Պահոց | Օգոստոսի, 2012

ՆԺԴԵՀԻ ԴԻՄՈՒՄԸ ՀԱՅ ԲՈԼՇԵՎԻԿՆԵՐԻՆ

31 Օգս

27 սեպտեմբերի 1920 թ.
Տաշտուն
Քյուրդիքենդ եկած բոլշևիկ կոչվածներին
Դուք լսած կլինեք իմ անունը և գիտեք, որ ես դավաճաններին կոտորում եմ շների պես: Լսել եք, չէ՞, Ալանգյազի և Շիվանիձորում տարած մեր հաղթության մասին: 300-ից ավելի սատակած-սպանվածների դիակները այժմ շները և գայլերն են քրքրում: Ես թուրքերին և ռուսներին այն հաճույքով չեմ կոտորում, ինչպես կոտորել եմ տալիս կռվի ժամանակ և կռվից դուրս հայ ցեղի տականքը, մուռտառությունը կազմող հայ կաշառված լրտեսներին և դավաճաններին:
Խեղճեր, ձեզ խաբել են, ուղարկել Օխչիձոր, իսկ իրենք, ռուսները, Սիսիանի վրայով գիշերներն են փախչում: Լսե՞լ եք գեներալ Վրանգելի դեսանտի և հաղթանակների մասին: Գիտե՞ք, որ պոլյակները Մոսկվա են մտնում: Դաղստանը ապստամբել է և շների պես է կոտորում և զինաթափ անում բոլշևիկներին:
Ադրբեջանում երրորդ օրն է, ինչ զինաթափում են ռուսներին: Շատ տեղերում կոտորում են: Հայկական զորքերը մտնում են Նախիջևան և Սիսիան: Ձեր կեղծ ռուս և թուրք ընկերները մեր երկու ֆրոնտում էլ փախել են, ջարդվելուց հետո:
Զգույշ եղեք, հերիք է, որքան Ադրբեջանի կույր գործիքը դարձաք: Ձեզ մի օր ժամանակ եմ տալիս, եթե չթողեցիք-հեռացաք այդ ձորը` Ալանգյազի և Շիվանիձորի սևը ձեր գլխին կբերեմ: Խեղճ եք, հայ տղաներ, չեք վախենում, որ վաղը, երբ դուք բացակայում եք Սիսիանից, մինչև ատամները զինված Հաջի Սամլուն և Մենքենդը գիշերով կիջնեն ու սրի կքաշեն ձեր կին ու երեխաներին: Վերադարձեք, խեղճեր, վերադարձեք ձեր գյուղերը, վերցրեք հրացաններդ և նստեք ձեր դիրքերում, որ թրքությունը ձեր ծնողների արյունով Ձեր երկիրը չներկի:
Հրամանատար` ՆԺԴԵՀ

Advertisements

ՄԱՐԻՆԱ ՑՎԵՏԱԵՎԱ

30 Օգս

* * *
Դեռ երեկ անթարթ ինձ էիր նայում,-
Այսօր հայացքդ մի կողմ ես հառել.
Երեկ մինչև լույս ինձ էիր փարվում,-
Արտույտներն այսօր ագռավ են դառել.

Դու խելացի ես, ես` հիմար այնքան,
Դու կենդանի ես, ես` նման քարի.
Օ, հավերժական կանացի կական.
— Ասա, սիրելիս, ես քեզ ի՞նչ արի…

Ջուր են արցունքն ու արյունն իր համար,
Նա լվացվում է արյուն-արցունքով.
Ոչ, մայր չէ սերը,- խորթ մայր է, խորթ մայր,
Եվ գութ չեք գտնի դուք նրա ձեռքով:

Սիրելիներին նավերն են տանում,
Ճերմակ ճամփեքը ձորի ու սարի.
Եվ նույն կականն է արար աշխարհում`
— Ասա, սիրելիս, ես քեզ ի՞նչ արի…

Դեռ երեկ էր, որ ծնկներս գրկած
Ինձ Չինմաչինից վեր էիր դասում,
Եվ երբ շոյեցիր ձեռքիս ափը բաց,
Կյանքս` սև գրոշ, գլորվեց փոշում:

Մանկասպանի պես լքված ու անսեր
Կանգնած եմ հիմա ատյանում չարի.
Դժոխքում անգամ ես նույնը կասեմ.
— Ասա, սիրելիս, ես քեզ ի՞նչ արի…

Հարց կտամ մահճին, գորգին, թավիշին.
— Հանունի ինչի՞ է տառապանքն այս սև…
— Համբուրեց, գնաց գիրկը ուրիշի,
Գնաց ուրիշին համբուրի,- կասեն:

Ինձ սովոր արիր բոցի ու հրի
Եվ սառցակալած դաշտը նետեցիր.
Ահա, իմ անգին, դու ինձ ինչ արիր,
Իսկ ես, ես, ասա, քեզ ի՞նչ արեցի…

Ամեն ինչ գիտեմ, իզուր մի վիճիր.
Էլ սիրուհի չեմ, էլ կույր չեմ արդեն.
Այնտեղ, ուր հզոր սերը նահանջի,
Մահ-այգեպանն է ցցվում դեմառդեմ:

Ի՞նչ իմաստ ունի ծառը զուր ցնցել`
Հասած խնձորն է լոկ ընկնում ծառից…
Ներիր, ինչ որ քեզ արել եմ, ասել…
Բայց ասա, ասա` ես քեզ ի՞նչ արի…

Թարգմ. Գ. Էմին

ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՍԱՐՅԱՆԻ ՆԱՄԱԿԸ ԼԵՈՆԻԴ ԲՐԵԺՆԵՎԻՆ

30 Օգս

22.01.1968 թ.
Երևան
Մեծարգո Լեոնիդ Ւլյիչ
Մոտ օրերս լրանում է իմ 88 տարին և նախքան այս աշխարհից հեռանալը ցանկություն ունեմ ոտք դնել այն հողի վրա, որտեղից դուրս են եկել իմ նախնիները:
Դրանք միջնադարյան Հայաստանի մայրաքաղաք Անիի ավերակներն են, որոնք գտնվում են Թուրքիայի հետ սահման կազմող Ախուրյան գետի հանդիպակաց ափին: Դա` համաշխարհային նշանակության ճարտարապետական այդ հուշարձանը, իմ ժողովրդի հպարտությունն է և սեփականությունը: Հինգ քառակուսի կիլոմետր տարածքը, որը զբաղեցնում են Անի քաղաքի ավերակները, մեծ չէ, բայց այդ փոքր հողակտորը հանդիսանում է Հայաստանի սրբավայրը:
Ես ողջ ժողովրդի անունից, ողջ քաղաքակիրթ մարդկության անունից խնդրում եմ Ձեզ, վերադարձրեք Անին մայր հայրենիքի գիրկը, թույլ միք տա նրան վերջնականապես անհետանալ օտարերկրյա տիրապետության հարվածների տակ:
Փրկեցե՛ք Անին և շնորհակալ հայ ժողովուրդը ողջ աշխարհի առջև դարեդար կհատուցի Ձեզ խորին երախտագիտությամբ և հիացմունքով:

ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՍԱՐՅԱՆ
Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս
ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ
Լենինյան մրցանակի դափնեկիր:

ՊԼԱՏՈՆ

29 Օգս

Բռնատիրությունը առաջանում է, հարկավ, ոչ որևէ այլ հասարակարգից, այլ հենց դեմոկրատիայից: Այլ կերպ ասած` ծայրահեղ ազատությունից գոյանում է մեծագույն և դաժանագույն ճորտությունը: Դեմոկրատիան հարուցում է մի հիվանդություն, որը ես համարում եմ առանձնահատուկ տեսակի. անբան ու վատնիչ մարդկանց ի հայտ գալը: Մենք նրանց նմանեցրել ենք բոռերին: Բոռերից ամենաթունավորները ճառեր են արտասանում և գործում են, իսկ մյուսները նստոտում են հարթակին ավելի մոտ, բզզում ու չեն թողնում, որ մեկնումեկն ուրիշ բան ասի… Վերջիվերջո, երբ նրանք տեսնում են, որ զրպարտիչների կողմից խաբված ժողովուրդը պատրաստ է ոչ թե չարությունից, այլ չիմանալուց հաշվեհարդար տեսնել իրենց հետ, այդժամ կամա թե ակամա նրանք իսկապես դառնում են օլիգարխիայի ջատագովներ… Նշանակում է` արդեն հստակ է, որ երբ հայտնվում է բռնակալը, նա հասակ է առնում հենց այդ արմատից, այսինքն` որպես ժողովրդի թեկնածու…

ՋՈՆ ՍԹԵՅՆԲԵՔԸ ԵՂԵԼ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

29 Օգս

Ջոն Սթեյնբեքը եղել է Հայաստանում: Այս փաստը շատերի համար պիտի անակնկալ լինի: «Եթե եղել է, ինչու՞ այդ մասին ոչինչ չի ասվել»,- կհարցնեն նրանք: Ինչպե՞ս է պատահել, որ ամերիկյան գրականության մեծագույն դեմքերից մեկը, Պուլիտցելյան ու Նոբելյան մրցանակների դափնեկիրն այցելել է մեր երկիր, մինչդեռ դրա մասին նույնիսկ ամենահակիրճ հիշատակությունն անգամ չկա:
Նման հարցերի պատասխանը թերևս պետք է փնտրել իր ժամանակի մեջ: Բայց որ Սթեյնբեքն իսկապես եկել է Հայաստան, դա անժխտելի է:
Իսկ պատմությունն այսպիսին է: 1963 թ. Կարիբյան ճգնաժամից հետո ԱՄՆ-ԽՍՀՄ հարաբերությունները կարգավորման կարիք էին զգում: Եվ պետական այրերն այդ գործում ներգրավեցին ոչ միայն դիվանագետներին, այլև մտավորականներին: Միացյալ Նահանգների նախագահ Ջոն Քենեդին Սպիտակ Տուն հրավիրեց Սթեյնբեքին և առաջարկեց իբրև բարի կամքի դեսպան մեկնել Խորհրդային Միություն: Ուղևորությունը կայացավ 1963 թ աշնանը: Հայտնի է, որ կնոջ հետ ԽՍՀՄ ժամանած գրողը եղավ Մոսկվայում, Կիևում, Թբիլիսիիում, Լենինգրադում, իսկ այնուհետև ճանապարհ ընկավ դեպի Երևան:
Պետք է ասել, որ մինչ նշանավոր հյուրի ժամանումը Հայաստանում արդեն կար որոշակի նախատրամադրվածություն: Գաղափարախոսական քարոզիչները ջանք չէին խնայել բացատրելու, որ Երևան պիտի գար կապիտալիստական մշակույթի «շնաձկներից» մեկը, կոսմոպոլիտ, թափառական, հարբեցող, Դոն Ժուանի համբավ վայելող Ջոն Սթեյնբեքը, որի կերպարի այս «նրբերանգների» թիկունքում խամրում էր ամենագլխավորը` տաղանդավոր մարդը: Հրահանգն այն մասին, որ օտարերկրացու հետ զրույցներում և շփումներում անհրաժեշտ էր լինել առավելագույնս զուսպ և շրջահայաց, լրացվում էր այն պահանջով, որ Սթեյնբեքը Հայաստանից պիտի հեռանար լավագույն տպավորություններով: Իսկ Երևանում գրողին և նրա կնոջը մշտապես ուղեկցում էին քաղաքացիական հագուստով անժպիտ մարդիկ` նրանց առաջարկելով այն երթուղին և ծագիրը, որ վաղօրոք մշակված էր:
Բայց և այնպես հայաստանյան հանդիպումներն իրենց ջերմությամբ և անմիջականությամբ խախտեցին սահմանված «չափորոշիչները», ու թեև դրանց մասին չափազանց քիչ տեղեկություններ կան, սակայն եղածն էլ բավարար է պատկերացում կազմելու, թե ինչպիսի երկիր ու ժողովուրդ տեսավ Սթեյնբեքն իր հայրենիքից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու:
Ժուռնալիստների միության կողմից Սթեյնբեքին ուղեկցում էր հայտնի լրագրող Վլադիմիր Շահնազարյանը: Լուսանկարներ էր անում Մոսկվայից եկած ֆոտոթղթակից Յուրի Լևինը: Նաև նրանց օգնությամբ է, որ այսօր հնարավոր է վերականգնել այն օրերի մի քանի դրվագներ: Սակայն ի՞նչ է հայտնի այդ մի քանի օրերից: Տեղեկություններ կան այն մասին, որ Սթեյնբեքը մասնակցել է Սայաթ-Նովայի ծննդյան 250-ամյակի տոնակատարությանը, եղել է Հայաստանի տեսարժան վայրերում, դիտել պատմության հուշարձաններ: Իսկ այնուհետև նա այցելել է Մարտիրոս Սարյանին: Սարյանը որոշում է նկարել գրողի դիմանկարը: Այս հանդիպման մասին մի հետաքրքիր դրվագ է պատմում Վ. Շահնազարյանը.«… Բոլորը լքում են արվեստանոցը, Սարյանը սկսում է նկարել: Սակայն որոշ ժամանակ անց Սթեյնբեքը դուրս է թռչում սենյակից ու տագնապով ասում է ներկաներին.
— Ծերուկն իրեն վատ է զգում: Նա բարկացած է ու ինքն իրեն բարձրաձայն քրթմնջում է…
Հավաքվածները ներս են մտնում, իսկ այնտեղ Սարյանը է` վրձինը ձեռքին և քթի տակ խոսում է. «Ինչ երկնագույն աչքեր ունես: Մի՞թե գույնը չեմ որսալու… Ծեր ավանակ, հարյուր տարի է նկարում ես ու այդպես էլ չսովորեցիր մարդ պատկերել…
Դիմանկարն իսկապես հրաշալի էր ստացվել: Կտավը դիտելուց հետո Սթեյնբեքն ասաց.
— Նա գիգանտ է»:
Բարեբախտաբար, պահպանվել է Սթեյնբեքի այցելության գրավոր վկայությունը, և դրա հեղինակը հենց մեծահամբավ հյուրն է: ԱՄՆ վերադառնալուց հետո որոշ ժամանակ անց Ջոն Սթեյնբեքը մի նամակ է հղում Խորհրդային Հայաստանի գրողներին, որը ներկայացնում ենք ստորև.
«Գրողների Միություն, Երևան
Սիրելի բարեկամներ,
Ես մտադիր էի առանձին-առանձին գրել ձեզ բոլորիդ, որպեսզի շնորհակալություն հայտնեի այն հյուրընկալության և սիրալիրության համար, որով ընդունեցիք մեզ` վերջերս կատարած մեր շրջագայության ժամանակ: Բայց երբ սկսեցի մտաբերել այն բազմաթիվ մարդկանց, որոնք մեր բարեկամներն են դարձել, իսկույն ըմբռնեցի, որ այդպիսի ծրագրի իրականացումը մի քանի տարի կպահանջի: Կան նաև այլ դժվարություններ: Անտարակույս, պետք է, որ գրեի Մեծ Նկարչին`Սարյանին և նրա ընտանիքին, բայց ի՞նչ ձևով պետք է շնորհակալություն հայտնեի այն գյուղացի մարդկանց, որոնք անուշ սուփրա փռեցին խոտի վրա` լեռներում, կամ այն զույգին, որ մեզ սառն ու թարմ խաղողահյութով հյուրասիրեց բարձրաբերձ տաճարի մոտ:
Ես նրանց անունն անգամ չգիտեմ, բայց կուզենայի, որ նրանք իմանան, թե որքան նշանակալից տեղ են գրավում մեր հիշողություններում:
Մենք այնքան շատ բան ենք հիշում և անչափ հաճույքով ու ջերմությամբ… Երգերը` սեղանի շուրջ, վանքերը` անհավատալի, ժայռափոր, վեհ գահավանդը` ծռված խորը կիրճի վրա, որտեղ հռոմեական լեգիոններն են քայլել, և լուսաբացի տեսքը Արարատ լեռան, և այն, թե ինչպես էր փոխվում նա հետմիջօրեին, և Սայաթ-Նովայի երգերի բառերը, որ անծանոթ էին մեզ, բայց անչափ քաղցրահնչուն:
Վերհիշում եմ Երևանի հնամյա փառքը` լեռան չափ բարձրացած իր սերունդներով, և նրա հարատևումը… Սիրելի մի երկիր, սիրելի մի ժողովուրդ, և հարատևող… Դա է գլխավորը` հարատևումը…
Մենք հիշում ենք, այո, այն միտքը, որ մեր ճանապարհորդության ընթացքում գալիս էր սուր ածելու պես… Չնայած մեզ բաժանող մղոններին ու օվկիանոսներին, չնայած բարքերի, գաղափարախոսության, մեթոդների ու տեխնիկաների, պատմությունների ու ծագման, կենսափորձերի ու հիշատակների զանազանությանը, այն ամենին, որ պետք է տարբերեր մեզ, այնուամենայնիվ, մենք ավելի շատ ենք նման իրար, քան իրարից տարբեր:
Ազնվությունը ինտերնացիոնալ է, միջցեղային:
Ազնվության համար լեզու անհրաժեշտ չէ, որովհետև դա էլ մի լեզու է:
Ոչ, տարբեր չեն մեր իղձերն ու կարիքները: Ի՞նչ են դրանք. խաղաղություն, բարեկամություն, բավարար բարեկեցություն` տվայտանքը հեռու պահելու մեզնից, նաև իրավասություն, ժամանակ, ուժ և կամք բոլոր մարդկանց համար, որ ապրեն ու ձգտեն իրենց կարողությունների բարձրագույն գագաթին:
Այդ ենք ուզում մենք և դուք… Բարեբեր մի աշխարհ, որ չաղարտվի չարամտությամբ կամ տագնապալի աղմուկով, մի դռնբաց աշխարհ, ուր երեխաները կարողանան արտաքնապես ծիծաղկոտ մեծանալ և ներքուստ` ոչ վիրավորված, ոչ էլ խոժոռ:
Եվ եթե այս ամենով մենք նման ենք իրար, էլ ինչու՞ զարմանալ, որ մենք սիրալիր ընդունելության և վերաբերմունքի արժանացանք Երևանում:
Հայաստանն իր հետքը դրոշմեց մեզ վրա: Հարուստ և չքնաղ մի երկիր է դա: Էլ ինչու՞ զարմանալ, որ գրգռել է ներխուժողների ագահությունը: Սակայն եթե Հայաստանը բարեբեր մի երկիր է, ապա նաև բախտավոր է, որ ունի մի ժողովուրդ, որը կրքոտությամբ գիտակցում է նրա գեղեցկությունը և իր սերն է խփել հրե ու ցասումնալի դարերի փորձաքարին: Այդ երկաթյա սուրն է Հայաստանի ուժը, այնպես որ երկիրն օրհնված է իր ժողովրդից և ժողովուրդը` իր երկրից:
Այս զգացումը մենք վերցրինք ձեզնից, և շնորհակալ ենք դրա համար, քանզի գիտենք, որ էլ երբեք օտար չենք լինելու Հայաստանում:
Ձեր Ջոն Սթեյնբեք»:

Թեև գրողը խոստովանում էր, որ բոլորին առանձին-առանձին գրել չի կարող, սակայն մեկի համար նա բացառություն է անում: Եվ այդ ընտրյալը բանաստեղծ Հովհաննես Շիրազն էր: Ահա նրա այն նամակը, որ նա հասցեագրել է Շիրազին.
«Սիրելի ընկեր,
Այն ժամանակներից ի վեր , ինչ իմ կինը ՝ Էլենը և ես վերադարձել ենք տուն , Երևանում կատարած մեր այցելությունը, Ձեզ և Ձեր վերաբերմունքը մեր մտքերում են մնացել: Ձեր ջերմ հյուընկալությունը մեզ հետ է՝ որպես բարի հիշողություն: Մենք չենք մոռանում Ձեր աստվածային այգիները, որոնք երազ չէին: Եվ պիտի խոստովանենք, որ իսկապես Հայաստանի գեղեցկությունն իրական է:
Իհարկե, մենք ունեցանք որոշակի հակադրություններ և տարաձայնություններ մեր տեսակետներում, բայց մենք բնական ենք դա ընդունում, և այն չի կարող խոչընդոտել մեր ընկերությանը:
Ես այն եզրակացության եմ եկել, որ աշխարհում ամեն բան կա՝ և լավ, և վատ, և ուրախություն, և զզվելի աղբ, և ծիծաղ: Ու ես հավատում եմ , որ ընկերները միասին ամեն բան հաղթահարում են, երբ միասին են ծիծաղում, իսկ ես հիշում եմ, որ մենք Երևանում միասին ծիծաղելու բավականին առիթներ ենք ունեցել:
Հուսով ենք, որ մի օր կայցելեք մեզ: Անկասկած հավատում ենք, որ առիթ կունենանք Ձեզ հյուրընկալել այն նույն ջերմ ընդունելությամբ, որ մենք ստացել ենք Ձեզնից:
Ձեր ընկեր` Ջոն Սթեյնբեք
Մայիս 9, 1964»:

Տեղեկություններ կան այն մասին, որ իր ուղևորության ընթացքում Սթեյնբեքը օրագրային գրառումներ է կատարել: Հավանաբար մի օր դրանք լույս աշխարհ կգան և մենք ավելին կիմանանք, թե մեր երկրում ինչ է տեսել ու լսել ամերիկացի մեծ արվեստագետը մոտ կես դար առաջ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԱԴՈԼՖ ԿՆԻԳԳԵ

28 Օգս

Եթե դու ինչ-որ բան չունես, եթե թախիծն ու տխրությունը ճնշում են կուրծքդ, եթե ինչ-որ բանի պակաս կա, եթե մտքի ու սրտի թուլություն ես զգում, ապա ոչ մեկին մի բողոքիր, բացի նրան, ումից անկասկած օգնություն ես ակնկալում: Քչերն են, որ հոժարակամ մասնակից կդառնան քո վշտին:
Նույն կերպ մի պարծեցիր քո երջանկությամբ: Պետք չէ ուրիշների աչքում չափից ավել փայլել ճոխությամբ, հարստությամբ և ձիրքով: Եզակի մարդիկ են ընդունակ հանդուրժելու նման առավելությունն առանց տրտունջի ու նախանձի:
Ամեն մեկին մի պարզիր քո աջ ձեռքը, մի գրկիր յուրաքանչյուրին, ամեն պատահածի մի սեղմիր կրծքիդ: Ի՞նչ կմնա ամենաարժանավորի և ամենասիրելիի համար, և ո՞վ կվստահի քո բարեկամության նշաններին, ո՞վ արժանի գին կտա, եթե դու դրանք մսխում ես առանց այլևայլության…

ՍԵՄՈՒԵԼ ԲԵՔԵԹ

27 Օգս

Արի մեր ժամանակը չվատնենք դատարկ խոսակցությունների վրա: Արի մի բան անենք, քանի հնարավորություն ունենք: Ամեն օր չէ, որ մեր կարիքը զգացվում է: Իհարկե, անձամբ մեր կարիքը չէ, որ զգացվում է: Ուրիշները նույն բանը կարող էին անել նույն հաջողությամբ, եթե ոչ ավելի լավ: Ամբողջ մարդկությանն են ուղղված օգնության այս կանչերը, որ դեռ հնչում են մեր ականջներում: Բայց այս տեղում, այս ժամանակ ամբողջ մարդկությունը մենք ենք, ուզում ենք մենք դա, թե ոչ: Արի անենք այն ամենը, ինչ կարող ենք, քանի դեռ շատ ուշ չէ: Արի արժանի կերպով ներկայացնենք միանգամից կեղտոտ ամբոխը, որին դաժան ճակատագիրը կապել է մեզ: Ճիշտ է, որ երբ մենք ծալած ձեռքերով կշռում ենք թերն ու դեմը, ոչ մի վստահություն չի մնում մեր նմանների նկատմամբ: Վագրը նետվում է օգնելու իր ազգակիցներին առանց մտածելու, կամ էլ գողեգող փախչում է անտառի խորքը: Բայց դա չէ խնդիրը: Ինչ ենք անում մենք այստեղ, սա է խնդիրը: Եվ մենք օրհնված ենք, որ գիտենք պատասխանը: Այո, այս հսկայական խառնաշփոթում մի բան է միայն հասկանալի: Մենք սպասում ենք Գոդոյի գալուն…

ԱԼԲԵՐ ՔԱՄՅՈՒ

26 Օգս

Միայնություն: Դու գիտես ինչ բան է միայնությունը, բայց որը՞: Ա, դու չգիտես, որ միայնակ երբեք չենք լինում: Ամենուրեք անցյալի և ապագայի ծանրությունն է մեզ ուղեկցում: Մարդիկ, որոնց սպանել են, մեզ հետ են: Բայց դա դեռ հեշտ է տանել: Իսկ նրա՞նց, որոնց սիրել ենք և նրանց, որոնց չենք սիրել, որ մեզ են սիրել, ափսոսանքը, ցանկությունը, դառնությունը և մեղմությունը, անառակները և աստվածների պանթեոնը… Միայնակ: Ախ, եթե գոնե այդ ուրվականներով թունավորված միայնության փոխարեն, որ իմն է, կարողանայի ճաշակել ճշմարիտը, լռությունը և ծառի սոսափը… Միայնություն:

«Կալիգուլա»

ՋՈՆ ՕՍԲՈՐՆ

26 Օգս

Բոլորը փախչում են կյանքի տանջալից ծանրությունից: Եվ մանավանդ սիրուց: Իմաստ չունի սիրո մեջ ինքն իրեն խաբել: Չես կարող սիրել առանց ձեռքերդ կեղտոտելու, սերը ծանր աշխատանք է: Սերը ջղեր ու հոգու արիություն է պահանջում: Եվ եթե ուժ չունես դիմանալու, որ չքնաղ, անբիծ հոգիդ տակնուվրա լինի, ուրեմն ավելի լավ է ընդհանրապես հրաժարվես մարդկանց նման ապրելուց և սուրբ ձեռնադրվես… Անարդարությունն էլ ինչպե՞ս է լինում. քաղցում են նրանք, ովքեր չպետք է քաղցեն, սիրում են նրանց, ովքեր սիրո արժանի չեն, մեռնում են նրանք, ովքեր չպետք է մեռնեն: Մի՞թե ես սխալվել եմ` կարծելով, թե գոյություն ունի մտքի և ոգու մի տեսակ հրավառ խիզախություն, որ փնտրում է իր կորովի նմանակին: Ամենազորեղ, հուժկու արարածները կարծես թե ամենից ավելի միայնակ են այս աշխարհում…

«ԱՐԻ ՏՈՒՆ» ԾՐԱԳԻՐՆ ԸՍՏ ԱՍՔԱՆԱԶ ՄՌԱՎՅԱՆԻ

25 Օգս

Հայրենադարձության և ներգաղթի խնդիրները մեր երկրի համար նոր չեն: Դրանք եղել են առաջներում ու դեռ ապագայում ևս կմնան իբրև անխուսափելի իրողություն: Ճիշտ է, հայրենիքը զբոսավայր չէ, որտեղ մարդկանց պիտի կանչել հրապուրելով ու գայթակղելով, բայց և այնպես յուրաքանչյուր իրավիճակ պահանջում է կողմնակի միջամտություն և կամ այնպիսի խթանների առկայություն, որոնք հնարավոր կդարձնեն նպատակի իրագործումը, բարենպաստ հող կստեղծեն երկիրը լքած մարդկանց համար` կայացնելու ճակատագրական որոշումը: Այն, որ շատ անգամներ ձեռնարկված քայլերը դառնում են անպտուղ, ձախողվում են և կամ հանգեցնում են հակառակ արդյունքի, դեռևս նրա վկայությունը չէ, թե գաղափարն անիրագործելի է, առավել ևս` աննախադեպ: Ցավոք, այդպիսի փորձեր արվել են շատ անգամ, և մեր պատմությունը լի է մեծ ու փոքր դրվագներով: Ու եթե նախկինում դրանք չեն անվանադրվել «Արի տուն» կամ մեկ ուրիշ վերտառությամբ, դա դեռ չի նշանակում, թե այդ ծրագրերը ևս չեն ունեցել իրենց համակիրներն ու ընդդիմախոսները: Սակայն միշտ էլ գնահատելին մնացել է արդյունքը` մոռացության տալով միջոցներն ու մտադրությունների ենթատեքստը: Եվ այսօր պատեհ է վերհիշել տասնամյակների վաղեմություն ունեցող մի դրվագ ևս` ներկան վերաարժևորելու համար:
Անցյալ դարի 20-ական թվականները մեր երկրի կյանքում նշանավորվեցին ոչ միայն մեծ ցնցումներով ու վերափոխումներով, այլև ի կատար ածվեց այպես կոչված «հոգևոր հայրենադարձության» ծրագիրը: Պետության հորդորով ու աջակցությամբ աշխարհի տարբեր անկյուներից Հայաստան վերադարձան հայ մտավորականության սերուցքը կազմող բազմաթիվ անհատներ` գրողներ ու արվեստագետներ, գիտության ու տեխնիկայի բնագավառի նշանավոր դեմքեր: Թե ինչպես էր կազմակերպվում և իրականություն դառնում նրանց ներգաղթը, կարող է վկայել Ազգային արխիվի` երբեմնի գաղտնի թղթապանակներից մեկում պահվող այս եզակի նամակը` գրված Ասքանազ Մռավյանի ձեռքով: Նամակը թվագրված չէ, սակայն բովանդակությունից դժվար չէ կռահել, որ այն գրվել է 1925 թվականի օգոստոսին: Այդ օրերին Մռավյանը Հայաստանի լուսավորության ժողկոմն էր և միաժամանակ ՀՍԽՀ Ժողկոմխորհի նախագահի տեղակալը: Նրա նամակը հասցեագրված է Պողոս Մակինցյանին: Նշանավոր պետական գործիչ, գրականագետ Մակինցյանը 1925-ին դիվանագիտական առաքելությամբ գտնվում էր Իտալիայում: Ստորև ներկայացվող վավերագիրը հրապարակվում է առաջին անգամ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

«Բարև, Պուղուս1.
Ինչպես երևում է` հավիտենական քաղաքը2 քեզ շատ է գրավել և մեռացնել տվել քո խղճուկ հայրենիքն ու այնտեղ տքնող բարեկամներիդ: Ասուպի նման երևաց Վենետիկից գրած կորեսպոնդեցիադ և էլ հեչ մի խաբար:
Այնինչ ասելիք-խոսելիքներ ունենք և սպասում էինք, որ նշան տաս գոյության ու գործերիդ մասին: Հույս չկտրելով լուր ստանալու քեզնից- այսու կանխում եմ նամակդ և գրելու եմ մի խնդրի մասին, որ հեռու չէ քո սրտից:
Խոսքս Ավետիք Իսահակյանի և Շիրվանզադեի մասին է, որոնցից առաջինի մասին կարդացինք կորեսպոնդենցիայումդ, իսկ երկրորդի մասին էլ պատմեց ողջ-առողջ Հայաստան ապավինած Եղ. Չարենցը3: Երկուսի դրությունն էլ, ըստ պատմածի, թե նյութական և թե հոգեկան տեսակետից, ըստ երևույթին հեռու է բավարար լինելուց: Մեր երեկվա գրականության այդ վերջին երկու ամենախոշոր դեմքերը դատապարտված են փլուզումի, կազմալուծման: Մեծ բաներ չսպասելով նրանցից ապագայում (բայց ո՞վ գիտե- գուցե սխալվում եմ, ծերացած լավ ձիերն, ասում են, ընդունակ են մեծ թռիչքներ գործելու), այնուամենայնիվ կարծում եմ, որ նրանց պիտի բերել Հայաստան և որոշ զգալի կենսթոշակով ապահովել նրանց վերջալույսը: Այս առթիվ զրուցեցի Արտաշեսի4, Աշոտիուսի5 և Սաքոյի6 հետ, միանգամայն համաձայն են և ինձ հանձնարարեցին այդ գործը գլուխ բերելու քո միջոցով, որ և կատարում եմ: Պիտո է, որ իսկույն ևեթ բանակցություններ սկսես վերոհիշյալների հետ, հող պատրաստես և նրանց համաձայնության դեպքում, մինչև հարյուրական չերվոն7 դրամ ճանփածախս տաս (այդ գումարն առաջին պահանջովդ կղրկենք)- Հայաստան ուղևորվելու համար: Մեզ իրազեկ պահիր բանակցություններիդ մասին8 (այստեղ մենք նրանց կտանք ամսական մի-մի հարյուր ռուբլի, ավել-պակաս, գուցե մինչև հարյուր հիսուն):
Երկրորդ ասելիքս Րաֆֆու ձեռագրերի մասին է. չէիր կարող արդյոք Չոպանյանի9 կամ մի այլ հայազգի երևելիի միջոցով բանակցել Րաֆֆու ժառանգի10 հետ և ստանալ Րաֆֆու ձեռագրերը: Նրանց գրական-պատմական արժեքը քեզ հայտնի է, ուստի գործի դիմիր:
Սպասում ենք նամակների, լավ խաբարների:
Քո` (ստորագրություն)»:

1. Պողոս Մակինցյանին ընկերները մտերմաբար անվանում էին Պուղուս կամ Պաուլո:
2. Նկատի ունի Հռոմը, որտեղ այդ օրերին գտնվում էր Մակինցյանը:
3. Չարենցը Եվրոպա կատարած ուղևորությունից Երևան է վերադարձել 1925 թ. հուլիսի 31-ին:
4. Արտաշես Կարինյան (1886- 1982)-կուսակցական և պետական գործիչ, այդ տարիներին ՀԽՍՀ Կենտգործկոմի նախագահն էր:
5. Աշոտ Հովհաննիսյան (1887-1972)- կուսակցական և պետական գործիչ, պատմաբան, այդ տարիներին Հայաստանի Կոմկուսի կենտկոմի առաջին քարտուղարն էր:
6. Սարգիս Համբարձումյան (1870-1944)- կուսակցական և պետական գործիչ, այդ տարիներին ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի նախագահն էր:
7. Չերվոնեց- 20-ական թթ. տասը ռուբլի ոսկու արժողությամբ թղթադրամ:
8. 1911 թ. երկրից հեռացած Ավետիք Իսահակյանը Հայաստան եկավ 1926-ի աշնանը: Նույն թվականին Հայաստան վերադարձավ նաև 1919-ից Եվրոպայում բնակվող Շիրվանզադեն:
9. Արշակ Չոպանյան (1972-1954)- հայ նշանավոր գրող, քննադատ, հասաակական գործիչ
10. Րաֆֆիի որդին` Արամը այն տարիներին մոր հետ բնակվում էր Լոնդոնում:

ԿԼԱՎԴԻՈՒՍ ԷԼԻԱՆՈՒՍ

25 Օգս

…Եթե ձեռք տանք խոզին, նա, բնականաբար, կսկսի մռթմռթալ: Չէ որ խոզը ոչ բուրդ ունի, ոչ կաթ, ոչ որևէ բան, բացի մսից: Հպվելիս նա անմիջապես արդեն կռահում է իրեն սպառնացող վտանգը` գիտենալով, թե ինչի համար է պետք մարդկանց: Հենց այդպես էլ իրենց պահում են բռնակալները. նրանք մշտապես լեցուն են կասկածներով և ամեն ինչից վախենում են, որովհետև գիտեն, որ խոզի նման յուրաքանչյուրին պիտի տան իրենց կյանքը:

ԷՏԻԵՆ ԴԸ ԼԱ ԲՈԵՍԻ

22 Օգս

Խղճի մտոք ասած, մեծագույն դժբախտություն է կախված լինել մի տիրակալի քմահաճույքից, որի վերաբերյալ երբեք չես կարող իմանալ, թե նա բարի կլինի արդյոք, մինչդեռ միշտ նրա ձեռքին է վատ լինելը, երբ նա այդ ուզենա…
Բռնակալն ինքնըստինքյան պարտված կլիներ, միայն թե երկիրը չհամաձայներ իր ստրկությանը: Ոչինչ հարկավոր չէ նրանից խլել, հարակավոր է միայն ոչինչ չտալ նրան: Հարկավոր չէ, որ երկիրն իր օգտին ջանքեր գործադրի. միայն թե նա իր դեմ ոչինչ չգործադրի: Ես չեմ պահանջում, որ դուք կռվեք նրա դեմ, հարձակվեք նրա վրա: Դադարեցեք միայն նրան աջակցելուց, և դուք կտեսնեք, թե նա ինչպես այն վիթխարի արձանի նման, որի տակից հանել են պատվանդանը, փուլ կգա սեփական ծանրության տակ և ջարդուփշուր կլինի:

ԼՈՆԳԻՆՈՒՍ

19 Օգս

Հարստությունները, մեծարանքները, փառքը, անսահմանափակ իշխանությունը և դրանց պես բաները գայթակղում են սոսկ իրենց արտաքին փայլով: Խելացի մարդուն բարիք չի կարող թվալ այն, ինչի նկատմամբ տածած արհամարհանքի մեջ է առաջանում իսկական բարիքը: Զարմանք ու հիացմունք են առաջացնում ոչ թե կարծեցյալ բարիքներին տիրողները, այլ այն մարդիկ, որոնք լիակատար հնարավորություն ունենալով օգտնել նման բարիքներից, հպարտորեն մերժում են դրանք իրենց հոգևոր մեծության բարձրությունից…
Բնությունը երբեք մեզ` մարդկանց չի որոշել չնչին էակներ դարձնել, ոչ, նա մեզ կյանք ու տիեզերք է մտցնում` ինչպես մի հանդես, իսկ որպեսզի մենք լինենք նրա լիարժեք հանդիսատեսը ու դրա հարգալից նախանձախնդիրները, նա միանգամից ու ընդմիշտ մեր հոգու մեջ ներարկել է անշեջ սեր առհասարակ մեծի նկատմամբ, որովհետև այն առավել աստվածային է, քան մենք…
(Pseudo-Longinus)

ՄԱՐԻՆԱ ՑՎԵՏԱԵՎԱ

17 Օգս

Ես մաքուր էջ եմ քո գրչի համար,
Ինչ կուզես գրիր- և ես կընդունեմ.
Պահ տուր քո բարիքն ու գանձն անհամար,
Քո տված մեկը ես հազար կանեմ…

Քո գյուղը, դաշտը, սևահողն եմ ես,
Դու- իմ Արևն ու անձրև տվողը.
Դու իմ Արարիչն ու Տերն ես, իսկ ես՝
Քո ճերմակ թուղթը, քո սևահողը…

ՊԻԵՌ ԲԵՅԼ

14 Օգս

Մարդը բանական էակ է… Սակայն նույնքան ճշմարիտ է և այն, որ նա համարյա երբեք չի գործում իր սկզբունքներին համապատասխան: Մարդկային մտքի անկարողությունն ու սահմանափակությունը ոչ մի տեղ այնպես չեն դրսևորվում, որքան անվերապահ խստությամբ դատողության բազմաքանակ աստիճաններին հետևելիս: Ցավալի է, որ մենք չենք կարող տեսնել այն, ինչը կատարվում է մարդկանց մտքում, երբ նրանք ընտրում են կարծիքը, որին միանում են: Մինչդեռ չկա այլ բարոյականություն, բացի այն, որը հիմնված է բանականության սկզբունքների վրա և բխում է բարության հանդեպ մարդու բնական հակումից: