Պահոց | Հունիսի, 2011

Ղարաբաղի, Մեդվեդևի ու հիասթափության մասին

30 Հնս

Կազանի բանակցություններից հետո «Կոմերսանտ» թերթի հայտնի հրապարակումը ՌԴ նախագահ Դ. Մեդվեդևի հիասթափության մասին ոչ ոք պատահական չհամարեց և փորձ չարեց դա գնահատել իբրև ապատեղեկատվություն: Ամեն ինչ միանգամայն համապատասխան էր պահի տրամաբանությանը, իսկ Մեդվեդևի հուսախաբությունը` բնական: Այլ հարց էր, թե գրվածն ու ասվածը ի՞նչ մտադրություններից էին բխում և դրանց հետևանքներն ի՞նչ չափով կարող էին կյանքի կոչվել: «Կոմերսանտը» պնդում էր, թե Ռուսաստանի նախագահն այնքան է հիասթափվել Կազանի հանդիպումից, որ պատրաստ է դադարեցնել իր միջնորդական առաքելությունը ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործընթացում: Դրա հետ մեկտեղ անանուն աղբյուրները հիշատակում էին վերջին նախապայմանը, համաձայն որի Ալիևի ու Սարգսյանի հաջորդ հանդիպումը նա մտադիր է կազմակերպել միայն այն պայմանով, եթե նախագահները ստորագրեն կարգավորման սկզբունքների մասին փաստաթուղթը: Ու թեև հիշատակվում էր բանակցող կողմերի միջև առկա լուրջ տարաձայնությունների փաստը, սակայն ռուսները կարծում էին, որ խնդիրն ամեն դեպքում տարաձայնությունները չեն, այլ այն, որ կողմերը մի քանի անգամ փոխել են իրենց դիրքորոշումները, իսկ դա անթույլատրելի է: «Եթե առաջիկայում Ադրբեջանն ու Հայաստանը կուտակված խնդիրները լուծելու պատրաստակամություն չհայտնեն, մենք կհամարենք, որ միջնորդական առաքելությունն ավարտված է»,- ասել էր «Կոմերսանտի» զրուցակիցը և հավելել, որ Մեդվեդևը հակամարտության կողմերին փաստացի վերջնագիր է ներկայացրել:
Անշուշտ, այս պատմությունը, եթե այն հավաստի է, իսկապես հիշեցնում է վերջնագրային լեզուն, թեև պետք է նկատել նաև, որ նման հարցերը կոշտ պահանջներով ու ճնշումներով չէ, որ պիտի լուծվեն: Բոլոր դեպքերում հարկ է դիտարկել նաև խնդրի մյուս կողմը, ինչը ենթադրել է տալիս, որ հանդիպման տապալումը կարող է ուղղակի ազդեցություն ունենալ Դմիտրի Մեդվեդևի խաղաղարար առաքելության ճակատագրի վրա: Եթե Կազանի նախօրեին Մեդվեդևը մոտ էր արտաքին քաղաքական դաշտում իր մեծ հաջողություններից մեկին, ապա դրա ձախողումը, ինչպես իրավացիորեն նկատել էր Эхо Москвы ռադիոկայանը, ինչ-որ չափով ազդեց նրա հեղինակության վրա: Ի դեպ, այս մասին առավել հաճախ նշում են ռուսական լրատվամիջոցները` հիշեցնելով, որ Ռուսաստանի դերը կարգավորման հարցում կարող է սասանվել: Վերջին երեք տարիներին Մեդվեդևը համարվում էր «գլխավոր միջնորդը» և նրա նախաձեռնությամբ կազմակերպել էին Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների 12 հանդիպում: Իսկ այժմ ԶԼՄ-ները գրում են, որ Կազանում փաստաթուղթ չստորագրելը ոչ թե Ռուսաստանի, այլ Մեդվեդևի ձախողումն էր: Բայց սա դեռ ամենը չէ: Օրինակ, ամերիկյան Stratfor հետախուզա-վերլուծական կենտրոնի վերլուծաբան Յուջին Չաուսովսկին իր «Ռուսաստանը վերահսկում է Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը» խորագրով հոդվածում էլ ավելի հեռուն է գնում ու պնդում է, թե Կազանի հանդիպումը ձախողել է անձամբ Ռուսաստանի նախագահ Մեդվեդևը: Ըստ վերլուծաբանի, նա ցույց է տալիս, թե փորձում է միջնորդի դերում անել ամեն հնարավոր բան՝ համաձայնագրին հասնելու համար, սակայն իրականում անում է ամեն հնարավոր բան՝ այդպիսի համաձայնագիրը ձախողելու համար։
Սակայն գոյություն ունեն նաև տրամագծորեն ճիշտ հակառակ կարծիքներ, որոնց համաձայն ՌԴ նախագահն ամենևին էլ հիասթափված չէ և դեռ կասի իր խոսքը: Այս տեսակետի կողմնակիցներն առաջնորդվում են այն համոզմամբ, որ եթե Մեդվեդևը հիասթափված լիներ, այդ մասին կողմերին կասեր հրապարակայնորեն, իսկ հանդիպման անհաջող ավարտը չէր կարող հիասթափության պատճառ լինել ու ստիպել նրան հրաժարվել միջնորդությունից, մի բան, որ թե նրան, թե Մոսկվային զրկվելու է քաղաքական ազդեցության լծակից: Այլ կերպ ասած, եթե նույնիսկ Մեդվեդևը որոշել է հրաժարվել անձնական միջնորդությունից, ապա Ռուսաստանը ցանկացած պարագայում շարունակելու է ներգրավված լինել ղարաբաղյան գործընթացում որպես Մինսկի խմբի համանախագահ:
Այս իմաստով ադրբեջանցիներն իրենց շատ ավելի ազատ են զգում, քան հայկական կողմը: Նրանք առանձնապես կաշկանդված չեն ռուսական ներկայությունից և ասում են, որ եթե Մեդվեդևը հրաժարվի, դա իրենց այնքան էլ չի հուզի: Նա պարզապես իր տեղը կզիջի Մինսկի խմբի մեկ այլ համանախագահի՝ Ֆրանսիային կամ ԱՄՆ-ին, իսկ Բաքվում դրան համաձայն են: Նրանց համար էականը վերջնական արդյունքն է:
Սակայն հազիվ թե Ռուսաստանը թույլ տա, որպեսզի այլ գերտերություններ կամ երկրներ իրենց վրա վերցնեն ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման նախաձեռնությունը: Սրա հետ լիովին համաձայն է Միջազգային ճգնաժամային խմբի (ICG) Կովկասյան ծրագրի ղեկավար Լոուրենս Շիթսը, որի կարծիքով Ռուսաստանը կշարունակի պահպանել իր ակտիվությունը` համարելով, որ դա բխում է իր իսկ շահերից: «Այդպես են կարծում այնպիսի մարդիկ, ինչպիսին է նախագահ Մեդվեդևը: Նրանք հասկանում են, որ Ռուսաստանի համար շահեկան չէ նոր պատերազմի օջախ ունենալ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև, ինչը կհանգեցնի Ռուսաստանի ամբողջական ներգրավմանը»,- ասում է նա:
Այնուամենայնիվ, Մեդվեդևի հիասթափության պատմությունը առիթ հանդիսացավ բարձրաձայն խոսելու մեկ այլ երևույթի մասին, ինչը պակաս կարևոր չէր: Խոսքն այս դեպքում բանակցային գործընթացում համանախագահներից մեկի կողմից միջնորդի դերի մոնոպոլիզացնելու մասին էր, որը դիտվում է անթույլատրելի, քանի որ հղի է վտանգավոր հետևանքներով: Եվ որքան էլ կողմերից մեկը կամ երկուսը բարձր գնահատեն ղարաբաղյան խնդրի լուծման գործում Ռուսաստանի ջանքերը, նրանք չեն կարող այդ մասին չմտածել ու զգուշավորություն հանդես չբերել:
Պետք է ենթադրել, որ նշված բոլոր հարցերի պատասխանները ստանալու ժամանակն այնքան էլ հեռու չէ: Հաշվի առնելով հետբանակցային ակտիվության աստիճանը, կարելի է կռահել, որ շատ մոտ ապագայում մենք ականատեսը կլինենք այն բանի, թե որ ուղղությամբ է շարժվելու գործընթացը և արդյո՞ք Մեդվեդևը կլքի իր տեղը այդ շարժման ղեկի մոտից:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Ոչ թե հանուն, այլ ընդդեմ

29 Հնս

Մինչ այս օրերին ակտիվորեն քննության են առնվում Ղարաբաղյան բանակցությունների ձախողման պատճառներն ու հետևանքները, այս ընթացքում լսելի են դառնում ոչ պակաս էական ու հետաքրքիր դիրքորոշումներ` պայմանավորված ինչպես ներկա զարգացումների ընթացքով, այնպես էլ առավել ընդգրկուն համատեքստեր ունենալու ցանկություններով: Այդ շարքում հատկապես ուշադրության է արժանի Իրանի պահվածքը: Մշտապես կամենալով ներկայանալ իբրև անկողմնական ու հավասարակշռված դիրքորոշման հետևորդ, պաշտոնական Թեհրանը Կովկասում խաղաղության պահպանման հարցը առաջին հերթին դիտարկել է ընդհանուր-ռեգիոնալ կայունության անհրաժեշտության դիրքերից, իսկ Ղարաբաղի խնդրում հայտարարել է, թե առաջնորդվում է միջազգային իրավունքի սկզբունքներով` չժխտելով ազգերի ինքնորոշման առաջնայնությունը: Սակայն այժմ կարծես թե վրա է հասել անկեղծության պահը, և Իրանի իշխանությունները պատրաստ են նաև բացահայտ կիսել իրենց մտավախություններն ու տագնապները: Եվ երբ ականջալուր ենք լինում նրանց վերջին խոստովանություններին, ապա պարզ է դառնում հետևյալ ճշմարտությունը. Իրանին առանձնապես չի մտահոգում Ղարաբաղի ճակատագիրը, փոխարենը չափազանց մեծ է նրա ուշադրությունը այդ խնդրում արտաքին ուժերի միջամտության և տարածաշրջանում նրանց հնարավոր ներկայության հեռանկարի հանդեպ: Հաշված օրերի ընթացքում իրանցի բարձրաստիճան պաշտոնյաները այս մասին ակնարկելու մի քանի առիթներ ունեցան:
Դրանց շարքում պետք է նախ առանձնացնել Իրանի ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի քարտուղար Սայիդ Ջալիլիին, ով հայաստանցի իր գործընկեր Արթուր Բաղդասարյանի հետ Թեհրանում կայացած հանդիպման ժամանակ կոչ արեց տարածաշրջանի երկրներին` զգոնություն ցուցաբերել «արտատարածաշրջանային ուժերի» միջամտության հարցում: Տվյալ դեպքում զգոնություն ասվածը պետք էր հասկանալ ոչ այլ կերպ, քան «երրորդ ուժի» հանդեպ մերժողական վերաբերմունքի դրսևորում, մի բան, որ գոնե Հայաստանի պարագայում ոչ միայն դժվար է, այլև ներկա իրավիճակի պայմաններում` ոչ այնքան ցանկալի:
Սակայն իրանցիները կարծես թե պատրաստվում են համառ գտնվել իրենց պահանջների մեջ: Եվ այս փաստը հաստատեց Իրանի խորհրդարանի խոսնակ Ալի Լարիջանին` ադրբեջանցիներին ու հայերին խորհուրդ տալով Ղարաբաղյան հակամարտությունը լուծել տարածաշրջանի ներսում ընթացող բանակցությունների միջոցով: Նման տեսակետը նախ և առաջ ենթադրում է միջնորդական առաքելության մեջ ներգրավված երկրների ու միջազգային կառույցների մասնակցության բացառում: Եվ Թեհրանը դա չի էլ պատրաստվում թաքցնել: «ԵԱՀԿ Մինսկի խումբն արդեն երկար տարիներ է՝ ԼՂ հակամարտության կարգավորման ուղղությամբ բանակցություններ է վարում։ Ի՞նչ արդյունքներ կան։ Ինչքա՞ն են նրանք մոտեցել խնդրի լուծմանը։ Այդ տեսակետից մենք հիմնավորապես կարծում ենք, որ բանակցություններն արդյունավետ կարող են լինել տարածաշրջանի ներսում, քանի որ տարածաշրջանի երկրներն իրար ավելի լավ կհասկանան։ Փորձը ցույց է տալիս, որ երբ տարածաշրջանային խնդիրների կարգավորման գործընթացում ներգրավվում են մեծ երկրները, ապա դրանք ձգձգվում են։ Մեծ երկրներն իրենց շահերն են հետապնդում այդ հարցում»,- իր միտքը բացատրել ու հիմնավորել էր Լարիջանին:
Իհարկե, Լարիջանին ու մյուսները չեն մոռացել, որ եղել է նաև այդպիսի ժամանակ, երբ հենց տարածաշրջանի երկրներն էին փորձում խնդիրները կարգավորել, բայց դրանք որևէ հաջողություն չարձանագրեցին: Այսինքն ներքին փոխըմբռնման ու հասկացողության մասին պնդումները չափազանցված են, և Իրանի նախանձախնդրությունը ոչ մի ընդհանուր բան չունի հակամարտության ապագայի հետ: Միակ ու հիմնական պատճառը բխում է Իրանից և Արևմուտքի հետ նրա լարված հարաբերություններից: Եվ հենց այդ բացահայտ առճակատումն էլ ստիպում է Թեհրանին հորդորելու իր հարևաններին, որպեսզի թույլ չտան կողմնակի ուժերի ներկայությունը իր սահմանների մոտ:
Բաքուն նույնպես մեկ անգամ չէ, որ իրանցիներից հանդիմանանքի խոսքեր ու զգուշացումներ է լսել: Այստեղ սովորաբար առաջնային դերակատարություն են ունենում այն պնդումները, թե ինչ-ինչ արտաքին ուժեր ցանկանում են Ադրբեջանն օգտագործել որպես Իրանի դեմ քարոզչական պլացդարմ: Ավելորդ չէ վերհիշել թեկուզ WikiLeaks-ի բացահայտումների շարքից այն մեկը, ըստ որի Իլհամ Ալիևը հայտարարել էր, թե Իսրայելն ու Ադրբեջանն Իրանը համարում են ամենավտանգավոր երկրներից մեկը և որ Իսրայելի գլխավոր նպատակն է Ադրբեջանին որպես գործընկեր պահել` ընդդեմ Իրանի:
Հիշենք նաև այն դեպքը, երբ իրանցիներն իրենց հակաարևմտյան խաղերում փորձեցին ներգրավել նաև իրանահայ համայնքին: Այդ առթիվ «Աթինյուզ.քոմ» կայքէջը գրեց, որ իբր օտարերկրյա որոշ ուժեր շահագրգռված են թուլացնելու բազմադարյան իրանահայ համայնքը: Մասնավորապես` Իրանում Ավստրիայի դեսպանությունը, համագործակցելով հրեական մի կազմակերպության հետ, իրանահայերին հեշտացված կարգով տրամադրում էր մուտքի արտոնագրեր և որոշ ժամանակ Ավստրիայում ապրելուց հետո իրանահայերը մեկնում էին ԱՄՆ:
Չի կարելի պնդել, թե Իրանի տագնապներն անհիմն են: Սակայն հավասարապես հստակ է, որ տարածաշրջանի երկրներից յուրաքանչյուրն առաջնորդվում է նախ և առաջ իր շահերով և նրանցից որևէ մեկը դեռևս չի պատրաստվում այդ շահերը զոհաբերել հանուն հարևան երկրի անվտանգության: Իսկ այն, որ հիշյալ մտայնությունը օր-օրի նոր հետևորդներ է ձեռք բերում, հերթական անգամ հաստատվեց Կազանի բանակցություններից հետո: Անմիջապես տարածվեց տեղեկություն այն մասին, թե ձախողման մեղավորը Միացյալ Նահանգներն էր: Ըստ լուրերի, երեք նախագահների հանդիպումից առաջ Ադրբեջանի նախագահ Հ. Ալիևը գաղտնի բանակցություններ էր վարել, որից հետո բոլորի համար անսպասելի ներկայացրել էր 10 կետից կազմված առաջարկություններ, ինչն էլ հանգեցրել էր կողմերի առարկությանը: Այս առթիվ Սևծովյան-կասպյան տարածաշրջանի քաղաքական և սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտի տնօրեն, պրոֆեսոր Վլադիմիր Զախարովը նույնիսկ շրջանառու դարձրեց հետևյալ վարկածը, համաձայն որի Վաշինգտոնը 2013 թվականին ծրագրում է պատերազմել Իրանի դեմ: «Որքան մոտենում է այդ ժամանակը, այնքան ակնհայտ է դառնում, որ պետք է ունենալ մի տարածք Իրանի մերձակայքում, որտեղից օդ կբարձրանան ամերիկյան ինքնաթիռները: Այն, որ դա անհնար է իրականացնել Ադրբեջանի տարածքից, պարզ է ինչպես ամերիկացիների, այնպես էլ ադրբեջանցիների համար, քանի որ Իրանը զգուշացրել է, որ համարժեք պատասխան կտա: Հասկանալի է, որ ամերիկացիները ստիպված են ապահովել իրենց «համաձայնության եղբայրների» անվտանգությունը: Իսկ ահա Ղարաբաղը կարելի է օգտագործել իբրև թռիչքահրապարակ»,- ասել է Վլադիմիր Զախարովը:
Զախարովյան վարկածներն ըստ ամենայնի կշարունակեն մնալ իբրև վարկած: Իսկ ինչ վերաբերում է Իրանին, ապա վերջինս հազիվ թե լուրջ հաջողության հասնի` ամենուր խաղացնելով Արևմուտքի սպառնալիքի խրտվիլակը: Երբ «հանունը»-ը փոխարինվում է «ընդդեմ»-ով, համակիրների թիվը միշտ էլ կտրուկ նվազում է:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԱՅՍՊԵՍ ՍՊԱՆԵՑԻՆ ԶՈՀՐԱՊԻՆ

28 Հնս

ԳՐԻԳՈՐ ԶՈՀՐԱՊԻ ՄԱՀՎԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՐՎԱՆԴ ՕՏՅԱՆԻ
ՎԱՎԵՐԱԳԻՐ- ՀՈՒՇԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Պոլիսէն մինչեւ Ուրֆա, իրենց ցաւատանջ ուղեւորութեան միջոցին, երկու նահատակները, Զօհրապ եւ Վարդգէս, գուրգուրոտ ակնածանքով մը ողջունուած են Հայերուն կողմէ: Երբ իրենց աքսորումէն երկու ամիս ետքը ես ալ նոյն ճամբով մինչեւ Հալէպ գացի, տեսայ, որ իրենց յիշատակը ամենուն մտքին մէջ դեռ վառ մնացած էր: Գոնիա, Ատանա, Հալէպ, ամէն տեղ այդ անդրանիկ զոհերուն վրայ կը խօսէին: Հակառակ ոստիկանական հսկողութեան` շատ Հայեր, վտանգը աչք առնելով, գացած տեսնուած էին իրենց հետ ու հիմա երկիւղածութեամբ կը վերյիշէին անոնց վերջին խօսքերը:
Ամէնուն վրայ խորին տպաւորութիւն թողած էր Զօհրապի ընկճուած վիճակը. մինչ Վարդգէս զուարթ անտարբերութեամբ եւ ծիծաղկոտ դէմքով մը կը շատախօսէր իրենց մօտեցողներուն` Զօհրապ հազիւ լռութիւնը կը խզէր քանի մը խօսք արտասանելու համար: Ամբողջ ժամեր անընդհատ կը ծխէր, մտածմունքի մէջ ընկղմած:
Վարդգէս, միշտ լաւատես, կը ջանայ եղեր մխիթարել ու սրտապնդել իր բարեկամը, բայց ի զո՜ւր:
— Մեզի մեռցնել կը տանին,- կը կրկնէ եղեր Զօհրապ:
Հալէպի մէջ, Պառօն Օթելի տէրը` Պ.Մազլըմեան, քանիցս ճաշի կը հրաւիրէ երկու տարագիրները, որովհետեւ հոն գտնուած ատեննին բաւական լայն ազատութիւն տրուած է եղեր իրենց: Տիկին Մազլըմեան պատմած է ինծի, թէ սեղանին վրայ ախորժակով կուտէր Վարդգէս, մինչդեռ Զօհրապ հազիւ քանի մը պատառ կառնէր, ան ալ ստիպումներով: Յաճախ լալով կը յիշէր իր կինն ու զաւակները:
Զօհրապ իր ձերբակալման պարագաները պատմած է Պ.Մազլըմեանին: Կարժէ, որ յիշենք զանոնք:
Ձերբակալման գիշերը Զօհրապ Սէրքլը տրիանի մէջ մինչեւ կէս գիշեր թուղթ խաղացեր է Թալէաթ փաշայի եւ Խալիլ պէյի հետ: Յետոյ ոտքի կելլէ մեկնելու համար: Թալէաթ ինքն ալ ոտքի կելլէ ու մօտենալով Զօհրապի` անոր երեսը կը համբուրէ:
Համակրանքի այս անսովոր ցոյցը կը շփոթեցնէ Զօհրապը:
-Ինչո՞ւ համար այս համբոյրը,- կը հարցնէ:
-Սրտէս բխաւ,- կը պատասխանէ միւսը:
Զօհրապ դուրս կելլէ սրահէն չափազանց յուզուած: Նախազգացումը կունենայ, թէ այդ համբոյրը աղետաւոր նշան մըն է:
Դուրսը տաք ու գեղեցիկ գիշեր մըն էր: Կորոշէ հետիոտն երթալ մինչեւ իր` Այազ Փաշայի բնակարանը:
Հազիւ ճամբայ ելած` կը նշմարէ, որ մէկը կը հետապնդէ զինքը: Պահ մը կը խորհի, որ թերեւս սխալ ենթադրութիւն մըն է ըրածը եւ փողոցին միւս կողմը կանցնի: Մարդն ալ կը հետեւի իրեն: Զօհրապ քայլերը կ՛արագէ, նոյնը կընէ զինքը հետապնդողը, վերջապէս` անհամբեր ետին կը դառնայ եւ կըսէ.
-Արդեօք զի?ս կը հետապնդէք:
-Այո,- կը պատասխանէ միւսը, որ ոստիկանութեան քօմիսէր մըն է եղեր:
-Ինչո՞ւ համար…
-Այնպէս հրաման եղած է ինծի:
-Գիտէ՞ ք, թէ ես ով եմ:
-Այո, Զօհրապ էֆէնտին:
-Բայց սխալմունք մը ըլլալու է,- կը գոչէ խեղճը,- ես հիմա Ներքին Գործոց նախարարին հետ էի…
-Կրնայ ըլլալ, բայց ինծի տրուած հրամանը բացարձակ է եւ ստիպուած եմ հպատակելու:
Զօհրապ, ճարահատ, ճամբան կը շարունակէ ու կը հասնի բնակարանը, որուն դրան առջեւ ոստիկան մը կը սպասէր: Քօմիսէր եւ ոստիկան ափարթըմանին սանդուխներէն վեր, կը հետեւին իրեն:
-Ի՞նչ է ձեզի տրուած հրամանը,- կը հարցնէ Զօհրապ:
-Ձեզ ոստիկանատուն տանիլ:
-Հիմա՞, անմիջապէ՞ս…
-Այո, անմիջապէս:
-Եւ եթէ երթալ չուզիմ:
-Այն ատեն բռնի պիտի տանինք:
-Չէ՞ք գիտեր, որ ես մէպուս եմ:
-Գիտենք, բայց մեզի տրուած հրամանը բացարձակ է:
Քօմիսէրը կը յայտնէ նաեւ, որ հետեւեալ առտու իսկ, այսինքն քանի մը ժամէն, ճամբայ պիտի ելլէ, հետեւաբար անհրաժեշտ գոյքերը կրնայ հետը առնել:
Զօհրապ կը մտնէ իր բնակարանը, ձայն կուտայ իրեններուն, եւ ափյափոյ պայուսակ մը պատրաստելէ ետքը կուգայ կը յանձնուի երկու ոստիկաններուն, իր կնոջ ու աղջկան ողբ ու կոծին միջեւ:
Նոյն միջոցին եւ քիչ մը տարբեր պայմաններու մէջ կը ձերբակալուի նաեւ Վարդգէս, եւ առտուն կանուխ երկուքը միասին կը բերուին Հայտար Փաշայի կայարանը: Իրենց կընկերանան եղեր ոստիկան մը եւ սիվիլ հագնուած լրտես մը:
Ոստիկանը կուզէ երրորդ կարգի վակօնի մը մէջ մտցնել երկու աքսորականները, Վարդգէս եւ Զօհրապ կընդդիմանան: Ոստիկանը կը պնդէ, առարկելով, թէ վակօնը յատկապէս պատրաստուած է իրենց համար: Երկու տարագիրները ձայն կը բարձրացնեն ու կը պահանջեն, որ առաջին վակօնով մը տարուին:
Երկու կողմէն ձայները հետզհետէ կը բարձրանան: Ի վերջոյ Զօհրապ գրպանէն 25 ոսկինոց թուղթ մը կը հանէ, ոստիկանին կուտայ եւ կըսէ, որ առաջին կարգի չորս տոմսակ առնէ իրենց համար:
-Եթէ ոչ,- կըսէ,- տեղ մըն ալ չեմ երթար:
Ոստիկանը կը ստիպուի տեղի տալ, անշուշտ 25 ոսկիէն աւելցած գումարն ալ գրպանելու յոյսով:
Ու այսպէս ճամբորդութիւնը կը կատարուի առաջին կարգով:
Հայտար Փաշայի կայարանին Հայ պաշտօնեաները ճանչնալով Զօհրապը, կերթան իմաց տալու Պ. Անտօն Թարաքի, որ կը փութայ վար իջնել, առանց գիտնալու, թէ Զօհրապ ինչ պարագաներու տակ կը ճամբորդէ: Այս վերջինը, երբ կը նշմարէ Պ. Թարաքը, որ դէպի իրեն կուգայ, ձեռքովը նշան կընէ, որ չմօտենայ: Պ. Թարաք, որ վերադարձիս այս մանրամասնութիւնը պատմեց, աւելցուց.
-Խեղճ Զօհրապը չափազանց յուզուած, տժգոյն եւ ընկճուած տեսայ:
Վակօնին անկիւնը քաշուած, լուռ ու մունջ, անընդհատ կը ծխէր, մինչեւ կառախումբին ճամբայ ելլելը:

* * *
Գոնիա հասնելնուն` երկու տարագիրները ընդունուած են մէկ քանի Հայերու կողմէ, որոնք փութացած են իրենց ձեռքէն եկած օգնութիւնը ընելու, հակառակ սպառնացող վտանգին:
Ոստիկանները թոյլ տուած են տեսակցիլ պայմանաւ, որ թուրքերէն խօսին: Այդ պայմանին տակ բնականաբար խօսակցութիւնը շատ աննշան եղած է:
Ատանա նոյնպէս հայրենակիցներ, իմանալուն երկու ծանօթ Հայերուն ժամանումը, փութացած են կայարան: Իրենցմէ մէկը, Միհրան Պօյաճեան, ծանօթ վաճառական մը, մօտակայ կայարանի մը համար տոմսակ առնելով, յաջողած է Զօհրապի ու Վարդգէսի հետ տեսակցիլ հայերէն լեզուով, եւ հարցնել, թէ ի՜նչ ծառայութիւն կրնայ մատուցանել իրենց:
-Մեր ընտանիքներուն լուր տուէք ասկէ անցնելնիս, ըսած է Զօհրապ,- ուրիշ ծառայութիւն չենք սպասեր ձենէ:
-Դրամի եթէ պէտք ունիք, յայտնեցէք:
-Չէ, շնորհակալ ենք, դրամի պէտք չունինք առ այժմ:
-Ո՞ւր կը տանին ձեզ:
-Տիարպէքիր, դատուելու համար, բայց չեմ կարծեր, որ մինչեւ այնտեղ հասնինք:
Եւ Վարդգէս զուարթ ձայնով աւելցուցած է.
-Տիարպէքիրի բանտը արդէն ծանօթ է ինծի, աղէկ բանտ մը չէ, բայց աւելի գէշերը կան: Կը տեսնաք սա գորգը, Տիարպէքիրի բանտին մէջ իմ ընկերս եղած է, հիմակ ալ միասին կերթանք կոր: Հին բանտակիցներ ենք:
Հալէպի մէջ, ինչպէս լսի, Զօհրապ եւ Վարդգէս բաղդատաբար բա-ւական ազատութիւն վայելած են, շնորհիւ կուսակալին, որ Զօհրապի հին ծանօթ մըն է եղեր:
Այդ ազատութենէն օգտուելով` տեղացի մէկ քանի հայեր ծրագիրը կը յղանան փախցնելու երկու տարագիրները:
Յանդուգն ծրագիր մը թէեւ, բայց ոչ անգործադրելի: Արաբ ուղտապաններու միջոցաւ երկու աքսորականները Պէյրութ կամ Տրիպոլիս փոխադրել կառաջարկեն ու հոնկէ նաւով Կիպրոս անցնիլ: Այդ միջոցին Սուրիական ծովեզերքներու վրայ հսկողութիւնը շատ խստացած չէր ու այդպիսի փախուստ մը կրնար յաջողիլ: Վարդգէս հաւանութիւն կը յայտնէ, սակայն Զօհրապ կընդդիմանայ ու բացարձակապէս կը մերժէ, առարկելով, թէ իր առողջութիւնը չի ներեր այդպիսի արկածախնդրութեան մը մէջ նետուիլ:
-Եթէ կուզես` դուն փախիր,- կըսէ Վարդգէսին:
Բայց Վարդգէս չհաւանիր երբեք իր բարեկամը լքանելու:
-Ինչ որ ալ ըլլայ, քենէ չեմ բաժնուիր,- կը պատասխանէ:
Զօհրապ ան ատեն կը մտածէ դիմում ընել Ճէմալ փաշայի եւ անոր աջակցութիւնը խնդրել եւ այս մտքով գիր մը կուղղէ Սուրիոյ դիկտատորին: Զօհրապի այդ վերջին գրութիւնը, պերճախօս թուրքերէնով մը գրուած, ինչպէս ինծի հա-ւաստեց Պ.Մազլըմեան, անպատասխանի եւ ապարդիւն կը մնայ եւ վերջապէս երկու աքսորականները Հալէպէն ճամբայ կելլեն դէպի Ուրֆա:
Չեմ գիտեր, թէ որչափ կը մնան Ուրֆա, թերեւս մէկ երկու օր միայն ու հոնկէ կառքով կը մեկնին դէպ ի Տիարպէքիր, միշտ ոստիկանական հսկողութեամբ:
Ահռելի եղեռնը տեղի կունենայ Ուրֆայէն քանի մը ժամ անդին: Թուրք չէթէներու խումբ մը կը պաշարէ կառքը: Չէթէներու պետը, ինչպէս լսեցի Հալէպի մէջ, Խալիլ պէյը եղած է, Էնվէրի մէկ ազգականը, որ յետոյ Պաղտատի թրքական բանակին հրամանատար կարգուեցաւ, անշուշտ Զօհրապն ու Վարդգէսը սպաննելու քաջագործութեանը իբրեւ վարձատրութիւն:
Ոճրագործները կառքը կը կեցնեն եւ կը հրամայեն երկու աքսորաականներուն կառքէն վար իջնել: Զօհրապ կիջնէ, մինչ Վարդգէս կը պօռայ.
-Ոչ, վար չեմ իջներ, կառքին մէջ մեռցուցէք զիս:
Այսպէս կը նահատակուին Զօհրապ եւ Վարդգէս, հայ ազգին երկու ազնուական զաւակները:
Կառապանը, որ ինքզինք թուրք կեղծող հայ մըն է եղեր, կը վերադառնայ Հալէպ եւ ինք է, որ պատմած է եղելութիւնը իր մանրամասնութիւններով:
Չէթէները` բնականաբար` կը կողոպտեն իրենց զոհերը:
Զօհրապի նշանտուքի մատանին ու ժամացոյցը ծախուած են Հալէպի մէջ: Իր ֆէսը, կը գտնուի եղեր, չեմ գիտեր ինչպէս, միսիօնարուհիի մը քով:
Վարդգէսէն որեւէ հետք չէ մնացած:
Թող իրենց յիշատակը անջինջ մնայ ամենուս մտքին մէջ:

Կովկասյան տունը վերակենդանացնում են

28 Հնս

Ադրբեջանի քաղաքական միտքը հասարակությանը զբաղեցնելու համար ժամանակ առ ժամանակ հրապարակ է բերում որևէ արհեստածին գաղափար, սակայն որքան էլ դրանք աչքի ընկնեն իրենց բազմազանությամբ, բոլորի համար սկզբնակետը մեկն է` ինչպես վնասել Հայաստանին: Ահա այս նույն գերխնդրի թելադրանքով էր օրերս առաջնորդվում նաև այդ երկրի ռազմավարական ծրագրավորման կենտրոնի տնօրեն Ահմեդ Շիրինովը, որ որոշեց շրջանառության մեջ դնել իր դարակազմիկ առաջարկը: Գաղափարի իմաստը սա էր` ստեղծել նոր քաղաքական-տնտեսական միություն, որը կմիավորեր Թուրքիան, Ադրբեջանն ու Վրաստանը (հնարավոր անվանումը` ԹԱԳ): Դաշնության ձևավորման սկզբունքները նույնն էին լինելու, ինչ Եվրամիությունը, այսինքն` միացյալ տնտեսական տարածք` միացյալ արժույթով, մաքսային տարածքով, խորհրդարանով և այլ համակարգող կառույցներով: Սակայն սա ընդամենը ձևն էր: Իսկ բովանդակությունը միտված էր կարևորագույն նպատակին` Հայաստանի լիակատար քաղաքական-տնտեսական մեկուսացումը տարածաշրջանում կատարվող իրադարձություններից, նաև նրա վերջնական աշխարհաքաղաքական անջատումը իր հիմնական գործընկեր Ռուսաստանից: «Եթե մտցվեն միության ընդհանուր ելքի ու մուտքի սկզբունքներ, Ադրբեջանը կարող է պահանջել սահմանափակումներ Հայաստանի քաղաքացիներ համար` դրանից բխող բոլոր հետևանքներով: Տնտեսական օգուտի տեսանկյունից, ամեն ինչ ակնհայտ է: Ադրբեջանում լրջորեն զարգանում է արտադրությունը, և միացյալ շուկայի զարգացումը կնպաստի դրա ընդայնմանը»,- պարզաբանել էր Շիրինովը: Նրա խոսքերով՝ միությունը բաց է լինելու, և դրան կարող են միանալ նաև տարածաշրջանի այլ երկրները, որոնք հարգում են միջազգային իրավունքի սկզբունքներն ու միության երկրների տարածքային ամբողջականությունը։
Շիրինովն ու նրա նմանները կարող են էլ ավելի մեծ անհեթեթություններ բարձրաձայնել և ապա հիմնավորել դրանց առավելությունները: Սա իրենց գործն է ու իրենց մտահոգության առարկան: Բայց որ սա կարող է նաև արձագանք գտնել առավել լուրջ շրջանակներում, այդ պարագայում ընդամենը ունկնդիր լինելն արդեն բավարար չէ: Իսկ արձագանքներ իսկապես եղան: Դրանցից մեկը հնչեցրեց Վրաստանի ԱԳ փոխնախարար Նինո Կալանդաձեն: Ասուլիսի ժամանակ վերջինս հայտարարեց, թե Վրաստան-Ադրբեջան-Թուրքիա միության ստեղծման վերաբերյալ Վրաստանի ԱԳ նախարարությունը պաշտոնական առաջարկ դեռ չի ստացել:
Այսպիսի արձագանքը չափազանց տարօրինակ էր: Բանն այն է, որ պաշտոնական առաջարկ լինել չէր էլ կարող, քանի որ խոսքն ընդամենը մի փորձագետի անհատական տեսակետի մասին է, և բնականաբար դրա հեղինակը չէր ներկայացնում Ադրբեջանի պաշտոնական դիրքորոշումը: Մյուս կողմից էլ անմիջապես ուշադրություն էր գրավում տիկնոջ արտաբերած «դեռ» բառը: Այսինքն` դեռ չեն ներկայացրել, սակայն կարող են առաջիկայում դա անել:
Սակայն հետո գալիս էր ամենահետաքրքիրը: Չբավարարվելով իր այս պատասխանով, փոխնախարարը շարունակում էր. «Վրաստանի ԱԳՆ-ին ոչ ոք պաշտոնական առաջարկություն չի արել, թեև ադրբեջանական կողմը առաջին անգամ չէ, որ հանդես է գալիս նման մտահաղացմամբ: Վրաստանի նախագահ Սահակաշվիլին նույնպես հանդես է եկել նման առաջարկով, սակայն կոնկրետ դետալների վերաբերյալ ոչ մի խոսակցություն չի եղել»,-ասել էր Կալանդաձեն:
Եթե ի գիտություն ընդունենք այն փաստը, որ Ահմեդ Շիրինովի մեծագույն ցանկությունը Հայաստանին մեկուսացնելն էր, և եթե Նինո Կալանդաձեն անմիջապես զուգահեռներ էր գտնել նրա ու Սահակաշվիլու առաջարկների միջև, ապա ստացվում է, որ վրացի բարձրաստիճան դիվանագետն անուղղակի կերպով խոստովանում է երկու գաղափարների ներքին կապի և դրանց «հոգեհարազատության» մասին:
Ինչ խոսք, տիկին դիվանագետը հազիվ թե մեծ ցանկություն ունենար մտաբերելու ադրբեջանցի փորձագետի փոքր-ինչ վիրավորական խոսքերը Վրաստանի հասցեին, որ նա արտասանել էր իր փառավոր առաջարկը ներկայացնելիս: Իսկ Շիրինովը այն ժամանակ ասել էր. «Վրաստանի մասին խոսելն ընդհանրապես ավելորդ է։ Վրաստանն այսօր գոյատևում է միայն Թուրքիայի և Ադրբեջանի շնորհիվ, այնպես որ կարծում եմ՝ Վրաստանը կշահի առավել, քան մյուս երկու երկրները»:
Ինչ վերաբերում է Թուրքիայի քաղաքական ու տնտեսական շահին, ապա նրա համար էլ ադրբեջանցիները ախորժելի խայծեր գտել էին: Բաքվում կարծում են, որ Թուրքիայի համար այդ միությունն այլընտրանք կլինի և ևս մեկ անգամ ԵՄ–ին ցույց կտա, որ թուրքական կողմը «համատեղ զարգացման և պլանավորման հարցերում վստահելի գործընկեր է»։
Վերադառնալով բուն հարցին, նախ ասենք, որ նման այլընտրանքային տնտեսական միություններ ստեղծելու գաղափարները վաղուց են քննարկվում ինչպես տարբեր մակարդակներում, այնպես էլ տարբեր երկրների կողմից: Սակայն հիշեցնենք, որ վերը նշված մտահղացման նախակարապետն իրականում հենց Թուրքիան էր` իր «Կովկասյան տուն» կոչվող նախագծով, որ տարիներ առաջ հայտնվեց քաղաքական քննարկումների ուղեծրում, մի պահ առկայծեց ու անմիջապես մարեց: Եվ վրացիներն իզուր են փորձում յուրացնել դրա հեղինակային իրավունքը: Հայտնի է, որ «Կովկասյան տունը» Վրաստանի համակրանքին արժանացավ միայն այն ժամանակ, երբ նրանք փորձեցին դրանով հակակշիռ ստեղծել Ռուսաստանին: Այն ժամանակ ամենքն էլ իսկույն հասկացան, որ այդ քայլը Սահակաշվիլու կողմից արվում էր արևմտյան կառույցներին ևս մեկ անգամ հաճոյանալու համար: Միայն թե Վրաստանը չափից ավելի էր ոգևորվել ու մի բան հաշվի չի առել. Ռուսաստանը երբեք դիրքերը չի զիջի Կովկասում:
Մյուս կողմից էլ լայնամասշտաբ և անիրականանալի նախագծեր երկնելուց առաջ վատ չէր լինի գիտակցել, որ դրանք ապագա ունենալ չեն կարող միմյանց միջև անթիվ ու անհամար խնդիրներ ունեցող Կովկասյան երկրներում: Պատմության մեջ այս բանի ապացույցները քիչ չեն:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Նշաձողը բարձր էր թռիչքի համար

27 Հնս

Երեկ Բաքվում կայացավ ռազմական շքերթ, որի ժամանակ այդ երկրի նախագահ Հ. Ալիևը կրկին սպառնաց, թե պատերազմը դեռ չի ավարտվել և իրենք ի զորու են ռազմական ճանապարհով հասնել Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի կարգավորմանը: Նման ելույթից հետո պետք էր կարծել, թե հրապարակից զորքն անմիջապես ռազմաճակատ էր մեկնելու: Բայց, բարեբախտաբար, այդ բանը չկատարվեց: Մինչդեռ Կազանում կայացած Հայաստանի, Ռուսաստանի և Ադրբեջանի նախագահների եռակողմ բանակցությունների ձախողումից հետո իրավիճակի յուրաքանչյուր փոփոխություն միանգամայն հնարավոր է: Թաթարստանի մայրաքաղաքում Ալիևը նույնիսկ հրաժարվեց մասնակցել ՌԴ նախագահի սահմանած մրցանակի համար անցկացվող ձիարշավին և անմիջապես տուն մեկնեց: Իսկ երբ նա խռոված հեռանում է, միշտ էլ պետք է սպասել տհաճությունների: Այդպես արդեն եղել է: Պատահական չէ, որ նրա մեկնումից հետո Երևանը խորհուրդ տվեց Բաքվին զերծ մնալ դիվերսիաներից, որոնց համար հետո կարող է զղջալ: «Ադրբեջանական կողմի հարձակման արդյունքում ինքն էլ կորուստներ կկրի: ԼՂՀ Պաշտպանության բանակը լավ պատրաստված է և անհրաժեշտության դեպքում կարող է հակառակորդին արժանի պատասխան տալ»,- հիշեցրին Հայաստանից:
Գալով Կազանի անհաջողությանը, պետք է ասել, որ տեղի ունեցածը միանգամայն համապատասխան էր իրերի ներկա վիճակին: Կողմերից պահանջվում էր ավելին, քան նրանք կարող էին անել: Ինչպես իրավացիորեն նկատել էր քաղաքագետներից մեկը, նշաձողը շատ բարձր էր դրված, դրան հասնելու ու դեռ հաղթահարելու համար միայն քաղաքական կամքը բավարար չէ: Փոքր –ինչ ավելին էր պետք: Եվ այդ պատճառով էլ շուրջ 3 ժամ տևած բանակցությունները չհանգեցրեցին որևէ կոնսենսուսի: Քննարկման սեղանին եղած փաստաթուղթը, որը հակամարտող երկրների ու ԵԱՀԿ համանախագահների համատեղ աշխատանքի արդյունքն էր, խոստանում էր առջընթացի իրական հիմք։ Սակայն հետո ՀՀ ԱԳ նախարար Է. Նալբանդյանը պիտի տեղեկացներ, որ Կազանի հանդիպումը վճռորոշ չդարձավ, քանի որ Ադրբեջանը պատրաստ չէր ընդունել հիմնարար սկզբունքների վերջին տարբերակը, բայց փոխարենը իր կողմից մոտ 10 փոփոխություն էր ներկայացրել, որոնք էլ պատճառ դարձան, որպեսզի Կազանի հանդիպումը մտներ փակուղի: Նույն կերպ Բաքուն անհաջողության ողջ մեղքը բարդեց Հայաստանի վրա: Եվ այս անգամ արդեն Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Էլմար Մամեդյարովն էր պնդում, թե իբր «պատճառն այն է, որ Հայաստանը Ադրբեջանից մեծ զիջումներ պահանջեց՝ փորձելով վնասել բանակցային գործընթացը, որը սկսվել է յոթ տարի առաջ»:
Ինչ վերաբերում է տարիներին, ապա հիշեցնենք, որ միայն վերջին 3 տարում սա 12-րդ հանդիպումն էր, իսկ վերջին տարում` 4-րդ անգամը, որ կրկնվում է հայտնի սցենարը. ամենավճռորոշ պահին հանկարծ ինչ-որ մեկը որոշում է նոր առաջարկություններ ներկայացնել ու գործընթացքը սկսել զրոյից:
Ոչ պակաս տարօրինակ բովանդակությամբ էր օժտված նաև հանդիպման արդյունքում ընդունված հայտարարությունը, ինչն ավելի շատ շնորհակալական ուղերձ էր հիշեցնում, քան քաղաքական փաստաթուղթ: Այնտեղ Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահներն իրենց երախտագիտությունն էին հայտնել Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի առաջնորդներին` «ղարաբաղյան կարգավորման հանդեպ ունեցած հետաքրքրության համար»: Եվ, վերջապես հաջորդ տարօրինակությունը գալիս էր Բաքվից, որտեղ կազանյան բանակցությունները բավական դրական էին գնահատում` պնդելով, թե դա հիմք է ստեղծում բանակցային գործընթացի հաջորդ փուլի համար: «Այդ հանդիպման արձագանքներն իրենց զգացնել կտան հաջորդ փուլերում»,- ասում էին ադրբեջանական քաղաքական գործիչները, իսկ Ալիևի գործողությունները համարում ոչ այլ ինչ, քան «դիվանագիտական, բարոյական և անձնական գերազանցության դրսևորում»:
Այս բոլորն, ինչ խոսք, քիչ հնարավորություններ են թողնում եղածին լուրջ վերաբերվելու համար: Այնուամենայնիվ, Կազանի հանդիպմանը հաջորդած այս օրերի ընթացքում շատերին է անհանգստացնում այն հարցը, թե ի՞նչ է լինելու հետո: Ճիշտ է, դեռ պահպանվում է շփոթմունքն ու անորոշությունը, ոմանք պարզապես չեն ցանկանում հապշտապ ենթադրություններ կատարել` ակնկալելով առավելագույն ինֆորմացա ստանալ առաջիկա շաբաթների ընթացքում: Բայց գործընթացի ապագան մարդկանց պատկերացումներում արդեն իսկ ունի իր հավանական ծավալման մի քանի տարբերակները: Օրինակ, կարծիք կա, թե մոտակա ժամանակներում կրկին կակտիվանա ԱՄՆ-ը` ելնելով այն փաստից, որ ռուսական դիվանագիտությունը արդյունքներ չտվեց: Լեռնային Ղարաբաղում ենթադրում են, որ այսուհետ խնդիրը թևակոխում է պասիվ փուլ, քանի որ Հայաստանում, Ադրբեջանում, Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում և Ֆրանսիայում մեկը մյուսի ետևից ընտրություններ են սպասվում, և դրանց ֆոնի վրա կարգավորման կտրուկ առաջխաղացում անհնար է սպասել ընդհուպ մինչև 2014 թվականը: Իսկ ահա հոռետեսների կարծիքով բացառված չէ, որ Կազանի բանակցությունների տապալումը սպառնա շատ ավելի լուրջ հետևանքներով, եթե հիշենք Դովիլի հայտարարության մեջ առկա նախազգուշացումը. «Հետագա ձգձգումը միայն հարցականի տակ կդնի պայմանավորվածությունների հանգելու կողմերի հավատարմությունը»:
Սրան ի պատասխան ոմանք էլ պնդում են, որ բանակցությունները նույն ձևաչափով կշարունակվեն մինչև այս տարվա վերջ, Ռուսաստանի հովանու ներքո կանցկացվեն Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների ևս երկու հանդիպումներ, որից մեկն, ամենայն հավանականությամբ, ամռանը: Հետաքրքիր է, որ նման ենթադրությունները կիսել է նաև Միջազգային ճգնաժամային խմբի Եվրոպական ծրագրերի տնօրեն Սաբինա Ֆրեյզերը: Վերջինս ասել է, որ եթե մինչև տարեվերջ Սարգսյանն ու Ալիևը ևս մեկ հանդիպում անցկացնեն ՌԴ նախագահի նախաձեռնությամբ, ապա շանս կա, որ հիմնարար սկզբունքների վերաբերյալ փաստաթուղթը կստորագրվի, իսկ եթե այդ բանակցությունները ձախողվեն, կողմերի միջև նոր զինված բախումների ալիքի հավանականություն շատ մեծ կլինի:
Ի դեպ, Արևմուտքի հիասթափությունն ակնհայտ է, որքան էլ նրանք փորձում են դա քողարկել առանձին հուսադրող բառերի ու ձևակերպումների ներքո: Այդ առթիվ The Washington Post պարբերականն այս օրերին մասնավորապես գրում էր. «Վերջին ժամանակներս յուրաքանչյուր կողմ հանդես է գալիս մյուս կողմին ուղղված սպառնալիքներով, ինչը չի կարող անհանգստություն չառաջացնել Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի եւ Եվրոպայի բարձրաստիճան պաշտոնյաների մոտ, ովքեր չեն ցանկանում տարածաշրջանում ռազմական գործողությունների վերսկսում, հատկապես որ տարածաշրջանը շատ մոտ է Վրաստանին, Իրանին եւ կասպյան նավթային հանքավայրերին»: Սակայն արևմտյան դիվանագիտությունն առայժմ հակված չէ ընդունել այն ճշմարտությունը, որ Ղարաբաղյան բանակցությունները դուրս կգան փակուղուց միայն այն դեպքում, երբ դրանց, որպես լիիրավ կողմ, մասնակցի ԼՂՀ-ն: Իսկ հիմա հակամարտող թևերը դեռ միմյանցից կանգնած են շատ հեռու և մերձեցումը մոտ ապագայում չի նշմարվում:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ- ՍՈՒԼԱՄԻԹԱ

25 Հնս

«Երկիր մեդիա» հեռուստաընկերության «Գաղտնի թղթապանակ» հաղորդաշարի տեսանյութը «Սուլամիթա. Սևակի մեծ սերը» գրքի մոտիվներով:

ՄԱՍ ԱՌԱՋԻՆ

ՄԱՍ ԵՐԿՐՈՐԴ

Կազան. նախօրեի բազմաձայնություն

24 Հնս

Վաղը Կազանում կմեկնարկեն Լեռնային Ղարաբաղի հարցի շուրջ Ռուսաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների եռակողմ բանակցությունները: Միանգամից ասենք, որ առաջներում որևէ անգամ նման ակատիվություն ու բազմաբևեռ հետաքրքրություն չէր դրսևորվել կարգավորման գործընթացքի նկատմամբ, և շատերը դրան նույնիսկ սահմանագծային նշանակություն են տալիս: Սա թերևս պայմանավորված է նրանով, որ, ըստ շրջանառվող լուրերի, հնարավոր է Կազանի հանդիպման ժամանակ «Ղարաբաղյան հակամարտության հիմնական սկզբունքները» կոչվող փաստաթուղթի ստորագրումը կամ գոնե զգալի առաջընթաց դրա տեքստի համաձայնեցման հարցում: Ըստ էության, այնտեղ խոսք է գնալու սկզբունքների մասին, որոնց շուրջ երկու կողմերին էլ դեմ չեն արտահայտվել, սակայն այլ բան է, թե նրանցից յուրաքանչյուրն ինչպես է դա հասկանում կամ ուզում հասկանալ: Կա նաև կարծիք, որ եղածը ոչ այլ ինչ է, քան ճանապարհային քարտեզ` քննարկումների նոր շրջան սկսելու նկատառումով:
Ամեն դեպքում, այսքանը լիովին բավարար էր, որպեսզի կարևորագույն իրադարձությունից առաջ շահագրգիռ թևերից յուրաքանչյուրը ջանար մի վերջին անգամ իր համար բարենպաստ միջավայր ապահովել, շահավետ դիրքեր ստանալու որոշակի տպավորություն ստեղծել: Եվ այդ նպատակին լծվեցին անխտիր բոլորը` և հակամարտող կողմերը, և շահագրգիռ երկրներն ու նրանց սպասարկու միջազգային կազմակերպությունները, և կողմնակալ կամ անկողմնակալ դիտորդներն ու զանգվածային լրատվամիջոցները: Դրանց թվում քիչ չէին նաև այնպիսիք, որոնք վաղօրոք մշակված սցենարի ու դերաբաշխման համապատասխան իրենց խաղն էին խաղում: Ու եթե փորձենք ընդհանուր հայտարարի բերել արդյունքները, ապա պատկերը մոտավորապես այսպիսին կլինի:
Արտերկրից եկող արձագանքներում կա կարծեցյալ միասնականություն: Համենայն դեպս, բոլորը ցանկանում են տպավորություն գործել, թե խիստ շահագրգռված են հաշտեցմամբ ու համաձայնությամբ: Տարբերությունը նրբերանգների մեջ է և այն բանում, թե ով ինչպե՞ս է դա տեսնում: Նախօրեին Եվրամիության նախագահ Հերման Վան Ռոմպեյը հանդես եկավ հայտարարությամբ և ասաց, որ այժմ ժամանակն է լրացուցիչ ջանքեր գործադրել, որպեսզի ավարտին հասցվեն հիմնարար սկզբունքների վրա փաստաթղթի պատրաստումը, ինչն այնուհետև թույլ կտա սկսել խաղաղ համաձայնագրի շուրջ բանակցությունները: Միջազգային ճգնաժամային խումբն այս իմաստով փոքր-ինչ թերահավատ է: «Բանակցությունների սեղանին դրված փաստաթուղթն այնքան էլ մեծ բան չէ: Ի վերջո, դա միայն նշանակելու է գործընթացի սկիզբ, ոչ թե ամփոփում: Սակայն եթե ՌԴ նախագահ Մեդվեդևն այնպես անի, որպեսզի կողմերը ստորագրեն փաստաթուղթը, դա եզակի ու զգալի առաջընթաց քայլ կլինի այդ հակադրության մեջ, ինչպես նաև Ռուսաստանի առաջնորդի համառության ստուգում»,- կարծում են նրանք:
Ամերիկացիները Մեդվեդևին միայնակ թողնել չեն ցանկանում: Դա հաստատեց նաև ԱՄՆ պետդեպարտամենտի ներկայացուցիչ Մարկ Թոներն իր ամենօրյա ճեպազրույցի ժամանակ: Լրագրողի այն հարցին, թե կա՞ արդյոք Վաշինգթոնից կողմերին ուղարկված որևէ մեսիջ, որպեսզի նրանց տեսակետները մոտեցվեն, իսկ ռազմական գործողությունները բացառվեն, Թոները պատասխանեց. «Իհարկե, կա»: Այդ մեսիջի մի դրվագն էլ ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբամայի հեռախոսազանգն էր նախագահ Սերժ Սարգսյանին, որի ընթացքում Օբաման կարևորում էր Կազանում տեղի ունենալիք հանդիպումն իր դիրքերից:
Բնականաբար, թուրքական կողմը ևս լռել չէր կարող: Այս առթիվ «Today`s Zaman» պարբերականը գրեց, թե բանակցություններում թարմ դինամիկա մտցնելու և ատելության քարոզչությանը հակադրվելու անհետաձգելի անհրաժեշտություն կա: Բայց դրա հետ մեկտեղ թուրքերը կարծում էին, որ համաձայնագրի կնքումը նախկինի պես անիրագործելի է և վերջնական լուծման համար կողմերից ոչ մեկը չի դրսևորի քաղաքական կամք: Թերթը ուշադրություն էր հրավիրում այն փաստի վրա, որ Հայաստանի ու Ադրբեջանի հասարակությունները նախապատրաստված չեն փոխզիջումների համար, իսկ այդ երկրների առաջնորդներն էլ խոսում են մաքսիմալիստական նպատակների մասին:
Այս ֆոնի վրա առանձնակի բացատրություն պիտի պահանջի ռուսների ընդգծված լավատեսությունը: Կազանում կայանալիք հանդիպման վերաբերյալ ՌԴ ԱԳՆ հայտարարությունը ասվածի վառ վկայությունն էր: «Փաստաթուղթը, որը կքննարկվի Կազանում, կողմերի և համանախագահող երկրների համատեղ աշխատանքի կարևոր շրջանի արդյունք է և առաջ շարժվելու ու Խաղաղ պայմանագրի նախապատրաստման իրական հիմք»,- ասված էր հայտարարության մեջ։
Այստեղ, իհարկե, ավելորդ է մանրամասնել, թե այս օրերին ինչ էին ասում Ադրբեջանում: Դա վաղուց է հայտնի: Բաքվի քարոզչամեքենան կրկին դիմում էր շանտաժի` սպառնալով իր ցանկացածը չստանալու դեպքում պատասխանել պատերազմով: Բայց այս սպառնալիքներին հիմա քչերն են ականջ դնում:
Առավել բազմազան ու հետաքրքրական էր հայկական դիրքորոշումների ներկապնակը: Եվ հասարակական տրամադրություններն էլ գոնե մասամբ արտահայտված էին քաղաքական ուժերի տեսակետներում: Եթե իշխող կոալիցիայի ներկայացուցիչները հիմնականում լավատեսորեն էին տրամադրված, ապա ընդդիմադիր ուժերը, մասնավորաբար ՀՅԴ-ն ու «Ժառանգություն»-ը բացասական հնչերանգներով էին ծավալում քննարկումները: Վերջիններս դեմ են Մադրիդյան սկզբունքների նորացված տարբերակին և իրենց պահանջներում չեն խուսափում նաև կոշտ արտահայտություններից: «Մադրիդյան սկզբունքների մեջ պատերազմի վտանգը շատ ավելի է, քան նույնիսկ ստատուս քվոյի պահպանումը, իսկ Արցախի սահմանադիր ինքնիշխանությունը սակարկման առարկա չէ, հետևաբար պետք է ԼՂՀ-ին վերադարձվի բանակցելու և ճանաչվելու նրա իրավունքը»,- ահա նրանց պահանջների էությունը:
Ի դեպ, ծայրահեղ մտքերի պակաս նույնպես չկար: Ոմանք սպառնում էին բողոքի ակցիաներ նախաձեռնել, եթե Կազանում փաստաթուղթ ստորագրվի, մյուսները խոստանում էին ազատագրված տարածքների հարցում ցանկացած զիջման դեպքում ժողովրդի աննախադեպ բունտ սանձազերծել, մի երրորդ կողմ էլ պատրաստ էր փաստաթղթի տակ ստորագրած անձին մեխանիկորեն ընկալել ազգի թշնամի` դրանից բխող բոլոր հետևանքներով: Ասենք, նման արձագանքն այնքան էլ անսպասելի չէր, եթե հաշվի առնենք, որ հանրությունը փաստացի ոչինչ չգիտի բանակցությունների ընթացքի և այն հարցերի մասին, որոնք քննության են առնվում: Իսկ անտեղյակությունից ու անորոշությունից պիտի ծնվի հակազդեցությունն ու զգուշավորությունը:
Վաղը Կազանը գոնե նվազագույն չափով պատասխան կտա շատերին հետաքրքրող հարցերին: Լավատեսական սպասումները կարող են վերափոխվել հիասթափության և կամ հակառակը: Միայն թե որոշակիությունն այդ դեպքում ավելին արժե, եթե նույնիսկ այն հաճելի չէ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Փաշազադեն Էջմիածնում անելիք չունի

23 Հնս

Ռուս ուղղափառ եկեղեցին նախապատրաստում է Կովկասի մուսուլմանների առաջնորդ շեյխ-ուլ-իսլամ Ալլահշուքյուր Փաշազադեի այցը Հայաստան: Նախատեսվում է նրա մասնակցությունը նոյեմբերի 28-30-ը էջմիածնում կայանալիք ԱՊՀ երկրների միջկրոնական խորհրդի նիստին։ Ռուսական կողմը համոզված է, թե Փաշազադեի ու Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի փոխադարձ այցերը «հնարավորություն կտան նոր փուլ սկսել ԼՂ խնդրի կարգավորման գործում»: «Շեյխը պատմական այց կկատարի Հայաստան, ինչպես որ Գարեգինն էր այցելել Ադրբեջան»,- այս առիթով հայտարարել է Ռուս ուղղափառ եկեղեցու ներկայացուցիչ Ռոման Սիլանտևը:
Պատմական կլինի դա, թե ոչ` ժամանակը դեռ ցույց կտա, բայց ռուսներն արդեն իսկ ասում են, որ այն իրենցից քրտնաջան աշխատանք է պահանջելու: «Հասկանալի է, որ կարող են սադրանքներ լինել: Այս հարցին պետք է շատ լուրջ մոտենալ»,- նախազգուշացնում է նույն Սիլանտևը և ապա հավելում, որ եթե ամեն ինչ հաջող ավարտվի, ապա կսկսվի հակամարտության կարգավորման նոր փուլ: «Կրոնական դիվանագիտության դերն աշխարհում տարեցտարի աճում է», — ընդգծում է նա:
Անկասկած, սա չափազանցված տեսակետ է ու հազիվ թե խոսք գնա նոր փուլի մասին, առավել ևս, որ վերջին 20 տարիների ընթացում Ղարաբաղի հարցում կրոնական գործոնն ու դիվանագիտությունն առանձնակի դեր չեն խաղացել: Նույնիսկ 2010 թվականի ապրիլին Բաքվում Համաշխարհային կրոնական գագաթաժողովի շրջանակներում Համայն Ռուսիո պատրիարք Կիրիլ Երկրորդի, Փաշազադեի ու Գարեգին Երկրորդի եռակողմ հանդիպումը, որի արդյունքում մասնակիցները Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի վերաբերյալ հռչակագիր ստորագրեցին, բացարձակապես որևէ հետևանք կամ արձագանք չունեցավ այդ երկրների հանրության ներսում: Հասկանալի է, որ Բաքվի հիշյալ հանդիպումից հետո Էջմիածնում կարծում են, որ եթե Փաշազադեին չհրավիրեն Հայաստան, ապա դա չի համապատասխանի կրոնական երկխոսության սկզբունքին:
Այս առումով պետք է չհամաձայնենք Մայր Աթոռի հետ, քանի որ, մեր համոզմամբ, հրավերն է, որ ոչ միայն չի նպաստելու, այլև խաթարելու է նույնիսկ կարծեցյալ երկխոսությունը: Իսկ այս գործում ծագումով թալիշ, կրթությունն Ուզբեկստանում ստացած և արդեն 30 տարի Կովկասի մահմեդականների վարչության նախագահությունը ստանձնած Փաշազադեի անձը միանգամայն համապատասխանում է մեր մտավախություններին:
Դեռ ընթացիկ տարվա մարտին Մայր Աթոռի տեղեկատվական համակարգի պատասխանատուները հայտնեցին, որ կրոնապետերի հերթական նիստի ատենապետերն են Ռուսիո պատրիարք Կիրիլն ու Ադրբեջանի հոգևոր առաջնորդ Փաշազադեն, և այդ առնչությամբ ակնկալվում է վերջինիս այցը Հայաստան: «Իբրև համանախագահ, ամենայն հավանականությամբ նա ներկա կլինի, մանավանդ որ իր այցերից մեկի ժամանակ այդ մասին ծանուցել է, որը մենք հաստատում ենք»,- նշեցին Էջմիածնից:
Եվ ուրեմն իզուր էր Փաշազադեն ամիսներ շարունակ կոտրատվում, թե իբր դեռ չի որոշել` գնալ, թե՞ չգնալ Երևան: Վերջապես նա հարկ համարեց կեսբերան հաստատել այդ փաստը, սակայն նույնիսկ դա արվեց իրեն հատուկ ցինիկությամբ: «Եթե հայոց կաթողիկոսն այցելելով այստեղ արտահայտում է իր մտքերն ու կարծիքը, մասնավորապես Ղարաբաղի մասին, ինչու՞ ես չպետք է գնամ այնտեղ և իրենց երեսին չասեմ իմ մտքերը: Ես կարծում եմ, որ դա վախկոտություն կլիներ»,- հայտարարեց Փաշազադեն ադրբեջանական լրատվամիջոցներից մեկին տված հարցազրույցում: Նրա խոսքով, անհրաժեշտ է պահպանել նման կապերը և ասել «կարևոր խոսքերը»:
Այս բառերը ոչ թե հրավերի հաստատում էին, այլ բացահայտ սպառնալիք: Ստացվում է, որ այցի նպատակը ընդհանուր ոչինչ չունի կրոնական երկխոսության հետ, այլ սոսկ հնարավորություն է հայերին ապտակելու իրենց տան ներսում:
Իսկ այժմ տեսնենք, թե Փաշազադեն այդ ի՞նչ «կարևոր խոսքեր» է պատրաստվում արտաբերել Էջմիածնի պատերի տակ: Դրա համար կռահումներ անելու անհրաժեշտություն չկա, քանի որ վերջինս շատ ու շատ անգամներ է հնարավորություն ունեցել իր անկեղծ վերաբերմունքը դրսևորելու Հայաստանի, Ղարաբաղի և Էջմիածնի հանդեպ: Վերհիշենք դրանցից մի քանիսը:
Տարիներ առաջ նա էր, որ հայտարարեց, թե պատրաստ է գրավյալ տարածքների վերադարձի համար ջիհադ հայտարարել: Նա էր, որ հայերին մեղադրում էր վերջին 100 տարվա ընթացքում երկու անգամ ադրբեջանցիների նկատմամբ ցեղասպանություն իրագործելու համար: Նա էր, որ Ռամազանի տոնի առթիվ շնորհավորելով ադրբեջանցիներին, ասում էր. «Մեզ համար այս հարազատ օրը մենք աղոթում ենք Ալլահին՝ մեր երկրի տարածքների օկուպացիայից ազատելու, ադրբեջանական դրոշը Ղարաբաղի վրա ծածանելու համար: Ղարաբաղը մուսուլմանական հող է և այն վաղ թե ուշ կվերադարձվի իր իրական տերերին: Նրանք, ովքեր արդարությունը չեն տեսնում, կույր են: Մենք պետք է պահպանենք ադրբեջանական հողերը, որ մեզ տվել է Ալլահը»:
Նույն Փաշազադեն էր, որ բացահայտորն ծաղրում էր Հայոց կաթողիկոսին` ասելով, թե «Շուշին Ադրբեջանի պատմական հողն է, դրա համար էլ ես Գարեգին Երկրորդին կհրավիրեմ Շուշի»: Հիշենք նրա մեկ այլ անպարկեշտ արտահայտությունն իր հայ գործընկերոջ՝ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի հասցեին: Երբ ընդդիմախոսներից մեկը Փաշազադեին համեմատել էր կաթողիկոսի հետ, վերջինս դրանից սարսափելի վիրավորվել էր ու հանդիմանել էր զրուցակցին` ասելով. «Հասար այն աստիճանի, որ ինձ համեմատեցիր նույնիսկ կաթողիկոսի հետ»:
Իսկ որ մեր ենթադրյալ հյուրը պատրաստ է դիմել նույնիսկ էժանագին զրպարտանքների, դա էլ է փաստ: Հիշենք, թե նա ինչպես լուր տարածեց, որ իբր Գարեգին 2-րդը Բաքու կատարած այցի շրջանակներում գիշերով այցելել է «Շահիդների ծառուղի», որտեղ թաղված են Ղարաբաղի պատերազմում սպանված ադրբեջանցիները, և այնուհետև հենց ինքն էլ հերքեց տեղեկությունը` ասելով, թե իբր իրեն ապատեղեկացրել էին:
Այս «խաղաղասերն» է, որ շարունակ կրկնում է, թե հակամարտության ռազմական ճանապարհով լուծումը չի բացառվում, և նա է, որ Լոս Անջելեսի կրոնական հանդուրժողականության կենտրոնում հայտարարել էր. «Սուտն ու դավաճանությունը հայերի արյան մեջ են: Նրանք նստել են մեր սեղանի շուրջը, կերել մեր հացը, իսկ փողոց դուրս գալուց հետո խոսել մեր դեմ»: Այժմ այս հայատյացին ու կրոնավորի դիմակ կրող ինտրիգանի՞ն են պատրաստվում հացի սեղանի մոտ նստեցնել Էջմիածնի հայրերը:
Փաշազադեի անփառունակ կերպարն ամբողջացնելու համար հավելենք, որ իր հայրենակիցները նրա մասին շատ անգամներ են գրել, որ խորհրդային տարիներին համագործակցել է ՊԱԿ-ի հետ, իսկ ներկայումս համարվում է կոռումպացված տարր ու կոնֆորմիստ: Նրան մեղադրում են այն բանի համար, որ կրոնի անվան տակ կաշառակերությամբ է զբաղվում, հատուկ արարողակարգերի համար հավելյալ գումարներ է գանձում, իրականացնում է ապօրինի գործարքներ: Փաշազադեն իր վերահսկողության տակ է պահում երշիկի ու նրբերշիկի բիզնեսը, հավի մսի արտադրության մենատիրությունը, վերահսկում է Ադրբեջանի կարտոֆիլի, ապակու և շշերի շուկան: Ահա թե ով է նա, որ չի վախենում գալ Հայաստան ու մեր երեսին ասել «կարևոր խոսքերը»:
Հասարակության ներսում, սոցիալական ցանցերում արդեն իսկ արդարացի դժգոհության ու բողոքի բառեր են հնչում աշնանը սպասվող հյուրընկալության մասին: Եվ մարդիկ իրավացի են: Այս նրբերշիկի առևտրական զազրախոսը Էջմիածնում անելիք չունի: Եվ Էջմիածինը հարվածի տակ կդնի իր հեղինակությունը ոչ թե նրա այցը մերժելով, այլ անարժանին իր դռներից ներս թողնելով:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Մենք գնացինք, դուք մնացիք

23 Հնս

Ստրասբուրգում Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի ամառային նստաշրջանի առաջին աշխատանքային օրը կայացավ Լեռնային Ղարաբաղի հարցերով ենթահանձնաժողովի նիստը: Այս ենթահանձնաժողովի ձևավորումը կանխելու համար այնքան ջանքեր գործադրած հայկական պատվիրակությանն այլ բան չէր մնում, քան բոյկոտել նիստը` հայտարարելով, որ մեր դիրքորոշումն այս հարցում անփոփոխ է մնացել: Բայց առաջին նիստն այնուամենայնիվ գումարվեց ենթահանձնաժողովի ղեկավար Խուգլա Ի Կոստայի նախագահությամբ: Մասնակցում էին նաև Հայաստանի հարցով համազեկուցողներ Ջոն Պրեսկոտն ու Ալեքս Ֆիշերը:
Ավելորդ չէ հիշեցնելը, որ ԵԽԽՎ ներկա նախագահ, ազգությամբ թուրք Մովլուդ Չավուշօղլուն, չնայած հայկական պատվիրակության դիմադրությանը, կարողացավ վերականգնել ԵԽԽՎ ԼՂ հարցով ենթահանձնաժողովի աշխատանքները։ Կա համոզմունք, որ այս գնով թուրք–ադրբեջանական տանդեմը փորձում է հակամարտության կարգավորումը Մինսկի խմբի ձևաչափից տեղափոխել այլ հարթություն, իսկ հայկական կողմը, բնականաբար, պիտի դեմ արտահայտվեր դրան:
Մի խոսքով, ենթահանձնաժողովն իր աշխատանքը սկսեց ադրբեջանական պատվիրակության, ինչպես նաև ԵԽԽՎ քարտուղարության ներկայացուցիչների մասնակցությամբ: Մասնակիցներն այս անգամ ձեռնպահ մնացին ղարաբաղյան հակամարտությանը վերաբերող հիմնական էլեմենտներին անդրադառնալուց, այլ քննարկեցին ենթահանձնաժողովի կառուցվածքը, իսկ այնուհետև հնչեցին մի շարք առաջարկներ, մասնավորապես` Հայաստանի հարցով համազեկուցող Աքսել Ֆիշերը առաջարկեց լսումներ անցկացնել Ղարաբաղի տարբեր ազգություն ունեցող բնակիչների մասնակցությամբ, և այլն:
Ինչ խոսք, այսպես` թերի կազմով շարունակելը հազիվ թե նպատակահարմար դիտվի նույնիսկ նրանց համար, ովքեր ի սկզբանե շահագրգռված էին կառույցի գործունեությամբ: Նույնիսկ ենթահանձնաժողովի նախագահն է խոստովանում, որ իր համար ցանկալի է հայկական պատվիրակության ներկայությունը ու դեռ հույսեր է փայփայում, որ հայերը կփոխեն իրենց որոշումը ու ետ կգան: Միևնույն ժամանակ կասկածից վեր է, որ հայաստանյան պատվիրակության միակողմանի բոյկոտը չի խոչընդոտի ԵԽԽՎ Բյուրոյի որոշմանը, այսինքն ենթահանձնաժողովի աշխատանքներիը կշարունակվեն, այլապես սա կարող է վատ նախադեպ դառնալ այլ դեպքերի համար, երբ բոյկոտը կվերածվի ցանկությունների ի կատար ածման միջոցի: «Ես համբերատար մարդ եմ, ունեմ մեկ տարվա մանդատ, և հույս ունեմ, որ հայկական պատվիրակությունը ապագայում կմասնակցի ենթահանձնաժողովի աշխատանքներին»,- ասում է Խուգլա Ի Կոստան` ինքն էլ չհավատալով նման հեռանկարին: Ու թերևս դա է պատճառը, որ հաջորդ պահին նա անմիջապես խոստովանում է. «Առանց հայկական պատվիրակության անհնար է քննարկել կարևորագույն հարցեր, և ես կոչ եմ անում նրանց վերանայել իրենց որոշումը»:
Այս բանը գիտակցում են նաև ադրբեջանցիները, և եթե այժմ նրանց հաղթանակը լիակատար չէ, քանի որ տվյալ պարագայում բացառվում է որևէ կառուցողական երկխոսության հնարավորությունը, ապա վաղը ընդունվելիք որոշումները նույնպես կարող են այն կշիռն ու ազդեցությունը չունենալ, ինչի համար ամիսներ շարունակ պայքարել էին:
Գալով տարաձայնությունների հիմնական նյութին, այսինքն այն պնդումներին, թե ենթահանձնաժողովն իր գործունեությամբ ու բանաձևերով խանգարելու կամ բարդություններ է հարուցելու ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի աշխատանքի համար, ապա պետք է ասել, որ մտավախություններն այնքան էլ իզուր չեն, որքան փորձում են ներկայացնել ոմանք: Բավական է վերհիշել, որ դեռևս այս տարվա փետրվարին Կոստան հայտարարում էր, որ մինչև տարեվերջ կներկայացվի «եզրակացությունների նախագիծ»` կատարված աշխատանքի վերաբերյալ: Իսկ որ այդ նախագիծը մեծ հաջողությամբ կարող է հիմք կհանդիսանա ԵԽԽՎ-ում Լեռնային Ղարաբաղի վերաբերյալ մեկ այլ բանաձև ընդունելու համար, այսօր ոչ ոք բացառել չի կարող: Եվ ուրեմն այսպիսի հեռանկարի պայմաններում եթե հայկական կողմը չէր կարող դա կասեցնել, ապա գոնե ստիպված էր իր բացակայությամբ չակտիվացնել մի գործընթաց, որի արդյունքներն ի սկզբանե կանխատեսելի են եղել: Նույն կերպ տարեվերջին ընդունվելիք բանաձևը հայկական կողմի համար երբևէ չի կարող իրավական ուժ ունենալ և կհանդիսանա բոլոր այն մոտեցումների խախտումը, որով պետք է կարգավորվեն հակամարտությունները: Վերջին հաշվով մեր ներկայացուցիչները կհայտարարեն, որ այդ փաստաթղթի քննարկմանը Հայաստանն ու Ղարաբաղը չեն մասնակցել, հետևաբար հայկական կողմը որևէ պարտավորություն չի պատրաստվում ստանձնել կամ իրականացնել:
Մենք մեր հերթին պիտի խոստովանենք, որ եթե հայկական պատվիրակության անդամները դիմում են նման ծայրահեղ գործողությունների, ապա սա վկայում է, որ ինչ-որ բան այնուամենայնիվ այնպես չի արվել, ինչպես պետք էր, բացթողումներ կան աշխատանքներում, որոնք հանգեցրեցին ներկա պահի դեմարշին: Եվ որքան էլ շարունակենք պնդել, թե այդ Չավուշօղլուն էր մեղավորը, ով փորձում է մինչև իր պաշտոնավարման ավարտը Լեռնային Ղարաբաղի հարցով բանաձև հրամցնել, ապա դրան զուգահեռ հարկ է ասել նաև, որ ի վերջո նա միանձնյա չկայացրեց այդ որոշումը, այլ ստացավ ԵԽԽՎ-ի պատվիրակներից շատերի աջակցությունը, մի բան, որը պետք էր կանխատեսել և անհրաժեշտ քայլեր ձեռնարկել ճնշումը չեզոքացնելու համար:
Հայկական պատվիրակությանն այժմ մնում է միայն սպասել և հետևել դեպքերի հետագա զարգացմանը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «քաղաքակիրթ վանդալիզմը»

21 Հնս

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Փարիզի գրասենյակի «Միրո» ցուցասրահում կազմակերպված «Խաչքարի արվեստ` հայկական սուրբ քարեր» լուսանկարչական ցուցահանդեսը, որ նպատակ ուներ ներկայացնելու մեր ժողովրդի մշակութային ժառանգության դրսևորման անկյունաքարերից մեկի պատմությունը, վերածվեց ոչ թե հոգևոր տոնի, այլ քաղաքական սկանդալի: Պարզվեց, որ 60 լուսանկարները, ինչպես նաև խաչքարային մշակույթի տարածման գոտիներն ընդգրկող քարտեզն ու լուսաբանող գիտական բացատրագրերը, որոնք պիտի հնարավորություն ստեղծեին գոնե մոտավոր պատկերացում կազմելու քրիստոնեական հնագույն արվեստի մասին, իրականում դանդաղ գործող ռումբի ազդեցություն ունեցան ՅՈՒՆԵՍԿՕ կոչվող կառույցի վրա, հենց այն ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի, որն ընդամենը անցյալ տարվա նոյեմբերին հայկական խաչքարն ընդգրկել էր ոչ նյութական մշակութային ժառանգության իր սահմանած ցանկում` չնայած Ադրբեջանի պնդումներին, թե իբր այլ ազգեր ևս խաչքարեր ունեն:
Ցուցահանդեսի կազմակերպմանն անմիջական մասնակցություն ունեցած ՀՀ մշակույթի փոխնախարար Արև Սամուելյանն ու Ֆրանսիայում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան Վիգեն Չիթեչյանը դարձան այդ տհաճ անակնկալի առաջին ականատեսները: Բանն այն է, որ վերջին պահին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ներկայացուցիչներն առանց որևէ բացատրության խաչքարերի նկարներից հեռացրեցին դրանց ծագումնաբանության մասին տեղեկությունը` թողնելով միայն ստեղծման տարեթվերը: Ավելին, հանվեց նաև ՄԱԿ-ի դրոշը, որն ամրացված էր եղել Հայաստանի դրոշի կողքին: Իսկ այնուհետև ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պատասխանատուները ոչ միայն մերժեցին գալ ու բացատրություններ տալ, այլև ներկա չգտնվեցին ցուցահանդեսի բացման արարողությանն ու ելույթներին: Մի խոսքով, հանդիսավոր արարողության մասին այլևս խոսք լինել չէր կարող, թեև ոմանք դեռ փորձում էին փրկել կացությունը: Նույնիսկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ում Հայաստանի դեսպան Շառլ Ազնավուրը, որն աջակցել էր ցուցահանդեսի կազմակերպմանը, իմանալով միջադեպի մասին, հրաժարվեց մասնակցել բացմանը: Հետո արդեն ականատեսները պիտի պատմեին, թե հիմնական խնդիրը ոչ միայն խաչքարերի տեղանքը նշող գրություններն էին եղել, այլ նաև սրահից այն քարտեզի դուրսբերման հարցը, որտեղ Ղարաբաղը նշված էր Հայաստանի կազմում: Հայերին բաց տեքստով ասել էին, որ այն, ինչ Ադրբեջանի և Թուրքիայի տարածքում է` պետք է հանել: «Դուք պետք է համաձայնեցրած լինեիք նրանց հետ»,- իրենց քայլը հիմնավորել էին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կարգադրիչները:
Վիրավորվողը վիրավորվեց, զայրացողը զայրացավ, արժանապատվություն ունեցողը նկատեց ստորությունը: Ֆրանսիայի ու Շվեյցարիայի մի շարք հայկական կազմակերպություններ իրենց բողոքն արտահայտեցին կատարվածի առնչությամբ: Հայ Դատի ֆրանսիական գրասենյակը միջադեպը որակեց իբրև ադրբեջանա-թուրքական միջամտություն պետական մակարդակով: Հայկական համայնքները սպառնացին դատի տալ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին` իր «քաղաքակիրթ վանդալիզմի» համար: Սոցիալական ցանցերը հեղեղվեցին «կեղտոտ գրաքննությունը» դատապարտող կոչերով ու նամակներով: Ու հանկարծ բոլորի աչքերին միանգամից պայծառություն իջավ, հիշողությունն արթնացավ իր նիրհից, և առաջին հարցը, որ հնչեց սթափության միջից, հետևյալն էր. «Իսկ ի՞նչ է արել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն մեզ համար»: Իսկապես, ի՞նչ է արել: Որտե՞ղ էր նա, ինչու՞ գոնե մեկ անգամ մատը մատին չխփեց, երբ ոչնչացնում էին Ջուղայի հազարավոր խաչքարերը, Թուրքիայի հայկական հուշարձանները, Վրաստանի հայոց եկեղեցիները: Մշակութային արժեքների պահպանման գործին լծված միջազգային հաստատությանը մինչ օրս քանի՞ անգամ է հաջողվել որևէ հայկական հուշարձան փրկել կործանումից: Եթե ինչ-որ մեկը հիշում է այդպիսի դեպք` թող հուշի:
Սակայն այս արձագանքի փոխարեն եկավ մեկ ուրիշը` նամակ մեղավորից: Հեղինակը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հանրային տեղեկատվության բաժինն էր: Այնտեղից գրում էին, թե իրենց կենտրոնակայանում բազմաթիվ երկրների շահերին վերաբերող որևէ միջոցառման անցկացման դեպքում այդ երկրների հետ նախնական խորհրդատվությունը պարտադիր է: «Ցավոք, տվյալ դեպքում այդ կարևորագույն պայմանն ամբողջովին կատարված չէր: Ցուցահանդեսին ներկայացրած ցուցանմուշներին ծանոթանալուց հետո պարզ դարձավ, որ դրանցից մի քանիսը կարող են վնասել միջազգային փոխըմբռնման և համագործակցության ոգուն, որով համակված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ամբողջ գործունեությունը, կամ էլ դուրս են գալիս Կազմակերպության մանդատի սահմաններից»,- ասվում էր նամակում:
Այդ ո՞ր երկրների շահերն են առնչվում հայկական խաչքարերի հետ: Չէ՞ որ նման բան ասելու համար նվազագույնը պիտի լինել տխմար, առավելագույնը` ստախոս: Մշակութային ստեղծագործությունը առանձնահատուկ է հենց նրանով, որ չի ենթարկվում պայմանականություններին ու չի կարող փոխոխել իր պատկանելությունը` ելնելով ինչ-ինչ քաղաքական դրդապատճառներից: Սա անհեթեթ, եթե չասենք` հիմարագույն տրամաբանություն է: Որպեսզի այդ բանը հասկանալի լինի Ֆրանսիայի մայրաքաղաքում գլխավոր գրասենյակ ունեցող կառույցի համար, հիշեցնենք այդ պարոններին, որ ժամանակին Նապոլեոնը Փարիզի կենտրոնում՝ Կոնկորդ հրապարակում տեղադրեց եգիպտական սյունը, սակայն այդ տեղադրումով հնագույն հուշարձանը չդադարել լինել եգիպտական: Ճիշտ այդպես էլ հայական խաչքարը միշտ հայկական է` անկախ նրա աշխարհագրությունից: Հայերեն առաջին տպագիր գիրքը 1512-ին լույս տեսավ Վենետիկում, բայց այն եղել է ու կա հայկական գիրք: Հայ առաջին պարբերականը լույս ընծայվեց Մադրասում, 1794-ին: Սակայն այն ևս կմնա իբրև հայկական պարբերական: Ի՞նչ կապ ունի այստեղ աշխարհագրությունը: Մի՞թե իտալացիների կամ հնդիկների արժանապատվությունը վիրավորվում է դրանից:
Իսկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն իր պատասխան նամակում շարունակում էր քաղցր-մեղցր ոճով խրատ կարդալ. «Կազմակերպությունը ձգտել է սերտ շփման մեջ լինել Հայաստանի ներկայացուցիչների հետ, որպեսզի հնարավոր լինի խուսափել մշակութային միջոցառման անհարկի քաղաքականացումից: Ցուցահանդեսի նախապատրաստման բոլոր փուլերում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի քարտուղարությունը խստորեն հետևել է անդամ երկրների համար նախատեսված կանոններին և ընթացակարգերին ու ջանք չի խնայել, որպեսզի միջոցառումը պսակվի հաջողությամբ….»: Ինչ խոսք, ջանքերն իսկապես պսակվեցին, բայց ոչ հաջողությամբ, այլ ամոթով: Իսկ անհարկի քաղաքականացման մասին նույնիսկ ավելորդ է ասել, թե որքան նրանց հաջողվեց խուսափել դրանից…
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին անդամագրվել և նրա հետ համագործակցում է պետությունը, ոչ թե մարդկանց առանձին խմբեր: Սա նշանակում է, որ Հայաստանի իշխանությունները պարտավոր են վերաբերմունք դրսևորել` տվյալ պարագայում ոչ միայն բացատրություն պահանջելով, այլև պարտադրելով, որպեսզի այդ կազմակերպությունը ներողություն հայցի կատարվածի համար: Իսկ մինչ այդ, եթե ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համար այդչափ ստորացուցիչ է իր դրոշը մեր դրոշի կողքին տեսնելը, կարելի է նրան ընդհանրապես ազատել նման բեռից ու Հայաստանում առկախել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գործունեությունը: Մեր ինչի՞ն է պետք անդամակցությունը մի կառույցի, որը ոչ միայն ոչնչով չի օժանդակում, այլև պատեհ առիթը ներկայանալիս կարող է նաև հարվածել մեր թիկունքին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Զենք հանուն խաղաղության

20 Հնս

Ընդամենը 5 օրից խաղաղություն հաստատելու հեռանկարով հերթական անգամ բանակցությունների սեղանի շուրջ նստող երկրները դրան նախորդած օրերի ընթացքում ոչ միայն առատ սպառնալիքներ են փոխանակում, այլև մանրամասնորեն պատմում են այն մասին, թե ով ինչպիսի զինատեսակներ ունի և ինչպես է պատրաստվում հարվածներ հասցնել հակառակորդի թիրախներին: Գուցե հենց այսպիսին պիտի լինի դեպի հաշտեցում տանող ճանապարհը, երբ վճռական պահից առաջ յուրաքանչյուրը ցուցադրում է այն ուժը, որ կանգնած է իր խոսքի թիկունքում: Կամ գուցե հաշտության խոստումները սոսկ պատրվակ են ժամանակ շահելու համար, մինչև որ բանակները ելման դիրք կընդունեն և փամփշտակալները կծանրանան վառոդի առատությունից: Այս մասին դեռ ոչ ոք չգիտի: Իսկ մինչ այդ ոչինչ չի խանգարում հեռուներից բռունցք թափահարել կամ ի ցուց դնել այն մահաբեր զենքերը, որոնցով կողմերը պատրաստվում են հաղթանակ կերտել:
Առաջինն, ինչպես միշտ, սկսեցին ադրբեջանցիները: Արդեն մի քանի օր շարունակ Բաքվի երկնքում պտույտներ են գործում տասնյակ կործանիչ օդանավեր և ուղղաթիռներ: Ադրբեջանում ասում են, թե իրենց պատրաստվում են շքերթի, որ պիտի կայանա հունիսի 26-ին (Կազանի հանդիպումից մեկ օր հետո): Շքերթը` շքերթ, միայն թե սա չափազանց հարմար պատրվակ էր թվարկելու այն բոլոր նորամուծությունները, որ ադրբեջանական բանակն իրականացրել էր վերջին տարիներին: Ասվում է, որ այդ շքերթում առաջին անգամ կցուցադրվեն «Paramount Group» ընկերության հետ համատեղ արտադրության «Matador» և «Marauder» տեսակի հակաականային տրանսպորտային միջոցները, իսկ մեքենաների վրա տեղադրված կլինեն իսրայելական անօդաչու ապարատներ: Այնուհետև կլինեն համազարկային կրակի 107- միլիմետրանոց ռեակտիվ համակարգեր, Թուրքիայում գնված «Cobra» տեսակի զրահատեխնիկա և այլն, և այլն:
Ահա այս պոռոտախոսությունն էլ առիթ դարձավ, որպեսզի հայկական կողմը ոչ միայն արձագանքի նրանց, այլև բացահայտի իր գաղտնիքներից մի քանիսը: Նախ հայ ռազմական փորձագետները տեղեկացրեցին, որ Բաքվի ձեռքի տակ չկան մարտավարական լայն հնարավորություններ ունեցող անօդաչու սարքեր, ինչպես ադրբեջանական քարոզչամեքենան համառորեն փորձում է համոզել։ Ադրբեջանում առկա անօդաչու ինքնաթիռները ֆունկցիոնալ առումով հետախուզական, ֆոտո կամ տեսանկարահանող թռչող սարքեր են: Հետո հայ մասնագետներն անմիջապես հավելեցին, որ նմանատիպ այլընտրանք Հայաստանն էլ ունի, սակայն այն հայկական արտադրության է, ինչը տակտիկական առավելություն է արդեն, քանի որ երկրորդ կողմի մասնագետի խնդիր չկա: Ավելի ուշ մամուլում տեղեկություններ հայտնվեցին այն մասին, որ ներկա պահին մեր երկիրն ունի նվազագույնը 15 այդպիսի սարքեր և դրանք ընդունակ են գործողություններ իրականացնել թշնամու խորը թիկունքում: Բացի այդ հայտնի դարձավ, որ մենք ունենք հակաօդային պաշտպանության միջոցների բարդ համակարգ, ինչի շնորհիվ տեսանելի է հակառակորդի տարածքը՝ մինչև 150 կմ հեռավորությամբ, իսկ հայկական հակաօդային պաշտպանության համակարգն իր հերթին պատրաստված է մի քանի էշելոններով:
Շատ բնական է, որ հակամարտող կողմերից յուրաքանչուրը ջանում է շեշտել իր առավելությունները և մատնացույց անել մյուսի թերությունները: Ի վերջո, դրանց ճշմարտացիությունը ապացուցելու միայն մի վայր կա` մարտադաշտը: Իսկ ռումբերի որոտի տակ ոչ ոք այլևս չի քննարկի նախկինում ասված բառերի արժեքը: Այնպես որ, եթե այժմ մենք փոքր-ինչ վերապահությամբ վերաբերվենք այս կարծիքներին, ապա դա էլ իր արդարացումն ունի: Իսկ մինչ այդ նկատենք, որ կողմերը շատ լավ գիտակցում են, որ թե Հայաստանում և թե Ադրբեջանում առկա օդուժը նախատեսված չէ իրար դեմ կռվելու համար: Նման քանակությունը լավագույն դեպքում կարող է պատերազմի ժամանակ աջակցել ցամաքային զորքերին` կոնկրետ խնդիրներ լուծելիս: Այլ հարց է, թե եղածը որքանով է համապատասխանում հենց այդ նպատակին: Այս իմաստով հայ մասնագետները կարծում են, որ հակառակորդի ռազմական ավիացիան ավելի շատ PR-ի համար ստեղծված կառույց է, իսկ նրա կարողությունները` խիստ ուռճացված: Գոնե այդ մասին են վկայում նրանց վերլուծությունների արդյունքները: Ու թեև այնքան էլ խելամիտ զբաղմունք չէ օդուժերի համեմատություն անցկացնելը, քանի որ մեծ հաշվով միայն գերտերությունների ռազմական ավիացիաներն են, որ կարող են ռազմական ամբողջական ու առանձին գործողություններ իրականացնել, իսկ այս դեպքում, ինչպես ասացինք, որպես առանձին միավոր նրանց օգտակարությունը չափազանց փոքր, բայց դրանով հանդերձ հայ փորձագետները նաև հետևյալն են պնդում. «Ադրբեջանը մեծ քանակությամբ տեխնիկա է գնում, սակայն մասնագետների պատրաստման առումով խիստ կաղում է։ Խնդրի լուծման նրանց քայլերը զարմանք են առաջացնում։ Նրանք փորձեր են կատարում օդաչուներ պատրաստել Թուրքիայում, քանի որ այնտեղ լեռնային պայմաններ են, և Հայաստանի դեմ պատերազմի պատրաստվելու համար հարմար միջավայր կա, սակայն թուրքական բանակը զինված է ՆԱՏՕ-ի զինատեսակներով, և մարտավարական ու ռազմավարական չափանիշները ամբողջությամբ տարբերվում են: Այսինքն՝ Բաքուն գնում է մի տեխնիկա, բայց զինվորին պատրաստում է այլ մեքենայով պատերազմելու համար»:
Ինչևէ, ավելորդ չէ նկատել նաև, որ Ադրբեջանը իր ռազմական ավիացիան զարգացնում է հարձակման համար, մինչդեռ Հայաստանը մինչև վերջին ժամանակներս խոսում էր պաշտպանական մարտավարության մասին: Բայց այժմ կարծես թե պատկերը փոփոխություններ կրելու հակումներ է դրսևորում: Հայաստանի օդուժը վստահեցնում է, որ պատրաստ է ոչ միայն կետային հարվածներ հասցնել թշնամու ցանկացած թիրախի, այլև ունակ է գործողություններ իրականացնել հակառակորդի թիկունքում: Այս առթիվ ակնարկվում է, որ «Հայաստան են ներկրվել որոշակի զինատեսակներ` ավիացիոն խոցման միջոցներ` բավականին բարդ և ճշգրիտ»: Եվ ընդամենը այսքանը: Մնացյալը կարելի է միայն կռահել:
Ռազմական մրցավազքը շարունակվում է: Լինի դա օդում, թե ցամաքի վրա, խաղաղության պահպանման գրավականն այս պահին ոչ թե զինաթափումն է, այլ սպառազինվելը: Սա, իհարկե, պարադոքս է, բայց դա է իրականությունը և նրանից ոչ մի տեղ չես փախչի: Ու երբ բոլորովին վերջերս հայկական կողմը ևս մի բացահայտում արեց` տեղեկացնելով, որ իր զինանոցում ունի համազարկային կրակի «Սմերչ» համակարգեր և «Սկատ» հրթիռներ, որոնք թույլ են տալիս խոցել օբյեկտներ նաև Բաքվում, դա նույնպես արվում էր հանուն փխրուն ու երերուն խաղաղության:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Եվրոպան պատրաստվում է փրկիչ դառնալ

18 Հնս

Եվրախորհրդարանի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովում կայացան երկար սպասված լսումները՝ նվիրված Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման ներկա վիճակին: Նախապես այդ կառույցի կայքէջում տեղադրված հաղորդագրության մեջ նյութի առթիվ ասվում էր. «Չնայած հրադադարի ռեժիմին՝ Հարավային Կովկասի այս տարածաշրջանում լարվածությունն աճում է: ԵԱՀԿ-ը փորձում է Մինսկի խմբում համանախագահող Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների միջոցով կայուն խաղաղություն հաստատել այստեղ»: Այս տողերը համարյա բառացի կրկնում էին Եվրախորհրդարանի նախագահ Եժի Բուզեկի մտքերը, որ նա արտասանել էր անցած ամիս` հարավկովկասյան այցի շրջանակներում: Իսկ եթե դրան էլ հավելենք այն, որ վերջինս առանձնակի շեշտվածությամբ կարևորել էր Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը, ապա հասկանալի կդառնա, թե ԵԽ լսումների ընթացքն ինչպիսի տրամաբանությամբ էր ուղղորդվում և որքանով էր հակամարտող կողմերի պատկերացումների ամբողջական նկարագիրը ներկայացնում:
Այս անգամ ելույթ ունեցողների, արտահայտվել ցանկացողների, հարցեր հնչեցողների պակաս չզգացվեց: Սակայն դրանցից թերևս առանձնացնենք Մինսկի խմբի համանախագահ Բեռնար Ֆասիեի այն հատկանշական պատմական էքսկուրսը, որի միջոցով փորձ արվեց ցուցադրել խնդրի կարգավորման ողջ նախապատմությունը: Ըստ Ֆասիեի, Ղարաբյան կարգավորումը կարելի է բաժանել երեք փուլերի: Առաջին փուլում միջնորդները նպատակ ունեին Ղարաբաղը վերաինտեգրել Ադրբեջանի կազմում, բայց դա տապալվեց, քանի որ սպառնում էր Հայաստանի կողմից նոր պատերազմով։ Երկրորդ փուլում միջնորդները փորձեցին իրավական տեսք տալ Ադրբեջանից Ղարաբաղի անջատմանը, սակայն սա ևս տապալվեց՝ Ադրբեջանի նախաձեռնությամբ։ Երրորդ փուլում միջնորդները առաջարկեցին վերջնական լուծումը գտնելուց առաջ կարգավորել այն հարցերը, որոնք կարող էին լուծվել։ «Եվ այժմ, եթե կողմերը համաձայնության չհասնեն, կնշանակի, որ այս երրորդ հայեցակարգն էլ է ձախողվել»,- իր միտքը եզրափակեց ֆրանսիացի համանախագահը:
Ո՞րն էր այս նախապատմությունը շարադրելու իմաստը և ի՞նչ կարող է հետևել այն բանին, եթե երրորդ փուլն իսկապես հայտնվի փակուղում: Արդյո՞ք կա հերթականը` չորրորդ փուլը և ի՞նչ տեսքով դա պիտի մատուցվի կողմերին: Ոմանք հակված են կարծելու, թե դա այլ բան չէ, քան պատերազմի վերսկսումը: Միայն թե Եվրախորհրդարանն այս հեռանկարին կտրականապես դեմ է: Բրյուսելում շատ լավ հասկանում են և մի փոքր էլ վշտացած են խոսում այն մասին, որ Լեռնային Ղարաբաղը Եվրամիության հարևանությամբ գտնվող միակ հակամարտությունն է, որի կարգավորման գործընթացում այդ կառույցը ներկայումս ուղղակիորեն ներգրավված չէ: Ինչպես խոստովանեց Եվրամիության արտաքին քաղաքականության ծառայության՝ Արևելյան գործընկերության հարցերով գլխավոր կառավարիչ Միրոսլավ Լայչակը, ԵՄ-ն պատրաստ է ընդարձակել իր դերակատարությունը բանակցային ձևաչափում, օժանդակել խաղաղության շուրջ համաձայնագրի իրագործմանը, եթե, իհարկե, այն երբևէ ստորագրվի: Մի խոսքով, Արևմուտքը ձգտում է ավելի ակտիվ է մեծ քաղաքական դերակատարության: Բայց այս ամենի հետ մեկտեղ նրանք առայժմ հակված են այն տեսակետին, որ բանակցությունների այս զգայուն փուլում ձևաչափի որևէ փոփոխություն չի նպաստի կարգավորմանը:
Ահա այսպիսի հետաքրքիր դիրքորոշում: Քանի դեռ դժվար է, Եվրոպան հեռվից կդիտի: Իսկ երբ պահը հասունանա և ապագան տեսանելի լինի, այն ժամանակ վրա կհասնի սեփական ներկայությամբ բանակցությունների սեղանը պատվելու ժամանակը: Այն, որ դա վաղ թե ուշ լինելու է, այժմ կարծես թե կասկածի տեղիք չի տալիս: Բրյուսելյան լսումների ողջ էությունը բխում էր հենց այդ հեռանկարից: Եվրամիությունը քայլ առ քայլ շարժվում է դեպի այդ հանգուցալուծումը, ինչը պիտի նշանակի, որ նրա ներգրավմամբ փաստացի ավելի կամրանան Արևմուտքի դիրքերը: Իսկ թե ինչու՞, այս հարցի պատասխանն էլ կարելի է գտնել Եվրախորհրդարանի տարածած վերջին հաղորդագրության մեջ, որտեղ սևով սպիտակի վրա գրված է հետևյալը. «Միջազգային միջնրոդները` ի դեմս ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի, դեռ տարածաշրջանում չեն հասել կայուն խաղաղության, իսկ հակամարտության պատճառով Հայաստանը հայտնվել է դիվանագիտական մեկուսացման և Ռուսաստանից կախման մեջ»։
Մոսկվայի հեղինակության աճը, այլ ոչ թե Հայաստանի մեկուսացումն է եվրոպացի պարոնների մտահոգության առարկան: Եվ որպեսզի Ռուսաստանը այլևս չկարողանա նույն տեմպերով առաջ ընթանալ, Արևմուտքն արդեն իսկ մշակած ունի իր հաջորդական քայլերի ծրագիրը: Համաձայն այդ ծրագրի, սեպտեմբերի 1-ից տարածաշրջանում կնշանակվի Եվրամիության նոր հատուկ ներկայացուցիչ, որի հիմնական առաքելություններից մեկն է՝ նպաստել տարածաշրջանային հակամարտությունների, այդ թվում ղարաբաղյան խնդրի կարգավորմանը: Մյուս վճռական գործողությունը, որ պիտի լինի մոտ ապագայում, դա այն է, որ Եվրամիությունն առավել ակտիվ քաղաքական դերակատարություն կստանձնի՝ ամրապնդելով երկխոսությունը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ, ինչպես նաեւ նպատակային բանակցություններ անցկացնելով այլ ռազմավարական գործընկերների, ներառյալ՝ Թուրքիայի հետ: Հրաշալի իմանալով, որ Հայաստանը կտրականապես դեմ է Անկարայի որևէ կարգի մասնակցությանը Ղարաբաղի հարցին, Բրյուսելն առանց վարանելու ձեռքը դնում է հենց այդ ցավոտ կետի վրա` միժամանակ դարձ կատարելով այն ակնարկին, որ բանակցային ձևաչափի փոփոխությունը յոթ սարի ետևում չէ:
Իսկ այնուհետև, ըստ օրակարգի, մտրակից հետո պիտի գա կարկանդակ բաժանելու պահը, և ԵԽ-ն խոստումների մեջ ժլատություն չի անում: Նրանք տեղեկացնում են, որ երբ կողմերը համաձայնության գան, պաշտոնական Բրյուսելը պատրաստ է դաշնակիցների հետ համապատասխան օժանդակություն տրամադրել, այդ թվում՝ ետկոնֆլիկտային սցենարներ մշակել՝ ձեռք բերված համաձայնությունը կյանքի կոչելու համար:
Սա պետք է գնահատել իբրև Արևմուտքի մաքսիմում ծրագիրը հակամարտության գոտում: Իսկ մինիմումն առայժմ կլինի այն, որ նրանք մտադիր են շարունակել ջանքերը՝ շփման գծից դիպուկահարներին հեռացնելու, սահմանին մերձակա տարածքներում զինավարժությունները դադարեցնելու ուղղությամբ: Դա էլ կամ կստացվի, կամ չի ստացվի:
Ասվածն ամփոփելով կարող ենք արձանագրել, որ Եվրախորհրդարանում անցկացված լսումները մեծ հաշվով ոչ այնքան քննարկումներ էին, որքան նախազգուշացում այն մասին, որ Կովկասը պիտի պատրաստ լինի իր հերթական փրկչի հայտնությանը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Բարեկամների անհաշտության սահմանը

16 Հնս

Ադրբեջանն ու Վրաստանը անհարմար վիճակում են հայտնվել: Բազում անգամներ փոխադարձաբար հավաստիացրել են, որ ճանաչում են հարևան երկրի տարածքային ամբողջականությանը, բայց արդեն քանի տարի է` ձգվում է սահմանային մի վեճ, որը ոչ միայն կասկածի տակ է դնում նրանց խոսքերի անկեղծությունը, այլև շատ անգամներ ուղղակի դուրս է գալիս խնդրի նեղ շրջանակներից` ձեռք բերելով կողմերի համար անցանկալի դրսևորումներ:
Ադրբեջանն ու Վրաստանը 480 կիլոմետրանոց ընդհանուր սահման ունեն: Բայց այն պահից ի վեր, երբ մեջտեղ եկավ այդ սահմանի դեմարկացիա-դելիմիտացիայի հարցը, հանկարծ պարզվեց, որ ամբողջի նվազագույնը 180 կիլոմետրը դեռևս չհամաձայնեցված բաժանարար է: Եվ ծայր առավ անվերջանալի քննարկումների, չափագրում- հաշվարկումների, փաստարկների և դրանց հերքումների շղթան:
Երկու օր առաջ նրան աշխատանքային խմբերը վերստին հանդիպեցին պետական սահմանի սահմանազատման հարցով: Բանակցություններն այս անգամ ընթացան Վրաստանի տարածքում: Երկար-բարակ հետազոտեցին քարտեզագրության և այլ բնույթի փաստաթղթերը, կարծիքներ հայտնեցին, տարբերակներ առաջարկեցին, իսկ հետո ձեռնունայն վերադարձան ետ` մտածելով այն մասին, թե ե՞րբ է նպատակահարմար, որպեսզի հաջորդ հանդիպման օրը նշանակվի:
Եթե մի կողմ թողնենք ընդհանուր սահմանի ոչ այնքան նշանակալի և փոքրիկ հատվածները, ապա պետք է ասել, որ ադրբեջանա-վրացական վիճաբանությունը հիմնականում ծավալվում է երկու երկրների սահմանին գտնվող Դավիթ Գարեջիի` 20 վանքերից եւ բազմաթիվ քարանձավային օթյակներից բաղկացած վանական համալիրի պատկանելության հարցի շուրջ։ Հասկանալի է, որ թե Թբիլիսին և թե Բաքուն լուրջ հավակնություններ ունեն այս համալիրի նկարմամբ, որն ընդհանուր առմամբ 25 քառակուսի կիլոմետր տարածք ունեի: Եվ որպեսզի իրենց թաքուն նկրտումներն առավելագույնս հաջողվի քողարկել, կողմերն այժմ բանավեճը տեղափոխել են մեկ այլ` հոգևոր-պատմական ոլորտ: Ադրբեջանական կողմը համառորեն պնդում է, որ միջնադարյան այդ կառույցը աղվանական ծագում ունի, և այն անվանում է Քեշիքչի: Վրացիներն իրենց հերթին համոզված են, որ համալիրի վրացական պատկանելության շուրջ կասկածներ լինել չեն կարող։ Եվ խնդիրը կռվախնձորի չվերածելու համար Վրաստանն առաջարկում է սահմանը մոտ 800 մետրով առաջ տանել դեպի Ադրբեջանի խորքը, ամբողջ համալիրը ներառել Վրաստանի կազմում, իսկ դրա դիմաց պատրաստ է Ադրբեջանին փոխանցել նույն չափի մեկ այլ տարածք իր հողերից: Միայն թե Բաքվի համար սա անընդունելի փոխանակում է: Ադրբեջանցիներն այդ մասին բարձրաձայն ոչինչ չեն ասում, սակայն նրանց անհրաժեշտ է ունենալ ոչ միայն պատմական համալիրը, այլև տարածքի վրա գերիշխող դիրք գրավող այն բարձունքները, որոնք ռազմավարական տեսանկյունից չափազանց կարևոր են ու հարմար:
Մինչ այս պահը Վրաստանն իրեն տուժած կողմ է համարում: Ժամանակ առ ժամանակ տարբեր հասարակական խմբեր ու գործիչներ ահազանգում են այն մասին, որ ադրբեջանցիներն օրը ցերեկով թալանում են իրենց հողերը, սթափության կոչ են անում իշխանություններին, սակայն երևում է` պաշտոնական Թբիլիսին չի պատրաստվում մեծ աղմուկ բարձրացնել այդ ամենից, և առայժմ հանրությանը հանգստության հորդոր է կարդում: Վրացի դիվանագետները կարծում են, որ Վրաստան-Ադրբեջան սահմանի վերաբերյալ տարածքների կորուստի մասին խոսելը մեծ սխալ է: Իսկ ահա Վրաստանի ԱԳ փոխնախարար Նինո Կալանդաձեն հանրությանը խորհուրդ է տալիս շուտափույթ որոշումներ չկայացնել և սպասել սահմանազատման վերաբերյալ երկու երկրների միջև ընթացող բանակցությունների արդյունքներին: «Վրաստանի ու Ադրբեջանի միջև սահմանի վերաբերյալ բանակցություններն ընթացքի մեջ են և համապատասխան հանձնաժողովը բավականին ակտիվ է գործում: Մինչև աշխատանքի ավարտը դեռ վաղ է խոսել, թե որ մասն է պատկանում Վրաստանին, և որը` Ադրբեջանին»,- հայտնել է ԱԳ փոխնախարարը:
Բայց մարդիկ, այնուամենայնիվ, շարունակում են խոսել: Խոսում են, օրինակ այն մասին, որ մինչ այժմ իրականացված 69 տարածքային ուղղումներից 42-ը եղել են ի վնաս Վրաստանի, իսկ 27-ը` ի վնաս Ադրբեջանի, ինչի արդյունքում Վրաստանի տարածքային կորուստները կազմել են մոտ 293 հեկտար: Նույն մարդիկ չզլացան պատմել նաև այն մասին, թե ինչ կատարվեց, երբ հորդառատ անձրևների հետևանքով Վրաստանում հունից դուրս եկավ Ադրբեջանին սահմանակից Ալազանի գետը և ողողեց Կախեթիի շրջանի Դեդոպլիսցկարոյի շրջանին պատկանող թերակղզու մի մասը: Բանն այն է, որ հեռատես ադրբեջանացիները մշտապես աշխատանք էին տանում ափամերձ շրջանի ամրացման ուղղությամբ, ինչը չէր արել Վրաստանը: Եվ ահա գետի հունի փոփոխության արդյունքում վրացիները կորցրեցին իրենց հողերը: Ինչպես այդ մասին գրում է «Գրուզիա Online»-ը, «եթե միջոցները չձեռնարկվեն, 180 հեկտար վրացական հողեր կհայտնվեն Ադրբեջանի տարաքում»:
Ամիսներ առաջ Ադրբեջանի խորհրդարանի պատգամավոր Ռասիմ Մուսաբաևը ադրբեջանա-վրացական բարեկամությանը նվիրված իր բոցաշունչ ելույթի ժամանակ այն միտքը հայտնեց, թե երկու հարևան երկրների սահմանի դեմարկացիա-դելիմիտացիայի հարցը իր արդիականությունը շատ շուտով կկորցնի: Նրա խորին համոզմամբ, երկու պետությունների միջև առկա գերազանց հարաբերությունների ֆոնի վրա սահմանի խնդիր չպետք է ծագեր:
Բայց այս անգամ էլ, սովորության համաձայն, Բաքվում ասում են ոչ այն, ինչ մտածում են: Խնդիրը ոչ միայն ծագել է, այլև արմատ է նետել ու շիվեր է տվել: Եվ այլևս կասկած լինել չի կարող, որ դրա պտուղները դառն են լինելու:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Խաղարկվում է վերջին խաղաքարտը՞

15 Հնս

Ստեփանակերտում ընդունելով ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներին` Լեռնային Ղարաբաղի նախագահ Բակո Սահակյանն ընդգծել էր, թե առանց բանակցությունների բոլոր փուլերին Ղարաբաղի մասնակցության անհնարին է ակնկալել որևէ բեկում հակամարտության կարգավորման գործընթացում: «Զգալի առաջընթաց արձանագրելու համար անհրաժեշտ է առաջին հերթին վերականգնել բանակցային գործընթացի լիարժեք ձևաչափը` Լեռնային Ղարաբաղի` որպես բանակցային լիիրավ կողմի մասնակցությամբ: Կարծում եմ, ոչ լիարժեք բանակցային ձևափափը չի կարող հանդեցնել ղարաբաղա-ադրբեջանական հակամարտության վերջնական հանգուցածուծմանը»,- ասել էր նախագահը:
Այս միտքը նորություն չէ: Այն կրկնվում է երկար տարիներ, տարբեր առիթներով, տարբեր մարդկանց և քաղաքական ուժերի կողմից: Սակայն յուրաքանչյուր անգամ, իբրև ընթացիկ կացության արդարացում, հրապարակ էր բերվում այն պատասխանը, թե ԼՂՀ մասնակցության խնդիրը հայկական կողմի կարևորագույն խաղաքարտերից մեկն է և այն կկիրառվի, երբ վրա կհասնի վճռորոշ պահը: Դժվար է ասել, թե որքանով է սա խելամիտ ու ազդեցիկ տարբերակ, սակայն այժմ արդեն կան բոլոր նախանշաններն այն բանի, որ Երևանը պատրաստվում է ամենամոտ ժամանակներս կանաչ լույս վառել այդ մտադրության առաջ:
Օգտագործելով Շվեդիայի արտգործնախարար Կարլ Բիլդտի հետ համատեղ ասուլիսի հնարավորությունը, Հայաստանի արտգործնախարար Էդվարդ Նալբանդյանը հարկ համարեց արձագանքել ԼՂՀ ղեկավարի պնդումներին: «Նախ և առաջ ասեմ, որ ես լիովին համամիտ եմ նախագահ Բակո Սահակյանի ասածին` անհնար կլինի անցնել երկրորդ փուլին, եթե Ղարաբաղի կողմից համաձայնություն չլինի հիմնարար սկզբունքների վերաբերյալ: Իսկ երկրորդ փուլը նախատեսում է մշակել, պատրաստել կարգավորման պայմանագիրը: Այդ բանակցություններին, միանշանակ, Լեռնային Ղարաբաղը պետք է մասնակից լինի: Մեզ համար խաղաղ կարգավորման հիմնաքարն այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդն է տերը իր ճակատագրի»:
Առաջին անգամ պաշտոնական Երևանը ոչ միայն հրապարակավ հնչեցնում է Ղարաբաղի մասնակցության անհրաժեշտության հանգամանքը, այլև հստակ նշում, թե երբ պիտի Ստեփանակերտը նստի բանակցությունների սեղանի շուրջ: Ինչ վերաբերում է ԱԳ նախարարի` փուլային բաժանումների մասին մտքերին, ապա բացելով փակագծերը, նա պարզաբանել է, որ խոսքն այն մասին չէ, թե Կազանում հնարավոր հաջողություն արձանագրելու դեպքում դա պիտի բնորոշվի որպես առաջին փուլի ավարտ: «Առաջին փուլը կարելի է համարել ավարտված միայն այն բանից հետո, երբ Ղարաբաղը նույնպես համաձայնություն տա հիմնարար սկզբունքների վերաբերյալ»,- ասել է Նալբանդյանը:
Նախարարի այսպիսի նախապայման առաջադրելը պիտի որ տհաճ անակնկալ դառնա նրանց համար, ովքեր Կազանի եռակողմ հանդիպման հետ չափից ավելի մեծ հույսեր են կապում: Ստացվում է, որ այնտեղ ըստ էության Երևանի կարծիքն արժեք չի ունենալու, եթե դրան հավանություն չի տվել Ստեփանակերտը: Իսկ որ Ղարաբաղում հիացած չեն ներկա բանակցությունների ընթացքով, դա փաստ է:
Այսօր հազիվ թե Հայաստանում գտնվի որևէ քաղաքական ուժ, որը կբացառի Ստեփանակերտի մասնակցության անհրաժեշտությունը: Սրա հետ մեկտեղ այդ ներկայությանն է դրդում նաև պարզագույն տրամաբանությունը: Ի վերջո, ինչպե՞ս կարող է Ղարաբաղն իր ստորագրությունը չդնել այնպիսի մի համաձայնագրի տակ, որը վերաբերելու է Լեռնային Ղարաբաղի տարածքային ամբողջականությանը: Չէ՞ որ այդ տարածքները ամրագրված են Լեռնային Ղարաբաղի Սահմանադրությամբ: Բայց ահա Հայաստանը պատրաստվում է վավերացնել մի բան, որի համար պատասխանատվություն չի կրում, և դեռ տարիներ շարունակ պնդել է, որ այդ տարածքները անցել են Ղարաբաղի վերահսկողության ներքո այն բանից հետո, երբ Ադրբեջանը պատերազմ սկսեց Ղարաբաղի դեմ: Համարյա նույն առիթով է իր տարակուսանքը հայտնում ԼՂՀ նախագահի խոսնակ Դավիթ Բաբայանը, երբ ասում է, թե բանակցությունների ձևաչափը թերի է, քանի որ Արցախը չի մասնակցում: «Ստեղծվում է մի տարօրինակ իրավիճակ. փաստորեն, մենք, չմասնակցելով այդ գործընթացին, պետք է իրականացնենք պայմանավորվածություններ, որոնց մենք չենք մասնակցել, այսինքն` այլ պետությունների կողմից մշակված տարբերակներ»:
Այս կացության հետևանքների մասին կռահելն այլևս դժվարություն չի ներկայացնում: Միջնորդները առաջարկում են տարբերակ, սակայն դրա մասին կողմերից յուրաքանչյուրն իր վերաբերմունքն ունի:
Այսօր Ադրբեջանը մի կերպ է հասկանում հակամարտության կարգավորումը, Հայաստանը` մեկ այլ կերպ, Իսկ Ղարաբաղն էլ իր հերթին ընկալումների սեփական պաշարն ունի: Հիշեցնք թեկուզ ԼՂՀ ԱԺ քաղաքական ուժերի 2008-ի համատեղ հայտարարությունը, ուր նշվել էր, որ նրանք վերապահումներ ունեն Մադրիդյան սկզբունքների նկատմամբ: Այդ վերապահումներն իրենց ուժը չեն կորցրել մինչև օրս: Եվ եթե ինչ-որ մեկը դեռ դժգոհում է գործընթացի ձգձգվածության (եթե չասենք` անվերջանալիության) համար, ապա գուցե հարկ կա հենց այստե՞ղ փնտրել դրա պատճառները:
ԼՂՀ Ազգային ժողովի նախագահ Աշոտ Ղուլյանը կարծում է, որ բանակցային գործընթացում առաջընթացի համար նախևառաջ անհրաժեշտ է ԼՂՀ որպես ինքուրույն կողմի մասնակցությունը: Ի դեպ, այս մասին ժամանակին արձանագրվել է նաև ԵԱՀԿ հիմնադիր փաստաթղթերում, որն ընդունվեց բուդապեշտյան գագաթաժողովում: Վաղ թե ուշ ինչպես հակամարտող կողմերը, այնպես էլ միջնորդ երկրները հանգելու են այն պարզագույն հետևությանը, որ ԼՂՀ մասնակցության հարցը ոչ թե քմահաճույք է, այլ օբյեկտիվ անհրաժեշտություն: Իհարկե, Հայաստանն այսօր լավ թե վատ, բայց դեռ շարունակում է միջազգային կառույցներում ներկայացնել Ղարաբաղը: Սակայն դա չի նշանակում, թե Հայաստանը կարող է այս բանն անել մշտապես: Ասենք ավելին, եկել է պահը, երբ Հայաստանն այլև չի ցանկանում լինել կապող օղակ և տեղ է պահանջում նրա համար ոչ թե փոխարինողների նստարանին, այլ խաղացողների հիմնական կազմում:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Հետընտրական Թուրքիայի դեմքը

14 Հնս

Թուրքիայում կայացած խորհրդարանական ընտրություններում վարչապետ Ռեջեփ Էրդողանի կուսակցության հաղթանակը որքան էլ կանխատեսելի էր, սակայն սա դեռ չի նշանակում, թե այսուհետ ևս այդ երկիրը շարունակելու է լինել նախկինի պես և իրագործելու է նույն քաղաքականությունը, ինչ որդեգրել էր մինչ այժմ: Ընդհակառակը, երրորդ անգամ անընդմեջ հաղթանակն իր հետ բերում է միանգամայն նոր ծրագրեր, առաջ շարժվելու հնարավորություններ, փոփոխություններ իրականացնելու միտումներ: Իսկ ինչ վերաբերում է մարտավարությանը, ապա ընտրողների առավելագուն քվեները վաստակած իշխող կուսակցության համար արդեն իսկ պարզ է, որ նոր խորհրդարանը ուժերի հարաբերակցությամբ լինելու է փոքր-ինչ ավելի հավասարակշտված և, ինչն էական է, արևմտամետ:
Եթե խոսելու լինենք թվերի լեզվով, ապա Թուրքիայի 550 տեղանոց խորհրդարանը կրկին հյուրընկալում է 4 կուսակցության: «Արդարություն և զարգացում» կուսակցությունը օրենսդիր մարմին կմտնի 326 պատգամավորով` նախորդ 341-ի փոխարեն: Սա, ինչ խոսք, զգալի անկում է, մի բան, որ չես ասի գլխավոր ընդդիմադիր Ժողովրդա-հանրապետական կուսակցության մասին: Վերջինս նոր խորհրդարանում արդեն կներկայացնի 135 պատգամավոր` նախորդ 112-ի փոխարեն: Լուրջ հաղթանակ պետք է որակել քրդական «Խաղաղություն և ժողովրդավարություն» կուսակցության ձեռքբերումը: Նրանք նախորդ խորհրդարանում ներկայացված էին 22 պատգամավորով, իսկ այժմ քրդերի թիվը կհասնի 36-ի: Մեկ հատկանշական հավելում ևս. թուրքական խորհրդարանի շուրջ 60 տարվա պատմության մեջ առաջին քրիստոնյա թեկնածուն է ոտք դնելու այնտեղ: Դա ազգությամբ ասորի Էրոլ Դոռանն է:
Նրանք, ովքեր այժմ սպասում են արագ զարգացումների, ամենայն հավանականությամբ մի փոքր կհիասթափվեն, քանի որ առջևում հետընտրական խմորումներն են: Դրանք կլինեն բուռն, կուղեկցվեն ներքին օրակարգի վերանայումներով, սակայն այդ ծանրաբեռնված ընթացքը ամեն պարագայում ընթանալու է երկու հիմնական ուղղություններով: Դրանցից առաջինը լինելու է իշխանական կուսակցության կողմից նախաձեռնած սահմանադրական բարեփոխումների հարցը, իսկ երկրորդը, որ եղել է ու կմնա իբրև հրատապ գործոն, «քրդական խնդիրն» է:
Դեռ օրեր առաջ Էրդողանն ու նրա համակիրները փոքր-ինչ այլ կերպ էին պատկերացնում երկրի հիմնական օրենքը վերաձևելու հնարավորությունը: Այժմ արդեն հստակ է, որ նրանց ծրագրերը էական շտկումների անհրաժեշտություն են զգալու: Բանն այն է, որ թեև վարչապետի կուսակցությունը հաղթանակ է տարել, սակայն չի ապահովել պատգամավորական քվեների այն քանակը, ինչը թույլ կտար միանձնյա անցկացնել սահմանադրական փոփոխությունները: Ձայների այս հարաբերակցության պայմաններում Էրդողանին այլ բան չի մնում, քան գնալ փոխզիջումների և այդ գնով ապահովել իրեն անհրաժեշտ 367 քվեները: Այլ կերպ ասած, «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության 327 պատգամավորներ ստիպված են գտնել ևս 40 համախոհների:
Սակայն մի կողմ թողնենք Թուրքիայի ներքին հոգսերը և վերադառնանք մեր ակնկալիքներին, քանի որ հարավային հարևանի հետ չլուծված խնդիրներն այսպես թե այնպես հիշեցնելու են իրենց գոյության մասին: Եվ քանի որ շատերը հունիսի 12-ի ընտրություններն իբրև սահմանագիծ էին դիտում հետագա հստակեցումների համար, ապա միանգամայն բնական է, որ կանխատեսումներն այն մասին, թե ընտրություններից հետո Թուրքիան վերստին կվերադառնա հայ-թուրքական սառեցված հարաբերություններին, այսօր նոր շունչ են ստանում: Ավելորդ չէ մեկ անգամ ևս վերհիշել, որ վերլուծաբանների շրջանակներում կար տեսակետ, թե Թուրքիայի իշխող կուսակցությունը վերջին ամիսներին հակահայկական հռետորությունն օգտագործում էր սոսկ նախընտրական նպատակներով, իսկ սա ենթադրում էր, որ ընտրություններում տարած հաղթանակից հետո նրանք այնուամենայնիվ կխաղաղվեն ու կվերադառնան այնքան չարչրկված հայ-թուրքական արձանագրություններին:
Հարևան երկրների մերձեցման կասեցված գործընթացի վերակենդանացման հնարավորությանը մեկ անգամ չէ, որ անցնում է նմանատիպ փորձություններով: Իր ստորագրման օրից ի վեր հայ-թուրքական արձանագրությունը նախ շրջանցեց Թուրքիայում սահմանադրական հանրաքվեի փուլը, ապա դրա ավարտից անմիջապես հետո սկսվեց խորհրդարանական ընտրությունների նախապատրաստումը, և ամեն անգամ հնարավորության չափաբաժինը նվազում էր, իսկ կողմերի դիրքորոշումներում բարի կամքի դրսևորումն իր տեղը զիջում էր համառ սկզբունքայնությանը: Միակ հուսադրող բանը թերևս մնացել էր այն, որ, համաձայն շրջանառվող լուրերի, ընթանում էին հայ-թուրքական գաղտնի բանակցություններ, որոնք պիտի հող նախապատրաստեն հետագա բացահայտ առնչությունների համար: Միայն թե այժմ հայկական կողմը պիտի հաշվի առնին, որ Էրդողանի ազատ գործելու հնարավորությունները սահմանափակվել են, և նա այսուհետ ստիպված կլինի լեզու գտնել ընդդիմադիր կուսակցությունների հետ կամ, ծայրահեղ դեպքում, ապավինել քուրդ անկախ պատգամավորների բարեհաճությանը: Իսկ սա արագ չի լինի: Կպահանջվի նվազագույնը մի քանի ամիս, մինչև որ Թուրքիան նպատակահարմար կգտնի վերադառնալ հայկական խնդրին: Բայց նույնիսկ այդ պարագայում ելքը մեզ համար կարևոր է: Այս ընթացքում Հայաստանն էլ իր հերթին վերջնականապես հստակեցնի, թե արդյո՞ք Թուրքիան մտադիր է վավերացնել այդ արձանագրությունները: Եթե վերստին մեջտեղ բերվի նախապայմաններ առաջադրելու մարտավարությունը, ապա Երևանում կարող են հանգիստ խղճով լվանալ ձեռքերը և անկատար փաստաթղթերը հանձնել պատմությանը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Մոտեցված դիրքորոշում. ի՞նչ բան է դա

13 Հնս

Այն, որ հունիսի 11–ին Հայաստանի ԱԳ նախարար Էդվարդ Նալբանդյանը, Ռուսաստանի ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովը և Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Էլմար Մամեդյարովը աշխատանքային հանդիպում էին ունենալու Մոսկվայում, նախապես հայտնի էր: Եվ, ելնելով համանման այլ հանդիպումների արդյունքներից, այս անգամ էլ հանրությունն առանձնապես լուրջ սպասելիքներ չուներ նրանց քննարկումներից: Բոլորն այն կարծիքին էին, որ երեք նախարարներն ուղղակի հավաքվել էին` տեխնիկապես նախապատրաստելու իրենց նախագահների Կազանում կայանալիք հանդիպումը, հստակեցնելու աշխատանքային բնույթի դրվագներ: Եվ այս ամենից հետո տեղեկությունը, որ շաբաթ ուշ երեկոյան շտապ կարգով տարածեցին լրատվամիջոցները, իր բովանդակությամբ և անսպասելիությամբ չէր կարող առաջին իսկ պահից հակասական տրամադրություններ չհարուցել: ԶԼՄ-ները փոխանցում էին, որ Մոսկվայում կայացած քննարկման ընթացքում Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման Հիմնարար սկզբունքների մի շարք առանցքային հարցերի շուրջ կողմերին հաջողվել է մոտեցնել դիրքորոշումները: Այնուհետև տեղեկացվում էր, որ հիշյալ փաստաթղթի նախագիծը կքննարկվի հունիսի վերջին կայանալիք նախագահների մակարդակով հերթական եռակողմ գագաթնաժողովի ժամանակ:
Հիմա նույնիսկ դժվար է վերհիշել, թե վերջին անգամ ե՞րբ ենք առիթ ունեցել լսելու նման բառակապակցություն`« հաջողվել է մոտեցնել դիրքորոշումները»: Սովորաբար եղել է ճիշտ դրա հակառակը` դիրքորոշումները տրամագծորեն տարբերվել են և անգամ ամենաչնչին ընդհանրությունները տեղիք են տվել այլատեսակ մեկնաբանությունների:
Ինչ-որ պահի նույնիսկ կասկածներ ծնվեցին այն մասին, որ գուցե թե լրագրողները խտացրել են գույները և ցանկալին ներկայացվել է իրականության տեղ: Սակայն այդ վարանումներն անմիջապես փարատվեցին, քանի որ շատ չանցած փաստը հաստատեց ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ Ադրբեջանի ԱԳ նախարարությունը: Սա այն բացառիկ դեպքերից էր, երբ երկու երկրները պնդում էին միևնույն բանը: Կնշանակի` իսկապես համաձայնություն ձեռք է բերվել: Բայց ինչի՞ շուրջ: Ահա մի հարց, որի պատասխանը ոչ ոք այս պահին չունի: Ընդհանուր բնույթի ձևակերպումները սոսկ թույլ են տալիս խոսել առաջընթացի մասին, միայն թե դրան հաջորդած լռությունը ստեղծում է այնպիսի մի անորոշություն, որից անհնար է կռահել` առաջընթաց դեպի ու՞ր:
Այստեղ թերևս հարկ է հիշել, որ Ռուսաստանի ԱԳ պաշտոնական ներկայացուցիչ Ալեքսանդր Լուկաշևիչը հանդիպումից ժամեր առաջ ակնարկել էր այն մասին, թե քննարկումներն ունենալու են «փուլային, սահմանագծային բնութագիր»: Դրանից հետո նա ասել էր, որ ներկա պահին բանակցությունների սեղանի վրա են Հինարար սկզբունքները, որոնց շուրջ համաձայնություն ձեռք բերելու դեպքում հետո հերթը կգա համաձայնագրի մշակմանը` խարսխված այդ փաստաթղթի դրույթների վրա: Ռուսական կողմը նաև չափազանց թափանցիկ կերպով զգուշացրել էր, որ այս գործընթացը հետաձգելը կամ հռետորաբանությամբ զբաղվելը կգնահատվի իբրև հակում դեպի անարդյունավետություն:
Ի դեպ, նկատենք, որ վերջին շրջանում հաճախակի են դարձել վատ քողարկված սպառնալիքով հորդորները: Նույն բանը կրկնվեց նաև մայիսի 26-ին, Դովիլում: Այնտեղ էլ ՌԴ, ԱՄՆ և Ֆրանսիայի նախագահները հակամարտող կողմերին կոչ էին անում քաղաքական կամք դրսևորել, իսկ այնուհետև զգուշացնում էին, որ «հետագա երկարաձգումը միայն հարցականի տակ կդնի կողմերի հավատարմությունը պայմանավորվածությունների ձեռքբերմանը»: Գուցե իսկապե՞ս այս անգամ Հայաստանն ու Ադրբեջանը լուրջ վերաբերվեցին հզորների նախազգուշացմանը: Ամեն դեպքում, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը կարծես թե հարկ համարեց սա ընկալել ի գիտություն: Նրա վերջին ելույթը էականորեն տարբերվում էր նախորդներից: Բացի այն, որ Ալիևը գտնում էր, թե ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման համար այժմ բարենպաստ պայմաններ են ստեղծվել, նա նաև խոստովանում էր, որ անձամբ իր համար «համանախագահող երկրների ղեկավարների համատեղ հայտարարությունը շատ լուրջ ազդակ էր»: Նախկինում նա երբեք նման բան չէր ասել, թեև այդ նույն ղեկավարները ճիշտ նույն բովանդակությամբ այլ հայտարարություններ ևս արել էին:
Ասվածին պետք է հավելել նաև այն, որ Ադրբեջանի կարծիքով այժմ խնդրին առնչվող մի շարք դրույթներ ամբողջովին բխում են Ադրբեջանի շահերից։ Դրանցից կարևորագույնը Բաքուն գնահատում է այն, որ միջնորդներն անընդունելի են համարում ներկայիս ստատուս քվոն: Եվ հենց սա է, որ իրավունք է տվել Ալիևին մի հերթական անգամ վերջնագիր ներկայացնել Երևանին ու շահագրգիռ երկրներին. «Իմ համոզմամբ, այս փուլում քննարկվող տարբերակը խաղաղ կարգավորման վերջին հնարավորությունն է, որը մենք պետք է օգտագործենք»։
Վերջին է սա, թե՞ հերթականը, պարզ կդառնա մի քանի օրից` Թաթարստանի մայրաքաղաքում կայանալիք հանդիպմանը: Գուցե և կատարվի հրաշքը և Հայաստանի ու Ադրբեջանի ղեկավարները հավանություն տան Մադրիդյան հիմնարար սկզբունքների վերջնական տարբերակին: Հատկանշականն այն է, որ հայկական կողմը նույնպես բավարար չափով ոգևորված է այս հեռանկարով, և դա առավել ակնհայտ դարձավ օրերս նախագահ Ս. Սարգսյանի և Լեռնային Ղարաբաղի պատվիրակության հանդիպման ժամանակ: Միայն թե այս համընդհանուր լավատեսության ֆոնի վրա, որտեղ բոլորը հաղթողներ և շահողներ են, որտեղ դիրքորոշումները մոտեցված են ու հարաձայնությունները` հարթված, ակամա հարց է ծագում` իսկ ո՞վ է լինելու պարտվողը…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԳԵՈՐԳ ՔՐԻՍՏՈՖ ԼԻԽՏԵՆԲԵՐԳ

12 Հնս

… Ոչ մի պայքար, որքան հիշում եմ, այնպես ուժեղ չի խեղաթյուրել ազատության և հավասարության ըմբռնումը, իմչպես մեր օրերինը: «Գնացեք Փարիզ, այնտեղ դուք կտեսնեք, թե ուր է հասցնում հավասարությունը»,- բղավում է մի կուսակցություն: Եվ ցավալի է տեսնել, որ նույնիսկ հայտնի գրողները դրան միացնում են իրենց ձայնը: Ճիշտ այդպես ես կարող էի բացականչել` դուք, որ մեծ երջանկություն եք գտնում մյուս սեռի հետ շփվելուց և նրան սիրելուց, տեսեք հիվանդանոցները, որտեղ պսհվում են քթները թափված հիվանդներ: Կամ դուք, որ մի բաժակ գինու շուրջը շաղակրատում եք բարեկամության քաղցրության մասին, տեսեք թոքախտի ճիրաններում տառապող հարբեցողներին, որոնք, շրջապատված քաղցած երեխաներով, դանդաղ մահանում են: Օ, հիմարներ, պատրաստ եմ ասելու, դե հասկացեք մեզ: Ես կարծում եմ, որ դուք մեզ շատ լավ եք հասկանում, բայց այդպես եք դատում լոկ այն պատճառով, որ վախենում եք, թե` չլինի՞ աշխարհը մեզ հասկանա: Հավասարությունը, որ մենք պահանջում ենք, ավելի տանելի աստիճան է անհավասարության: Հավասարության զանազան աստիճանները և նրանցից մի քանիսը, այդ թվում նաև` սարսափելիները, այնքան շատ են, որքան և անհավասարության զանազան աստիճանները, և նրանցից մի քանիսը նույնքան սոսկալի են: Երկու կողմից էլ կործանում է սպառնում: Այդ իսկ պատճառով, ես համոզված եմ, որ երկու կուսակցությունների խելամիտ ներկայացուցիչները իրարից այնքան էլ հեռու չեն, ինչպես կարծում են, և հավասարությունը մի կուսակցության և անհավասարությունը մյուսի համար, թերևս վերջիվերջո միևնույն հասկացությունն է տարբեր անունով: Բայց այստեղ ինչո՞վ կարող է օգնել փիլիսոփայելը: Այդ վեճը կարող է լուծվել միայն ճակատամարտով, և եթե մի կուսակցությունը հասնի գերակշռության, մասնավորապես, երբ հակառակորդ կուսակցությունը իրեն արդեն շատ սանձարձակ է դրսևորել, ապա դրությունը կարող է ավելի վատանալ:
Սակայն պետք է զգուշանալ, որ չլինի՞թե հավասարության կամ անհավասարության (ինչպես կամենաք) այդ միջին աստիճանը հավասարապես ատելի դառնա երկու կուսակցություններին: Այդ դեպքում, թերևս պետք կլինի այդ միջին աստիճանը ուժով հաստատել: Եվ չպետք է զարմանալ, որ նա, ով դա հաստատի, գուցե դիմի խիստ ուժեղ միջոցների: Սա է այն ընդհանուր պատճառը, թե ինչու միջին վիճակն այնքան անհաստատ է և այնքան հազվադեպ:

Վեհափառն այլընտրանք չունի

10 Հնս

Այսօր մեկնարկում է Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը Գարեգին Երկրորդի միջեկեղեցական և հովվապետական վեցօրյա այցը Վրաստան` Վրաց Ուղղափառ եկեղեցու առաջնորդ Իլիա Բ Կաթողիկոս-Պատրիարքի հրավերով: Անկեղծ ասած, մի փոքր զավեշտական է հնչում հյուրընկալվելու այդ ձևակերպումը, եթե վերհիշենք, թե ինչ գնով հաջողվեց իրականություն դարձնել կաթողիկոսի ուղևորությունը: Հազվադեպ է պատահում, երբ հյուրերն իրենք են համառորեն ծեծում ուրիշի դուռը` ամեն գնով այնտեղ մուտք գործելու մտադրությամբ: Իսկ մեր կաթողիկոսի պարագայում հենց այդպես էլ կար: Գարեգին Բ-ի այցը Վրաստան պետք է կայանար դեռևս անցյալ տարվա հոկտեմբերին, սակայն այդ ժամանակ հայտարարվեց, որ վրացական կողմի առաջարկությամբ այցը կտեղափոխվի նոյեմբերի երկրորդ կես: Ի վերջո, ոչ նոյեմբերին, ոչ էլ դրանից հետո նշանակվող ու փոփոխվող նոր ամսաթվերին Հայաստանյայց եկեղեցու առաջնորդին չհաջողվեց հատել սահմանը: Իսկ հիմա, պարզվում է, որ կարոտալի հյուրը կարող է նույնիսկ եղածին գումարել հովվապետական այցը: Առաջիկա օրերին Հայոց հայրապետը հանդիպումներ կունենա Իլիա Բ Կաթողիկոս-Պատրիարքի, Վրաստանի նախագահ Միխայիլ Սահակաշվիլու, ինչպես նաև Վրաստանում հավատարմագրված դիվանագետների, կրոնական համայնքների առաջնորդների, վրաց և հայ մտավորականության հետ: Հունիսի 12-ին Նորին Սրբության ձեռամբ կվերաօծվի Հավլաբարի Սբ. Էջմիածին եկեղեցին: Իսկ հունիսի 13-15-ը վեհափառը` վրաց պատրիարքի ուղեկցությամբ, Թբիլիսիից կմեկնի Ջավախք, ուր կայցելի Ախալցխա, Ախալքալաք, Գանձա, Ասպինձայի, Նինոծմինդայի ու Ծալկայի շրջկենտրոններ: Սա պիտի համարվի ամենագլխավոր և պատմական քայլը: Հիշեցնենք, որ 1894-ից ի վեր (երբ Խրիմյան Հայրիկը այցելեց Ջավախք), հայոց որևէ կաթողիկոս պաշտոնական այցով Ջավախքում դեռևս չի եղել:
Եվ, այնուամենայնիվ արժե մեկ անգամ ևս մտաբերել, թե ինչեր հաջորդեցին այս ուղևորությանը: Մի քանի հետաձգումների փաստից նյարդայնացած և վիրավորված հայ հոգևորականությունը այս տարվա մարտին Էջմիածնում գումարված Գերագույն հոգևոր խորհրդի ընդլայնված ժողովում լրջորեն քննեց խնդիրը և որոշում կայացրեց ամեն գնով հասնել այն բանին, որպեսզի հունիսին այցը կայանա: Խնդրին միջամտեցին նաև դիվանագետները: Ապրիլի վերջին անընդհատ ինչ-որ պատրվակներ հորինող և գերզբաղված ձևացող Իլիա Երկրորդն ի վերջո ընդունեց Վրաստանում Հայաստանի դեսպան Հովհաննես Մանուկյանին: Հանդիպման ընթացքում քննարկվեցին երկու եկեղեցիների հարաբերություններին առնչվող հրատապ հարցեր, այդ թվում` Վրաստանում ներկայացված ավանդական դավանանքների եկեղեցիներին իրավաբանական կարգավիճակ տրամադրելու խնդիրը: Ու երբ պարզ դարձավ, որ այլևս փոփոխություններ չեն լինելու, Էջմիածինը անմիջապես նախահարձակ եղավ` տեղեկացնելով, որ Թբիլիսի հասնելուն պես բարձրացվելու են բոլոր խնդիրները, այդ թվում` նաև հայկական եկեղեցիների և Ս. Նորաշենի հարցը, որոնք «անհրաժեշտ են քաղաքական տեսանկյունից»: Վերջին որակումը չափազանց հատկանշական էր: Հոգևոր դաշտից քաղաքական դաշտ տեղափոխվելու ակնարկը խորացնում և սրում էր հարաբերություններում առկա դրամատիզմը` իր հերթին վրացական կողմին զգուշացնելով հնարավոր հետևանքների մասին: Այդ շրջանում նույնիսկ կաթողիկոսն ինքը անհրաժեշտ համարեց հանդես գալ հարցազրույցով: Անդրադառնալով Վրաստանում հայկական եկեղեցիների կարգավիճակի խնդրին, նա հույս հայտնեց, որ ջանքերը կպսակվեն հաջողությամբ ոչ միայն Վիրահայոց թեմի գրանցման, այլև Վրաստանում գտնվող հայկական եկեղեցիների վերադարձման հարցում: Վեհափառը նշեց, որ Վիրահայոց թեմից պահանջ է ներկայացվել Վրաստանի իշխանություններին` հետ ստանալու Վրաստանում գտնվող 6 հայկական եկեղեցիները, որպեսզի դրանք դառնան գործող ու ծառայեն թեմին: Այժմ թեմը սպասում է պատասխանին:
Ինչ խոսք, վրացական կողմը տեսնում և զգում է այս համառության ճնշումը: Չի կարելի ասել, թե նրանք գտել են վերջնական լուծման բանալին: Այդ իսկ պատճառով էլ շատերի պարզաբանումների մեջ նկատելի են մանևրելու, խուսանավելու միտումները: Ինչպես վիճելի եկեղեցիների, այնպես էլ Հայ Առաքելական եկեղեցուն իրավաբանական կարգավիճակ տալու հարցերի առնչությամբ վրաց միտրոպոլիտ Գերասիմն ասում է. «Տվյալ փուլում ոչինչ չեմ կարող ասել վիճելի եկեղեցիների մասին: Երբ պատվիրակությունը ժամանի, կնշվեն քննարկվող հարցերը: Ինչ վերաբերում է իրավաբանական կարգավիճակին, դա պետության գերակայությունն է: Իր հերթին Վրացական պատրիարքությունը դեմ չէ, որ հայկական, կաթոլիկ, հրեական համայնքները կարգավիճակ ունենան Վրաստանում»:
Դեմ չեն: Բայց արի ու տես, որ ոչինչ անել չեն կարող: Դրա համար նրանք շատ տեղին պատրվակ ունեն: Ինչպես բացատրում է Հայաստանում Վրաստանի դեսպան Թենգիզ Շարմանաշվիլին, Վրաստանում օրենքը, որը կարգավորում է կրոնական հարաբերությունները, առայժմ ընդունված չէ: Կնշանակի` խնդիրը միայն հայկական եկեղեցուն չի վերաբերում, քանի որ այդպիսի հարց առաջադրում է նաև Վրաստանում կաթոլիկ եկեղեցին եւ մյուս կրոնական հաստատությունները: Եվ ուրեմն թող հայերն էլ մյուսների օրինակով սպասեն, մինչև որ օրենքը կլինի: Կամ չի լինի ընդհանրապես:
Գալով Գարեգին Երկրորդի առաքելությանը, նշենք նաև, որ նրա ուղեբեռում միայն կրոնական խնդիրներ չեն: Վրաստան ճանապարհվելուց առաջ մի շարք հասարակական կազմակերպություններ ու կառույցներ նրան դիմեցին պահանջ-դիմումներով` կոչ անելով անհապաղ այդ երկրի իշխանությունների առաջ բարձրացնել շատերին հուզող հարցերը: «Երկիր» միությունը վեհափառին հիշեցրեց, որ Վրաստանի իշխանությունները հետզհետե խստացնում են իրենց քաղաքականությունը վիրահայության ու ջավախքահայության նկատմամբ, վրացերենի իմացության բարելավման պատրվակով միջոցներ են ձեռնարկվում հայոց լեզուն հանրային կիրառությունից հանելու ուղղությամբ, և դա անտեսելն ու շրջանցելը այլևս անթույլատրելի է: «Լեռնաշխարհ» միությունն ու Սամցխե-Ջավախքի հայկական հասարակական կազմակերպությունների խորհրդը անվերապահորեն պահանջեցին. «Եթե գալիս եք՝ պետք է բարձրանաք Սուրբ Նշան եկեղեցի: Գիտեք, որ այն վրացականացման շեմին է, և հավանաբար Ձեր այցելության ձգձգման խնդիրն էլ այդ է եղել»: Իսկ ահա ջավախահայությունը այցի նախօրյակին հանրագրով դիմեց կաթողիկոսին: Հանրագրում մասնավորապես ասվում էր. «Մենք՝ ներքոստորագրյալներս, կոչ ենք անում Ձեզ Վրաստանի Հանրապետություն կատարելիք այցի ընթացքում, վրաց ուղղափառ եկեղեցու պատրիարք Իլիա Երկրորդի և Վրաստանի պետական այրերի հետ հանդիպման ժամանակ բարձրացնել քաղբանտարկյալ Վահագն Չախալյանի նկատմամբ քաղաքական հետապնդման, ապօրինի ձերբակալության, դատավարության, բանտարկության թեման»: Հանրագիրը ստորագրել էին 1200-ից ավելի մարդ՝ Ախալքալաքի, Նինոծմինդայի, Ասպինձայի, Բորժոմի և Ծալկայի շրջանների հայեր:
Այսքանից հետո Գարեգին Երկրորդն ու նրան ուղեկցող պատվիրակության անդամները պարզապես պարտավոր են դատարկաձեռն ետ չվերադառնալ: Հակառակ պարագայում թե վեհափառի և թե եկեղեցու հեղինակությունը հանրության աչքում կարող է լրջորեն սասանվել:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Եվրոպական հայացք Կենտրոնական Ասիային

9 Հնս

Վիեննայի «Հոֆբուրգ» կոնգրես-կենտրոնում մեկնարկած Համաշխարհային տնտեսական իններորդ համաժողովն իր պայմանական կարգախոսով հուշում էր աշխարհի նոր հայացքի ուղղությունը: «Գործարարներ, դեմքով դեպի արևելք»,- կոչ էր անում այդ կարգախոսը` նախ և առաջ նկատի ունենալով այն ընդհանուր կացությունը, որն այսօր առկա է Արևելյան Եվրոպայից մինչև Կովկաս ու Կենտրոնական Ասիա փռված տարածաշրջանում: Հանդիպման վայրի ընտրությունը ևս պատահական չէր: Ավստրիան Եվրոպայի ու Ասիայի միջև կարևոր խաչմերուկ է դիտվում, և այդ կետից ավելի տեսանելի պիտի լիներ երկու բևեռների թե ընդհանրությունները, թե տարբերությունները:
Համաժողովը, որ նաև մի երկրորդ` «Ընդարձակելով ինովացիայի սահմանները» խորագիրն ուներ, իր հարկի տակ էր մեկտեղել է 67 երկրների կառավարությունների, գործարար աշխարհի, գիտական շրջանակների, քաղաքացիական հասարակության ավելի քան 500 ներկայացուցիչների: Երկօրյա քննարկումների առանցքային թեմաներն առնչվում էին էներգետիկ, առողջապահական, տնտեսական անվտանգության խնդիրներին, ինչպես նաև ենթակառուցվածքային, կիբեռ անվտանգության, մրցունակության բարձրացման հարցերին: Այս բոլորն ինչ խոսք, կարևոր էին: Սակայն հարցրի հարցը պիտի լիներ այն, թե ինչպես և դեպի ուր է պետք շարժվել հետցնցումային ժամանակում: Մեծ մարտահրավերներին դիմակայելու անհրաժեշտությունը այժմ բոլորին ստիպել էր վերանայել ոչ միայն նախկինում որդեգրած խաղի կանոնները, այլև ճիշտ արձագանքել գլոբալ զարգացման ներկա փուլում ի հայտ եկած բարդ խոտորումներին: Իսկ դրանք ծնունդ առան ինչպես համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի, այնպես էլ արաբական աշխարհում անակնկալ «գարնանային վարարումներից», Ճապոնիայում տեղի ունեցած աղետներից հետո` ցուցադրելով անառողջ աշխարհի այն խոցերը, որոնք շտապ վիրահատական միջամտության կարիք էին զգում:
Մի բան ակնհայտ էր. բոլոր տնտեսությունները կառուցվածքային բարեփոխումների կարիք ունեն, մասնավորապես աշխատանքի, ծառայությունների շուկայում: Այժմ արդեն նախկինը չեն կարող լինել պահանջները ատոմային և վերականգնվող էներգետիկայի, սոցիալական և նորարարական ծրագրերի բնագավառում տարվող քաղաքականության մեջ: Հարկ է արագորեն արձագանքել փոփոխվող դեմոգրաֆիական իրավիճակներին: Այդ իսկ պատճառով էլ Վիեննայի համաժողովում ելույթ ունեցողները ջանում էին բացահայտել առկա կարողություններն ու հնարավորությունները, որ դեռևս ունի Եվրամիությունը, իսկ դրա հետ մեկտեղ հստակեցնել իրենց ակնկալիքներն առավել թույլ զարգացած և փոքր պետություններից` Եվրամիությանն ավելի սահուն ինտեգրվելու, ենթակառուցվածքները բարելավելու առումով: «Կենտրոնական Ասիան ու Եվրոպան ունեն ընդհանուր շահեր ու հետաքրքրություններ և դիմակայում են ընդհանուր մարտահրավերների: Տարածաշրջանների միջև ավելի արդյունավետ համագործակցությունը շատ կարևոր է: Բոլոր տարածաշրջանները հետաքրքրված են կայունության ապահովմամբ ու տնտեսական զարգացմամբ: Կայուն, հուսալի և կանխատեսելի պետական կառուցվածքը ներդրումների ապահովման միջավայրի բարելավման բանալին է»,- իր ելույթում շեշտեց Ավստրիայի դաշնային կանցլեր Վերներ Ֆայմանը:
Գործարար ու քաղաքական աշխարհների համար հիմա այլևս երկրորդական խնդիր չէ ինտելեկտուալ ռեսուրսների օգտագործման նպատակով ավելի բարենպաստ պայմանների ստեղծման հարցը, որն իր արդյունքում շահաբեր կլինի երկու տարածաշրջանների համար էլ: Միտքը, որ նորարարությունը տնտեսական աճի ու զարգացման շարժիչ ուժն է, հիմա քչերի համար է օտար փաստարկ դիտվում: Իսկ երբ այդ գաղափարները հնչում են այնպիսի մարդկանց շուրթերից, ովքեր քաղաքական որոշումների վրա ունեն ազդեցություն և ունակ են ձևավորելու բարենպաստ նախադրյալներ, այդ պարագայում երևույթը դադարում է սոսկ դատողություն մնալ:
Ինչ-որ իմաստով Համաշխարհային տնտեսական համաժողովը կարելի էր անվանել ծանոթություն աշխարհագրության հետ: Կարծես դրա մասնակիցները նորովի էին իրենց համար բացահայտում Կենտրոնական Ասիան` զուգահեռաբար հստակեցնելով, թե այն ինչ ունի իրենց առաջարկելու: Հին Աշխարհն այլևս նեղ է գալիս մեծ թռիչքների համար, պահանջում է ընդարձակում, նրա դեմոգրաֆիական պատկերն ու ռեսուրսները չեն կարող մտահոգության պատճառ չդառնալ, իսկ սա տրամաբանորեն թելադրում է մտածել այլ շուկաների մասին, լուրջ ներդրումներ կատարել այնտեղ և ստեղծել նոր աշխատատեղեր:
Իր հերթին Համաշխարհային բանկն այս օրերին հրապարակեց «Համաշխարհային տնտեսական հեռանկարներ» զեկույցը: Ըստ այդ զեկույցի, Ճապոնիայում տեղի ունեցած երկրաշարժն ու քաղաքական ցնցումները Մերձավոր Արևելքում և Հյուսիսային Աֆրիկայում փոքր-ինչ դանդաղեցրել են համաշխարհային արդյունաբերության ու առևտրի զարգացման տեմպերը: Այնուամենայնիվ, կա համոզմունք, որ համաշխարհային տնտեսությունն աճում է ավելի արագ, քան կանխատեսվել էր: Այս աճի հիմնական հատվածը բաժին է ընկնում զարգացող երկրներին: Տեմպերն այդ երկրներում կրկնակի ավելի կլինեն, քան զարգացած տնտեսությամբ երկրներում: Զեկույցի հեղինակները կարծում են, որ որպես հետևանք` աշխարհի տնտեսական աճի գրեթե 46 տոկոսը 2011 թվականին կգա հենց զարգացող երկրներից:
Ինչ վերաբերում է Հարավային Կովկասի երկրներին, ապա սպասվում է, որ մոտակա երեք տարիների ընթացքում մեր տարածաշրջանում տնտեսական աճը կլինի միջինը 4,5 տոկոս: Սա կախված կլինի հումքի բարձր գներից ու Ռուսաստանում և Եվրամիությունում տնտեսական վերականգնման հետևանքներից: Եթե, օրինակ նավթային պաշարներով հարուստ Ադրբեջանում կանխատեսվում է 4,2 տոկոս աճ ու ֆինանսական վիճակի բարելավում, ապա Հայաստանում ու Վրաստանում տնտեսությունները չափազանց զգայուն կլինեն շուկայի տրամադրությունների նկատմամբ այն պատճառով, որ նրանց բյուջեի պակասուրդը մեծ է: Այնպես որ, մեզ վիճակված է դարձյալ մի քանի տարիների համբերատարություն, եթե, իհարկե, երկիրը գտնվի հուսալի ձեռքերում, իսկ այդ երկրի բախտը տնօրինող կառավարիչները չտանեն մեզ «ի փորձություն»:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

«Բացառիկ», «եզակի», «բեկումնային»….

9 Հնս

Պահպանելով դեպի զարգացում տանող դեպքերի հաջորդականությունը, այս օրերին տարածաշրջանում են ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները: Նրանք նոր առաջարկներ չեն բերել: Հանդիպումների ընթացքում քննարկումներ են ընթանում նախկին առաջարկների շուրջ: Ավելի ուշ` հունիսի 11-ին, Հայաստանի, Ադրբեջանի և Ռուսաստանի ԱԳ նախարարները կհավաքվեն Մոսկվայում: Եթե վստահելու լինենք այդ առթիվ տարածված տեղեկատվությանը, վերջիններս իրենց նախագահներից հանձնարարություն են ստացել` լուծել Սոչիի հանդիպումից հետո մնացած հարցերը: Ոչինչ նոր չէ, անակնկալ քայլեր չեն արվել, և այնուամենայնիվ բոլորը խոսում են հունիսի 25-ին Կազանում սպասվող մեծ բեկումի մասին: Ընդ որում, այդպես ասում են նաև նրանք, ովքեր քիչ թե շատ մոտ են կանգնած խնդրին, գիտեն ոչ միայն դրա էությունը, այլև այնպիսի մանամասներ, որոնց մասին լայն հանրությունն անտեղյակ է: Այսպես, Մինսկի խմբի ռուսաստանցի համանախագահ Իգոր Պոպովը հայտարարում է, թե գործընթացն ակտիվացել է և կարելի է արագ արդյունքներ ակնկալել: Նույնն է պնդում ամերիկացի համանախագահ Ռոբերտ Բրադկեն. «Ներկայումս խնդրի խաղաղ կարգավորման եզակի հնարավորություն է ստեղծվել, և կողմերը չպետք է բաց թողնեն այս հնարավորությունը, քանի որ այս հակամարտությանն այլ լուծում չկա»: Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեթ Դավութօղլուն իր հերթին է կարծիք հայտնում, թե Ղարաբաղյան գործընթացում «ճեղքման դրական նշաններ» է տեսնում` միաժամանակ ողջունելով Ադրբեջանի «վճռական ու լավատեսական» դիրքորոշումը այդ առնչությամբ: Իսկ Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմից ասվում է, որ վերջին ժամանակներս շատ դրական ազդանշաններ են երևան եկել, որոնք հնարավորություն են տալիս արդյունքներ սպասել: Նրանք նույնիսկ չեն բացառում, որ նախագահները կստորագրեն արձանագրություն կամ ինչ-որ մի այլ փաստաթուղթ։ Արդեն ասվածին իր լուման է բերում նաև ամերիկյան Heritage վերլուծական կենտրոնը` խոսելով Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման «բացառիկ հնարավորության» մասին: Միաժամանակ, ամերիկացի վերլուծաբանները գտնում են, որ հայկական կողմը կարող է կորցնել այդ հնարավորությունը, քանի որ «ավելի անզիջում է»:
Ինչպես տեսնում ենք, համատարած օպտիմիզմ է ու պայծառ հույսերի առատություն: Առայժմ միայն Հայաստանն է, որ անթափանց լռություն է պահպանում և էական ոչինչ չի ասել Կազանում սպասվող շրջադարձերի մասին: Փոխարենն այստեղ վերապահությամբ են լսում մյուսների ոգևորիչ բացականչությունները` փորձելով հասկանալ դրանց նպատակը: Ոմանք կարծում են, թե ավելորդ լավատեսությամբ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները ընդամենը ձգտում են ցույց տալ, թե իբր լուրջ ջանքեր են գործադրում Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի լուծման գործում: Իսկ իրականում միանգամայն հնարավոր է, որ սա սոսկ ընդհանուր դիվանագիտական բանաձև է, որի նպատակն է հերթական անգամ հիշեցնել արդյունքների ակնկալիքի մասին: Մինչդեռ բոլորին է հայտնի, թե որքան դժվարությամբ է գործընթացն առաջ ընթանում` միմյանց հակասող սկզբունքների առկայության պայմաններում: Ավելորդ է հիշեցնել նաև այն մասին, որ հիմնարար սկզբունքների համաձայնեցումը դեռևս չի նշանակելու խաղաղ համաձայնագրի ձեռքբերում։ Եթե անգամ դրանք ընդունվեն, ապա երկար ամիսներ են պահանջվելու համաձայնագրի վրա տարվող աշխատանքները վերջնական տեսքի բերելու համար:
Հայաստանում նաև այն կարծիքին են, որ սխալ է պնդելը, թե իբր ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահող երկրների դովիլյան հայտարարությունում ամեն ինչ բխում է հայկական կողմի շահերից: Հիշեցնելով, որ նրանց հայտարարության մեջ ասվում էր, թե կողմերը պետք է աշխատանք սկսեն առկա փաստաթղթերից ինչ-որ մեկի վերամշակման ուղղությամբ, ոմանք համոզված են, որ առկա փաստաթղթերից և ոչ մեկի մոդիֆիկացումը չի արտահայտում մեր տեսակետը: Այս կացությունից դուրս գալու մի քանի ելքերից է համարվում նաև այն ծայրահեղ քայլը, համաձայն որի հայկական կողմը պետք է ինչ-որ փուլում դուրս գա բանակցություններից և պնդի դրանք զրոյից սկսելու անհրաժեշտությունը, ընդ որում` արդեն Ստեփանակերտի մասնակցությամբ:
Ի դեպ, օրերս ԼՂՀ ներկայության անհրաժեշտության մասին խոսեց նույնիսկ ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացուցիչ Անջեյ Կասպրչիկը` նկատելով, որ չնայած հրադադարի հաստատման համաձայնագրի տակ կա երեք կողմի ստորագրություն` Հայաստան, Ադրբեջան և Լեռնային Ղարաբաղ, այնուամենայնիվ պաշտոնական Բաքուն ամեն կերպ խուսափում է Ստեփանակերտի հետ երկխոսությունից` դրանով իսկ խուսափելով «Ղարաբաղի իրավասուբյեկտությունը ճանաչելուց»: Իսկ դիվանագետը գտնում է, որ բանակցությունների ներկայիս ձևաչափի պարագայում անգամ անհրաժեշտ է հաշվի նստել Ստեփանակերտի կարծիքի հետ: «Որևէ բան առանց Ստեփանակերտին տեղյակ պահելու չի կատարվում: Երբ գործը հասնի կոնկրետ արդյունքներին, Ղարաբաղն էլ պետք է ընդունի դրանք»,- ասաց Կասպրչիկը:
Ապագա զարգացումների մասին ենթադրություններ անելու ժամանակ դեռ կա: Իսկ այս օրերին հասարակության ուշադրության կենտրոնում երկու այլ դրվագներ են, որոնք հմտորեն մեջտեղ բերվեցին և դարձան բուռն քննարկումների առարկա: Դրանցից առաջինի հեղինակը Ադրբեջանի արտգործնախարար Էլմար Մամեդյարովն էր, ով հանկարծ որոշեց խոսել խաղաղապահ ուժերի տեղակայման մասին: Ըստ նրա, կողմերի միջև արդեն իսկ համաձայնություն է ձեռք բերվել խաղաղապահ ուժերի մասին, որոնք տեղակայվելու են Լեռնային Ղարաբաղում, և դրանք չեն լինելու ոչ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահող երկրներից, ոչ էլ տարածաշրջանի երկրներից: Հայտնի փաստ է, որ Հայաստանը կտրականապես դեմ է արտահայտվում ամեն կարգի օտար ռազմական միավորների ներկայությանը տարածաշրջանում, և այդ իմաստով Մամեդյարովի այս «բացահայտումը» որոշ իմաստով կասկածելի է թվում:
Հաջորդ դրվագը, որ հրապարակ եկավ օրերս, վերաբերում է ԼՂՀ ժամականավոր կարգավիճակին, որը Մադրիդյան սկզբունքներով նախատեսվում է սահմանել մինչև հանրաքվեի անցկացումը: Ահա սրա մասին նույն Անջեյ Կասպրչիկը հայտարարեց, թե այդ կարգավիճակը չպետք է ավելի ցածր լինի, քան Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ներկայիս կարգավիճակն է: Այդ պարագայում անհրաժեշտ կլինի հիշյալ ժամականակավոր կազմավորման միջազգային ճանաչումը: «Շրջանակային համաձայնագրի ընդունումից հետո մանրամասների շուրջ բանակցություններ կընթանան»,- կարծում է Կասպրչիկը: Այստեղ ավելորդ չէ վերհիշել այն հին թեզը, ըստ որի Մադրիդյան սկզբունքներով առաջարկվող «ժամանակավոր կարգավիճակն» այսպես կոչված «ներկայիս կարգավիճակ գումարած միջազգային ճանաչում» բանաձևն է ենթադրում: Սակայն սրա հետ մեկտեղ նկատենք նաև, որ նախագահներ Օբամայի, Սարկոզիի և Մեդվեդևի հայտարարություններում «հանրաքվե» տերմինը չի օգտագործվում, փոխարենը տրված է «իրավական պարտադիր հետևանք առաջացնող կամարտահայտություն» ձևակերպումը: Թե ինչպիսի անակնկալներ հետագայում կարող է մատուցել այս տարբերությունը, դժվար է ասել: Էականն այս պահին այն է, որ Կազանի բանակցություններից առաջ ամենքն էլ մի վերջին անգամ հստակեցնում են իրենց դիրքորոշումները և «մարտադաշտ» գնում «ոչ մի քայլ ետ» կարգախոսի ուղեկցությամբ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: