտեղ սպասվում են Թուրքիայի տարածքով ադրբեջանական գազի մատակարարման վերաբերյալ բանակցությունները SOCAR-ի (Ադրբեջանի պետական նավթային ընկերություն) և թուրքական պետական Botas ընկերության միջև: Քննարկում են Հարավկովկասյան գազատարի ադրբեջանական հատվածի ընդլայնման կամ գազատարի նոր ճյուղի շինարարության հնարավորությունները։
Այս տեսանկյունից Թուրքիայի համար շատ ավելի նախընտրելի է ադրբեջանցիների հետ տնտեսական հարցերի շուրջ քննարկումներ ծավալել, քան քաղաքական: Միայն թե Բաքվում հակված են այդ երկու ոլորտները դիտարկել մեկ ամբողջության մեջ` ավելի հաճախ նախապատվությունը տալով երկրորդին, իսկ դա նյարդայնացնում է Անկարային: Այնպիսի տպավորություն կա, որ Թուրքիայի վարչապետն ամեն անգամ Բաքվից ակնկալում է ինչ-ինչ քայլեր, իսկ դրանք այդպես էլ չեն արվում:
Համանման մի բարդություն էլ կապված է երկու երկրների միջև անցագրային ռեժիմի խնդրի հետ, որը նույնպես ոչ մի գնով չի վավերացվում: Սրա մեղքն էլ ադրբեջանցիները բարդել են Իրանի վրա: Ալիևի աշխատակազմի պատասխանատու Ալի Հասանովն իր պարզաբանումներում ասել է, թե «մեծ է իրանական կողմի հակազդեցությունը»: Բանն այն է, որ եթե Թուրքիայի հետ անցագրային ռեժիմը վերացվի, ապա նույնը պետք է արվի նաև Իրանի հետ, իսկ ադրբեջանցիները դա չեն ցանկանում: Այս հարցում պատրվակների պակաս չի զգացվում: Ադրբեջանցիներն ասում են, որ Իրանում առկա քաղաքական անկայունությունը կարող է խթանել դեպի Ադրբեջան փախստականների հոսքին: Մյուս կողմից նրանք նշում են, թե հիմնական մտավախությունները կապված են Իրանից թմրանյութերի ներթափանցման հետ: Ըստ Բաքվի տվյալների, ամեն տարի շուրջ 300 տոննա թմրանյութ Ադրբեջանի տարածքով Իրանից հասնում է Եվրոպա: «Ադրբեջանը փոքր երկիր է և պարտավոր է մտածել ազգային անվտանգության մասին»,- արդարանում են նրանք, իսկ մինչ այդ, իբրև պատասխան քայլ, Թեհրանը սպառնում է, որ հակառակ դեպքում կկտրի Նախիջևանի հետ ցամաքային կապը: Եվ այժմ Էրդողանից պահանջվելու է լուծել այս գլուխկոտրուկը, որպեսզի և գայլերը կուշտ լինեն, և հոտն` անվնաս:
Թե Թուրքիայի վարչապետի 10-րդ առաքելությունը որքանով արդյունավետ կլինի, առայժմ դժվար է ասել: Սակայն մի բան հաստատ է. Բաքու-Անկարա հարաբերություններն այլևս նախկինը չեն, ադրբեջանցիների մշտական շանտաժները Անկարայի իրականացրած տարածաշրջանային քաղաքականության գործընթացում ակնհայտորեն զայրացրել են թուրքերին, իսկ «մեկ ազգ, երկու պետություն» հայեցակարգը վաղուց սպառել է իրեն։ Եթե սրան էլ գումարենք այն, որ Էրդողանն այլևս չի թաքցնում Ալիևի հանդեպ տածած իր անձնական հակակրանքը, ապա վաղվա հանդիպումը հազիվ թե լինի ջերմ, եղբայրական ու անկեղծ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Նոր էջի վրա գրառումներ չկան

25 Հլս

Հայ-թուրքական գործընթացի տապալումից հետո Թուրքիան հայտարարեց, որ անցնում է լուռ դիվանագիտության: Քաղաքական շփումների այս անհասկանալի նորամուծությունը, որից արդյունք ակնկալելը նույնն էր, թե անամպ երկնքից տեղատարափ սպասելը, վաղ թե ուշ պիտի ի հայտ բերեր ինչպես իր սնանկությունը, այնպես էլ իմիտացիոն էությունը: Բայց նույնիսկ այդ պարագայում Անկարան համարում է, որ ինքը պարտված կողմ չէ և նույնիսկ շահած է դուրս եկել խճճված իրավիճակից: Ու որպեսզի դա դիտվի հիմնավորված, այժմ թուրքերն առաջարկում են (կամ ավելի ճիշտ կլինի ասել` նրանց պարտադրում են) խաղալ երկրորդ պարտիան:
Ո՞րն է այս երկրորդ խաղակեսի իմաստը: Գրեթե նույնը, ինչ սկզբնախաղում: Այսինքն` վերստին «թոզ փչել» միջազգային հանրության աչքին: Իսկ թուրքերի համար առանձնապես մեծ դժվարություն չէ ստեղծել տպավորություն, որ իրենք ստանձնած պարտավորություններից չեն հրաժարվում, մանավանդ կայացած ընտրություններից և ԱՄՆ պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնի՝ Թուրքիա կատարած այցից հետո, ով նրանց ուշադրությունը հրավիրեց հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման անհրաժեշտության վրա, իսկ նրանք էլ խոստացան:
Այժմ նոր խաղի առաջին քայլն արված է: Օրերս թուրքական մամուլում հայտնվեցին հրապարակումներ, որոնք պնդում էին, թե Թուրքիան նախատեսում է հարևան Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման շրջանակներում վստահության ամրապնդման միջոցների նոր փաթեթ ներկայացնել։ «Hurriyet» թերթը փոքր-ինչ բացեց հիշյալ փաթեթի ծալքերը` հայտնի դարձնելով, որ թուրքական կողմը որոշում է ընդունել դրական ազդանշաններ ուղարկել Երևանին ու դրանցից առաջինը վերաբերելու է փակ սահմաններին: Ի՞նչ է ենթադրվում: «Գաղափարը կայանում է նրանում, որ բացվելու է ոչ թե սահմանը, այլ Հայաստանի ու Թուրքիայի միջև սահմանային անցակետերը։ Սա կողմերի միջև իրականացվող բանակցությունների՝ գաղտնի դիվանագիտության թեման է»,- գրում էր «Hurriyet»-ը և ապա հավելում. «Հայկական կողմը երկու ուղերձ է հղել. Առաջինը` «Մենք Թուրքիային ենք սպասում», և երկրորդը՝ «Հայաստանի համբերությունն անվերջ չէ»։ Այդ իսկ պատճառով վստահության ամրապնդման քայլեր ձեռնարկելը կարևոր է»։
Հաջորդ առաջարկը, որի մասին նշում էին թուրքական աղբյուրները, նախորդից ոչ պակաս ինքնատիպ էր: Ասվում էր, որ «Թուրքական ավիաուղիներ» ազգային ավիաընկերությունը պատրաստվում է գրասենյակ բացել Երևանում։ Եվ մինչ հայաստանցիները կփորձեին մտավի պատկերացնել թուրքական ինքնաթիռները` Երևանի երկնքում, դեպքերը զարգացան աննախադեպ արագությամբ: Հայաստանում գումարվեց հայ-թուրքական բիզնես-ֆորում, որի ընթացքում երկու երկրների ներկայացուցիչները տուրիստական գործակալությունների համատեղ ասոցիացիա հիմնելու մասին հուշագիր ստորագրեցին։ Թուրքիայից հրավիրվել էին 27 գործարարներ, մի քանի հասարակական ու բիզնես կազմակերպությունների պատասխանատուներ։ Ու այստեղ էլ Վանի առևտրաարդյունաբերական պալատի խորհրդի ղեկավար Աբդուլլա Թյունջդեմիրը տեղեկացրեց, որ սեպտեմբերի 11-ին կարող է կայանալ Երևան-Վան առաջին ուղիղ չվերթը։
Այն, որ երկու երկրների գործարար շրջանակների լոբբինգի արդյունքում քաղաքական ուժերը կարող են նաև վերանայել իրենց դիրքորոշումները, անհավանական հեռանկար չէ: Այսօր համագործակցություն իրական նախադրյալներ կան զբոսաշրջության, տրանսպորտի, ոսկերչության, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, թեթև արդյունաբերության, շինարարության, կահույքագործության, առևտրի ոլորտներում: Այլևս որևէ մեկի համար գաղտնիք չէ, որ Թուրքիայից ներմուծումը տարեկան կազմում է շուրջ 250 միլիոն դոլար, իսկ արտահանումը` ընդամենը 160-170 հազար դոլար, և տուժողը կրկին մենք ենք:
Սակայն վերադառնանք քաղաքական դաշտ, քանի որ թուրքերի հաջորդ անակնկալը լիովին լրացնում էր մյուսներին: Համարյա նույն օրերին Թուրքիայի տնտեսական քաղաքականության հիմնադրամի (TEPAV) հրավերով այդ երկիր մեկնած հայաստանյան 5 հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներին ընդունեց Թուրքիայի ԱԳ նախարար Ահմեդ Դավութօղլուն: Առիթը չափազանց հարմար էր, և Դավութօղլուն անմիջապես սկսեց հայերին մի գեղեցիկ հեքիաթ պատմել երկու ժողովուրդների լուսավոր ապագայի մասին` ասելով, թե հայերը «մի օր կարող են գալ, տուն գնել ու հաստատվել» իրենց պատմական հայրենիքում: Այդ հուզական զեղումի պահին արտգործնախարարը հավանաբար մոռացել էր իր երկրի օրենքներից մեկի մասին, որը արգելում է տեղահանվածներին, ցեղասպանության ենթարկվածների ժառանգներին վերադառնալ իրենց երկիր: Բայց դա նրա համար էական չէր, քանի որ ներկա պահի խնդիրը բոլորովին այլ պահանջներ էր ներկայացնում և հարկ էր շարժվել դրանց համապատասխան:
Մոտավորապես այդպես էլ վարվեց մեկ ուրիշ թուրք գործիչ`Թուրքիայի Ժողովրդա-հանրապետական ընդդիմադիր կուսակցության փոխնախագահ Օսման Քորութուրքը: Նա, ով մեկ ամիս առաջ Հայաստանի հետ հարաբերվելու ոխերիմ հակառակորդն էր, այսօր, «Turkish Weekly» պարբերականի փոխանցմամբ, արդեն քննադատում է Թուրքիայի կառավարության կողմից վարած արտաքին քաղաքականությունը` այն համարելով «անսկզբունքային»: Այս համատեքստում ԺՀԿ փոխնախագահը դիտողություն արեց կառավարությանն այն բանի համար, որ վերջինս պարտավոր էր կարգավորել հարաբերությունները Հայաստանի հետ, սակայն մինչև հիմա ոչ մի առաջընթաց չի գրանցվել:
Իսկ մինչ Թուրքիայում բոլորը ձայն ձայնի տված սկսել էին խոսել հայերի հետ մերձենալու մասին, Ադրբեջանը ուշի-ուշով հետևում էր այդ ջերմացմանը` փորձելով կռահել, թե ի՞նչ է դա, արդյո՞ք իրենց արյունակից եղբայրները լուրջ են խոսում, թե՞ նախորդ անգամների պես փորձում են փափուկ բարձեր շարել միամիտների գլխի տակ: Այդ պատճառով էլ Բաքվի պաշտոնական արձագանքը հենց այդ սպասողական ոգով էր շարադրված. «Մենք չենք խառնվում երկու երկրների գործերին, սակայն Ադրբեջանի ազգային շահերի ոտնահարման դեպքում մեզ իրավունք ենք վերապահում արձագանքել»,- ասվում էր Ադրբեջանի ԱԳՆ մամուլի ծառայության ներկայացուցչի հայտարարության մեջ: Դրա հետ մեկտեղ նրանք զգուշացնում էին, որ իրենք հետևում են իրադարձությունների զարգացմանը և կարձագանքեն՝ ելնելով հետագա սցենարներից:
Իսկ ծավալուն սցենարներ հազիվ թե լինեն: Այս օրերի զարգացումները Թուրքիայի PR ակցիաների առանձին դրվագներ են։ Ինչպիսի մանրումեծ փոփոխություններ էլ տեղի ունենան առաջիկայում, հազիվ թե հիմքեր կան կարծելու, որ դրանք կվերաճեն ավելի լուրջ և խորը հարաբերությունների կամ դրանք արմատական կարգավորման: Ներկա պահին Անկարան ոչ նման ձգտում և ոչ էլ նպատակ ունի: Ու եթե այսօր թուրքերը մեզ հորդորում են, թե` եկեք մոռանանք «100 տարի առաջ կատարվածը, եթե անգամ փոխադարձաբար է կատարվել, նոր էջ, մաքուր էջ բացենք», ապա հիշողության կորստի հաշվին գրվող նոր էջերը Հայաստանի համար հատուցման գին լինել չեն կարող:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ ՊԱՍ ՊԱՐԵԴԵՍ

23 Հլս

Եվ վեցերորդ օրը աստված երկնեց մարդուն
Ըստ պատկերի յուրում:
Աստված երկնեց մարդուն
Ու շունչ տվեց նրան,
Տվեց նաև մի սիրտ,
Որը պիտի դառնար մթնում սիրո խարույկ…
Իմ երազը սակայն քեզ նորովի երկնեց
ըստ պատկերի յուրում:
Իմ ծով քնքշությունը քեզ ստեղծեց տարբեր.
Քեզ ողողեց ծովի ծուփ-ծուփ ալիքներով,
Որ լողանան այնտեղ դելֆիններս մաքուր:
Ողջ այն լույսը, որով ներծծված էր հոգիս
Քեզ կերտելուս պահին,
Փոխանցեցի ես քեզ, քո աչքերին:
Ես ուզեցի լուծվել շշուկի մեջ իմ տաք,
Որ գեթ մի պահ հպվեմ քո ճակատին.
Լուսարձակի նման սերս ես ուղղեցի
դեպի խավարամած խորշը հոգուս,
Որ մինչև քեզ ունայն քարանձավ էր միայն:
Հիմա փեթակի պես նա դժժում է լցված
Մի քաղցրագույն մեղրով, որ նմանը չունի:
Իմ երազը փորձեց երկնել քեզ նորովի
Ըստ պատկերի յուրում:
Իմ այրոցքը ուզեց քեզ հալեցնել նորից
Քեզ կերտելու համար.
Ավաղ, վահանված ես այն մետաղով,
Որ չի հալվում սիրո հնոցի մեջ:
Ադա’մ, նունն ես, Ադա’մ,
Ինչ որ էիր օրը ստեղծումիդ.
Դու դեռ կավ ես մի տաք,
Բնազդական ու խուլ,
Առանց աստվածային շող ու շնչի,
Որից պիտի փլվեր կարծր պատը կրծքիդ:
Դու` ստվերում կանգնած,
Քեզ չի դիպել հրաշքն արևային:
Թեև քեզ հետ, բայց դեռ առանց քեզ է Եվան,
Ու դեռ իր դրախտն է նա հորինում անդուլ
Քո շուրջն ու քեզ համար…

ՊԱՈՒԼՈ ԿՈԵԼՅՈ

23 Հլս

ԾՆՆԴՅԱՆ ՀԵՔԻԱԹ

Ըստ հին ու շատ հայտնի լեգենդի, մի օր Լիբանանի հրաշք անտառներում ծնվեցին երեք մայրի։ Մայրիները, ինչպես հայտնի է, շատ դանդաղ են աճում, այնպես որ մեր երեք ծառերը բավականին երկար ժամանակ ունեին մտածելու կյանքի և մահվան, մարդկանց ու բնության մասին։ Նրանք տեսան, թե ինչպես Լիբանան եկան Սողոմոն արքայի մարդիկ, և թե ինչպես հետո ասորացիների հետ մարտերում ողջ երկիրը ողողվեց արյան գետերով։ Նրանք մոտիկից տեսան անգամ իրենց երդվյալ թշնամիներին` Եղիա մարգարեին և Իզաբելին: Նրանց ժամանակ էր, որ ստեղծվեց այբուբենը: Ու նրանք անընդհատ զարմանում էին` տեսնելով, թե ինչպես են գույնզգույն կտորներով բարձված քարավաններն անցնում իրենց կողքով:
Եվ մի գեղեցիկ օր նրանք որոշեցին խոսել ապագայի մասին.
— Այս ամենից հետո, ինչ ինձ բախտ վիճակվեց տեսնել,- ասաց առաջինը,- ես կուզեի դառնալ գահ, որին կնստեր աշխարհի ամենազորեղ թագավորը:
— Իսկ ես կուզեի դառնալ ինչ-որ բանի մի մասնիկը, ինչը հավետ կվերածեր Չարը Բարու, -ասաց երկրորդը:
— Ինչ վերաբերում է ինձ,- ասաց երրորդը,- ես երազում եմ, որ մարդիկ, ամեն անգամ նայելով ինձ, հիշեին Աստծուն:
Այդպես անցան երկար ու ձիգ տարիներ, և վերջապես, անտառում հայտնվեցին փայտահատները: Նրանք կտրեցին ծառերն ու տարան:
Ամեն մի ծառն ուներ իր նվիրական երազանքը, բայց իրականությունը երբեք չի հարցնում, թե ինչեր ենք երազում: Առաջին ծառից փարախ կառուցեցին, իսկ մնացորդներով` մսուր: Երկրորդից` կոպիտ, գյուղական աթոռներ ու սեղան սարքեցին, որոնք հետո ծախեցին կահույքավաճառին: Երրորդի գերանները վաճառել չհաջողվեց: Դրանցից տախտակներ սղոցեցին և դրեցին մեծ քաղաքի պահեստներից մեկում:
Միշտ տրտնջում էին երեք ծառերը. «Մեր փայտն այնքան լավն էր, բայց ոչ-ոք չկարողացավ ինչպես հարկն է օգտագործել այն»:
Ժամանակն անցնում էր, և մի անգամ ամուսնական մի զույգ գիշերելու տեղ չգտնելով, որոշեց մտնել ու գիշերը լուսացնել այն փարախում, որը կառուցված էր առաջին ծառի տախտակներից: Կինը հղի էր և հենց փարախում նա այդ գիշեր տղա ունեցավ, որին դրեց մսուրում, փափուկ դեզի վրա: Եվ այդ պահին առաջին ծառը հասկացավ, որ իր երազանքն իրականացավ. նա այդ գիշեր պահել էր Աշխարհի ամենակարող Թագավորին:
Մի քանի տարի անց գյուղական մի սովորական խրճիթում մարդիկ հացի նստեցին հենց այն սեղանի շուրջ, որը պատրաստված էր երկրորդ ծառի փայտերից: Մինչ ընթրիքը կսկսեին, նրանցից մեկը օրհնեց սեղանին դրված հացն ու գինին: Եվ երկրորդ ծառն անմիջապես հասկացավ, որ ոչ սովորական այս ընթրիքին ինքը Մարդու և Աստվածայինի կապի ականատեսը դարձավ:
Հաջորդ առավոտյան երրորդ ծառի տախտակներից խաչ սարքեցին: Մի քանի ժամ անց մի տանջված ու արյունոտված տղամարդու բերեցին և խաչեցին: Երրորդ ծառը սարսափեց իր ճակատագրից և անիծեց իր դաժան բախտը: Սակայն չէր անցել երեք օր, երբ նա հասկացավ իրեն բաժին ընկած ճակատագիրը: Մարդը, որ մեխված էր այդ խաչին, դարձավ Երկրի Լուսատուն: Իսկ իր փայտից պատրաստված խաչը տանջանքների գործիքից վերափոխվեց հաղթանակի և հավատի խորհրդանիշի:
Այսպես իրականացան նրանց ցանկությունները, այնպես, ինչպես միշտ լինում է մեր երազանքների հետ: Դրանք կատարվում են, բայց բոլորովին այլ կերպ, քան պատկերացնում ենք:

Թարգմ. Սևակ Գևորգյան

Քրդերը «վա բանկ» են գնում

22 Հլս

Անցած շաբաթ, երբ քրդական ուժերին միավորող «Ժողովրդավարական հասարակությունների կոնգրես» կազմակերպությունը Դիարբեքիրի գրասենյակում 6 ժամ տևած արտակարգ համագումարից հետո հայտարարեց, որ քրդերը Թուրքիայի ամբողջականության շրջանակներում «ժողովրդավարական ինքնավարություն» են հռչակում, այս լուրը չարժանացավ միանշանակ ընկալման: Ոմանց համար դա սոսկ դեկլարատիվ սպառնալիք էր, մյուսները կարծում էին, որ քրդերը շտապում են և ներկա պահին ի զորու չեն իրականություն դարձնել իրենց մտադրությունը: Ամեն դեպքում, քուրդ կին պատգամավոր Այսել Թուղլուքը հանդես եկավ հայտարարությամբ և նշեց, թե իրենք չեն ընդունում թուրքական իշխանությունների կողմից քուրդ ժողովրդին մերժելու քաղաքականությունը և ցանկանում են հասնել նոր կարգավիճակի։ Վերջինիս խոսքով՝ ներշնչվելով պատմական իրադարձություններից, հիմնվելով մարդու իրավունքների միջազգային կոնվենցիաների ու համատեղ հայրենիքի հասկացության վրա, քուրդ ժողովուրդը ինքնավարություն է հայտարարում ու կոչ է անում միջազգային հանրությանը՝ ճանաչել քրդերի ինքնորոշման իրավունքը, որը կարող է մոդել ծառայել Թուրքիայում ապրող մյուս ժողովուրդների համար։ Մոդել ասվածն իրենից ներկայացնում էր 8 հիմնական սկզբունքներ, որոնց հիման վրա էլ ենթադրյալ ինքնավարությունը կյանքի պետք է կոչվի: Ըստ այդմ, քրդերն ինքնավարություն են պահանջում ինքնապաշտպանության, քաղաքական, իրավական, մշակութային, բնապահպանական, տնտեսական, դիվանագիտական և սոցիալական ոլորտներում: «Մենք նշում ենք, որ ունենք համապատասխան ուժ և կամք մեզ ղեկավարելու համար։»,- ասվում էր նրանց հայտարարությունում։ Սրա հետ մեկտեղ քրդերը հրաժարվում էին հարկ վճարել պետությանը, պահանջում էին անկախ տնտեսական համակարգ ու տեղական մեջլիսներ ստեղծելու իրավունք, և միևնույն ժամանակ կոչ էին անում թուրքաբնակ քրդերին` իրենց որդիներին թուրքական բանակ չուղարկել:
Հիշեցնենք նաև, որ այս կարևոր քայլից մեկ օր առաջ Դիարբեքիրի Սիլվանի շրջանում քուրդ գրոհայինները սպանել էին 13 թուրք զինվորականի ու վիրավորել 6-ին։ Դա վերջին 3 տարիներին քրդերի ու թուրքերի ամենամեծ բախումն էր: Այնպես որ, այս երկու դեպքերը բավարար էին, որպեսզի իրապես ցնցեին Թուրքիան: Երկրի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանն անմիջապես արտակարգ խորհրդակցություն անցկացրեց բարձրագույն զինվորական ղեկավարության և հատուկ ծառայությունների ներկայացուցիչների հետ: Իսկ Թուրքիայի դատախազությունն իր հերթին լրջորեն ձեռնամուխ եղավ տվյալ խնդրի հետազոտմանը։ Դատախազությունը հայտարարեց, որ անջատողականների այդ քայլը սպառնում է երկրի ազգային միասնությանը։ Մինչ այդ Իմրալի բանտում ցմահ բանտարկված «Քրդստանի աշխատավորական կուսակցության» (ՔԱԿ) առաջնորդ Աբդուլա Օջալանն իր փաստաբանների միջոցով Թուրքիայի ղեկավարությանը հղած ուղերձում սպառնաց թուրք-քրդական բախումների ընդգրկման տարածքներն ընդարձակել և դրանք տեղափոխել քաղաքներ:
Թեև այս ներքին առճակատումը տասնամյակների պատմություն ունի, բայց և այնպես ակնհայտ է, որ մենք գործ ունենք բարդ հարաբերությունների նոր փուլի հետ: Թուրքիայի իշխանություններն իրենց հերթին լավ են գիտակցում, որ քրդական խնդիրը երկրի կառավարման համակարգում էլ ավելի մեծ կշիռ է ստանում, և ուղղակի ստիպված են լինելու դրան ավելի լուրջ վերաբերվել։ Հատկապես վերջին խորհրդարանական ընտրություններից հետո, երբ ուժերի հարաբերակցությունը որակական փոփոխություններ կրեց, իսկ քրդերը պարբերաբար հիշեցնում են առավել արմատական քայլերի դիմելու իրենց մտադրության մասին, Անկարան հարկադրված է խոստովանել, որ մրցակիցներն այս դեպքում ոչ թե մարտավարական մանր քայլեր են իրականացնում` թուրքական իշխանություններից ինչ-ինչ լուծումներ կորզելու ակնկալիքով, այլ պատրաստվում են ռազմավարական խնդիրներ առաջադրել, ինչն իր հերթին հղի է լուրջ զարգացումներով:
Առայժմ դժվար է միանշական ասել, թե Թուրքիան ինչ պատասխան քայլեր կձեռնարկի: Ամեն բանից զատ նրանք տեսնում են նաև, որ երկրի ոչ բոլոր քրդական շրջանակները ողջունեցին ինքնավարության ստեղծման գաղափարը` համարելով այն վաղաժամ: Ասվածին հավելենք նաև այն, որ հայտարարություններ հնչեցնելը մեծ հաշվով դեռևս ոչինչ չի նշանակում, իսկ կարգավիճակի հետ կապված հարցը այնքան անորոշ է ու անմշակ, որ սրա հստակեցման համար ժամանակ կպահանջվի: Հենց այս հավելյալ ժամանակահատվածն էլ Անկարան կօգտագործի քրդերի նկատմամբ նոր քաղաքականություն որդեգրելու համար` խուսափելով ավելորդ սրացումներից, ինչը կարող է հանգեցնել նոր բախումների երկրի առանձին նահանգներում: Առավել հավանական է թվում, որ Թուրքիայի կառավարությունը ինչ-որ պահի նպատակահարմար կգտնի բանակցությունների սեղանի շուրջ նստել քրդական ուժերի հետ: Դա կլինի հարկադրական քայլ, քանի որ երկիրը նախապատրաստվում է սահմանադրական բարեփոխումների, իսկ քրդերն այդ հնարավորությունը ձեռքից բաց չեն թողնի ու կանեն հնարավորը թուրքական սահմանադրության շրջանակներում իրենց խնդիրները կյանքի կոչելու համար:
Հայաստանում ուշադիր հետևում են քուրդ-թուրքական նոր զարգացումներին, սակայն որևէ կերպ միջամտելու կամ արձագանքելու մտքից հեռու են մնում: Ոչ պատահաբար մեզ մոտ այդ վերջին դեպքերը նմանեցրեցին 1908 թվականի հայերի ոգևորության հետ, ինչը ավարտվեց մեծ ողբերգությամբ: Եվ այժմ վերլուծաբանները կարծում են, որ նույնն էլ ապագայում կարող է սպառնալ քրդերին: Հայաստանում նաև ժամանակ առ ժամանակ կրկնում են, որ այդ առճակատման մեջ կողմերից որևէ մեկը ոչ մեր դաշնակիցն է և ոչ էլ բարեկամը: Այնպես որ նրանց կռիվը հազիվ թե անհանգստություն կամ հուզմունքի պահեր պատճառի հայերիս: Ու եթե այս անգամ քրդերը տրամադրված լինեն գնալու մինչև վերջ, ապա մենք լավագույն դեպքում կարող ենք լինել ամենահետաքրքրասեր հանդիսատեսների շարքում: Չմոռանանք նաև, որ քրդական հարցում Թուրքիան, Սիրիան և Իրանը դաշնակիցներ են, նրանք բոլորն էլ դեմ են քրդական պետության առաջացմանը, իսկ համաձայն «Wikileaks»-ի գաղտնազերծումների, դեռևս 2003 թվականին Վաշինգտոնն Անկարային խոստացել էր թույլ չտալ քրդական պետության ստեղծումը: Եվ ուրեմն քրդական ուժերի համար պայքարի ճակատների պակաս չի զգացվի:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Հիվանդ հոգու փախուստը «առողջ» բարոյալքումից

21 Հլս

Մեր իշխանավորները և առանձնապես մշակույթի ոլորտը ներկայացնող պատկան մարմինները խիստ են վիրավորվում, երբ տարբեր առիթներով նրանց հանդիմանում կամ անվանարկում են: Նրանք խորապես համոզված են, որ դրանք անարդարացի խոսքեր են, իրենց բնավ էլ արժանի չեն այդ կարգի մեղադրանքներին, և ամեն բան արվում է այնպես, ինչպես հարկն է: Սակայն այս պահին, երբ պատրաստվում եմ գրել դերասանուհի Դոնարա Մկրտչյանի մասին, ինձ համար ոչ միայն միևնույն է, թե ինչ կմտածեն նրանք, ում ուղղելու եմ հանդիմանանքի խոսքերս, այլև անկեղծորեն ցանկություն կա նրանց վիրավորել, քանի որ վիրավորված լինելն առավել տանելի է, քան անամոթ լինելը:
70 տարեկան հասակում վախճանվեց հայ թատրոնի և կինոյի ամենասիրված դերասանուհիներից մեկը` Դոնարա Մկրտչյանը: Այս օրերին լրատվամիջոցների մեծ մասը գրեց, թե մահացել է Մհեր Մկրտչյանի կինը: Այո, Դոնարան նրա կինն էր, Ֆրունզիկի երկու զավակների մայրը: Սակայն նրանք, ովքեր այդպես ներկայացրեցին բոթը, ակամա մատնեցին իրենց պատկանելիությունը մարդկանց այն խմբին, որոնք կամ մարմնավորում են անտեղյակությունը և կամ մարդուն գնահատալի են համարում միայն այն դեպքերում, երբ նա այսինչի ամուսինն է, կամ այնինչի բարեկամը:
Դոնարա Մկրտչյանը ինքնահաստատ արվեստագետ էր և հավելյալ ուղղորդումները չէ, որ պիտի լրացնեն նրա անձի ու գործի կարևորությունը: Սակայն վերահաս ողբերգությունը ոչ միայն փոխեց նրա կյանքի ընթացքը, այլև լիովին հեռացրեց իր աշխարհից և իր սպասվելիք վերելքներից: Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնի ճանաչված դերասանուհին կյանքի վերջին քսանհինգ տարիները անցկացրեց Սևանի հոգեբուժարանում:
1941-ին Լենինականում ծնված Դոնարան 1959-ին ընդունվել էր Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտ, ավարտել դերասանական ֆակուլտետն ու մեկընդմիշտ ընտրել բեմը: Նրա արտիստական տաղանդն իր վրա կրում էր մեծ բեմադրիչ Վարդան Աճեմյանի վարպետության կնիքը և այն բնատուր կայծը, որ արվեստը պիտի դարձներ առինքնող, խաղը` երկարակյաց, անունը` սիրելի ու մտապահվող: Իսկ հետո Մայր թատրոնի բեմում պիտի մեկը մյուսին հաջորդեին դերերը «Աշխարհն, այո, շուռ է եկել», «Ծիրանի ծառ», «Պաղտասար աղբար», «60 տարի և 3 ժամ», «Հանրապետության նախագահը», «Սալեմի վհուկները» և տասնյակ այլ պիեսներում: Հաջողությունը նրան ուղեկցելու էր նաև էկրանի վրա: Ո՞վ այսօր չի հիշում նրա մարմնավորած կերպարները «Կովկասի գերուհին», «Շրթներկ N 4», «Խաթաբալա», «Մհերի արկածները» կինոնկարներում, որոնք լայն ճանաչում բերեցին Դոնարա Մկրտչյանին: Ասվածին գումարենք նաև դերասանուհու բազմաթիվ դերերը, որ խաղացել է հեռուստատեսային թատրոնում, վարել է հեռուստահաղորդումներ, այդ թվում նաև այն տարիներին շատ հանրահայտ «Գարնանային կատակները»` բացահայտելով իր նուրբ հումորն ու կանացի հմայքը:
Նրանք, ում բախտ է վիճակվել բեմի վրա տեսնել Դ. Մկրտչյանի Էսմերալդայի դերակատարումը «Աշխարհն, այո, շուռ է եկել» ներկայացման մեջ, կամ Անույշի դերը «Պաղտասար աղբար»-ում և, իհարկե, վերջին խաղը Իոն Դրուցեի «Սրբություն սրբոց» պիեսում, որը փաստացի դարձավ դերասանուհու կարապի երգը, երբեք չեն կարող ուրանալ, որ առնչվում էին բարձր արվեստի ու ճշմարիտ արվեստագետի մեծ նվիրումի հետ:
Իսկ հետո ամեն բան փլուզվեց միանգամից: Գտնվելով Սևանի հոգեբուժարանում` Դոնարան այդպես էլ չիմացավ իր զավակների մահվան մասին, իսկ եթե երբեմն գիտակցությունն արթնության պահեր էր ունենում, ապա նա խոսում էր իր վերադարձի, կրկին բեմ դուրս գալու երազանքի մասին: Պատմում են, որ այդպիսի պայծառացումների ժամերին նա սիրով հիվանդների համար հատվածներ էր ընթերցում իր խաղացած դերերից կամ ցուցադրում էր փոքրիկ պատկերներ:
Ասում են, թե մահը փրկություն է հոգու ցավը կրողների համար: Բայց արդյո՞ք Դոնարա Մկրտչյանն իր մահով ազատվեց հողեղեն տառապանքներից: Այն, ինչ կատարվեց հետո, նույնքան տխուր էր, որքան վախճանը: Սևանի հոգեբուժարանի ղեկավար Գագիկ Կարապետյանը շտապեց դերասանուհու մահվան լուրը հայտնել նրա խաղընկերներին` հուսալով, թե նրանց արձագանքը չի ուշանա և հրաժեշտը կլինի հավուր պատշաճի: Սակայն անցավ երկու օր, իսկ մայրաքաղաքից ոչ մի ձայն չկար։ Ճարահատյալ Կարապետյանն անձամբ կազմակերպեց մահացածի հոգեհանգստն ու հոգեհացի արարողությունները` այդ հաստատության միջոցներով։ Իսկ հետո պարզվեց, որ Դոնարա Մկրտչյանի հուղարկավորության հարցերով զբաղվող այնուամենայնիվ կա` Ազգային կինոկենտրոնի տնօրեն Գևորգ Գևորգյանը: Թե ի՞նչ պարտականություններ էր նա ստանձնել, դժվար է ասել, բայց հետևանքը եղավ այն, որ ընդամենը մի քանի հոգի մեկնեցին Սևան, Դ. Մկրտչյանի մարմինը բերեցին Երևան և ընդամենը 10 հոգով նրան հողին հանձնեցին Սպանդարյանի գերեզմանատանը։ Խոսում էին նաև, թե իբր մի քանի դերասաններ ծեծել են բազմաթիվ վերադաս ատյանների դռներ, պահանջել կազմակերպել նրա վաստակին վայել թաղման արարողություն, սակայն այդ դիմումները մնացել էին անպատասխան: Ահա այսպես լքված ու արհամարհված հեռացավ կյանքից մեկը, ով վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում նույնպես ապրեց անտեսված ու մոռացված: Ոչ ոք նրան այցի չէր գնում` ոչ հարազատները, ոչ խաղընկերները, ոչ Մկրտչյանների ընտանիքի անդամները և, բնականաբար, ոչ էլ Մայր թատրոնի ղեկավարներն ու թատերական գործիչների միության պատասխանատուները: Դոնարա Մկրտչյանին նրանք վաղուց էին հրաժեշտ տվել` դերասանուհու մահից շատ տարիներ առաջ: Եվ հիմա էլ այդ նույն տրամաբանությամբ մայրաքաղաքում չպիտի գտնվեր մի բեմ, մի հաստատություն, որտեղ կդրվեր դերասանուհու դին և նրա արվեստի երկրպագուները հնարավորություն կունենային վերջին հրաժեշտ տալու: Չէ, այդպիսի բան չէր լինելու: Ու եթե նման անտարբերությունը սոսկ այն պատճառով էր, որ մարդը հոգեկան հիվանդ էր, ապա քանի՞սը գիտակցեցին, որ հիվանդությունը մեղք չէ, ի տարբերություն այն բարոյալքման ախտի, որով տառապում են շատ ապրողներ:
Այո, իրական ու անբուժելի հիվանդը դուք եք, պարոնայք մտավորական պաշտոնյաներ, որ ձեր չհիմնավորված գոյությամբ կրում եք կյանքը, մահը, վաստակը, արժեքը տնօրինելու և ոտնատակ անելու իրավունքը: Եթե մեռնողը լիներ «չխմազ» մի արտասահմանցի, ով ազգանունից բացի որևէ ընդհանուր բան պիտի չունենար այս երկրի հետ, կամ, ասենք, մի ունևոր տղա, որն իր կյանքում օգտակար ոչինչ չէր արել, բայց կասկածելի պարունակությամբ լի դրամապանակներով ժառանգները պատրաստ լինեին մի քիչ թեթևացնել իրենց գրպանները հոր հիշատակի ու «ազգի հմար», ապա այդ դեպքում համազգային սուգն ապահովված կլիներ: Նույնիսկ կարելի էր մի երեք-չորս հատ Մխիթար Գոշի մեդալ կախել հանգուցյալի վզից, հուշատախտակներ ամրացնել տների ճակատներին ու կիսանդրիներ կանգնեցնել զբոսայգիներում: Այս է ձեր իմացածն ու ձեր անկարողության սահմանը: Միայն ափսոս, որ դեռ չկա այն բժիշկը, ով պիտի գա ու ապաքինի երկիր կոչվող այս ընդարձակ հոգեբուժարանի ձեզ նման կենվորներին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Կպաշտպանի, թե՞ չի պաշտպանի

20 Հլս

Մի առ ժամանակ լռություն պահպանելուց հետո Ադրբեջանը վերստին խոսեց Հայաստանում տեղակայված ռուսական ռազմակայանի մասին: Պարզվեց, որ մեր հարևանները անհանգստացած են Հայաստանում ռուս զինվորականների ներկայությամբ: Այդ մասին անկեղծացավ ղարաբաղյան հակամարտության հարցերով Ադրբեջանի նախագահի անձնական ներկայացուցիչ, փոխարտգործնախարար Արազ Ազիմովը: Նա ռուսներին խորհուդ տվեց ռազմականից անցնել տնտեսական հայեցակարգին և նույն պահին էլ հուսահատված խոստովանեց, որ, ի ցավ սրտի, Ռուսաստանը անհրաժեշտ է համարում զինված ուժեր պահել Հայաստանի տարածքում: «Ցավոք, Ռուսաստանը համարում է, որ տարածաշրջանում իր ռազմական ներկայությունը բխում է իր շահերից: Բայց, հաշվի առնելով վերջին շրջանում ռուս-թուրքական հարաբերությունների սերտացումը, Հարավային Կովկասում ռազմական ներկայության այսպիսի հայեցակարգի համար մենք ավելի ու ավելի քիչ հիմքեր ենք տեսնում: Եկել է ժամանակը տանկերը փոխարինել լցանավերով, այսինքն՝ ներկայության ռազմական ձևը՝ տնտեսական ձևով»,- հայտարարեց նա:
Պետք է միանգամից ասենք, որ սա անսովոր ելույթ էր: Այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, կարծես Բաքվում հենց նոր տեղեկացան Գյումրիի ռազմակայանի գոյության մասին: Եվ հետո այդ հիշատակումը` ռուս-թուրքական կապերի առնչությամբ, որ առաջին հայացքից ոչ մի ընդհանուր բան չունի արծարծվող թեմայի հետ, սակայն օգտագործվում է իբրև լեյտմոտիվ խոսքն առաջ մղելու համար: Նման հակակշիռների մատուցման պարագայում ադրբեջանցիները տխրությամբ են ընկալում այն իրողությունը, որ կան գործոններ, որոնք հնարավոր չէ թաքցնել որևէ դիվանագիտական ժեստով կամ ֆրազով: Այդ գործոններից են մեր երկրի և ՌԴ-ի դաշնակցային հարաբերությունները, ռազմական համագործակցությունը, Հայաստանի անդամակցությունը Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությանը, և, իհարկե, Ռուսաստանի ռազմական ներկայությունը: Հենց այս կապերի մասին է, որ Բաքվում ասում են. «Ավելի սերտ երևի թե չի լինում»:
Երևի: Սակայն Ազիմովի անակնկալ ելույթն իրականում այլ դրդապատճառներ ուներ: Բավական է միայն արձանագրել, թե ինչ պահի է նա այս ամենն ասում, և որոշակի պատկեր արդեն իսկ կգծագրվի: Մոսկվայից հակամարտող կողմերին է առաքվել Ղարաբաղյան խնդրի հանգուցալուծման ռուսական տարբերակը` նախագահ Դ. Մեդվեդևի հեղինակմամբ: Ադրբեջանի պատասխանը Ռուսաստան է տանում Ազիմովի անմիջական շեֆը` ԱԳ նախարար Էլմար Մամեդյարովը, և հենց այդ ընթացքում էլ նրա տեղակալը հարկ է համարում հրապարակավ գանգատվել ռուսներից: Սա կարող է նշանակել մի բան` ռուսաստանյան միջնորդությունից ադրբեջանցիները դժգոհ են:
Պատկերն էլ ավելի ամբողջական կդառնա, եթե հիշենք, որ հաշված օրեր առաջ ռազմակայանի մասին հիշեց նաև Մամեդյարովը: «Интерфакс» գործակալությանը տված հարցազրույցի ժամանակ նա հույս հայտնեց, որ Գյումրիի ռուսական ռազմաբազան չի կիրառվի հակաադրբեջանական նպատակներով: «Մենք նույնպես Ռուսաստանի Դաշնության հետ ունենք բավական բարձր մակարդակի ռազմա-քաղաքական համագործակցություն։ Չեմ կարծում, թե Գյումրիի ռազմաբազան կձեռնարկի որևէ հակաադրբեջանական գործողություն, ինչը կհակասի Ադրբեջանի ու Ռուսաստանի փոխհարաբերությունների մակարդակին»,- ասաց Մամեդյարովը։
Սա կրկնակի տարօրինակ վերաբերմունք է: Ամիսներ առաջ Բաքուն համոզված պնդում էր, որ ռուսների ներկայությունը Հայաստանում որևէ խնդիր հարուցել չի կարող, քանի որ հնարավոր ռազմական գործողությունների դեպքում ռուսական զինուժը միջամտելու իրավունք և լիազորություններ չունի: Իսկ բոլորովին վերջերս նույն Մամեդյարովը, վերստին խոսելով ռազմակայանի և այնտեղի սպառազինության մի մասը Հայաստանին տրամադրելու փաստի շուրջ, իր հայրենակիցներին վստահեցնում էր, որ Ադրբեջանը չի միջամտում Հայաստանի ու Ռուսաստանի հարաբերություններին, դա Ռուսաստանի գործն է` ինչպես ամրացնել և պահպանել իր ամրակետը։
Ուրեմն այդ ի՞նչ փոխվեց այսքան կարճ ժամանակահատվածում, որ հարևան երկրում սկսեցին մտահոգվել ու սպառնալիքներ տեսնել ռուսական ներկայությունից: Իբրև հնարավոր վարկած, մենք կարող ենք ենթադրել, որ ադրբեջանցիները տեղեկություններ են ստացել այն մասին, որ Ռուսաստանը պատերազմի վերսկսման պարագայում չի պատրաստվում ձեռքերը ծալած նստել: Բայց սա սոսկ ենթադրություն է և ապացուցման կարիք ունի:
Գալով ռազմակայանի նշանակությանը, ավելորդ չէ վերհիշել թուրքական Միջազգային ռազմավարական հետազոտությունների կենտրոնի փորձագետների կարծիքը, ըստ որոնց Գյումրիի ռազմաբազան հանդիսանում է «Կովկասում ռուսական ամրոց», և նրա օգնությամբ Ռուսաստանը վերահսկում է Կովկասը, Հյուսիսային Իրանն ու Կասպից ծովի ավազանը։ Այդ բազայի ներկայությունը պայմանավորել ընդամենը Հայաստանի խնդիրներով` իսկապես անիրատեսական է: Բայց Ադրբեջանում առայժմ միայն դա է տեսանելին, և նրանց համար թե ռազմակայանը, թե համաձայնագիրը, որ երկարաձգեց այդ հենակետի կենսագործունեությունը Հայաստանում, հանգեցնում է տարածաշրջանում ռազմաքաղաքական հավասարակշռության կտրուկ խախտման` ի վնաս Բաքվի: Իսկ որպես դրա հետևանք, լուրջ կասկածներ է առաջ բերում, որ ՌԴ-ն ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործընթացում կանխակալ միջնորդական առաքելություն է իրականացնում:
Գուցե իրավացի են նաև մեր պաշտոնյաները, երբ հավաստիացնում են, թե ռազմակայանի ներկայիս կարգավիճակն ու գործառույթները չեզոքացնում են մտահոգություններն այն առումով, թե ռուսները ստանձնում են Հայաստանի սահմանների անվտանգության ապահովումը միայն Իրանի ու Թուրքիայի կողմից: Բայց քիչ չեն նաև նրանք, ովքեր գտնում են, որ թե ռազմակայանը, թե ՀԱՊԿ-ն մեր երկրի ապահովության երաշխիքը լինել չեն կարող: Ըստ վերջիններիս տրամաբանության, ՀԱՊԿ-ն ընդամենը ԱՊՀ-ի լրացուցիչ տարրն է, որը կարող է և չլինել: Ու դեռևս պարզ չէ, թե այն որտեղ կգործի, քանի որ նախադեպը չկա: Սրան էլ հավելենք այն հանգամանքը, որ ՀԱՊԿ-ը ոչ մի կապ չունի ղարաբաղյան հակամարտության հետ, քանի որ ՀԱՊԿ-ը պայմանագիր է ԱՊՀ-ի արտաքին սահմանների պաշտպանության մասին: Այսինքն, եթե հանկարծ Ղարաբաղում պատերազմ սկսվի, Ռուսաստանը պարտավոր չէ պաշտպանել հայկական կողմին:
Ստացվում է, որ կան կարևորագույն հարցեր, որոնց լիարժեք պատասխանը հնարավոր է ստանալ միայն տվյալ իրավիճակում, կամ ընդհանրապես չստանալ: Ադրբեջանը, ժամանակից առաջ անցնելով, ջանում է ապահովագրել իրեն տհաճ անակնկալներից: Իսկ մեզ համար ինչպես նախկինում, այնպես էլ այսօր մոտեցումը մեկն է` ապավինել միայն սեփական ուժին: Կօգնեն` լավ, չեն օգնի` ինքներս կտեսնենք մեր գլխի ճարը և չենք սնվի վնասակար պատրանքներով:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Քլինթոնի հայկական թեմատիկան

19 Հլս

Եթե հնարավորինս հակիրճ սահմանելու լինենք Միացյալ Նահանգների ներկայիս վերաբերմունքը հարավկովկասյան տարածաշրջանի նկատմամբ, ապա կարելի է ասել, որ Վաշինգտոնն ունի կարգավորման ցանկություն, բայց չունի ժամանակ: Դա է պատճառը, որ ամերիկացիներն այդ բացը փորձում են լրացնել հընթացս` այլ հոգսերի արանքում, պարբերական հիշեցումներով ու անուղղակի միջամտություններով: Ու եթե Լիբիայի հարցով շփման խմբի երկրների արտգործնախարների 4-րդ համաժողովին մասնակցելու նպատակով Ստամբուլ ժամանած ԱՄՆ պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնը հիշում է հայկական խնդիրները, որոնք կարծես թե ոչ մի ընդհանուր բան չունեն Քադաֆիի աննախանձելի ճակատագրի հետ, ապա դա էլ լիովին ընդգրկվում է ասվածի համատեքստում: Իսկապես, քանի որ առիթը ներկայացել է` ինչու՞ չխոսել նաև այդ մասին:
Եվ Քլինթոնը ոչ միայն խոսեց, այլև հայկական թեմատիկան (մասնավորապես` հայ-թուրքական հարաբերություններն ու Ղարաբաղի հարցը) պետքարտուղարի աշխատանքային օրակարգում սպասվածից ավելի մեծ տեղ զբաղեցրեց: Ամերիկյան դիվանագիտության ղեկավարը հանդիպեց Թուրքիայի նախագահ Աբդուլլահ Գյուլի, վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի ու ԱԳ նախարար Ահմեդ Դավութօղլուի հետ: Երեքի դեպքում էլ Հայաստանը չշրջանցվեց` պահպանելով այն նույն շեշտադրումները, որոնք Վաշինգտոնը կրկնում է արդեն տևական ժամանակ:
Այս հետևողականությունից ելնելով ԱՄՆ այժմ ասում է, որ մտադիր է կրկին թարմացնել Հայաստանի և Թուրքիայի մերձեցման գործընթացը, կողմերին ոգեշնչել` շարունակելու այն։ Նախագահ Գյուլի հետ հանդիպմանը Քլինթոնը կրկնել է նույն միտքը և ապա հավելել. «Այս խնդրում պատրաստ ենք երկու կողմին էլ խրախուսել»: Նկատենք, որ ինչպես այս, այնպես էլ հետագա զրույցների ժամանակ հնչած մտահոգությունները ոչ ուղղակի կերպով դարձել են վկայությունն այն բանի, որ Վաշինգտոնում հայ-թուրքական շփումների առկախման մեղավոր է համարվում Թուրքիան: Ու երբ Քլինթոնը կողմ է արտահայտվում Թուրքիայի խորհրդարանի կողմից արձանագրությունների վավերացմանը և Երևանի հետ Անկարայի վստահության ամրապնդման այլ միջոցների մշակմանը, ապա սրա հետ մեկտեղ չի հապաղում պաշտոնական Անկարային կոչ անել, որպեսզի վերջինս «աջակցի և առաջ տանի Թուրքիայի խորհրդարանում «խցանված» արձանագրությունները, ավելի լայն կապեր հաստատի Հայաստանի հետ` վստահություն ամրապնդելու նպատակով, ինչը ի վերջո կհանգեցնի դիվանագիտական հարաբերությունների վերականգմանը»: Պատահական չէ, որ պետքարտուղարին Ստամբուլում ուղեկցող պաշտոնյաները խոստովանել են, որ նման ցանկության իրագործումը կդառնա ոչ այլ ինչ, քան դարի նախագիծ։
Փակ դռների ետևում է ընթացել Քլինթոնի հանդիպումը արտգործնախարար Դավութօղլուի հետ։ Թուրքական Milliyet-ի փոխանցմամբ, մոտ 2 ժամ տևած հանդիպումից հետո կազմակերպված մամուլի ասուլիսի ժամանակ Դավութօղլուն հայտնել է, թե ԱՄՆ պետքարտուղարի հետ մանրամասն քննարկել են ինչպես տարածաշրջանային կարևորություն ներկայացնող հարցեր, այնպես էլ իրադրությունը Հարավային Կովկասում, մասնավորապես` Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության շուրջ առկա իրավիճակը: Սակայն հետաքրքրականն այն է, որ ամերիկյան կողմը այդպես էլ որևէ անգամ չհիշատակեց ոչ Ղարաբաղը, ոչ իրենց դիրքորոշումն այդ հարցում: Նման լռությունը կարող էր մի քանի բացատրություններ ունենալ: Կամ Վաշինգտոնը չի կիսում Անկարայի այն կարծիքը, թե հայերի հետ հարաբերվելու նախապայմանը պիտի լինի Ղարաբաղի խնդիրը, կամ ամերիկացիները չեն ցանկանում թուրքերին մասնակից դարձնել այդ գործընթացներին` սահմանապակվելով ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրների շրջանակով և կամ իսկապես ԱՄՆ-ն մի առ ժամանակ իրավիճակը տնօրինելու իրավունքը հանձնել է Ռուսաստանին ու համբերությամբ սպասում է դրա արդյունքներին: Միայն այսպես կարելի է բացատրել Քլինթոնի ընդգծված հետևողականությունը հայ-թուրքական մերձեցմամբ և նույնքան ակնառու չեզոքությունը Ղարաբաղի պարագայում:
Ամեն դեպքում, պետքարտուղարի թուրքական ուղևորության առավել հետաքրքրական դրվագը պիտի լիներ նրա հանդիպումը Թուրքիայի ընդդիմադիր «Ժողովրդա-հանրապետական» և քրդական «Խաղաղություն և ժողովրդավարություն» կուսակցությունների ղեկավարների հետ: ԺՀԿ-ի անդամների հետ զրույցի ժամանակ ներկաներն իսկապես անակնկալի եկան, երբ Քլինթոնը նրանց հարցրեց, թե ինչո՞ւ են ընդդիմադիրները դեմ հանդես գալիս ստորագրված հայ-թուրքական արձանագրություններին: Իր դժգոհությունը պետքարտուղարն այսպես բացատրեց. «Երբ հանդիպումներիս ընթացքում իշխանության ներկայացուցիչներին հարցրեցի, թե ինչու արձանագրությունները խորհրդարանի օրակարգ չեն ներառվում, ինձ պատասխանեցին, թե դրան դեմ է ԺՀԿ-ն, ինչի պատճառով այդ փաստաթղթերը չեն ներկայացվում խորհրդարանի վավերացմանը»:
ԺՀԿ-ի նախագահ Քեմալ Քըլըչդարօղլուին այլ բան չէր մնում, քան իր զարմանքը հայտնել այս փաստի կապակցությամբ` նշելով, որ իշխանությունը խորհրդարանում մեծամասնություն է կազմում և ցանկացած ժամանակ նա միայնակ էլ կարող էր անցկացնել փաստաթուղթը: Քըլըչդարօղլուն նաև ասաց, թե իշխանություններն իրենց որևէ տեղեկություն չեն տվել արձանագրությունների ու Ղարաբաղի խնդրի հետ կապված, և իրենք ստիպված մամուլով են հետևում զարգացումներին:
Զավեշտալի իրավիճակ է ստեղծվում: Փաստորեն չունենալով այլ արդարացում ու բացատրություն, Թուրքիայի ղեկավարները ամերիկյան կշտամբանքից խուսափելու համար մեղքը բարդում են ընդդիմության վրա, իսկ վերջինս այդ մասին ոչ միայն տեղյակ չէ, այլև չափազանց դիպուկ է նկատում դրա հնարավորության գոյությունը և միտումնաբար այդ փաստը քողարկելու ջանքերը:
Կարելի՞ է այստեղից հետևություն անել, որ հայկական արձանագրությունների ձախողման պատճառը պետք է փնտրել այդ երկրի ներսում, այլ ոչ թե պայմանավորել այն արտաքին իրողություններով, որոնք մի դեպքում խոչընդոտ, մեկ այլ դեպքում նախապայման էին ներկայացվում: Թերևս` այո: Քլինթոնի ակամա բացահայտումը մեզ իրավունք է տալիս նման կերպ մտածել:
Ի դեպ, նկատենք նաև, որ ԺՀԿ-ն այնքան էլ անմեղ ու անտեղյակ չէ, որքան կցանկանար ներկայանալ: Սակայն ընտրություններից հետո Թուրքիայի ընդդիմության դիրքորոշումը հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման հարցում էապես փոխվել է: Եթե մինչև ընտրությունները նրանք կտրականապես դեմ էին արձանագրությունների վավերացմանը, ապա այժմ համաձայն են Հայաստանի հետ հարաբերություններ հաստատել, նույնիսկ առանց նախապայմանների:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆԸ ԱՂՋԻԿ ՓԱԽՑՐԵՑ

18 Հլս

Հայ նշանավոր գրող Դերենիկ Դեմիրճյանին շատ դժվար պիտի լինի դասել այն հանրահայտ մարդկանց շարքին, ովքեր հանրությանը հայտնի են իբրև «աղմկոտ» անհատներ: Սկանդալները, սիրային «ասպատակությունները», գինարբուքներն ու զանազան խենթությունները ոչ մի կերպ չեն ներդաշնակում նրա մարդկային նկարագրի հետ ու չեն «զարդարել» նրա գրողական կյանքը: Բայց և այնպես, Դեմիրճյանի կյանքում էլ կան քիչ հայտնի դրվագներ, որոնք կարճատև բռնկումների նման գալիս են խզելու նրա արտաքուստ միապաղաղ օրերի շղթան և հերթական անգամ վկայելու, որ անքննելի են հոգու և հույզերի աշխարհները: Այդպիսի մի պատմություն տեղի է ունեցել 1920-ական թվականների սկզբին: Ճիշտ է, պատահածի մասին չափազանց քիչ բան է հայտնի, սակայն պահպանված տեղեկություններն ու վավերագրերը թույլ են տալիս շարադրելու նրա անձնական արկածի այդ դրամատիկ դեպքերի հակիրճ ժամանակագրությունը:
1920 թվականը Դերենիկ Դեմիրճյանի կյանքում ընտանեկան դժբախտություն տարի էր: Վախճանվեց գրողի սիրելի կինը` Մարիամը, որի հետ ապրել էր տասը տարի: Որբացած ու մայրական խնամքից զրկված Վիգեն որդին, որ նաև հիվանդ էր, դարձավ Դեմիրճյանի ողջ ժամանակի և ուշադրության տերը: Այդ օրերին նրանք ապրում էին Թիֆլիսում, և երեխայի հոգսն իր ուսերին էր վերցրել գրողի ավագ քույրը` Վարսենիկը: Այս անձնազոհ կինը հնարավոր ամեն բան անում էր հոգալու երեխայի բոլոր կարիքները, խնամելու նրան` դրա հետ մեկտեղ հնարավորություն ստեղծելով եղբոր համար զբաղվելու գրական աշխատանքով: Սակայն նրբազգաց հոր համար դա մխիթարանք չէր, և նա այդպես էլ երկար ժամանակ չէր կարողամում վերագտնել ոչ իր հոգու անդորրը և ոչ էլ ամբողջապես տրվել ստեղծագործական աշխատանքին: Այդ այն ժամանակներն էին, երբ Հայաստանի իշխանությունները հորդորում էին նրան վերադառնալ Երևան, ստանձնել կարևոր ու պատասխանատու պաշտոններ, միայն թե Դեմիրճյանի համար դժվար էր կտրուկ որոշումներ կայացնելն ու մեկնելը: Իսկ իրականությունն այն էր, որ նա ապրում էր չափազանց սուղ պայմաններում, մշտապես աշխատանք որոնելու և ապրուստի միջոցներ հայթայթելու մտատանջությամբ:
Եվ ահա 1923 թվականի ամռանը նա հրավեր է ստանում հայկական դպրոցների ուսուցիչների երկամսյա դասընթացների ղեկավար Հովհաննես Պողոսյանից` ստանձնելու արվեստի պատմության ու գրականության դասատուի գործը: Դիմիրճյանն անմիջապես համաձայնում է: Նա դեռ չգիտեր, որ այդ նոր աշխատավայրում իրեն սպասում էր մեծագույն անակնկալը: Հենց այս հարկի տակ էլ ամառային մի խաղաղ օր նա առաջին անգամ տեսավ Մարիային:
Մարիա Միխայիլովնա Ումուդանովան ռուսաց լեզվի ուսուցչուհի էր Թիֆլիսին մոտ գտնվող Բելի Կլյուչ (հետագայում` Թեթրի Ծղալո) ավանում: Նա կրթված, գեղեցիկ, հոգատար կին էր, ամուսնացել էր նույն դպրոցի վարիչի հետ և զավակ ուներ: Սակայն սկզբնական հանդիպման տպավորությունն այնքան վառ էր ու անջնջելի, որ Դեմիրճյանն առաջին իսկ պահից նույնիսկ հիշել չէր ուզում մնացած հանգամանքների մասին: Հիմա նա անընդմեջ պատրվակներ էր որոնում Մարիային կրկին տեսնելու, նրա հետ գոնե հպանցիկ զրույցի համար: Հրապուրանքը վաղուց դարձել էր խորը զգացմունք, դարձել էր տառապանք ու մտասևեռում` մոռացման տալով աշխատանք, ընտանիք, գրական կյանք, դժվարություններ…
Ամառն անցավ, դասընթացներն ավարտվեցին, և այդ օրերին նրա կայացրած վճիռն այլևս անբեկանելի էր. Մարիան պիտի լիներ իր կինը: Սակայն ինչպե՞ս դա անել, ինչպե՞ս իրականացնել մի ցանկություն, որը համարյա անհնարին էր, և դեռ` վտանգներով ու ծանր հետևանքներով հղի: Հազիվ թե որևէ մեկը աջակցեր իրեն, խրախուսեր իր որոշումը, չդարձներ հանդիմանության ու նախատինքի թիրախ:
Բայց արի ու տես, որ այդպիսի մեկը գտնվեց: Եվ դա ոչ այլ ոք էր, քան… Եղիշե Չարենցը:
Դերենիկ Դեմիրճյանը Չարենցին ճանաչում էր դեռևս 1920 թվականի սկզբներից, երբ միասին աշխատում էին Հայաստանի Լուսավորության նախարարությունում: Չնայած տարիքային տարբերությանը, նրանք շատ արագ մտերմացան, և այդ անկեղծ հարաբերությունները պահպանեցին նաև հետագայում, թեև նախկինի պես հաճախ չէին հանդիպում: Եվ այժմ Չարենցը Թիֆլիս էր եկել, ու Դեմիրճյանը որոշեց ամեն ինչ պատմել Չարենցին:
Չարենցը նրան լսեց և ապա առաջարկեց իրենց ծրագրի իրագործման միակ միջոցը. Մարիային պետք է փախցնել: 46-ամյա Դեմիրճյանի համար առաջին հայացքից չափազանց դժվար էր պատկերացնել իրեն երիտասարդ տղայի դերում, որ պիտի դիմեր նման արարքի: Բայց, ինչպես ասում են, սերը ոչ միայն կուրացնել, այլև խենթացնել կարող է մարդուն: Եվ նա առանց երկար-բարակ մտածելու համաձայնեց կրտսեր ընկերոջ առաջարկին: Որոշեցին այդ մասին տեղյակ պահել նաև դասընթացների ղեկավարին` Հովհաններս Պողոսյանին:
Բանաստեղծուհի Հռիփսիմե Պողոսյանը, որ Հովհաննեսի կինն էր, հետագայում պիտի այսպես վերհիշեր այդ այցելությունը: Աշնան օրերից մեկն էր, երբ Դեմիրճյանն ու Չարենցը այցելեցին իրենց: Մի փոքր նստելուց հետո նրանք սկսում են խոսել Մարիայի մասին և ապա հայտնում իրենց որոշուման մասին: Տանտերերն անակնկալի են գալիս, աշխատում են նրան ետ կանգնեցնել այդ քայլից, բայց Դեմիրճյանը զայրացած վեր է կենում ու ասում է Չարենցին.
— Գնացինք, Եղիշ… Կտեսնես, Վանյա, որ ես ու Եղիշը կփախցնենք նրան, անպայման կփախցնենք…
Իսկ թե ինչ է լինում հետո, ավելի լավ է լսենք հենց «քաջագործության» հեղինակից: Բանն այն է, որ երջանիկ պատահականությամբ պահպանվել է մի նամակ` հասցեագրված գրող Վահան Թոթովենցին: Այս նամակում, որ թվագրված է 1923թ. հոկտեմբերի 29-ի ամսաթվով, այսինքն այն բանից հետո, երբ մտադրությունն արդեն իրագործված էր, Դեմիրճյանը սիրտը բացում է ընկերոջ առաջ և նրան անկեղծորեն պատմում իրենց արկածի մասին: Ահա մի հատված այդ խոստովանությունից.
«Սիրելի Վահան, քեզ նամակ չգրելուս պատճառը այնքան էլ ծուլությունը չի եղել, որքան այն փոթորկալի հոգեկան վիճակը, որ ապրել եմ այս երեք ամիսը: Երբ պատահենք, մանրամասն կպատմեմ քեզ դա, միայն շատ կխնդրեի, որ մեջդ պահես և, երկրորդ, մի քիչ թափանցիկությամբ նայես խնդրի վրա` խուսափելու համար այն, կոմիկ ասեմ, թե ինչ` տպավորությունից, որ կարող ես ինձնից ստանալ այս րոպեից: Ես էլ եմ ծիծաղում, բայց ոչինչ չեմ կարող անել: Այդ այդպես է: Մի կնիկ փախցրի ամառանոցից: Սա է ամբողջը: Բայց ինչ դժվարություններով ու վտանգներով: Պատմությունը (մրցումը իմ և նրա անուսնու մեջ) շարունակվում է, բայց գլխավորը արի, և հիմի երկրորդ շրջանն եմ ապրում` ձեռքումս պահելու: Կինը ռուս է, և ամուսինը` Բելի Կլյուչի դպրոցների վարիչը, հույն, սարասափելի խանդոտ և բռնակալ արարածի մեկը:
Ամառս տեսա թե չէ կնոջը` միտքս փոխվեց. ասի` պիտի փախցնեմ: Ճիշտ է, մտադրությունս կատարեցի, բայց մանրամասնությունները այնքան տանջալից էին, և այդ կնոջը մարդու ձեռից դուրս քաշելը կապված էր այնպիսի անդիմադրելի խոչընդոտների հետ, որ գլուխս վտանգի մեջ էր միանգամայն. դա ոչինչ, անհնարին էր գործը գլուխ բերելը: Դրան հակառակ էին բոլորը` մեր Վարսենիկից սկսած մինչև ծանոթներս, կնոջ ամուսինը (բնականաբար), կնոջ քույրերը, հայրը, հարազատները և, ամեն բանից հետո… իմ նյութական նեղ վիճակս, երբ հարկ եղավ գիշերը ավտոմոբիլ վարձել, գնալ կնոջը փախցնելու` այստեղից Բելի Կլյուչ ձգվող դժվար ճամփաներով: Շոֆերները գլխի ընկան, որ կարող է կրակոցների հարկ լինել, հրաժարվեցին գալու: Ստիպված եմ եղել կնոջը փախցնելու հենց իր քրոջ միջոցով, որը ինձ հակառակ էր: Հիմի կինը այստեղ է` իր հինգ տարեկան երեխայի հետ, և ապրում է իր քույրերի մոտ: Չգիտեմ, կարիք կա քեզ էլ բացատրելու այն հոգեկան վիճակը, որ ապրում եմ հիմա: Ամուսինը գյուղից գաղտնի եկել է այստեղ և հետապնդում է մեզ. կնոջ հարազատները ստիպում են նրան գնալ Բաքու, հոր մոտ (որպեսզի ինձնից բաժանեն համոզելով և այլն), կինը չի գնում, բայց ծանրացած է քույրերի վրա: Ուրեմն` խնդիրը ես պիտի վճռեմ: Պարզապես դրամ է պետք, և իմ ներկայությունը այստեղ, մինչև կարգադրեմ գործը: Կինը դեռ օրինական ձևականություններ ունի ամուսնալուծության հարցում և զավակը ամուսնուց խլելու` դատի մեջ: Ես պիտի օգնեմ, այլապես ինչացո՞ւ էր իմ այսքան մեծ փոթորիկը, որ բարձրացրի`մի կնոջ սիրտը մտնելով և ընտանիքը քայքայելով: Բացի այդ, կապված ենք իրար հետ… Այս հոգեկան վիճակով ո՞ւր գնամ, ինչպե՞ս գամ Երևան…. Այս ընդհանուր ալեկոծությունների մեջ հիվանդացավ Վարսենիկը և հիմա վատ կացության մեջ է, նրան բերել չեմ կարող, որովհետև նա էլ կապված է Վիգենի հետ, որին պիտի տամ այստեղի հետամնացների մանկապարտեզը: Երեխան սկսել է նոր-նոր բացվել, արդեն նկարում է, քիչ-քիչ խոսում է: Տունը քանդել ու գալ, անմիտ բան է, իսկ երկու տուն ունենալը` դժվար:
Ուրեմն հասկանալի պիտի լինի, որ լինել Երևանում կարող եմ, բայց ապրել, գոնե այս ձմեռ, չեմ կարող: Թերևս մինչև հունվար հանգամանքները այնպես դասավորվեն, որ «կնոջս» հետ գամ մի քիչ երկար մնալու: Պետք է ասել, որ նա շատ կուզենար ամուսնուց հեռու մի տեղ քաշվել, դեմ չէ Երևանին էլ, բայց դեռ անկարող է գալ վերոհիշյալ պատճառներով:
Շտապ եմ գրում, և կարևոր մտքեր բաց եմ թողնում: Ամենակարևորը իմ այդտեղ չգալու պատճառը, այնքանով բացատրիր ուրիշների մոտ, որքան վերաբերում է Վիգենի և քրոջս արգելքներին, որ կա: Մնացածը չեն հասկանա, կարիք չկա և մինչև անգամ գործս կփչացնի: Իհարկե, եթե մարդիկ մի քիչ նուրբ լինեն և մի րոպե մտածեն, որ գործ ունեն գրողի հետ, որի արտադրության գործիքը իր սիրտն է և այդ սիրտը չի կարելի պարտադրությունների հետ կապել, և որ այն ժամանակ է ստեղծում, երբ գալիս է նրա կապրիզը, և որ այդ կապրիզը ինքն էլ չգիտե, թե երբ և ինչպես է գալիս` ինձ չեն պարտադրի, որ Երևան գամ…»:
Ահա, ընդհանուր գծերով այսպիսին էր Դեմիրճյանի կացությունն այն օրերին: Ի դեպ, Հռիփսիմե Պողոսյանը պնդում է, թե իրականում ոչ մի կին փախցնել էլ չի եղել, Մարիան ինքն է իր ոտքով եկել Դեմիրճյանի տուն: Գուցե այդպես է, գուցե` ոչ: Բայց սա արդեն էական չէ: Կարևորն այն է, որ գրողին ի վերջո հաջողվեց ամուսնանալ Մարիա Ումուդանովայի հետ: Շատ չանցած` նույնիսկ նրանք, ովքեր կտրականապես դեմ էին այս միությանը, ոչ միայն հաշտվեցին իրականության հետ, այլև գնահատեցին այդ կնոջ առաքինությունները, նրա նվիրվածությունը թե Դեմիրճյանին, թե գրողի հարազատներին:
Իսկ որպեսզի մեր պատմությունը թերի չմնա, ասենք նաև, որ հին վերքերն, այնուամենայնիվ, ժամանակ առ ժամանակ հիշեցնում էին իրենց գոյության մասին: Դրա վկայությունն է ևս մի նամակ` գրված արդեն 1939 թ. սեպտեմբերին: Դեմիրճյանն այն հասցեագրել է Հակոբ Խաչատրյանին: Ինչ-որ բան կարծես թե այնպես չի ընթացել, ինչպես հարկն էր, վրա է հասել միառժամանակ բաժանված լինելու պահը, սակայն տարածությունը ներգործություն չունի զգացմունքների վրա, և գրողը հեռվից հեռու ապրում է նրա հետ, փորձում է վերստին վերադարձի ու հաշտության եզրեր գտնել: Հենց այս լարված, հակասական տրամադրությունների արգասիքն էլ նրա նամակն է, որից ներկայացնում ենք կարճ հատվածներ.
«…Խնդիրը նրանում է, որ չեմ կարողանում կարգի գցել նամակագրության և հեռագրելու գործը: Նամակ և հեռագիր ուղարկել եմ իրենց տան հասցեով: Նա ասում էր, որ կարող եմ վստահորեն ուղարկել, ամուսինը չի կարդում կամ չի խանգարի: Իսկ ես կարծում եմ, որ կխանգարի, և եթե ձեռն ընկնի նամակ կամ հեռագիր, առնվազն չի հանձնի: Բաքվից ուղարկել եմ նամակ և հեռագիր: Հեռագիրն ստացել է, իսկ նամակը չգիտեմ: Առակս այն ցուցանե, որ, խեղճ իմ Հակոբ, վրադ մի պարտականություն պիտի դնեմ: Մի երկու օր էլ կսպասեմ, և եթե նշաններ լինեն, որ նամակս տեղ չի հասել, քո հասցեով պիտի ուղարկեմ: Շատ եմ խնդրում, չմերժես և օգնես ինձ այս գործում: Նամակը հանձնելիս կասես. «Դերենիկն ինչ-որ պատմվածքներ է ուզում ուղարկել Ձեզ, և դրա մասին է գրում երևի…»: Հետո, խնդրում եմ, խոսակցություն ունեցիր իմ և իրա մասին, և ինչ որ կասի, ինձ հայտնիր: Մենք բաժանվեցինք շատ մտերիմ: Նա ինձ հեռագիր ուղարկեց Բաքու, բայց ահա մինչև այսօր նամակ չունեմ: Շատ եմ կասկածում, որ ամուսնու հետ վեճ է պատահել… Այդ դու կզգաս խոսելիս: Կսպասեմ նամակիդ:
… Ինձ թվում է, թե նամակս ընկել է ամուսնու ձեռը և նրան չի հանձնել, նա էլ կորցրել է հասցես: Դու այնպես տար խոսակցությունը, որ իբրև իմ և նրա հարաբերությունը իմ գրվածքներիս խմբագրելու մեջ է, նա այդ հողի վրա կարող է քեզ հետ անկեղծ խոսել և անհարմարություն չզգալ: Ուստի և հարցրու, թե ստացե՞լ է նամակս: Եթե չի ստացել` տուր հասցես: Այս մասին ինձ գրիր….»:
Ժամանակը բուժում է վերքերը: Շատ չանցած` ամեն բան վերադառնում է իր հունը: Իսկ հետո նրանք պիտի ապրեին համերաշխ կյանք` դժվարություններով և ուրախություններով, վերելքներով ու անկումներով: Մարիան մշտապես մնաց ամուսնու նվիրյալ աջակիցն ու օգնականը: Իսկ Դեմիրճյանի մահից հետո տնօրինեց նրա հարուստ արխիվը` սերունդներին փոխանցելով գրողի գրական ժառանգությունը, որ ծնվել էր տառապանքով, երբեմն պարզապես մարդկային կարողություններից վեր ջանքերի գնով, սակայն սիրով: Մեծ սիրով:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Պայթող խաղալիք և ոչ մանկական խաղեր

18 Հլս

Պատմությունն այսպիսին է: Հայաստանին Տավուշի մարզին (Բերդի տարածքին) սահմանակից ադրբեջանական Թովուզի շրջանի Ալիբեյլի գյուղում փափուկ խաղալիքի պայթյունից ադրբեջանցի 13-ամյա երեխա է մահացել, նրա մայրը վիրավորվել է: Ասվում է, թե երեխան շնիկ հիշեցնող խաղալիքը գտել է գետափին խաղալիս, բերել է տուն ու երբ դրել է սեղանին, այն պայթել է: Թովուզչայ-Տավուշ գետը հոսում է մեր հանրապետության տարածքից դեպի Ադրբեջան: Այսքանը բավական էր, որ հարևան երկրում պնդեն, թե իբր դա հայկական կողմից իրականացված դիվերսիոն գործողություն է և պայթուցիկ շնիկը միտումնաբար բաց է թողնվել հայ բանակայինների կողմից:
Սա, ինչ խոսք, անհեթեթություն է: Եվ անհեթեթություն է ոչ միայն այն պատճառով, որ դա ասում են ադրբեջանցիները (թեև այդ մի հանգամանքը լիովին կարող էր փոխարինել մյուսներին), այլ որովհետև ցանկացած պնդում պետք է ունենա գոնե իր նվազագույն հավանականությունը և հավաստի լինելու հնարավորությունը: Իսկ այս դեպքում բացակայում է թե մեկը և թե մյուսը: Դա ըմբռնելու համար սկսենք ամենապարզից:
Այո, Ալիբեյլի գյուղն իսկապես մոտ է գտնվում հայկական սահմանին ու մարտական հենակետերին: Սակայն սա դեռ ոչ մի կերպ ապացույցը չէ այն բանի, թե հայերը կարող էին պայթուցիկ նետել ջուրը: Նույն տեղանքում գտնվում են նաև ադրբեջանական դիրքերն ու հենակետերը: Եվ ուրեմն ի՞նչը կարող է մեզ խանգարել պնդելու, թե դա արել են հենց ադրբեջանցիները: Տեսականորեն` ոչինչ, եթե առաջնորդվենք այն նույն կանխակալությամբ, ինչին տուրք են տալիս սահմանից այն կողմ: Իսկ այնտեղ դեռ լիովին չպարզաբանած դեպքի հանգամանքները և նույնիսկ նախնական հետաքննություն չանցկացրած անմիջապես հայտարարեցին` մեղքը հայերինն է: Ու դեռ փաստի կապակցությամբ էլ քրեական գործ հարուցեցին «կանխամտածված սպանություն ըստ ազգային, ռասսայական, կրոնական ատելության կամ թշնամության շարժառիթով» հոդվածով:
Այսքանը կարծես թե լիովին բավարար էր հայատյացությամբ վարակված ադրբեջանական հանրությանը` հերթական հիստերիան բարձրացնելու համար: Եվ զարմանալիորեն ոչ ոք փորձ անգամ չարեց գոնե մի պահ պատկերացնել իրենց հրամցված սրտաճմլիկ ու սարսափազդու պատմության դրվագները և մտածելու այն մասին, թե ինչպե՞ս կարող էր դա հնարավոր լինել: Ինչպե՞ս կարող էր խաղալիքը, որում պայթուցիկ սարք էր տեղադրված, գետով հասնել Ադրբեջան: Տավուշը փոքրիկ, լեռնային, տարվա այս ամիսներին սակավաջուր մի գետ է, և նրա ալիքներից մեծ ջանք պիտի պահանջվեր այդ առարկան իր նշանակետին հասցնելու համար: Ընդ որում, ուշադրություն դարձնենք, որ իր ներսում պայթուցիկ կրող իրը այդ մի քանի կիլոմետր տարածքը պիտի հաղթահարեր` առանց ցնցումների, քարերին կամ այլ կարծր մարմիներին բախվելու, մի բան, որ, ըստ ադրբեջանցիների, հայկական «դավադիր» ջրերին լիովին հաջողվել է: Էլ չենք խոսում այն մասին, որ ծանր առարկան ուղղակի կարող էր նստել գետի հատակին կամ պարզապես դառնալ ոչ պիտանի, քանի որ թրջված պայթուցիկը, հակառակ մեր հարևանների պատկերացումների, չի գործում:
Բայց` չէ, ադրբեջանական քարոզչությանը խիստ անհրաժեշտ էր, որ այն լողար, հասներ գյուղ, ընկներ երեխաների ձեռքը, համբերեր այնքան, մինչև տուն կտանեին, և երբ դրվեր սեղանին, խելացի մեքենան պիտի գիտակցեր, որ վրա է հասել իր պայթելու ժամը, որպեսզի խաղաղ բնակիչները դառնան հայերի կանխամտածված սպանության զոհերը: Ասվածին հավելենք, որ նման խաղալիքի մեջ համապատասխան սարքավորում ու պայթուցիկ տեղադրելուց հետո այդ առարկան այնքան կծանրանար, որ իր քաշի պատճառով ուղղակի չէր կարող կասկած չհարուցեր նույնիսկ մանկահասակների մոտ:
Իսկ այժմ տանք այն երկրորդ հարցը, որ պիտի մեր փոխարեն արտասանեին ադրբեջանցիները, սակայն լռում են: Հանուն ինչի՞: Ո՞ր նպատակի համար ինչ-որ մեկը կարող էր գնալ այդպիսի քայլի: Սովորաբար նման պայթուցիկ սարքեր պատրաստելը բավականին բարդ գործընթաց է և շատ թանկ: Դրանք կարող են կիրառվել բացառապես հատուկ գործողությունների ժամանակ: Եվ այս դեպքում հիմարն էլ կհասկանա, որ երեխաներին թիրախ ընտրելը ոչ միայն անմտություն է, այլև զուտ ռազմական տեսանկյունից չարդարացված քայլ: Էլ չենք խոսում այն մասին, որ այդօրինակ անպտուղ արարքով դրա հեղինակը զուր տեղը պիտի խոցելի դառնա թշնամու քարոզչության համար և քարկոծվի հանրության կողմից:
Սակայն պայթյունը որոտացել էր ճիշտ տեղում և ճիշտ այն ժամանակ, երբ դա անհրաժեշտ էր Ադրբեջանի իշխանություններին: Դեպքից անմիջապես հետո մեկը մյուսի ետևից հայտարարություններով հանդես եկան այդ երկրի նախագահի աշխատակազմի պատասխանատուները, ՄԱԿ-ում Ադրբեջանի մշտական ներկայացուցիչը, ԱԳՆ չինովնիկները, կուսակցական դեմքեր, պատգամավորներ, վերլուծաբաններ… Մի խոսքով, բոլոր նրանք, ովքեր ցանկացան հայհոյել հայերին ու կոչ անել համաշխարհային հանրությանը`դատապարտել երեխայի մահվան փաստը։ Կատարվածը որակվեց ահաբեկչություն և անգամ հորինվեց մի պատմություն, թե իբր նույն վայրում 1994 թվականին տեղի է ունեցել համանման ևս մեկ դեպք և հայկական գետով ուղարկված խաղալիքից զոհվել էին 2 երեխաներ, մեկն էլ վիրավորվել էր։
Հազիվ թե նման դեպք որևէ մեկը վերհիշի: Փոխարենը շատ լավ մտապահվել է մեկ այլ պատահար, որ տեղի ունեցավ այս տարվա մարտին, երբ սահմանամերձ տարածքում սպանվեց մեկ այլ ադրբեջանցի երեխա: Սովորության համաձայն, Բաքուն այդ անգամ էլ մեղքը բարդեց հայերի վրա ու փորձեց կատարվածը շահարկել` քաղաքական ու բարոյական դիվիդենտներ կորզելու մտադրությամբ: Պատասխանը եղավ այն, որ դիտարկում անցկացնող ԵԱՀԿ պաշտոնյաները նույնիսկ հրաժարվեցին այցելել այդ ընտանիքին, ինչը ևս մեկ անգամ ցույց տվեց, որ Ադրբեջանին միայն մենք չէ, որ չենք վստահում:
Իրականում եղե՞լ է լողացող խաղալիք, թե՞ ոչ, որտեղի՞ց այն հայտնվեց, այդ մասին մենք երբեք չենք իմանա: Եվ նաև անարձագանք կմնա Ադրբեջանում Միացյալ Նահանգների դեսպանատան առաջարկը` անկախ հետաքննություն անցկացնելու մասին: Անաչառ հետաքննությունը հայկական կողմի համար միանգամայն շահեկան տարբերակ կլիներ։ Սակայն Բաքվի ծրագրերի հետ այն ոչ մի կերպ չի ներդաշնակում: Պատահական չէ, որ նույն օրերին Ադրբեջանում գտնվող ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ֆրանսիացի համանախագահ Բեռնար Ֆասիեն այս կապակցությամբ ասաց, թե պատահարը հերթական անգամ ապացուցում է որոշ ժամանակ առաջ իրենց կողմից ներկայացված նմանատիպ միջադեպերի հետաքննման մեխանիզմի վերաբերյալ առաջարկի օգտակարությունը: Ափսոս միայն, որ նա չասաց, թե այդ նախաձեռնությունն ում մեղքով ձախողվեց:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ՓԱԿԵՑԻՆ ԱՏՈՄԱԿԱՅԱՆԸ

17 Հլս

Հայաստանի ատոմային էլեկտրակայանն իր հիմնադրման օրից ի վեր մշտապես ունեցել է թե ընդդիմախոսներ և թե երդվյալ պաշտպաններ: Մինչ առաջինները պնդում էին կայանի վտանգավորության հանգամանքը, մյուսները փաստում էին այլընտրանքային էներգիայի աղբյուրներից զուրկ հանրապետության համար ԱԷԿ-ի կենսական անհրաժեշտությունն ու հրամայականը: Եվ եթե այս բանավեճը շարունակվում է նաև այսօր, ապա թերևս ավելորդ չի լինի ետադարձ հայացք նետել ոչ վաղ անցյալի դեպքերի վրա` մեկ անգամ ևս վերհիշելու, թե ինչպես եղավ և ինչ եղավ, որ որոշվեց ատոմակայանը փակել:
Դա 1988 թվականի աշնանն էր: Դեռևս տեղի չէր ունեցել Սպիտակի աղետալի երկրաշարժը, և նրանք, ովքեր հետագայում ջանում էին Մեծամորի կայանի փակման փաստը պայմանավորել երկրաշարժի հանգամանքով, ժամանակային առումով ակամա կամ միտումնավոր սխալ էին թույլ տալիս: Այդ սխալը տեղ գրավեց գրքերում և նույնիսկ որոշ հանրագիտարանային հրատարակութունններում հենց այդպես էլ նշված է. «Փակվեց 1988-ի երկրաշարժի պատճառով»: Սակայն ճշմարտությունն այն է, որ մինչև դեկտեմբերյան աղետը կառավարությունն արդեն իսկ հանրությանը խոստացել էր դիմել նման ծայրահեղ քայլի, իսկ երկրաշարժի փաստը սոսկ արագացրեց գործության իրականացումը: Կայանի առաջին բլոկի աշխատանքները դադարեցվեցին 1989 թվականի փետրվարի 25-ին, իսկ երկրորդ բլոկինը` նույն թվի մարտի 18-ին: Դրանից հետո շատ կարճ ժամանակ էր անհրաժեշտ համոզվելու համար, թե որքան սխալ ու ճակատագրական որոշում էր դա և ինչ հետևանքներ ունեցավ Հայաստանի համար: 1990-ականների առաջին տարիները մեր երկրի պատմության և մարդկանց հիշողության մեջ հենց այդպիսի անվամբ էլ մնացին` «ցուրտ ու մութ տարիներ», իսկ եթե եղածին էլ գումարենք շարունակվող պատերազմը, ապա ուրիշ ոչինչ անհրաժեշտ չի լինի հավելել` իրական կացության ողբերգականությունը ներկայացնելու համար: Արդեն 1993 թվականին Հայաստանի կառավարությանը այլ բան չէր մնում անել, քան որոշում կայացնել ԱԷԿ-ի վերաբացման մասին: «Սարք 2» ռեակտորը գործողության բերվեց 1995 թվականի հոկտեմբերի 26-ին:
Բայց վերստին ետ գնանք դեպի այն օրերը, երբ առաջին անգամ հրապարակ եկավ հայկական ատոմակայանը փակելու պահանջը: Իսկ նման վերադարձի հնարավորություն մեզ տալիս են հրաշքով պահպանված վավերագրերը: Հավանաբար քչերը գիտեն, որ 1988-ին Ազատության հրապարակում տեղի ունեցող ցույցերը ոչ միայն ձայնագրվում էին, այլև ճշտությամբ սղագրվում: Եվ այժմ մեր ձեռքի տակ են այդ սղագրությունների մի քանի էջեր, որոնք կատարվել են 1988 թ. սեպտեմբերի 10-ի` այն ժամանակ դեռ Թատերական հրապարակի հավաքի ժամանակ: Այդ օրը հրապարակում «Ղարաբաղ» կոմիտեն հրապարակային երկխոսության էր հարվիրել Հայաստանի կառավարության և Կոմունիստական կուսակցության ղեկավարներին: Մասնակցում էին Հայաստանի ԳԽ նախկին նախագահ Հրանտ Ոսկանյանը, ՀԿԿ ԿԿ քարտուղար Կառլեն Ղամբարյանը, Երևանի քաղաքագլուխ Էդուարդ Ավագյանը, մայրաքաղաքի քաղկոմի առաջին քարտուղար Միքայել Մինասբեկյանը և ուրիշներ: Ստորև ներկայացնում ենք նրանց խոսքը առանց որևէ միջամտության:


{…..}
ԿԱՌԼԵՆ ՂԱՄԲԱՐՅԱՆ
(Կոմկուսի կենտկոմի քարտուղար)
Հարգելի ընկերներ, մի շարք հարցեր են ստացվել քաղաքում էկոլոգիայի մասին: Այդ հարցը շատ է անհանգստացնում մեր ազգաբնակչությանը: Ես պետք է ասեմ, որ իսկապես ձեր անհանգստությունը հիմքեր ունի, որովհետև մենք նույնպես այդ բանը գիտենք և մտահոգված ենք քաղաքի օդային ավազանի վիճակով: Այդ թվում մենք նաև գիտենք ձեր պահանջը…. մենք նույնպես համաձայն ենք այդ ատոմակայանը փակել….
(Ժողովուրդը վանկարկում է. «Փակել, փակել, փակել»):
… Մենք համաձայն ենք ատոմային էլեկտրակայանը փակելու հարցին: Հայաստանի Կենտկոմի առաջին քարտուղար ընկեր Հարությունյանը պաշտոնապես դիմել է վերադաս մարմիններին` ատոմային կայանը փակելու համար: Այդ հարցը շուտով կքննարկվի Կենտկոմի առաջկա պլենումում:
(Ժողովուրդը դարձյալ աղմկում է):

ԼԵՎՈՆ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
( «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ)
-Սիրելի հայրենակիցներ, դուք արդեն խախտում եք մեր պայմանավորվածությունը: Մենք պայմանավորվել էինք, որ պետք է ելույթ ունեցողներին լսենք մինչև վերջ…

ԿԱՌԼԵՆ ՂԱՄԲԱՐՅԱՆ
— Այս ինֆորմացիան, որ ես ուզում եմ ձեզ տալ, ես դա գիտեմ, ձեզ համար եմ ասում, որպեսզի իմանաք, թե ինչի մասին է խոսքը: Մեր ժողովրդական տնտեսությունը առանց էլեկտրաէներգիայի մենք պահել չենք կարող: Մեր բալանսը այսօր առանց ատոմակայանի չի ապահովում հանրապետության ժողովրդական տնտեսության….
(Ժողովուրդն աղմկում է, լսելի չէ):
… Մենք որոշել ենք ընդլայնել մեր էներգետիկ կարողությունները Հրազդանի (անհասկանալի բառ) սկսելու ենք նոր բլոկների շինարարություն: Պետք է կառուցել 4 բլոկ, բայց առանց սպասելու 4 բլոկի շինարարությանը, առաջին բլոկն ավարտելուց հետո մենք կփակենք ատոմակայանի առաջին բլոկը: Երկրորդ բլոկը կառուցելուց հետո մենք կփակենք ատոմակայանը:
(Ժողովուրդն աղմկում է, լսելի չէ):
Ես զգում եմ մեր շահագրգռվածությունը ատոմային կայանի շուտ փակման համար, և ինչ, կոչ եմ անում ձեզ, եկեք մեզ օգնեք, այս շինարարությունը եկող տարի վերջացնենք, եկող տարի ատոմային կայանը փակենք:
(Ժողովուրդը գոռում է. «Ոչ: Հիմա փակեք: Գործադուլ»):

ԼԵՎՈՆ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
— Ես մի փոքր զարմացած եմ. առաջին անգամ մեր ղեկավարությունից լսում ենք այնպիսի խոսքեր, որոնց ութ ամիս շարունակ սպասում էինք, իսկ դուք նորից սկսել եք հուզվել… Այս վերջին ելույթի առիթով ես կկարդամ մի փոքրիկ հաղորդում, որ տպագրված է «Գիտատեխնիկական հեղափոխություն» բյուլետենում: Այս հաղորդագրությունը Երևանից է: Թույլ տվեք կարդալ ռուսերեն:
(Ժողովուրդը դժգոհում է. «Ոչ, հայերեն: Հայերեն»):
Ռուսերեն թերթ է, որ հենց նոր են բերել մեզ:
(Ժողովուրդը դարձյալ ընդհատում է):
— Ուշադրություն, ուշադրություն, ուրեմն. (ռուսերեն կարդում է հաղորդում այն մասին, որ Սևանում և Հայաստանի այլ շրջաններում հնարավոր է օգտագործել քամու էներգիան): Ուրեմն, միայն քամու հզորությամբ Հայաստանում Սևանում կարելի է ստանալ այնքան էներգիա, որքան այժմ ծախսում է մեր ամբողջ հանրապետությունը տարվա ընթացքում… Ուստի, ինձ թվում է, ընկեր Ղամբարյանն էլ ասաց, որ ատոմակայանի տված էլեկտրաէներգիան կարող են փոխհատուցել մեր ջերաէլեկտրակայանները և, այսպես կոչված, ժամանակակից հողմաղացները: Ինձ թվում է, մեր ղեկավարությունը պետք է հոգ տանի այդ ուղղությամբ: Այժմ ընկեր Ղամբարյանին մի հարց ունի կոմիտեի անդամ Սամվել Գևորգյանը:

ՍԱՄՎԵԼ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ
(«Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ)
— Ես ուզում եմ հարցնել ընկեր Ղամբարյանին. եթե ջերմաէլեկտրակայանը փակվի երկու տարի հետո, իսկ ատոմակայանը (եթե մեզ վստահեցվի, որ չի պայթելու) 10-20 օր հետո, ապա այս դեպքում ժողովրդի ճակատագի՞րն է կարևոր, թե՞ էներգիան, որ կարող է լրացվել էներգիայի այլ աղբյուրների հաշվին: Խնդրում եմ ժողովրդին վստահեցնել, որ հրդեհ չի լինելու, վթար չի լինելու, չի պայթելու:
(Ժողովուրդը աղմկում է):

ԿԱՌԼԵՆ ՂԱՄԲԱՐՅԱՆ
— Ընկերներ, բոլորդ գիտեք, որ մենք սկսել ենք կառուցել ատոմային էլեկտրակայանի երկրորդ հերթը` նույնքան հզորությամբ: Մենք այդ շինարարությունը դադարեցրել ենք, և երկրորդ հերթը այլևս չենք կառուցելու: Սկզբունքային համաձայնություն ենք ստացել եղած ատոմակայանը փակելու մասին (ես դրա մասին արդեն ասացի): Մենք ունենք ատոմակայանի վերակառուցման նախագիծ և սկսել էինք դա, բայց երբ հարցը դրեցին, որ առաջիկայում փակենք, մենք պայմանավորվել էինք այն բոլոր միջոցառումները, որոնք նախատեսված էին վերակառուցման նախագծով, որոնք պետք է ապահովեն անվտանգությունը. այդ բոլոր միջոցառումները մենք կատարում ենք, որպեսզի մինչև փակելը որևէ բան չպատահի: Ուրեմն, մեզ տրված գումարները ուղղում ենք միայն նրա անվտանգության պահպանման գործին:
(Ժողովուրդը վանկարկում է. «Փակել, փակել, փակել»):

ԼԵՎՈՆ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
— Մեր ղեկավարները, ինձ թվում է, մեզ հասկացան. մեր ժողովուրդը պահանջում է, վճռականորեն պահանջում է փակել ատոմակայանը, ուրեմն ատոմակայանը պետք է փակվի:
(Ժողովուրդը. »Այո, փակել: Փակել, փակել: Գործադուլ»): {… }

Ահա այսպես կայացվեց որոշումը` հրապարակավ, բոլորի ներկայությամբ ու բոլորի ցանկությամբ: Միամիտ հավատն այն մասին, թե քամու էներգիան կամ ջերմաէլեկտրակայանները կփրկեն Հայաստանին, չարդարացավ, ինչպես որ ժամանակի ընթացքում ի չիք դարձան համանման տասնյակ «փրկիչ» գործոնների մասին միֆերը:
Ժողովուրդը պահանջեց: Նրա առաջնորդները կատարեցին ժողովրդի կամքը: Եվ նա, ով դեռ կպնդի, թե ժողովուրդը երբեք չի սխալվում, թող առաջինը քար գցի մեզ վրա:

Հովիկ Չարխչյան

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

15 Հլս

«Երկիր Մեդիա» հեռուստաընկերության «Բարև, երկիր» առավոտյան ծրագիր: Հայացք մանկությանը

Երկիր, որ կորցրել է իր անունը

15 Հլս

Կա հանրածանոթ մի պատմություն, որն ավելի շատ իրականություն է, քան անեկդոտ: Ասում են, որ 2008-ի ռուս-վրացական պատերազմի ժամանակ, երբ հեռուստատեսությամբ հաղորդել են, որ ռուսական տանկերը մտել են «Ջորջիա», մի ամերիկուհի աշխատանքի վայրից զանգահարել է ԱՄՆ Ջորջիա նահանգում ապրող իր ծնողներին և զգուշացրել, որ շտապ լքեն նահանգը, քանի որ «Իվաններն են գալիս…»:
Ակամա այս դեպքը հիշեցինք, երբ հայտնի դարձավ, որ Վրաստանի իշխանությունները ՄԱԿ-ի անդամ բոլոր պետություններին պաշտոնապես կոչ են արել իրենց երկրի «Գռուզիա» անվանումը փոխել անգլալեզու «Ջորջիա» (Georgia) անվամբ։ Այնուհետև Վրաստանի փոխարտգործնախարար Նինո Կալանդաձեն տեղեկացրեց, որ այդ նախաձեռնությամբ վաղուց են հանդես եկել և խնդրանքին առաջինը արձագանքել է Հարավային Կորեան, որտեղ մտադիր են պաշտոնական փաստաթղթերում կատարել համապատասխան փոփոխությունը: Հիշյալ նախաձեռնության դրդապատճառները վրացիները հիմնավորում են հետևյալ կերպ: Նրանք ասում են, թե «Գռուզիա» անվանումը ոչ մի կապ չունի այն երկրի հետ, որտեղ իրենք ապրում են: Դա թուրքական «գյուրջի» բառի աղավաղված տարբերակն է: Վրաստանին պետք է կոչել «Սաքարթվելո» կամ «Գեորգիա», որն անգլերեն հնչում է «Ջորջիա»: Բայց քանի որ տասնամյակներ շարունակ «Գռուզիա» անվանումն ընդունվել ու կիրառվել է Կենտրոնական և Արևմտյան Եվրոպայի, Ասիայի մի շարք երկրներում, այժմ Թբիլիսին պատրաստվում է քայլ առ քայլ դա ուղղել: Կա հիշյալ երևույթի մեկ այլ բացատրություն, համաձայն որի արևմտյան երկրներում Վրաստանը հայտնի է որպես Ջորջիա, Արևելյան Եվրոպայում` որպես Գռուզիա, և այդ անունը ասոցացվում է այն փաստի հետ, որ Վրաստանը շուրջ երկու դար եղել է Ռուսական կայսրության մասը, հետևաբար դա տարածվել է հենց Ռուսաստանի միջոցով:
Ընդունենք, որ դա այդպես է: Իսկ եթե երկիրը մեծ ցանկություն ունի ձերբազատվելու իր օտարաշունչ անունից և վերագտնելու իրականը, ապա պարզ տրամաբանությամբ առաջնորդվելու դեպքում Վրաստանը պիտի ընդամենը խնդրեր այլ երկրներին, որպեսզի իրեն այսուհետ անվանեն Սաքարթվելո: Բայց արի ու տես, որ նման ցանկություն չկա: Վրացիներն ընդամենը պատրաստվում են մի օտար անվանումը փոխարինել մեկ այլ օտար անվանումով: Հարց է ծագում. իսկ ինչու՞: Ի վերջո, տարբեր ժողովուրդների մոտ այդ երկրի անունը տարբեր կերպ է հնչում: Հենց օրինակ մենք` հայերս, հարևան երկիրն անվանում ենք Վրաստան, թուրքերը այն կոչում են Գյուրջիստան, բայց արի ու տես, որ վրացիներին նյարդայնացնում է միայն Գռուզիա անունը և ուրիշ ոչինչ: Եվ ստացվում է, որ այդ ողջ իրարանցման միակ շարժիչ ուժը դարձյալ ու նորից հակառուսական տրամադրություններն են: Վրացական մտասևեռումը պատրաստ է ցանկացած գործողության, միայն թե այն ուղղված լինի ռուսների դեմ:
Սակայն խնդիրը միայն Ռուսաստանով չի սահմանափակվում: Ներկայումս տասնյակ երկրներ են Վրաստանին անվանում Գռուզիա, այդ թվում` Բուլղարիան, Բելառուսը, Չինաստանը, Սլովենիան, Հունգարիան, Բալթյան երկրները և այլն: Նրանցից յուրաքանչյուրին հարկ կլինի խելամիտ բացատրություն տալ փոփոխություն կատարելու առնչությամբ և ստանալ համաձայնությունը, ինչն այս պահին կարծես թե հաջողությամբ չի պսակվում:
Վերջերս Վրաստանի ԱԳ փոխնախարար Կալանդաձեն ճեպազրույցի ժամանակ հայտարարեց, որ ոչ մի օտար երկիր դեռևս պաշտոնապես չի հրաժարվել Վրաստանի աշխարհագրական անվանման փոխարեն «Ջորջիա» բառը կիրառելուց։ Բայց տիկինը, մեղմ ասած, ճիշտ չէր ասում: Բերենք ընդամենը մի քանի օրինակ: Այսպես, Ճապոնիայի կառավարությունը, չնայած Վրաստանի խնդրանքին, չի պատրաստվում փոխել Վրաստանի անվանումը։ Այդ մասին հայտնել են Ճապոնիայի ԱԳՆ Կենտրոնական Ասիայի և Կովկասի բաժնից։ Ճապոնացիները նշել են, որ այդ հարցն ընդհանրապես չի քննարկվում։ Նույն կերպ հրաժարվել է նաև Լատվիան: Նման հայտարարությամբ է հանդես եկել Լատվիայի ԱԳ նախարարության մամուլի ծառայությունը: Դրանից անմիջապես հետո համանման դիրքորոշում է արտահայտել նաև Լիտվան, որտեղ լեզվի պետական հանձնաժողովը հրաժարվել է փոխել Վրաստանի ավանդական անվանումը: Այդ մասին էլ տեղեկացրել է Լիտվայի ԱԳ նախարարությունը: Հայտնի է նաև, որ Թբիլիսին արդեն մեկ տարի է, ինչ նման խնդրանքով դիմել է չեխական իշխանություններին: Չեխիայի ԱԳ նախարարությունից հաստատել են, որ դիմում իրենք ստացել են, սակայն հրաժարվել են հայտնել` փոխելո՞ւ են անվանումը, թե՞ ոչ: Որևէ դրական պատասխան չկա Լեհաստանից: Այդ երկրի կառավարությունը դեռ հստակ դիրքորոշում չունի Վրաստանի խնդրանքի կապակցությամբ: Նրանք ընդամենն ասել են, որ Գռուզիա բառը խորը արմատացած է լեհերենում և շատ դժվար կլինի փոխել:
Այս ամենից հետո Կալանդաձեի լավատեսությունը ոչինչ չարժե, ինչպես որ անարժեք է նրա այն պարզաբանումը, թե իբր շատ երկրների համար դա տեխնիկական բարդ ընթացակարգ է, ինչը կապված է նաև ֆինանսների հետ: Օրինակ, ամերիկացիները ոչ միայն ընդհանրապես խոսք չբացեցին խոչընդոտների մասին, այլև իսկույն ձեռնամուխ եղան Վրաստանի խնդրանքը բավարարելու գործին, թեև, եթե առողջ դատենք, առաջին հերթին նրանք պիտի հրաժարվեին` իրենց երկրի նույնանուն նահանգի հետ չշփոթելու հիմնավորմամբ: Բայց ոչ, ԱՄՆ-ն արդեն կանաչ լույս է վառել Վրաստանի քաղաքացիների համար ԱՄՆ մուտքի արտոնագրերի վրա կոդի փոփոխություն կատարելու գործընթացի առաջ: Մասնավորապես, GRZ (Gruzia)-ն փոխվում է` դառնալով GEO (Georgia): Այս առթիվ առավել քան անկեղծ է ԱՄՆ-ում Վրաստանի դեսպան Յակոբաշվիլու արձագանքը, երբ նա ասում է. «Սովետական ժառանգությունից ազատվելու գործընթացը շարունակվում է ոչ միայն Վրաստանում, GRZ կոդը մեզ համար անընդունելի էր և չնայած այն բանին, որ ԱՄՆ մուտք գործելու արտոնագրերի վրա կոդի փոփոխությունը մի շարք խնդիրների հետ էր կապված, այնուամենայնիվ այդ հարցը դրական լուծում ստացավ»: Իսկ հետո դեսպանը հավելում է. «Դա վրացական դիվանագիտության հաղթանակն է»:
Սա իսկապես ծիծաղելի է, քանի որ հաղթանակներն այսպիսին չեն լինում: Արդեն 20 տարի գոյություն չունեցող խորհրդային երկրի ստվերի հետ կռիվ տալը արիություն չէ, և ոչ էլ մեծ նվաճում է ամերիկյան կամ անգլալեզու պիտակը սեփական երկրին փակցնելը` ի նշան խոնահության ու հավատարմության: Չի սխալվում Վրաստանի ընդդիմադիր Հանրապետական կուսակցության անդամներից Դավիթ Զուրաբիշվիլին, երբ ասում է, որ Վրաստանի այս նախաձեռնությունը վատ օրինակ է: «Ես կասկածում եմ, որ սա Սահակաշվիլիի անձնական մտասևեռումն է»,- ընդգծում է նա:
Իսկ վերջում արժե հիշել ևս մի պատմությունը, որը նույնպես անեկդոտ չէ: Ժամանակին Թուրքիան անգլախոս երկրներին առաջարկել էր իր երկրի անվան մեջ տառափոխություն անել, քանի որ Turkey անվանումը անգլերեն նշանակում է հնդկահավ: Բայց Թուրքիայի առաջարկը ոչ մի երկիր չընդունեց:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: