Պահոց | Նոյեմբերի, 2010

Միջնորդը նաև հսկիչ է

30 Նյմ

Դեկտեմբերի 1-2-ին Աստանայում ԵԱՀԿ գագաթաժողովի նախօրեին քաղաքական պատասխանատուների մի հսկա խումբ ասես հերթի է կանգնել` Ղարաբաղի խնդրի ապագայի մասին իր ծանրակշիռ խոսքն արտասանելու համար: Դա հիշեցնում է նախընտրական շրջանի քարոզչության վերջին օրը, երբ ցանկալի թեկնածուի հասցեին հնչեցնում են ամենանվիրական գովեստներն ու բառերը, բոլորին ստիպում են մեկ անգամ ևս հիշել ու մտապահել նրա անունը: Եվ հիմա էլ կազմակերպիչների ու միջնորդների հետևողականությունն այնքան ակնառու է, որ տպավորություն կարող է ստեղծվել, թե գագաթաժողովի միակ ու բուն նպատակը լինելու է Ղարաբաղը:
Թեև արդեն հայտարարվել է այն մասին, որ ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահները նոր առաջարկներ չեն պատրաստվում ներկայացնել և աշխատանքներն ընթանում են սոսկ հիմնարար սկզբունքների մշակման ուղղությամբ, սակայն շատերին դա չի խանգարում լսարանին ներշնչել այն հավատով, որ Աստանայում և միայն Աստանայում կարելի է ակնկալել բեկումնային փոփոխություն:
«ԵԱՀԿ-ում անկեղծորեն հուսով են, որ կազմակերպության առաջիկա գագաթաժողովը կարագացնի ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ ճանապարհով կարգավորումը»,- հայտարարեց ԵԱՀԿ գործող նախագահ Կանատ Սաուդաբաևը, երբ ընդունել էր Մինսկի խմբի համանախագահներին՝ քննարկելու ղարաբաղյան կարգավորման ընթացիկ վիճակն ու հեռանկարները: Վերջինս էլի շատ հուսադրող ու ոգևորիչ բաներ արտասանեց լրագրողների համար, բայց նույն պահին էլ նրանից հերթը խլեցին մյուսները, որ էլ ավելի գունազարդեն պատկերը:
ԵԱՀԿ խորհրդարանական վեհաժողովի նախագահ Պետրոս Էֆթիմիուն, օրինակ, վստահ է, որ ԼՂ հակամարտության շուրջ իրավիճակն այս գագաժողովից հետո կփոխվի: Անշուշտ, նա չի մանրամասնում, թե այդ բանն ինչպես է արվելու, բայց փոխարենն ասում է, որ ձգձգված հակամարտությունները ԵԱՀԿ մտահոգության գլխավոր առականերն են, ինչպես նաև գագաթաժողովի առջև ծառացած գլխավոր առաջադրանքը, և իրենք փորձելու են Ղարաբաղի համար ճանապարհներ գտնել:
Հակամարտությունները կանխող ԵԱՀԿ կենտրոնի տնօրեն Հերբերտ Զալբերն իր հերթին է կարծում, որ Աստանայում կայանալիք գագաթաժողովը դրական ազդակ կդառնա ԼՂՀ խնդրի կարգավորման հարցում։ «Չարժե սպասել, որ հարցը կլուծվի այս գագաթաժողովի շրջանակներում, բայց գոնե կարելի է հույս ունենալ դրական մթնոլորտի հաստատման առումով»,- նախորդներից փոքր-ինչ ավելի մեղմ է դատում նա:
Ի տարբերություն Զայբերի, ԵԱՀԿ գլխավոր քարտուղար Պերրեն դե Բրիշամբոն շատ ավելի մարտական է տրամադրված: «Եկել է էջը շրջելու ժամանակը»,- որոշել է նա և հայտնագործություն կատարածի խանդավառությամբ կիսվում է իր «բացահայտման» մանրամասներով. «Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման համար անհրաժեշտ է կառուցողական մոտեցում ու ոգի երկու կողմից, որպեսզի հնարավոր լինի տարածաշրջանում հասնել խաղաղության, և դա Մինսկի խմբի ու ԵԱՀԿ գլխավոր քարտուղարի խնդիրն է»:
Վերահսկողի և պատասխանատվությունը ստանձնողի արժանապատիվ կեցվածքով իր նախորդներից ետ չի մնում նաև Հարավային Կովկասում ԵՄ ներկայացուցիչ Փիթեր Սեմնեբին, ով խորհրդավորության գույն է հաղորդում գործընթացին` օր առաջ տեղեկացնելով, թե կան հարցեր, որոնք ակտիվ քննարկվում են, և դա համենայնդեպս առիթ է տալիս կարծելու, որ Աստանայի հանդիպումը ինչ-որ առաջընթացի կբերի:
Վերջապես, տանտիրոջ իրավունքով բոլոր շահագրգիռ կողմերի խոսքն է ամփոփում Ղազախստանի արտաքին գործերի փոխնախարար Կոնստանտին Ժիգալովը, որի համար չափազանց կարևոր է Աստանայում ընդունվելիք հռչակագրի բովանդակությունը, և նա արդեն իսկ հուսով է, որ իրենց իրապես կհաջողվի հասնել կոնսենսուսային ձեւակերպումների, քանի որ ԵԱՀԿ անդամ բոլոր երկրները հասկանում են, որ անհրաժեշտ է մեծացնել հակամարտությունների վաղ կարգավորման ներուժը: Այս համատեքստում «կձգտենք դրական ներդրում ունենալու որոշակի փորձերի, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի հարցը ճիշտ արտացոլվի գագաթաժողովի փաստաթղթերում, և հուսանք, որ դա մեզ կհաջողվի»,- ասել է նա:
Թվում` բարենպաստ մթնոլորտի ձևավորման համար արված է ավելին, քան կարելի էր ակնկալել: Բոլորը հետևողական են, բոլորը մտահոգ են մեր ապագայով ու պատրաստ են անշահախնդրորեն օգնել փակուղուց դուրս գալու համար: Ու գուցե թե նրանք իսկապես ունեն տարակուսելու իրավունք, քանի որ թե Հայաստանում, թե Ադրբեջանում քչերն են պատրաստ կիսելու այդ սրտապնդող ավյունը: Հակամարտող կողմերի համար սա պարզապես դիտվում է իբրև հերթական մի վայր, որտեղ կհավաքվեն, կխոսեն ու առաջ կանցնեն` ամեն բան թողնելով նախկինի պես: Առայժմ կողմերի հոռետեսությունը խարխլող միակ առիթը Wikileaks-ի կողմից հրապարակված գաղտնի փաստաթղթերի պատմությունն է, ինչը պատճառ դարձավ մտածելու, թե ԵԱՀԿ գագաթաժողովի նախօրեին դրանց հայտնվելն ամենևին էլ պատահականություն չէր, և այդ աղմկահարույց էջերը կարող են լուրջ ազդեցություն ունենալ ԼՂ խնդրի կարգավորման հարցում` մասնակից կողմերի վրա ճնշում բանեցնելու իմաստով: Սակայն այժմ դրա համար ինչ-որ մեկին մեղադրելու համար ոչ միայն չափազանց ուշ է, այլև հարմար հնարավորություն մեկ անգամ ևս վերհիշելու, որ քաղաքականության մեջ բոլոր միջոցներն ընդունելի են ու արդարացված:
Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՍԻՐՈ ՕՐՀՆԵՐԳ

30 Նյմ

Պողոս Առաքյալի աոաջին թուղթը կորնթացիներին

… Եթե սիրեք նրանց, որոնք ձեզ սիրում են, ձեր վարձն ի՞նչ է. չէ՞ որ հեթանոսներն էլ նույնն են անում։ Եվ եթե միայն ձեր բարեկամներին ողջույն տաք, ի՞նչ ավելի բան եք անում, չէ՞ որ հեթանոսներն ու մեղավորները նույնն են անում։ Արդ, կատարյա՛լ եղեք դուք, ինչպես և ձեր Երկնավոր Հայրն է կատարյալ… Եթե խոսեմ մարդկանց և հրեշտակների լեզուներով, բայց սեր չունենամ՝ կլինեմ ինչպես մի պղինձ, որ հնչում է, կամ՝ ինչպես ծնծղաներ, որ ղողանջում են։ Եվ եթե մարգարեություն անելու շնորհ ունենամ և գիտենամ բոլոր խորհուրդներն ու ամբողջ գիտությունը, և եթե ունենամ ամբողջ հավատը՝ մինչև իսկ լեռները տեղափոխելու, բայց սեր չունենամ՝ ոչինչ եմ։ Եվ եթե իմ ամբողջ ունեցվածքը տամ աղքատներին և իմ այս մարմինը մատնեմ այրման, բայց սեր չունենամ՝ ոչինչ չեմ շահի։ Սերը համբերող է, քաղցրանում է. սերը չի նախանձում, չի ամբարտավանում, չի գոռոզանում, չի հանդգնում, իրենը չի փնտրում, չի գրգռում, չարը չի խորհում, անիրավության վրա չի ուրախանում, այլ ուրախանում է Ճշմարտության վրա. ամեն բանի դիմանում է, ամեն բանի հավատում է, ամեն բանի համար հույս է տածում, ամեն բանի համբերում։ Սերը երբեք չի սպառվում…Մնում են հավատը, հույսը, սերը, սրանք՝ երեքը, և սրանցից մեծը՝ սերն է…

ԱՆՆԱ ԱԽՄԱՏՈՎԱ

29 Նյմ

ՎԵՐՋԻՆ ԿԵՆԱՑԸ
Ես խմում եմ քանդված իմ տան
Ու ձախողակ բախտի համար,
Մեր համատեղ այս մենության
Եվ, իհարկե, հենց քեզ համար:
Ինձ դավաճան շրթունքների
Ու աչքերի համար մռայլ,
Նրա համար , որ ցավերիս
Տերը հարմար ճար չգտավ:

Կմոռանա՞ն ինձ- այ թե զարմացրին,
Ինձ մոռացել են մի հարյուր անգամ,
Հարյուր անգամ ես իջել եմ շիրիմ,
Եվ գուցե նաև հիմա էլ չկամ:
Իսկ մուսան իմ՝ խուլ, կուրացած, անձայն,
Ինչպես հատիկը, փտել է հողում,
Որ ելնի մոխրից փյունիկի նման
Ու հանց աղավնի հառնի եթերում:

ՍԵՐԸ
Մերթ օձի պես կծկվելով
Կախարդում է սիրտդ կարծես,
Մերթ պատուհանից օրերով
Ղուղունում է աղավնու պես:
Մերթ շողում է եղյամի մեջ-
Չքնաղ պսակ մի ծաղկավառ…
Բայց և թաքուն ու մշտարթուն՝
Խլում քեզնից քուն ու դադար:
Քաղցր է լսել լացը նրա
Ջութակի մեղմ աղոթքի մեջ…
Օ, փորձանք է գտնել նրան
Դեռ անծանոթ ժպիտի մեջ:

Գյուլի «կարելի»-ն և «չի կարելի»-ն

29 Նյմ

Թուրքիայի նախագահ Աբդուլլահ Գյուլի եռօրյա պաշտոնական այցը Շվեյցարիա ավարտվեց, և հազիվ թե այն մեզ համար որևէ նշանակություն ունենար, եթե մեծամասամբ նվիրված չլիներ հայ-թուրքական հարաբերությունների ու Ղարաբաղի խնդրի կարգավորման գործընթացներին: Սա Թուրքիայի նախագահի` պատմության մեջ առաջին պետական այցն էր Շվեյցարիա: Տեղի մամուլը, որն այդ օրերին ողողված էր նրա` Բեռն և Ցյուրիխ այցելությունների լուսաբանմամբ, առանձնակի շեշտում էր, թե Շվեյցարիայի նախագահ Դորիս Լոյթհարդի հետ Գյուլի զրույցներից մշտապես անբաժան էր Հայաստանի հետ հարաբերությունների առանցքային թեման: Իսկ նման ընդգծված ուշադրությունն ակնհայտորեն մի քանի պատճառներ ուներ: Առաջինն, անշուշտ, այն էր, որ հատկապես Շվեյցարիան ժամանակին միջնորդեց և աջակցեց երկու կողմերի հարաբերությունների կարգավորումը նախատեսող արձանագրությունների ստորագրմանը: Մյուս կողմից Շվեյցարիան այն երկրներից մեկն է, որտեղ ճանաչել են Հայոց Ցեղասպանությունը: 2003 թվականին, երբ այդ երկրի խորհրդարանի ստորին պալատում ընդունվեց հիշյալ բանաձևը, Անկարա- Բեռն հարաբերությունները մի առ ժամանակ սառեցվեցին: Սակայն դա երկար չտևեց, քանի որ Թուրքիայի համար հեշտ է մոռացության տալ վիրավորանքը, եթե կան ավելի կարևոր շահեր:
Եվ վերջապես, պատճառներից մեկն էլ կարող է համարվել այն, որ թուրքերը հակված են ղարաբաղյան հակամարտությունն ու հայ-թուրքական հարաբերությունները քննարկման առարկա դարձնել Աստանայում դեկտեմբերի 1-2-ին կայանալիք ԵԱՀԿ գագաթաժողովում: Իսկ դրա համար առաջին հերթին անհրաժեշտություն կա հիշեցնելու խնդրի գոյությունը և հնարավորինս վառ գույներով ներկայացնելու դա, ինչն էլ մեծ հմտությամբ իրագործեց Գյուլը:
Թուրքիայի նախագահն այս անգամ առավել քան պերճախոս էր: Իր մտադրությունները լիովին իրագործելու ճանապարհին նա նույնիսկ չզլացավ գովերգել Հայաստանի նախագահին` հատուկ ելույթում շեշտելով, թե «այս կետին հասնելու գործում կարևոր դերակատարություն ունեն նաև ՀՀ նախագահ պարոն Սարգսյանի մինչ օրս ցուցադրած առաջնորդի և պետական գործչի հմտությունները»: Այդպես էլ չհստակեցնելով, թե ի՞նչ կետի մասին է խոսքը և արդյո՞ք այդ կետն արժանի է խրախուսման, Գյուլը ավելացրեց, որ գործընթացն իր ավարտին հասցնելու համար նա Հայաստանի հարգելի նախագահից նույն ոգևորությամբ շարունակություն է ակնկալում:
Աշխատանքի այսպիսի բաժանումից հետո արդեն կարելի էր նաև ասել, որ «թուրքական կողմը պահպանում է հարաբերությունների կարգավորման հարցում ունեցած իր կամքն ու վճռականությունը և շարունակում է ջանքեր գործադրել Կովկասում տևական և ընդգրկուն խաղաղության ու կայունության հաստատման գործում»:
Այս ամենը մենք շատ անգամներ ենք առիթ ունեցել լսելու, ինչպես և գիտենք, որ, ըստ Անկարայի, անհրաժեշտ է հայ-թուրքական խնդիրը դիտել Կովկասում սառեցված հակամարտությունների լուծման տեսանկյունից։ Ասել է, թե` Ղարաբաղը նախկինի պես շարունակում է նախապայման մնալ, և Թուրքիան ոչ մի առաջընթաց քայլ էլ չի պատրաստվում կատարել առանց ադրբեջանական շահը գերակա դիտելու: «Ես չեմ ուզում այս խնդիրներն իրար կապել, սակայն անհրաժեշտ է այն մեծ պատկերով դիտարկել»,- չուզենալով ուզում և չկապելով կապում է Գյուլը: Ու որքան էլ անկեղծ լինեին Շվեյցարիայի նախագահի մղումները, ով հորդորում էր Հայաստանին և Թուրքիային առաջ ընթանալ կարգավորման գործում, Գյուլի ողջ բառապաշարն ու ոգևորությունը պիտի ծառայեցվեր մեկ հիմնական նպատակի`մոլորեցնել միջազգային հանրությանը՝ երկխոսության շարունակման պատրանք ստեղծելով:
Այն, ինչ վերաբերում է թուրքական կողմին, արդեն քիչ թե շատ հստակ է: Բայց ահա Հայաստանի պահվածն այս առումով փոքր-ինչ տարօրինակ ու անհասկանալի է ի սկզբանե: Քանի դեռ գործընթացի սկիզբը նոր-նոր էր դրվել, ամեն կողմից դա դադարեցնելու և Թուրքիայի հետ շփումների չգնալու կտրական կոչեր էին հնչում: Իսկ այն բանից հետո, երբ Անկարան ինքն էլ սկսեց արհեստական խոչընդոտներ հարուցել, Հայաստանում պատկերն անմիջապես փոխվեց և նրանք, ովքեր դեռ երեկ դատափետում էին Հայաստանի իշխանություններին թշնամու հետ հաշտվելու համար, սկսեցին նույն կրքոտությամբ հայհոյել թուրքերի ոչ կառուցողական դիրքորոշումը, նրանց մեղադրել պայմանավորվածությունները դրժելու, աշխարհի աչքին թոզ փչելու և մեծ ու փոքր այլ մեղքերի մեջ:
Մենչդեռ թե Հայաստանի, թե Թուրքիայի կացությունը իրարից քիչ բանով էր տարբերվում: Հայ-թուրքական գործընթացը մնաց թղթի վրա նախ և առաջ այն պարզ պատճառով, որ հասարակության մեծամասնությունը դրան «ոչ» ասաց ինչպես մեզ մոտ, այնպես էլ հարևան երկրում: Իսկ քանի դեռ չկա միասնական համաձայնությունը, ոչ մի իշխանություն չի համարձակվի սեփական պատասխանատվությամբ ու նախաձեռնությամբ կտրուկ քայլերի գնալ: Այդպես էր վիճակը Հայաստանում, այդպես էր վիճակը նաև Թուրքիայում: Այլ խնդիր է, թե գործընթացի ձախողումից հետո կողմերից յուրաքանչյուն ինչպես փորձեց դրսևորել իրեն ու ջրից չոր դուրս գալ: Բայց երկու թևերն էլ գերազանց գիտակցում են, որ սա ավարտ համարվել չի կարող, ընդամենը ժամանակ է անհրաժեշտ նոր փորձի նախապատրաստման և հանրությանն այդ մտքի հետ հաշտեցնելու համար: Այս իմաստով ամենևին պատահական չէր օրերս Թուրքիայի արտաքին հարաբերությունների հարցերով խորհրդի ղեկավար Մուստաֆա Այդընի արած այն հայտարարությունը, թե հայ-թուրքական արձանագրությունները գտնվում են Թուրքիայի խորհրդարանում, սակայն մինչև այդ երկրում խորհրդարանական ընտրությունները կառավարությունը չի փորձի նպաստել դրանց վավերացմանը:
«Նոր հայ-թուրքական գործընթաց կարող են սկսել արդեն 2011-ի աշնանը»,- հստակեցրեց Այդընը:
Նման սառը ուղղամտությունը շատ ավելի նախընտրելի է, քան ամեն կարգի սնամեջ ու գունազարդված դատողությունները: Եվ բոլորովին անսպասելի ու սխալ չի լինի, եթե առաջիկայում այս բովանդակությամբ մի հայտարարություն էլ հնչի Հայաստանից:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՉԱՐԵՆՑՅԱՆ ԳԱՂՏՆԱԳՐԵՐ

29 Նյմ

Գրականագիտությունը միշտ (և ոչ առանց հիմքի) արժևորել է այս կամ այն ստեղծագործության գրության շարժառիթները, նախապատմությունն ու ազդակները՝ դիտարկելով դրանք ոչ միայն որպես տվյալ հեղինակի կենսագրության, այլև գրականության պատմության էական դրվագի արծարծում ու վավերագիր: Եվ որքան էլ մենք պնդենք, թե գեղարվեստական ստեղծագործությունն ի վերջո երևակայության, կենսափորձի ու նախատիպերի մի յուրօրինակ համադրություն է, բոլոր դեպքերում
սխալ կլինի դա որակել որպես ընդհանրականը մասնավորեցնելու պարզունակ քայլ: Ասվածի կարևորագույն փաստարկներից մեկն էլ թերևս այն է, որ որոշ գործեր կրում են հեղինակային «լրացուցիչ» նշումներ: Այդ «ծանուցումներն» ու գաղտնագրերը մեկ անգամ ևս ապացուցում են, որ հիշյալ մանրամասները կարևորված են հենց գրողի կողմից:
Եղիշե Չարենցին անվիճելիորեն կարելի է դասել այն գրողների շարքին, որոնք առավելագույն թվով գաղտնագրեր ու ծածկագրեր են կցել իրենց ստեղծագործություններին: Զանազան աքրոստիկոսներից, նմանաձայնություններից, թափանցիկ ակնարկներից և անուղղակի հասցեագրումներից զատ նրա բանաստեղծություններից շատերը ուղեկցվում են առանձին անվանատառերով, բովանդակային զուգորդումներով և հակիրճ, մշուշոտ ծանոթագրություններով: Այս կարգի մակագրություններով հարուստ են հատկապես Չարենցի գրչին պատկանող էպիգրամներն ու դիֆերամբները: Մեծամասամբ հաջողվել է գաղտնազերծել թե դրանց հասցեատերերի անունները և թե գրության շարժառիթները: Բայց և այնպես, քիչ չեն այն բանաստեղծությունները, որոնք դեռ շարունակում են կրել իրենց վերապահված գաղտնիքը:
Դիտարկենք դրանցից մի քանիսը: Էպիգրամներից մեկը, որ «Դագաղաճառ» վերնագիրն ունի, ուղղված է ոմն Հ. Հ.-ին : Ահա այդ բանաստեղծությունը.

Դագաղաճառ
(Հ. Հ.)
Այս հարգելի ընկերը
Իր անահ նախահորից
Անունից բացի ժառանգել էր
Եվ մի հավատ խորին,
Թե բավ է ունենալ մի ոսկոր,
Որպեսզի խորտակես Բելին…
. . . . . . . . . . . . .
Մեծարում եմ ահա քեզ խոսքով,
Ով ողորմելի:-
1928

Ե. Չարենցի «Անտիպ և չհավաքված երկերի» ծանոթագրությունների բաժնում Անահիտ Չարենցը գրել է. «Չհաջողվեց պարզել՝ ով է Հ.Հ.-ն»: Միաժամանակ ժողովածուն կազմողը տեղեկացնում է. «Հետագայում Չարենցը ավելացրել է հետևյալ ծանոթությունը. « N-ի քարտուղարության առթիվ հարյուր հիսուն միլիոն բնակիչ և այս հսկա բանակից ուր է մարդը կըրակ բացի այս հանճարեղ վարպետին- 1933- Ով ողորմելի»:
Վերնագիրը, անձի մասին անցյալ ժամանակով խոսելը կարող էր մղել այն ենթադրության, թե վերջինս իսկապես վախճանվել էր և այդ չափածո խոսքը մի յուրօրինակ դամբանական էր: Սակայն տեսնենք՝ արդյո՞ք դա այդպես է:
«Անահ նախահոր» մասին ակնարկը պիտի նշանակի, որ էպիգրամի հերոսի անունը Հայկ է: Դա է հուշում նաև Բելի անվան հիշատակումը: Այս հանգամանքը, գրության տարեթիվը, ինչպես նաև լրացուցիչ բացատրության մեջ «քարտուղարություն» ու «բանակ» բառերի ներկայությունը հանգեցնում են միանգամայն այլ ենթադրության:
Վստահաբար կարելի է ասել, որ էպիգրամի «հերոսը» սովետական կուսակցական և ռազմական գործիչ Հայկ Ալեքսանդրի Հովսեփյանն է: Վերջինս 1927 թվին ընտրվեց ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի առաջին քարտուղար, սակայն մեկ տարի անց ազատվեց աշխատանքից: Թերևս հենց այդ իրադարձությունն էլ առիթ է տվել Չարենցին գրելու «հոգեհանգստի» խոսքը: Ինչ վերաբերում է հինգ տարի անց ավելացված ծանոթությանը, ապա այստեղ ևս ակնարկը թափանցիկ է: Այդ ժամանակ Հայկ Հովսեփյանը աշխատում էր կարմիր բանակի գլխավոր քաղաքական վարչությունում, զբաղեցնում բարձր պաշտոններ: Այն, որ Հովսեփյանը եղել է ձախողված պետական պաշտոնյա, վկայում են նաև ժամանակակիցները: Մորուս Հասրաթյանն իր հիշողություններում նրա մասին ասում է. «…Միշտ մնաց անգույն ղեկավար»: Իսկ ահա Չարենցի որակումներն, ինչպես տեսնում ենք, եղել են շատ ավելի խիստ:
Նույն կերպ, ժանրին հատուկ գրոտեսկային ու սատիրական պատկերամիջոցների օգտագործմամբ է գրված մեկ այլ էպիգրամ՝ «Անառակ որդիներին».

Անառակ որդիներին
(Դիֆերամբ)

Դուք, որ վատնեցիք մեր գանձը հետին-
Մեզ թողիք տկլոր ու բոկոտն ու խեղճ,
Եվ գլուխը մեր թեքեցիք գետին,
Եվ նախատինքը մեր դեմքը թրջեց.-
Երգում ենք ահա ձեզ փառք ու պատիվ՝
Չորեքթաթ կեցած ձեր կառքի առջև:
1929

Այս դիֆերամբի տողատակում Չարենցը ծանոթագրության կարգով ավելացրել է. «Տես նրա գրքում Բ.Կ. կոնցեպցիան… 1905 թվից… իդիոլոգիական»:
Ինչպես տեսնում ենք, թեև բանաստեղծության վերնագրում և շարադրանքում դիմումը կատարված է հոգնակիով, ինչը պիտի հերոսների մեկից ավելի թիվ նշանակի, այնուամենայնիվ տողատակում Չարենցը հիշատակում է կոնկրետ անձի կոնկրետ գիրքը՝ «նրա գրքում»: «Ձեր կառքի առաջ» բառակապակցությունը անուղղակի վկայությունն է այն բանի, որ խոսքը վերաբերում է հասարակության մեջ բարձր դիրք կամ պաշտոն զբաղեցնող մեկին: Ո՞վ է նա:
Հնարավոր վարկածներից մեր ընտրությունը տրամաբանորեն պիտի կանգ առներ մի այնպիսի անվան վրա, որը և աշխատություն ունի՝ նվիրված 1905 թ. Բոլշևիկյան կուսակցության գործունեությանը, և այդ ժամանակ զբաղեցրել է բարձր պաշտոն: Դա Արտաշես Կարինյանն է՝ սովետական և կուսակցական գործիչ, գրականագետ, ով այդ տարիներին Հայաստանի Կենտգործկոմի նախագահն էր: 1927թվին նա Մոսկվայում լույս էր ընծայել «Հեղափոխական և ազգային շարժումները Կովկասում 1905 թ.» վերնագրով մի աշխատություն: Ի դեպ, այդ աշխատության մի քանի գլուխներ հրապարակվել էին «Խորհրդային Հայաստան» թերթում դեռ 1926 թ. հունվարից: Իսկ 1929 թ. դարձյալ Մոսկվայում հրատարակվեց Կարինյանի «Նացիոնալիզմի «նոր դիրքերը» գիրքը: Հավանաբար այս և Կարինյանի համանման մյուս ուսումնասիրություններն է նկատի ունեցել Չարենցը, երբ շեշտել է «կոնցեպցիա» ու «իդիոլոգիա» բառերը:
Բանաստեղծության գրության ժամանակ՝ այսինքն 1929 թ. Կարինյանն ազատվել էր զբաղեցրած պաշտոնից և նշանակվել Թիֆլիսում լույս տեսնող «Անդրկովկասի ժողովրդական տնտեսություն» ամսագրի խմբագիր: Հավանաբար պետական պաշտոնում ձախողվելու և դրանց հետևանքների փաստն է հիշատակված Չարենցի տողերում: Ավելորդ չէ ասել նաև, որ հենց այդ տարվա հուլիսի 4-ին, ինչպես գրում էր «Խորհրդային Հայաստան» թերթը, ՀԱՄԿ(բ)Կ ԿՎՀ-ի զտող հանձնաժողովը որոշել էր «…դիտողություն անել «Նարոդնոյե Խազյայեստվո» ժուռնալի խմբագիր Կարինյանին»…
Անհատական հասցեագրումներից զատ Չարենցի գործերում կարելի է հանդիպել նաև այնպիսի ստեղծագործությունների, որոնց համար ազդակներն իրադարձային են: Այսպիսի դեպքերում հեղինակի վերաբեմունքը դրսևորվում է ոչ միայն սուբյեկտիվ դիրքորոշմամբ, այլև խմբակային ու գաղափարական առանձնահատկությամբ: Չարենցի այդ բնույթի էպիգրամներից մեկը ասվածի լավագույն արտահայտությունն է.

Բաժակաճառ, ասված մի մեծարգո ժողովում

Բարեկամներ, այսօր ես ձեզ ասեմ պիտի,
Որ շարքերում, լծված այս կառեթին-
Կա և կարապ, և ձուկ, և խեցգետին:-

1928-ին գրված այս եռատողը պիտի արտահայտեր այդ շրջանում գրական առանձին խմբերի ու հոսանքների միջև առկա անհամաձայնություններն ու տարաձայնությունները: Սակայն դրանցից հատկապես ո՞ր դրվագն է նկատի ունեցել Չարենցը: Չափածո գրության տրամադրությանն առավել մոտ կարող են դիտվել հենց տարեսկզբին ծավալված իրադարձությունները, երբ բախվող թևերն իրենց գործողություններում իսկապես ինչ-որ բանով հիշեցնում էին Կռիլովի հայտնի առակի հերոսներին: Ստեղծված իրավիճակն ինչ-որ կերպ լիցքաթափելու, առկա հակասությունները շտկելու նպատակով 1928 թ. հունվարի 19-ին Թիֆլիսում ստորագրվեց հատուկ բանաձև: Այդ փաստաթուղթը, որն ուներ նաև «Վերջերս Անդրկովկասյան հայ պրոլետգրողների միջև ծագած տարաձայնությունների վերացման մասին» բացատրիչ ենթավերնագիրը, ստորագրել է նաև Ե. Չարենցը:
Միևնույն ժամանակ կարծում ենք, որ բանաստեղծը «մեծարգո ժողով» ասելով նկատի է ունեցել ոչ միայն այդ հավաքը: Չարենցը կարող էր ակնարկել նաև 1928 թ. հունվարի 30-ին Երևանի Կուլտուրայի տանը կայացած գրական մեծ երեկոն ու այնտեղ հնչեցրած իր ելույթի բովանդակությունը: Նրա զեկուցումը կոչվում էր «Հայաստանի պրոլետգրականության մեջ եղած տարաձայնությունների վերացման մասին»:
Հիշատակված քիչ թե շատ «անմեղ» գաղտնագրումների կողքին հաճախ կարելի է հանդիպել նաև այնպիսի ծածկագրերի, որոնց կիրառման պահանջը մեծապես պայմանավորված է եղել ժամանակի հարկադրանքով, փոխհարաբերությունների բարդությամբ և հետևանքների նկատմամբ խոհեմ զգուշավորությամբ: Այդ շարքին պատկանող բանաստեղծություններից առանձնացնենք այս մեկը.

«7 կախվածները»
( Վ. Վ.-ի հիշատակին)

…Երբ աղջամուղջին նա վեր է կացել,
Հանգիստ հագնվել- երևի հանկարծ
Այնպես է նրան մի պահ թվացել,
Թե ինքը ահա առաջին անգամ
Պատանեկան տագնապով արթուն
«Յոթ կախվածների» գրքույկն է կարդում:

…Կծալի հանգիստ, մի կողմ կդնի
Նա սենտիմենտալ այդ գիրքը հիմա,-
Կընկնի անկողին և խոր կքնի,-
Ինչպես միշտ՝ իսկույն:
Եվ ա՞յն է արդյոք
Տարբերությունը գրքի ու կյանքի,
Որ քունն իր հիմա լինելու է լոկ
Անսահման երկար և խոր, և հանգիստ…

Չարենցի բանաստեղծությունը թվագրված է՝ 27. 9. 1936 թ.: Եվ այս ոչ այնքան ընդարձակ ստեղծագործությունն իր հետ միանգամից մի քանի հարցականներ է բերում: Ե՞րբ, ի՞նչ առիթով է գրված և ու՞մն է նվիրված բանաստեղծությունը: Ինչու՞ է հեղինակն օգտագործել ռուս գրող Լեոնիդ Անդրեևի հայտնի պատմվածքի վերնագիրը:
Նախնական հարցը՝ ե՞րբ է գրվել, առաջին հայացքից կարող է տարօրինակ հնչել: Ի՞նչ իմաստ կա նման հարցադրման, եթե Չարենցը նշել է գրության ճիշտ օրը: Սակայն պարզվում է, որ այն կարող է ակամա վրիպակի հետևանք լինել: Բանն այն է, որ դրանից մեկ օր առաջ բանաստեղծը ևս մի քանի գործեր է գրել, որոնցից մեկը նույնիսկ հենց այդպես էլ վերնագրված է. «26. 9.1936 թ.»: Բայց ահա Չարենցն իր ձեռքով դա ուղղել է՝ կողքին փակագծերում գրելով (օգոստոս): Մենք հակված ենք այն կարծիքին, որ «7 կախվածներ» բանաստեղծության դեպքում նույնպես տեղի է ունեցել նույն սխալը, և այն պիտի գրված լինի օգոստոսի 27-ին: Այս կարծիքին են մղում մյուս հարցերի բացատրությունները: Հենց այդ ամսաթիվն է, որ մեզ օգնում է գաղտնազերծել չարենցյան առեղծվածը և պատասխանել՝ ինչու՞ 7 կախվածներ, ովքե՞ր են նրանք, ո՞վ է Վ. Վ.-ն և ինչ կապ ունի նա «կախվածների» հետ:
1936-ի օգոստոսին խորհրդային երկրում Ստալինն իրականացրեց իր ամենաարյունալի դավադրություններից մեկը: «Բացահայտվեց» այսպես կոչված «Տրոցկիստական- զինովևական տեռորիստական կենտրոնը»: Նրա մի քանի տասնյակ անդամների աղմկահարույց դատավարությունը կայացավ օգոստոսի 19-24-ը: Իսկ Օգոստոսի 26-ին մամուլում հրապարակվեց «կենտրոնի» անդամների դատավճիռը: Նրանց ներկայացված մեղադրանքում ասված էր, որ վերջիններիս կողմից ստեղծվել է տեռորիստական գաղտնի կազմակերպություն, որ նպատակ ուներ իրականացնել երկրի բարձրագույն ղեկավարության ներկայացուցիչների սպանությունները: Խմբի պարագլուխները` թվով 7 հոգի, դատապարտվեցին գնդակահարության: Դատավճիռն իրականացվեց նույն օրը: Այս փաստը մեզ հիմք է տալիս կարծելու, որ Չարենցն ամենայն հավանականությամբ, հենց այս տեղեկության ազդեցության տակ էլ գրվել է «7 կախվածները»: Իսկ ո՞վ էր Վ. Վ-ն: Մահապատժի էին ենթարկվել հետևյալ կուսակցական գործիչները՝ 1. Գ. Զինովև, 2. Լ. Կամենև, 3. Գ. Եվդոկիմով, 4. Ի. Բակաև, 5. Ս. Մադկովսկի, 6. Վ. Վահանյան, 7. Ի. Սմիրնով: Ինչպես տեսնում ենք, 6-րդը Վաղարշակ Հարությունի Վահանյանն էր, որը դատավարական փաստաթղթերում ներկայացվում է իբրև խորհրդային ծառայող: Իսկ այդ ծառայողն իրականում հայտնի պատմաբան, փիլիսոփա, գրականագետ էր, այն տարիներին Մոսկվայում վարում էր Հայաստանի պետհրատի բաժանմունքը, և Չարենցը նրան ոչ միայն ճանաչում էր, այլև ակտիվ համագործակցում: Կասկածից վեր է, որ «Յոթ կախվածները» բանաստեղծը նվիրել է ընկերոջ ու համախոհի հիշատակին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԻՎԱՆ ԲՈՒՆԻՆ

29 Նյմ


Մենակություն

Եվ քամի, և անձրև, մառախուղ.
Ու ջրեր սրտաշունչ, սառցապատ.
Այստեղ կյանքը մեռել է վաղուց
Ու դարձել է այգիս անապատ:
Ես նստած եմ մթին սենյակում,
Ցուրտ քամին է լոկ դուռս թակում:

Դու երեկ էլ ինձ մոտ էիր, բայց
Ես արդեն տաղտկալի եմ, ձանձիր:
Ու վերջում իրիկվա ցուրտ ու թաց
Դու իմ կինը հանկարծ թվացիր…
Ինչ արած, ես կապրեմ դեռ կրկին
Միայնակ ու մի կերպ առանց կին…

Ու անցնում են այսօր անդադար
Նույն ամպերը անվերջ շարքերով.
Առմուտքի մոտ քո հետքը դատարկ
Աղոտվել է, լցվել է ջրով:
Եվ նայելն է այնպես ցավալի
Իրիկվա գարշագույն խավարին:

«Դարձիր ետ,- կանչեցի քեզ կրկին,-
Ես վարժվել եմ քեզ հետ ապրելուն»:
Բայց չունես դու անցյալ, երբ, տիկին,
Դադարում ես մեկին սիրելուց:
Էհ, խմեմ, վառեմ բուխարին…
Գուցե շուն ես գնեմ այս տարի:

ՖՐԵՆՍԻՍ ԲԵԿՈՆ

29 Նյմ

Ծնողների և երեխաների մասին

Ծնողների ուրախությունները ծածուկ են այնպես, ինչպես նրանց դառնությունները և վախերը. նրանք չեն կարողանում բացահայտ դրսևորել առաջինները և չեն ցանկանում հայտաբերել երկրորդները: Երեխաները հոգսերը դարձնում են ավելի հաճելի, իսկ դժբախտությունները, ընդհակառակը, ավելի դառն. նրանք ավելացնում են կյանքի դժվարությունները, բայց և մեղմացնում մահվան մասին խորհրդածությունը: Տեսակի շարունակումը հատուկ է բոլոր կենդանիներին, իսկ հիշողության, արժանիքների և ազնվաբարո գործերի պահպանումը բնորոշ է միայն մարդուն: Չէ՞ որ, անշուշտ, յուրաքանչյուրին պետք է հայտնի լինի, որ ամենաազնվաբարո գործերն ու նախաձեռնությունները ծագում են այն մարդկանցից, ովքեր երեխա չունեն, և ձգտում են սերունդներին իրենց ոգու պատկերները թողնել, քանի որ արդեն չի հաջողվել իրենց մարմնի նկարագրերը նրանց թողնել. այնպես որ սերնդի հոգսն ավելի ուժեղ է նրանց մոտ, ովքեր ժառանգ չունեն: Նրանք, ովքեր առաջինն են հռչակավոր դարձնում իրենց տոհմը, ավելի ներողամտորեն են վերաբերվում իրենց զավակներին՝ համարելով նրանց ոչ միայն իրենց տոհմի, այլ նաև իրենց գործի շարունակությունը, այսինքն` ոչ միայն երեխաներ, այլ նաև ստեղծագործություններ:
Ծնողների վերաբերմունքն իրենց երեխաների նկատմամբ, եթե նրանք մի քանիսն են, շատ դեպքերում միանման չէ, իսկ երբեմն ծնողները, հատկապես` մայրը, սիրում են նաև անարժաններին: Սողոմոնը մի անգամ ասել է. «Խելացի որդին ուրախացնում է հորը, իսկ հիմարը` վշտացնում մորը»: Երեխաներով լի տանը կարելի է տեսնել, որ ավագներից մեկին կամ երկուսին հարգում են, իսկ ամենափոքրերին` երես տալիս, սակայն ամենալավ մարդիկ հաճախ ձևավորվում են հենց միջնեկներից, որոնց կարծես թե մոռանում են: Երեխա պահելիս ծնողների ժլատությունը վնասակար սխալ է. այն երեխաներին անազնիվ է դարձնում, մղում խորամանկությունների, ստիպում ընկնել վատ շրջապատ և հարկադրում ավելի շատ տրվել շռայլության, երբ հարստանում են: Եվ դրա համար էլ լավագույն արդյունքը ձեռք է բերվում այն ժամանակ, երբ ծնողներն ավելի շատ մտածում են երեխաների մոտ իրենց հեղինակության, քան քսակի մասին:
Մարդիկ (ծնողներ, դպրոցի ուսուցիչներ և ծառաներ) մանկության տարիներին եղբայրների միջև մրցակցություն առաջացնելու և դրան աջակցելու հիմար սովորություն ունեն, իսկ դա բազմիցս հանգեցրել է վեճերի, երբ նրանք չափահաս են դարձել, և խախտել ընտանիքների անդորրը: Իտալացիները համարյա տարբերությւն չեն դնում իրենց երեխաների և եղբոր ու քրոջ որդիների կամ մյուս արյունակից հարազատների միջև. նրանց համար միևնույն է՝ նրանք իր սեփական մարմնի արգասիքն են, թե ոչ, քանզի պատկանում են նույն տոհմին:
Եվ եթե ճիշտն ասենք, բնության մեջ էլ շատ նման բան է կատարվում, ընդ որում այն աստիճանի, որ երբեմն, պատահում է, տեսնում ենք երեխայի, ով ավելի նման է քեռուն կամ այլ հարազատի, քան իր ծնողին: Թող ծնողները կանխապես ընտրեն զբաղմունք և կարիերա, որոնց, իրենց կարծիքով, պետք է նվիրվեն երեխաները, քանի որ այդ ժամանակ նրանք ավելի ենթարկվող են, և թող ծնողները շատ չղեկավարվեն իրենց երեխաների հակումներով՝ համարելով, որ նրանք ավելի լավ կկապվեն այն բանին, ինչին ավելի շատ են տրամադրված: Ճիշտ է, եթե երեխաները դրսևորում են ինչ-որ բացառիկ ձիրքեր կամ ընդունակություններ, ապա ճիշտ կլինի չընդդիմախոսել նրանց, բայց սովորաբար լավ է հետևյալ պատվիրանը` Optimum elige, suave et facile illud faciet consuetude» («Ընտրիր լավագույնը, իսկ սովորությունը այն հաճելի և թեթև կդարձնի»): Կրտսեր եղբայրները սովորաբար ավելի հաջողակ են, բայց հազվադեպ կամ երբեք այնտեղ, որտեղ ավագ եղբայրները զրկված են ժառանգությունից:

ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ ԿԱՎԱԲԱՏԱ

28 Նյմ

ՍԻՐԱՅԻՆ ԻՆՔՆԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ամուսնուց նամակ եկավ: Նա այլեւս չէր սիրում նրան եւ լքել էր: Երկու տարվա ընթացքում առաջին նամակը: Հեռավոր քաղաքից:
«Աղջկան ռեզինե գնդակը մի տուր: Ես լսում եմ, թե ինչպես է նա դրանով խփում հատակին: Այդ ձայնից իմ սիրտը արագ է խփում»:
Մայրն աղջկանից խլեց գնդակը: Նա ինը տարեկան էր:
Հետո ամուսնուց եւս մի նամակ եկավ: Այն արդեն ուրիշ քաղաքից էր ուղարկված:
«Թող մեր աղջիկը դպրոց գնալիս այդ կոշիկները չհագնի: Ես լսում եմ դրանց տկտկոցը սալահատակի վրա: Ասես տրորում է իմ սիրտը»:
Այդ կոշիկների փոխարեն մայրն աղջկան տվեց կտորե փափուկ մաշիկները: Աղջիկը լացեց եւ դադարեց դպրոց գնալ:
Հետո եւս մի նամակ եկավ: Նախորդ ուղերձից հետո ընդամենը մեկ ամիս էր անցել, բայց ամուսնու ձեռագիրը ծերունական էր:
«Աղջկան կերակրաթասը մի տուր: Երբ նա այնտեղից բրինձ է քերում, իմ հոգում ասես կատուներ են ճանկռտում»:
Մայրը սկսեց աղջկան իր փայտիկներով կերակրել, կարծես թե նա երեք տարեկան էր: Հետո նա հիշեց այն ժամանակը, երբ նա իրոք երեք տարեկան էր, իսկ ամուսինն այնքան երջանիկ խաղում էր նրա հետ:
Աղջիկը կամացուկ մոտեցավ պահարանին եւ հանեց կերակրաթասը: Մայրը ճանկեց այն նրա ձեռքից ու ջարդուփշուր արեց այգու քարի վրա: Ահա թե որ ձայնից է կոտրվում նրա ամուսնու սիրտը: Նա մռայլվեց եւ իր կերակրաթասն էլ քարով տվեց: Ահա այդ ձայնի՞ց է կոտրվում նրա սիրտը: Մայրը ճաշասեղանը նետեց այգի: Իսկ այս ձայնը ո՞նց է: Նա նետվեց դեպի տան պատը եւ սկսեց բռունցքներով խփել դրան: Հետո մեջքանց նետվեց թղթե միջնորմի վրա` պատռեց, ասես տեգով խփեց, ընկավ հատակին: Ո՞նց է քեզ այս ձայնը:
— Մամա, մայրիկ:
Աղջիկն արտասվաթոր վազեց մոր մոտ, իսկ նա սկսեց ապտակել նրան: Դե, այս ձայներն էլ լսի:
Դրա արձագանքն եղավ ամուսնու նոր նամակը: Մեկ ուրիշ հեռավոր քաղաքից:
«Դուք չհամարձակվեք որեւէ ձայն հանել: Դուք չհամարձակվեք դռները շրխկացնել: Դուք չհամարձակվեք պատուհանները բացել: Դուք չհամարձակվեք շնչել: Դուք չհամարձակվեք ժամացույցը լարել»:
«Դուք, դուք, դուք…»,- շշնջում էր կինը՝ արցունք թափելով: Հետո ընդմիշտ դադարեց ձայն հանել: Նույնիսկ` ամենացածր: Նա ու աղջիկը մահացան:
Տարօրինակ է, բայց ամուսինը մահացել էր նրա հետ նույն անկողնում:
Թարգմ. Վարդան ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ

ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԲԱԼՄՈՆՏ

28 Նյմ

Լուսինը ոգու անտես ուժ ունի,
Նրա շուրջը միշտ գաղտնիք է շրջում,
Ասում է «Կյանքը արտացոլք է մի,
Բայց ուրվականն այդ իզուր չի շնչում»:

Փայլում է ցոլքով իր խունականաչ
Ու հմայված այդ արթնացող փայլով,
Հառնում է հոգում մի երկար հառաչ,
Տանջում է նա իր համբույրի ցավով:

Երկու շաբաթվա մահ ու կորստյամբ
Ու իր հարությամբ նոր ու տիրական
Ասում է` զուր չենք թախիծով օծված,
Որ վերջում լույս է մեզ բաժին ընկած:

Ու գունատ ծիրում քնած է թեպետ,
Հմայում է մեզ հեռու անհունից,
Որպես կարոտի հիասքանչ տիկին,
Համայն տխրության վերին տիրուհի:

Թարգմ. Լ. Բլբուլյան

ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ

28 Նյմ

ՍԵՐ ԵՎ ՀԱԿԱՍԵՄԻՏԻԶՄ

Վիլյամ Սարոյանի կյանքում քիչ չեն եղել աղմկահարույց ու անսպասելի պատմությունները։ Ինչպես յուրաքանչյուր մեծ արվեստագետ, նա ևս զերծ չէր տարօրինակություններից ու զանազան թուլություններից։ Սակայն մի դեպք, այնուամենայնիվ, առանձնանում է այդ ընդարձակ շարքում։ Խոսքը սկսնակ դերասանուհի Քարոլ Մարկուսի հետ Սարոյանի ամուսնության ու կրկնակի բաժանման մասին է։ Սարոյանը 34 տարեկան էր, երբ 1942-ի մի սովորական օր Հոլիվուդի ռեստորաններից մեկում հանդիպեց ու ծանոթացավ իր ապագա կնոջ հետ։ Քարոլը նրանից փոքր էր 16 տարով, բայց նշանավոր գրողի համբավն ու հմայքն անմիջապես գերեցին աղջկան։ Մեկ տարի անց նրանք ամուսնացան։ Ծնվեցին երկու զավակները՝ Արամն ու Լյուսին։ Ամեն ինչ ընթանում էր իր բնականոն հունով։ Անխախտ սիրո հավաստացումները, ընտանեկան մթնոլորտի ջերմությունը որևէ բանով չէին նախանշում այն շրջադարձը, որ պիտի հաջորդեր ավելի քան 6 տարիների համատեղ կյանքին: Եվ երբ, այնուամենայնիվ, բաժանումը կայացավ, Սարոյանի անսպասելի որոշումը անակնկալի էր բերել բոլոր նրանց, ովքեր ճանաչում էին երջանիկ զույգին։ Այդ առթիվ զանազան ենթադրություններ էին արվում։ Նույնիսկ Չապլինի կինը՝ Ունան, որ Քարոլի ընկերուհին էր, ասում էր, թե իբր պատճառը պատերազմի օրերին Սարոյանի կնոջ՝ ամուսնուն հասցեագրած նամակներն էին, որոնք լի էին քերականական սխալներով, իսկ դա չէր կարող չզայրացնել բծախնդիր գրողին։ Դա, իհարկե, ճշմարիտ լինել չէր կարող։ Իսկ իրական դրդապատճառն իմանալու համար տասնամյակներ պահանջվեցին։ Միայն Սարոյանի մահից հետո հայտնի դարձան մանրամասներ, որոնք առաջին հայացքից կարող են պարզապես անհավանական համարվել։
Համաձայն այդ պատմությունների, խնդիրն ուղղակիորեն առնչվում էր Քարոլի ազգային պատկանելությանը։ Մայրական կողմից նա հրեա էր, սակայն երկար ժամանակ այդ փաստը գաղտնի էր պահում ամուսնուց՝ խուսափելով հնարավոր հետևանքներից։ Այս մտավախությունը հավանաբար հիմքեր ուներ, ինչի մասին կարելի է միայն կռահել։ Իսկ թե ինչ պատահեց 1949 թվի վաղ գարնանը, այդ մասին գրողի որդին՝ Արամ Սարոյանը շարադրել է հոր մասին պատմող իր հիշողություններում.
«…Եվ մի գիշեր, անկողնում, երկուսով սեր անելուց անմիջապես հետո, երբ Քարոլը Բիլի վերաբերմունքից ելնելով` իրեն ապահով էր զգում, կատարում է իր երկարաձգած քայլը և ամուսնուն հայտնում, որ ինքն իրականում հրեուհի է։ Սարոյանի պատասխանը կայծակնային էր։ Նա վեր կացավ, վերցրեց իր անկողինը և գնաց, պառկեց հյուրասենյակի բազմոցին։ Կեսգիշերին վերադարձավ ննջարան, վառեց լույսը ու մի կողմ նետեց վերմակը՝ Քարոլին թողնելով մորեմերկ։ ։
Առավոտյան Սարոյանը լքում է կնոջն ու երեխաներին, որից հետո՝ Քարոլի համաձանյությամբ ապահարզն է տալիս ու բռնում Եվրոպա տանող ճանապարհը։
Թե որքանով էր լուրջ այս միջադեպը, որպեսզի ամուսինների բաժանման առիթ հանդիսանար, դժվար է ասել։ Կատարվածը նախ և առաջ տարօրինակ էր նրանով, որ հակասեմիտական տրամադրությունները երբևէ չէին արտահայտվել ոչ Սարոյանի ստեղծագործություններում, ոչ նրա կյանքի այլ իրավիճակներում ու հարաբերություններում։ Ի դեպ, պետք է նկատել, որ Սարոյանի այդ տարիների պահվածքում հազվադեպ չէին անսպասելի բռնկումների դեպքերը։ Դրանցից մեկի մասի հենց ինքն է խոստովանում. «…Եղավ, որ խենթացա… 72 ժամ խենթ եղա, խենթություն եկավ վրաս։ Մարդ չիմացավ։ Ես ու իմ աստված կռվեցանք ու ես հաղթեցի…»:
Որքան որ անսպասելի էր անջատումը, նույնքան էլ անակնկալ կերպով 1951-ին ընտանիքը կրկին միավորվում է։ Նույնիսկ պսակադրության արարողություն է կայանում Լոս Անջելեսի հայկական եկեղեցում։ Բայց Սարոյանի նման մարդը ստեղծված չէր ընտանեկան կյանքի համար։ Վերջնական բաժանումը տեղի է ունենում 1955-ին։
Իր կյանքի հետագա տարիները Սարոյանը նախընտրեց ապրել ամուրիի կարգավիճակով։ Ճիշտ է, խոսում էին այն մասին, որ այդ ընթացքում նա սիրային կարճատև կապ է ունեցել բազմաթիվ հայտնի ու անհայտ կանանց, այդ թվում նաև նշանավոր դերասանուհի Մերիլին Մոնրոյի և ոչ պակաս հանրահայտ Շելի Ուինթրզի հետ, իսկ ավելի ուշ խիստ մտերմիկ հարաբերություններ էր հաստատել մի հայուհու՝ Գեյլ Սարգսյանի հետ, բայց այդ կապերից և ոչ մեկն այդպես էլ չպսակվեց նոր ամուսնությամբ, և ամենայն հավանականությամբ Սարոյանը բնավ չհետաքրքրվեց, թե ինչ ազգության ներկայացուցիչ էին իր սիրահետումի թիրախները։
Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԼԱՈ ՑԶԻ

27 Նյմ

Ազատագրման Ուղու և Ճշմարիտ Ուժի կանոն

§ 1

1 Անվանակոչված Դաոն իրական Դաո չէ:
2 Անվանակոչված անունը իրական անուն չէ:
3 Անգոյությունն է համարվում Երկնքի և Երկրի սկիզբ:
4 Գոյությունն է համարվում բազմարարչության Մայր:
5 Ուստի նրա անհաս-անորսալի էությունը տեսնելու համար
6 Ձեռք բեր իրական անգոյությունը:
7 Եվ նրա երևակվելը դիտելու համար մնա գոյության մշտնջենության մեջ:
8 Դրանք երկուսն էլ հասունանում են հավասարապես և իրենց անվամբ են լոկ տարբեր:
9 Լինելով միակցված`նրանք կոչվում են ծածուկ:
10 Խորհրդավորն ու կրկին խորհրդավորը` բազում գաղտնի բաների Նախադուռն են:

§ 2

1 Երբ որ Երկնքի տակ պարզվեց, որ գեղեցիկը գեղեցիկն է,
2 Հենց նույն պահին ի հայտ եկավ տգեղությունը,
3 Երբ որ բոլորն հասկացան, որ բարի է բարին,
4 Հենց այդ նույն պահին հայտնվեց և չարիքը:
5 Քանզի լինելն ու չլինելն են իրար արարում:
6 Բարդը և պարզը ստեղծում են իրար:
7 Երկարն ու կարճը հասնում են իրար:
8 Բարձրն ու ցածրը ձգվում են իրար:
9 Ձայներն ու հնչյունները ներդաշնակվում են մեկը մյուսի հետ,
10 «Մինչը» և «հետոն» հաջորդում են իրար:
11 Այդ իսկ պատճառով իմաստունը գործում է անգործությամբ և սովորեցնում է լռությամբ:
12 Դրանից են ծագում բազում արարչագործությունները,
13 Իսկ նա դրանք չի ղեկավարում:
14 Նա ծնում է դրանք և դրանց չի տիրում,
15 գործում է` չակնկալելով հատուցում,
16 կատարելության հասնելով` չի համարում դա հաջողություն,
17 որպեսզի երբեք չձգտի հաջողության,
18 ինչը երբեք էլ նրան չի լքում:

Թարգմ. Լուսինե Մանուկյան

ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ

27 Նյմ

Եղել է նաև այսպիսի օր. 1996 թ. ամառ, Լեռնային Ղարաբաղում:

ՊԱՈՒԼՈ ԿՈԵԼԻՈ

27 Նյմ

Լույսի զինվորի գիրքը

Լույսի զինվորը նա է, ով ընդունակ է հասնելու կյանքի հրաշքին և մինչև վերջ պայքարելու այն ամենի համար, ինչին հավատում է: Եվ չնայած ոչ ոք ինքն իրեն լույսի զինվոր չի համարում, այնուամենայնիվ յուրաքանչյուր ոք կարող է լույսի զինվոր դառնալ:
1
Լույսի զինվորը չի մոռանում բարիքը:
Կռվում նրան օգնում են հրեշտակները. երկնային ուժերը ամեն ինչ այնպես են դասավորում, որ հնարավորություն են տալիս նրան լավագույնս դրսևորելու իրեն: «Ո՛նց է բախտը բերում»,- ասում են ընկերները:
Իսկ լույսի զինվորին հաճախ է հաջողվում այն, ինչ վեր է մարդկային ուժերից: Դրա համար էլ ամեն արևածագի նա ծնկի է գալիս ու գոհացում հայտնում իրեն պահպանող բարեգութ հովանավորության համար:
Սակայն լույսի զինվորի երախտագիտությունը միայն հոգևոր ոլորտով չի սահմանափակվում. նա երբեք չի մոռանում ընկերներին, որովհետև իրենք միասին են արյուն թափել մարտի դաշտում:
Կարիք չկա լույսի զինվորին հիշեցնելու ուրիշների ցուցաբերած օգնության մասին: Նա ինքը միշտ հիշում է դա և բոլոր պարգևները կիսում նրանց հետ:

2
Աշխարհի բոլոր ճանապարհները տանում են դեպի լույսի զինվորի սիրտը. նա առանց երկմտելու նետվում է հորձանուտը կրքերի, որոնցով մշտապես լի է նրա կյանքը:
Զինվորը գիտե, որ ինքն ազատ է իր ընտրության մեջ, նա խիզախորեն է որոշում կայացնում` առանց ետ նայելու, իսկ հաճախ նաև` գլուխը կորցրած:
Նա սիրում է իր կրքերը և քաղում դրանց պրուղները: Նա գիտե` պետք չէ հրաժարվել հաղթանակների նվիրած բերկրանքից: Հաղթանակները կյանքի մի մասն են, և ուրախացնում են նրանց հոգիները, ովքեր հասել են դրանց:
Բայց երբեք զինվորը տեսադաշտից չի կորցնում այն, ինչ ստեղծվում է դարերի համար, հիշում է, թե որքան ամուր են այդ կապերը, և ժամանակն ինչքան անզոր է դրանց դեմ:
Լույսի զինվորը կարողանում է զանազանել անցողիկը հաստատունից:

3
Լույսի զինվորը հույսը դնում է ոչ միայն սեփական ուժերի վրա, այլև օգտագործում է իր հակառակորդի էներգիան:
Նա մարտի է նետվում` զինված միայն արվեստով խանդավառության և հարվածելու ու հակահարված տալու. մարտի հնարքներ, որոնք նա երկար սովորել է: Սակայն հետո գիտակցում է, որ ո՛չ խանդավառությունը, ո՛չ էլ հմտությունները բավարար չեն հաղթանակի հասնելու համար. անհրաժեշտ է նաև փորձառություն:
Եվ այդ ժամանակ նա բացում է իր սիրտը տիեզերքի առաջ ու խնդրում, որ Աստված խելք տա ու ոգևորի իրեն՝ հակառակորդի յուրաքանչյուր հարվածից «պաշտպանություն» գիտության դասեր քաղելու: «Նա լի է նախապաշարումներով,- ասում են ուղեկիցները: -Դադարեցնում է մարտը և աղոթում: Իսկ հակառակորդին հենց դա էլ հարկավոր է»:
Լույսի զինվորը բանի տեղ չի դնում ծաղրական խոսքերին, քանզի գիտե, որ ամեն մի ուսումնառություն, առանց խանդավառության ու փորձի, իզուր կորած է:

4
Լույսի զինվորը երբեք չի գնում խարդավանքների, բայց կարողանում է շեղել հակառակորդին և մոլորության մեջ գցել:
Որքան էլ նրա հոգին տոչորում է հաղթական նպատակին հասնելու անհագ ծարավը, միևնույն է, նա չի խուսափում խաղեր տալուց և այսպես ռազմավար է դառնում:
Զգալով, որ ուժերը տեղի են տալիս՝ նա ստիպում է հակառակորդին մտածել, թե ինքը չի շտապում, պատրաստվելով հարձակվել աջ թևի վրա, նա իր զորքերը տեղափոխում է ձախակողմ:
Պատրաստվելով անհապաղ սկսել ճակատամարտը` ձևացնում է, թե իրեն պատել է նինջը և իբր ուր որ է՝ քնելու է:
‹‹Տեսե՛ք` ոնց է ընկել նրա մարտական ոգին››,- ասում են ընկերները: Այնինչ լույսի զինվորը բանի տեղ չի դնում այդ դիտողությունները, քանզի բարեկամներին անգամ անհասանելի են այն խորամանկություններն ու հնարքները, որոնք նա կիրառում է ռազմադաշտում:
Լույսի զինվորը գիտե, թե ինչ է ուզում: Եվ իր ծրագրերը բացատրելու կարիքը չունի:

5
Ահա թե ինչ է ասում լույսի զինվորի ռազմավարության մասին չինացի իմաստունը:
‹‹Քո թշնամուն հարկադրի՛ր հավատալ, որ նա քիչ բանի կհասնի` քեզ վրա հարձակվելով, և դրանով դու կթուլացնես նրա մարտական եռանդը:
Եթե հասկացել ես, որ հակառակորդը գերազանցում է քեզ, մի՛ ամաչիր ռազմի դաշտը նրան զիջելուց, քանզի կարևոր է ոչ թե մի ճակատամարտի արդյունքը, այլ պատերազմի վերջնական ելքը:
Եթե քո ուժերը բավարար են, մի կո՛ղմ նետիր կեղծ ամոթը և թու՛յլ ձևացիր: Դա կստիպի հակառակորդին կորցնել զգուշավորությունը և հաձակվել քեզ վրա` չսպասելով հարմար պահի:
Հակառակորդին հանկարծակիի բերելու ունակությունը հաղթանակի գրավականն է պատերազմում››:

6
‹‹Տարօրինակ է,- ինքն իրեն խորհում է լույսի զինվորը,- ինձ այնքան շատ մարդիկ են հանդիպել, ովքեր առաջին իսկ հնարավորության դեպքում ձգտում են ներկայանալ իրենց ամենավատ կողմերով: Զինվորական ճնշման տակ նրանք թաքցնում են իրենց ներքին ուժը, մենակության վախը ծածկում են անկախության դիմակով: Նրանք չեն հավատում սեփական հնարավորություններին, բայց ամեն անկյունում ազդարարում են իրնց առաքինությունների և արժանիքների մասին››:
Զինվորը տեսնում է այդ հատկանիշը շատ կանանց ու տղամարդկանց մեջ, որոնց ճանաչել է: Բայց նա երբեք չի տրվում խաբեությանը, չի հավատում առաջին տպավորությանը, իսկ եթե ցանկանում են հետաքրքրել ու զարմացնել նրան, համառորեն լռություն է պահպանում: Սակայն անխտիր օգտվում է նա ցանկացած հարմար պահից, որ շտկի իր թերությունները, քանզի, ինչպես հայելու մեջ, ինքն իրեն տեսնում է ուրիշ մարդկանց մեջ:
Լույսի զինվորը միշտ բաց է` ամեն մի նոր բան սովորելու համար:

Թարգմ. Թամար Ղահրամանյան

ՄԱՐԿՈՍ ԱՎՐԵԼԻՈՍ

27 Նյմ

Ինքս ինձ հետ մենակ

Հասկացիր ոչ միայն այն, որ կյանքը յուրաքանչյուր օր նվազում է և մնում է նրա ավելի քիչ մասնաբաժին, այլ նաև այն, որ շատ երկար կայնքի դեպքում ոչ միշտ է պահպանվում մտքի ուժը տեղի ունեցողը հասկանալու և աստվածային ու մարդկային գործերն ըմբռնելու համար:
Երբ մարդը բթանում է, այդ չի ազդում նրա շնչառության, մարսողության, երևակայության, ցանկությունների և նման բաների վրա: Սակայն թուլանում է իշխանությունն իր անձի վրա: Նա արդեն չի հասկանում իր պարտականությունները, ընդունակ չէ պատկերացում կազմել շրջապատի մասին և չի կարող իրեն հաշիվ տալ այն բանում, որ ավելի լավ է հրաժեշտ տալ այդպիսի կյանքին: Այդ ամենը պահանջում է հստակ բանականություն, որն արդեն անվերադարձ կորսված է: Այսպիսով, հարկ է շտապել ոչ միայն այն բանի համար, որ մենք ավելի ու ավելի ենք մերձենում մահվանը, այլ նաև այն բանի համար, որ դեռ կյանքի ընթացքում մեզ դարանակալում է իրերի ճշմարիտ դիտարկման և ընկալման ընդունակության կորուստը:

Հարկ է ուշադրություն դարձնել և այն բանին, որ մի կողմնակի ու փոփոխական բան բնության ստեղծագործություններում ունի հատուկ գրավչություն և գայթակղիչություն: Թխած հացի վրա տեղ-տեղ հայտնվում են փոքրիկ ճաքներ: Այդ ճաքերը անհարազատ են հացթուխի արվեստի հիմնական նպատակին, բայց հացին տալիս են առանձնահատուկ ախորժահամ տեսք: …Ցածր կռացած հասկերը, առյուծի մռայլ ճակատը, վարազի երախից հորդացող փրփուրը և շատ այլ բաներ, որոնք ինքնին ամենևին էլ գրավիչ չեն, զուգակցվելով այն բանին, ինչ ստեղծել է բնությունը, ուժեղացնում են ընդհանուր տպավորությունը: Այդ բոլորը դեպի իրեն է ձգում այն մարդուն, ով ունի առանձնահատուկ ընկալունակություն և Ամբողջի էության ավելի խորը ըմբռնում: Դժվար թե նա կարողանա չզգալ կարևորությունը նման երևույթների, որոնք միշտ ուղեկցում են բնության գործունեությանը: Ողջ գազանների երախներին նա կնայի նույքան հրացմունքով, ինչքան բնությանը օրինակող պատկերներին ստեղծված նկարիչների և արձանագործների տաղանդով: Խորամուխ հայացքով նա ունակ է ճանաչել ոչ միայն ծաղկման ժամանակաշրջանի գեղեցկությունը, այլ նաև ծերունու և պառավի առանձնահատուկ գեղեցկությունը, երեխայի հրապույրը: Եվ շատ կա այնպիսի բան, որ մատչելի է ոչ յուրաքանչյուրին, այլ բացվում է միայն նրան, ով ճշմարտապես մերձեցել է բնությանը և նրա գործերին:

Հիպոկրատը բուժելով բազմաթիվ հիվանդություններ, ինքը հիվանդացավ և մահացավ: Քաղդեացիները շատերին մահ կանխագուշակեցին, իսկ այնուհետև իրենց էլ վրա հասավ ճակատագիրը: Ալեքսանդրը, Պոմպեոսը, Գայոս Կեսարը հիմնովին քանդելով այդքան քաղաքներ և մարտերում կոտորելով տասնյակ հազարավոր հեծյալների ու հետևակների, վերջ ի վերջո իրենք էլ հրաժեշտ տվեցին կյանքին: Հերակլիտեսը, ով այդքան դատողություններ արեց համաշխարհային հրդեհի մասին, մահացավ ջրգողությունից…. Դեմոկրիտին կերան մակաբույծները: Սոկրատեսին սպանեցին նույնպես յուրատեսակ մակաբույծները: Բայց այս ամենից ի՞նչ եզրակացություն: Դու նավ բարձրացար, նավարկություն կատարեցիր, հասար նավահանգիստ. պահն է իջնելու:Եթե քեզ այլ կյանք է սպասում, ապա քանի որ աստվածները ամենագո են, նրանք այնտեղ էլ կլինեն: Եթե դա կլինի անզգայության վիճակ, ապա դու ստիպված չես լինի այլևս տառապանքներ և վայելքներ կրել ու ծառայել պատյանին, որն ավելի վատն է նրանից, ով պատյանի գերին է: Քանզի վերջինը բանականություն է և հանճար, իսկ պատյանը` հող ու մոխիր:

Մի´ մսխիր կյանքի մնացորդները ուրիշների մասին մտքերի վրա, եթե միայն խոսքը ինչ-որ հանրօգուտ բանի մասին չէ: Չէ՞ որ մտորելով այն մասին, թե ով ինչ է անում և հանուն ինչի է անում, ով ինչ է ասում, մտածում և ձեռնարկում, դու ձեռքից բաց ես թողնում այլ գործ. ամբողջ հար և նմանը շեղում է սեփական ուղեցույց էության մասին հոգսերից: Հարկ է վերացնել սեփական պատկերացումներից ողջ աննպատակը և անբովանդակը ու հատկապես այն ամենը, ինչ ներշնչվում է հետաքրքրասիրությամբ և զայրույթով: Հարկավոր է ընտելացնել մեզ միայն այնպիսի մտքերին, որոնց վերաբերյալ անսպասելի հարցին. «Ինչի՞ մասին ես դու այժմ մտածում», կարողանաս շիտակորեն պատասխանել, որ այս մասին և այս մասին: Այդ մտքերը լեցուն են անկեղծությամբ ու բարյացակամությամբ և արժանի են հանրակեց էակին, ով գարշում է զգայական հաճույքներից, վայելքներից, քմահաճությունից, նախանձից, կասկածամտությունից և նման բաներից, որ կստիպեն կարմրել քո մեջ եղած լինելու գիտակցմամբ: Մարդը, ով երբեք չի թողնում հսկողությունն այն բանի, որպեսզի լինի լավագույնների թվում, քուրմ է և աստվածների աջակից: Նա նաև բարեկամացած է իր ներսում ապրող աստվածության հետ, որը դարձնում է մարդուն անմատչելի հաճույքների, անխոցելի տառապանքների համար, թշնամի ամեն տեսակ ամբարտավանության, անզգայուն չարության ցանկացած դրսևորման հանդեպ, մարտիկ մեծագույն պայքարում, որտեղ նա պետք է դիմակայի բոլոր կրքերին: Աստվածությունը խթանում է նրան խորապես համակվել արդարությամբ և ամբողջ հոգով ողջունել ողջ տեղի ունեցողն ու իրեն բաժին հասած ճակատագիրը: Իսկ այն մասին, թե ինչ է խոսում, գործում կամ խորհում ուրիշը, պետք է մտածել ոչ հաճախակի, այն դեպքում, երբ այդ պահանջում է մեծ և հանրօգուտ գործը: Այդպիսի մարդը զբաղված է բացառապես իր անձնական գործերով, իսկ նրա մտորումների մշտական առարկան Ամբողջի կազմությամբ նրան նախանշված ճակատագիրը: Առաջինը նա ձգտում է հասցնել կատարելության, իսկ ինչ վերաբերում է երկրորդին, ապա նա հաստատապես ապավինում է նրա բարեգթությանը: Քանզի յուրաքանչյուրին բաժին հասած ճակատագիրը և´ համապատասխանեցված է իրեն, և´ օգտակար: Նա հիշում է նաև, որ ողջ բանականը միմյանց միջև հարազատությունում է, որ հոգատարությունը բոլոր մարդկանց նկատմամբ համապատասխանում է մարդու բնույթին, բայց արժեքավոր է հավանությունը ոչ բոլոր մարդկանց, այլ միայն բնությանը ներդաշնակ ապրողների: Նա երբեք աչքաթող չի անում, թե ինչ են իրենցից ներկայացնում նրանք, ովքեր ապրում են ոչ այնպես, ինչպիսին են նրանք տանը և տնից դուրս, գիշերը և օրվա ընթացքում, և ում հետ, ու ինչպիսի բարեկամություն են անում: Եվ գովեստը մարդկանց, ովքեր իրենք իրենց էլ չեն բավարարում, նա բանի տեղ չի դնում:

Մի գործիր ո´չ սեփական կամքի դեմ, ո´չ ընդհանուր բարօրության հետ ներհակությամբ, ո´չ որպես թեթևամիտ կամ ինչ-որ կրքի ազդեցությանը ենթարկվող մարդ: Մի մարմնավորիր միտքդ ճոռոմ ձևերում, մի հրապուրվիր ո´չ բազմախոսությամբ, ո´չ բազմակատարմամբ: Թող ներսիդ աստվածությունը լինի ղեկավարը խիզախ, հասուն, պետության շահերին նվիրված էակի; իշխանությամբ օժտված, իրեն պահակետում զգացող հռոմեացու, նման այն մարդու, ով կարիք չզգալով ո´չ երդման, ո´չ երաշխավորների, անվրդով սպասում է կյանքը թողնելու կանչին: Եվ լուսավոր կլինի հոգումդ, և դու կարիք չես ունենա ո´չ դրսի օգնության, ո´չ այն հանգստության, որը կախված է ուրիշներից:
Այսպիսով, պետք է լինել ճշտակատար, այլ ոչ թե վերափոխվող:

Եթե դու մարդկային կյանքում գտնում ես ավելի լավ բան, քան արդարությունը, ճշմարտությունը, խելամտությունը, խիզախությունը, այլ խոսքով`ինքնաբավությունը քո մտքի, որն ընդունակ է ցույց տալ գործողության ուղին, բանականության և քո ճակատագրի հետ ներդաշնակ ուղին, այսինքն`այն ամենի հետ, ինչ բաժին է հասնում քեզ անկախ ընտրությունից; այդ ժամանակ, ասում եմ ես, եթե իսկապես տեսնում ես այս ամբողջի հետ համեմատած ավելի լավ բան, ապա դիր ողջ հոգիդ, որպեսզի ապրես լավագույնի հնարավորությունը:
Իսկ եթե չգիտես քո մեջ ապրող, առանձին ձգտումներն իրեն ենթարկեցրած, բոլոր պատկերացումները հետազոտելու ընդունակ, Սոկրատեսի բառերով ասած`զգացունքների գայթակղության համար իրեն անմատչելի դարձրած, աստվածների կամքին հլու և մարդկանց նկատմամբ կարեկցանքով լի հանճարից ավելի գեղեցիկ բան, եթե դրա հետ համեմատած ողջ մնացածը համարում ես աննշան և խղճուկ, ապա քո ուշադրությանը մի արժանացրու ոչ մի կողմնակի բան:
Ինչ-որ երկրորդական բանով գայթակղված մի կողմ խոտորվելով դու արդեն չես կարող լիակատար կերպով տրվել միակ, քեզ պատկանող բարիքին ծառայելուն: Չէ որ անթույլատրելի է բանականության և քաղաքացիականության բարիքի կողքին դնել ինչ-որ օտարածին բան`ամբոխի հավանությունը, արբեցում իշխանությամբ, հարստությամբ, հաճույքներով լի կյանքով: Բայց այդ բոլորը կարող են անսպասելիորեն գրավել և տիրել քեզ, հենց դու կվերագրես նրանց թեկուզ աննշան արժեք: Դրա համար էլ, ասում եմ քեզ, անկեղծորեն և ազատ ընտրիր լավագույնը ու հենվիր նրան: «Բայց լավագույնը օգտակարն է»: Եթե այն օգտակար է քեզ համար որպես բանական արարածի, ապա պահպանիր այն, եթե քեզ համար որպես անասունի`հրաժարվիր նրանից: Զերծ պահիր դատողության ընդունակությունը ամբարտավանությունից, որպեսզի հնարավորություն ունենաս զգուշորեն հետազոտություն կատարել:

Երբեք քեզ համար օգտակար մի համարիր այն, ինչը երբևիցե կդրդի քեզ խախտել խոստումը, մոռանալ ամոթը, ատել որևէ մեկին, կասկածել, երդվել, կեղծավորել, ցանկանալ մի այնպիսի բան, որը թաքցնում են պատերի ու փականքների ետևում: Չէ որ նա, ով գերապատվությունը տվել է իր բանականությանը, իր հանճարին և նրա առաքինությանը ծառայելուն, չի դնում ողբերգական դիմակ, չի հեծեծում, կարիք չունի ո´չ առանձնության, ո´չ բազմամարդության: Նա կապրի, և այդ է ամենագլխավորը, ոչնչի հետամուտ չլինելով և ոչնչից չխուսափելով: Նրան բացարձակապես չի անհանգստացնում, թե մեծ կամ փոքր ժամանակահատվածում նրա հոգին կգտնվի մարմնական պատյանում, և երբ կգա կյանքից բաժանվեու պահը, նա կհեռանա այնպես անվրդով, ինչպես կկատարեր մի այլ բան նրանից, ինչ կարող է արվել արժանապատվությամբ և պատվով: Չէ որ իր ողջ կյանքում նա միայն մտածում է այն բանի մասին, որպեսզի թույլ չտա իր հոգուն նվաստանալ մինչև այն աստիճանը, ինչը վայել չէ բանական և քաղաքացիականության կոչված էակին:
Թարգմ. Աշոտ Տիգրանյան

ՄԻԽԱՅԻԼ ԲԱԽՏԻՆ

27 Նյմ

Իրականում դիմակահանդեսը դերակատարների ու հանդիսականների բաժանում չի ճանաչում: Նա նույնիսկ սաղմնային ձևով բեմ չի ճանաչում: Բեմը կավերեր դիմակահանդեսը (ինչպես և հակառակը` բեմի կործանումը կավերեր թատերական ներկայացումը): Դիմակահանդեսը չեն դիտում, նրանում ապրում են, և ապրում են բոլորը, քանի որ ըստ իր գաղափարի նա համաժողովրդական է: Քանի դեռ դիմակահանդեսը տեղի է ունենում, ոչ մեկի համար այլ կյանք չկա, դիմակահանդեսայինից բացի: Նրանից ոչ մի տեղ չես փախչի, քանզի դիմակահանդեսը տարածական սահմաններ չի ճանաչում: Դիմակահանդեսի ժամանակ միայն նրա օրենքներով, այսինքն` դիմակահանդեսային ազատության օրենքներով կարելի է ապրել: Դիմակահանդեսը տիեզերական բնույթ ունի, դա ողջ աշխարհի առանձնահատուկ վիճակն է, նրա վերածնունդը և նորացումը, որին բոլորն են մասնակցում: Այսպիսին է դիմակահանդեսը` իր գաղափարով, իր էությամբ, որը կենդանի զգացել են նրա բոլոր մասնակիցները: Դիմակահանդեսի այդ գաղափարն ամենից պարզորոշ դրսևորվում և գիտակցվում էր հռոմեական սատուռնալիաներում, որոնք ընդունվում էին որպես իրական և լիակատար (բայց ժամանակավոր) վերադարձ ոսկեդարի սատուռնական երկիրը: Սատուռնալիաների ավանդույթները չընդհատվեցին և կենդանի էին միջնադարյան դիմակահանդեսում, որը տիեզերական նորացման այդ գաղափարը միջնադարյան մնացյալ բոլոր տոնակատարություններից առավել ամբողջական և մաքուր էր մարմնավորում: Դիմակահանդեսային տիպի մյուս միջնադարյան տոնակատարությունները այս կամ այն առումով սահմանափակված էին և իրենց մեջ դիմակահանդեսի գաղափարը պակաս ամբողջական և մաքուր տեսքով էին մարմնավորում. սակայն դրանցում նույնպես այն առկա էր և որպես սովորական (պաշտոնական) կենսակարգի սահմաններից ժամանակավոր ելք էր ընկալվում:
Այսպիսով, դիմակահանդեսն այս առումով ոչ թե գեղարվեստական թատերա- ներկայացումային մի ձև էր, այլ ասես հենց կյանքի իրական (բայց ժամանակավոր) մի ձև, որը ոչ թե պարզապես խաղում էին, այլ որով համարյա թե իրականում ապրում էին (դիմակահանդեսի ժամանակահատվածում): Դա կարելի է և այսպես արտահայտել . առանց բեմահրապարակի, առանց բեմի, առանց դերասանների, առանց հանդիսատեսների, այսինքն` առանց գեղարվեստա-թատերական որևէ առանձնահատկության, դիմակահանդեսում հենց կյանքն է խաղում` ներկայացնելով իր գոյության մեկ այլ, ազատ (արձակ) ձևը, իր վերածնունդն ու վերակենդանացումը լավագույն ակունքներից: Իրական կենսակերպն այստեղ միաժամանակ նաև նրա վերածնված իդեալական ձևն է:
Միջնադարի ծիծաղական մշակույթի համար բնորոշ են այնպիսի կերպարներ, ինչպիսիք են ծաղրածուներն ու հիմարները: Դրանք սովորական (այսինքն` ոչ դիմակահանդեսային) կյանքում դիմակահանդեսայինի էության հաստատուն, կարծես թե մշտական կրողներն էին: Այդպիսի ծաղրածուներն ու խևերը, ինչպես, ասենք, Տրիբուլեն Ֆրանցիսկ Առաջինի արքունիքում (նա կերպավորված է նաև Ռաբլեի վեպում ), ամենևին էլ բեմահարթակում ծաղրածուի և հիմարի դեր խաղացող դերասաններ չէին (ինչպես հետագայում բեմի վրա Առլեկինի, Գանսվուրստի և այլոց դերերը խաղացող կատակերգու դերասաններն էին ): Նրանք ծաղրածու և հիմար էին մնում միշտ և ամենուր, կյանքում որտեղ էլ հայտնվեին: Որպես ծաղրածու և հիմար` նրանք կյանքի հատուկ` միաժամանակ իրական և իդեալական, ձևի կրող են: Նրանք կյանքի և արվեստի սահմանին են, կարծես ինչ-որ միջանկյալ ոլորտում. նրանք պարզապես տարօրինակ կամ հիմար (կենցաղային իմաստով) մարդիկ չեն, սակայն նաև կատակերգու դերասան չեն:

ՄՈՐԻՍ ՍԵՎ

26 Նյմ

Մեծ էր սերս, ես դեռ նրա մեջ եմ ապրում
Եվ ինչքան եմ ապրում, այնքան սիրում եմ նրան:
Իմ խոհերն ու հոգին այնքան էր նա գերում ,
Որ թյուր աչքն է սրտին հուշում հույզեր դրժման:
Կարելի՞ է միթե, երբ վսեմ է այդքան,
Որ անխարդախ հոգին լիությունն իր ջնջի:
Այնքան էր փոխադարձ մեր մեջ սերը անհուն,
Որ երբ իրն է հառնում , իմըս փայլում է ջինջ,
Իմըս խեղդում է ինձ, երբ իրն է մայր մտնում
Եվ կորչելով , ինձ էլ կորսյան է մատնում:

Փետուրե գիրք մահճի ծուլությունը ծորուն
Ոչ թե իմ հանգստի երաշխիքն է հիմա,
Այլ խոնջանքի , ուր դու իմ լույսերն ես վառում:
Նա շատ հաճախ, անդեպ, իր բարձերի գրկում
Սուզում է ինձ երկար հիվանդկախ ու նկուն
Այնքան, ու ես անզոր թշնամին եմ նրա:
Այնտեղ միտքս , հագած մահվան դեմքը գունատ՝
Քնի մեջ լքում է իր մարմինը ծյուրած,
Որ ցույց տա քեզ , թե ես՝ երկփեղկված մի մարդ
Առույգ եմ քո հանդեպ, իմ նկատմամբ՝ մեռած:

Ես քո մեջ եմ ապրում այնտեղ, ուր դու չկաս,
Ես իմ մեջ եմ մեռնում, որ լինեմ այստեղ.
Ինչքան հեռու,այնքան դառնում ես դու ներկաս,
Թեկուզ քեզ հետ, սակայն բացակա եմ ես դեռ:
Ես զգում եմ թեպետ բնությունը խոցված,
Թե ավելի քո մեջ ապրում եմ ես, քան իմ ,
Բայց անվրդով գործող զորությունը՝ աստված,
Որ պատժապարտ մարմնիս մեջ է մղում հոգին,
Նախազգալով , թե նա ընկնում է խորթ անկյուն,
Սփռում է այն քո մեջ իբրեվ միակ կյանքում:

ՆՈՐ ԷՋԵՐ ՉԱՐԵՆՑԻ ԿՅԱՆՔԻՑ

26 Նյմ

Եղիշե Չարենցի մահից տասնամյակներ հետո էլ հայտնաբերվում են նյութեր, որոնք ոչ միայն լրացնում, այլև նույնիսկ հավակնում են սրբագրել մինչ այս եղած պատկերացումների, զարգացումների տրամաբանությունը, վերանայել բանաստեղծի կյանքի մի շարք դրվագներ, մղել նոր մեկնաբանությունների ու հետևությունների: Նման համոզմունք հայտնելու իրավունք են տալիս նաև այն նորահայտ փաստաթղթերը, որոնք պահվում են մոսկովյան արխիվներում ու առ այսօր հայ ուսումնասիրողների ու ընթերցողների համար մնացել են անհայտ: Առայժմ դրանցից միայն երկուսի մասին կփորձենք պատմել ստորև:
Հանրահայտ փաստ է, որ 1930-ական թվերի կեսին խորհրդային տոտալիտար համակարգը երկիրը վերածել էր մի հսկայական բանտի, որտեղ հասարակությունը մատնված էր բացարձակ մեկուսացման ու հսկողության: Այդ հալածանքներն առավել խստությամբ կրում էին մտավորականները, արվեստի ու գրականության աչքի ընկնող ներկայացուցիչները: Մշակութային ոլորտը պատվել էր գործակալների ցանցով, խստագույն գրաքննությունն ուղեկցվում էր բռնություններով, ահաբեկումներով ու մատնություններով: Բազմաթիվ լրտուներ իրենք էլ գրողներ էին, ստեղծագործական միությունների անդամներ, ովքեր նստում, զրուցում էին գրչակից ընկերների հետ, իսկ այնուհետև այդ զրույցների բովանդակությունը հանձնում հատուկ ծառայություններին: Նման տեղեկությունները մանրակրկիտ կերպով ուսումնասիրվում էին պատժիչ մարմինների կողմից, որոնց էլ հաջորդում էին «կանխարգելիչ միջոցառումները»: Այլախոհությունը հատուցվում էր կյանքի գնով կամ սիբիրյան անժամկետ տաժանակրությամբ: Բայց նույնիսկ նման իրավիճակում գտնվում էին եզակի անհատներ, որոնք շարունակում էին պայքարել հանուն մարդկային արժանապատվության և ստեղծագործ մտքի ազատության: Չարենցն այդ բացառիկների թվում էր:
Նոր փաստաթղթերը, որոնց մասին նշեցինք, դուրս են բերվել Ռուսաստանի ՊԱԿ-ի արխիվներից: Առաջին վավերագրում Չարենցի անունն ընդհանրապես հիշատակված չէ: Սակայն այնտեղ նկարագրվող դրվագներից երկուսն ուղղակիորեն առնչվում են մեծ գրողին: Ինչպես հայտնի է, 1934 թ Մոսկվայում կայացավ Խորհրդային գրողների առաջին համագումարը: Երկրի կյանքում դա դիտվում էր նշանակալի իրադարձություն, իսկ հետհամագումարյան տրամադրությունները միանգամից հայտնվեցին հատուկ ծառայությունների ուշադրության կենտրոնում: Այդ օրերին կազմված զեկուցագիրը, որն անդրադառնում է հիշատակված նյութին, կոչվում է այսպես` «ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ պետական անվտանգության գլխավոր վարչության քաղաքական գաղտնի բաժնի տեղեկանքը անցած համագումարի և Խորհրդային Միության գրողների նոր ղեկավարության հանդեպ գրողների վերաբերմունքի մասին»։ Ստորագրել է նույն բաժնի պետ Մալչանովը: Անթվակիր է, սակայն բովանդակությունից ելնելով կարել է ասել, որ այն գրվել է 1934 թ. սեպտեմբերի 9-ից ոչ շուտ (ՌԴ ԴԱԾ Կենտրոնական արխիվ, ֆոնդ 3, գործ 56, էջ 70-93): Մենք կանդրադառնանք նշված ընդարձակ փաստաթղթի միայն այն հատվածներին, որոնք ուղղակի կամ անուղղակի կերպով առնչվում են համագումարին հայ գրողների պատվիրակության մասնակցությանը, նրանց խնդիրներին ու Չարենցի անձին:
Վկայակոչելով իր գործակալների զեկույցները, տեղեկանքի հեղինակը մասնավորապես գրում է. «…Մեջբերենք այն հաղորդումները, որոնք բացահայտում են ազգային լեզուներից թարգմանություններ կատարող ռուս բանաստեղծների խմբերի ներսում թշնամական, մեծապետական-շովինիստական տրամադրությունները։ Համագումարի կողմից ազգային գրականությունների հանդեպ հանդես բերված ուշադրությունը թարգմանիչների միջավայրում հարուցեց առանձնահատուկ, շովինիստական գունավորում ունեցող տրամադրություններ։ Ընդհանուր հնչերանգն այսպիսին էր. «Ազգային գրողները վատն են։ Ըստ էության, մենք ենք նրանց դարձնում գրողներ՝ զոհաբերելով սեփական ստեղծագործությունը։ Դրա փոխարեն ոչ միայն երախտագիտություն չենք տեսնում, այլև բախվում ենք մշտական դժգոհությանը, անդրկուլիսային մեղադրանքներին և այլն։ Այդ գրողներին մեզ մոտ լայնորեն հրատարակում են, շրջապատում են պատիվներով, ընտրում են միության կենտրոնական մարմնի կազմում և այն, իսկ մենք՝ հետին տեղերում ենք…»։
Այնուհետև, ընդհանուրից անցնելով անհատական կարծիքների թվարկմանը, լրտուն գրում է, որ, օրինակ, Բրոդսկին (խոսքը Դավիդ Բրոդսկու մասին է- Հ. Չ.) այս իրավիճակը բնութագրել է իբրև «պատմական անարդարություն» և կանխատեսել, որ Գորկու նախաձեռնությունը (տարեկան 6 ալմանախ), կձախողվի որակյալ նյութերի պակասի պատճառով։ Իսկ մեկ ուրիշ գրող` Ալեքսանդր Գատովը «դժոհեց հայերից, որոնք իրեն հիացական նամակներ են գրել իր թարգմանությունների առիթով, սակայն համագումարում դա լռության մատնեցին, քանի որ նախանձում էին վրացիներին, որոնց գործերը թարգմանել է Պաստեռնակը, և հիմա թիկունքում փսփսում են, թե Գատովի գիրքը վատն է»: Հիշեցնելով, որ Ն. Տիխոնովն ու Բ. Պաստեռնակն այլևս չեն թարգմանելու, Գատովն ասել էր, որ ինքն էլ կվարվի այդպես և կամ կստիպի, որ հայերն իր դուռը գան ու խոնարհվեն իր առաջ:
Կասկածից վեր է, որ այս գանգատներն ու սպառնալիքները մեծապես վերաբերում էին հենց Չարենցին: Նման մտքեր ու վերաբերմունք նա կարող էր արտահայտել, և կան դա ապացուցող մի շարք վկայություններ:
Ա. Գատովը 1933 թ. աշնանը գրողների մի խմբի հետ եղել էր Հայաստանում։ Այդ տարվա նոյեմբերին Մաքսիմ Գորկու նախաձեռնությամբ ստեղծված ԳՄ կազկոմիտեի անդրկովկասյան բրիգադի կազմում Գատովից բացի Երևան էին մեկնել Վ. Կիրպոտինը, Վ. Կավերինը, Մ. Կոլոսովը։ Մասնավորապես, Գատովը ստանձնել էր Ն. Զարյանի, Գ. Մահարու, Վ. Նորենցի, Վ. Ալազանի, Ս. Տարոնցու, ինչպես նաև Չարենցի որոշ գործերի թարգմանությունը: Պահպանվել է Չարենցի ընդարձակ մի նամակ՝ հասցեագրված Գատովին, որտեղ խոսք է գնում վերջինիս թարգմանած ստեղծագործությունների մասին: Դրականորեն արտահայտվելով մի քանի բանաստեղծությունների թարգմանության վերաբերյալ, Չարենցը միևնույն ժամանակ ոչ բոլորից էր գոհ մնացել: Դրա հետ մեկտեղ Չարենցը հրաժարվել էր փոխադարձաբար թարգմանել Գոտովի գործերը, ինչը կարող էր վերջինիս դժգոհությունը հարուցել: Իսկ ահա 1934 թ. հունվարին գրված մեկ այլ նամակում Չարենցն արդեն Մոսկվայում բնակվող թարգմանչուհի Աննա Հովհաննիսյանին գրում էր. «Չե՞ս կարող կապվել լենինգրադցի ռուս բանաստեղծների` օրինակ Տիխոնովի և Տեսնյակովի հետ, որպեսզի նրանք իրենց վրա վերցնեն թարգմանությունների մի մասը… Ես կուզեի գործ ունենալ միայն նրանց հետ, այլ ոչ թե ինչ-որ ապաշնորհների..»: Ճիշտ այդպես Մոսկվայի գեղարվեստական գրականության պետական հրատարակչության տնօրեն Նակորյակովին ուղղված գրության մեջ Չարենցը գանգատվում էր իր գործերի թարգմանության վատ որակից ու անփույթ վերաբերմունքից և պահանջում էր փոխել գրքի խմբագրին: Ավելի ուշ Պետհրատարակչության ազգային գրականության բաժնին հասցեգրած մեկ այլ նամակում Չարենցն ասում էր. «Լուրեր են հասնում ինձ, որ իմ դիմումն ընկ. Նակորյակովին`կապված իմ բանաստեղծությունների գրքի հրատարակության մի քանի հարցերի հետ մեկնաբանվում է որպես բողոք …»:
Զուտ գրական տարակարծություններին ազգային խտրականության կամ հակակրանքի երանգներ հաղորդելը նման իրավիճակներում շատ հարմար էր: Ճիշտ նույն կերպ էլ նրանք վարվեցին վրացիների պարագայում: Հետաքրքրական է, որ վրաց գրողների մասին Չարենցի արտահայտած ոչ նպաստավոր կարծիքը պիտի վերհիշվեր նաև երկու տարի անց` 1936-ի նոյեմբերին, այս անգամ արդեն Չարենցի հարցաքննության արձանագրությունում: Այնտեղ քննիչը, դիմելով բանաստեղծին, ասում է. «…Դուք ունեցել եք մի շարք զրույցներ հետևյալ հարցերի շուրջ` Հայաստանի դրության, ՀամԿ(բ)Կ Անդրերկրկոմի, վրաց գրողների պատվիրակության` զուտ հակահեղափոխական դիրքերից: Հետաքննությունը ձեզնից պահանջում է ճիշտ պատասխան»: Չարենցն իր բացատրության մեջ ջանում է մեկնաբանել եղելությունը, սակայն ըստ էության տվյալ փաստը չի ժխտում:
Հաջորդ դրվագը, որի մասին փաստաթղթում բավականին հանգամանալից է խոսվում, վերաբերում էր Մաքսիմ Գորկու առանձնատանը կազմակերպված խնջույթին: Ռուս գրողները տհաճությամբ էին արտահայտվում այդ հավաքի մասին և ասում, որ այնտեղ նույնիսկ նշանակություն էր ունեցել այն հանգամանքը, թե ով էր Գորկուն ավելի մոտ կամ հեռու նստած: Գրող Վ. Վիշնևսկին իր հերթին հավելում էր, որ այդ տեսարանն այնքան զզվելի էր, որ Պաստեռնակը չդիմացավ ու խնջույքի կեսից հեռացավ:
Հատկապես այս հետաքրքրական փաստն է, որ մեզ համար կարևորություն է ներկայացնուման՝ թույլ տալով բացահայտել այդ նույն դրվագի շրջանցված շերտը: Բանն այն է, որ խնջույքին հրավիրված է եղել նաև Եղիշե Չարենցը, իսկ Չարենցի երկեր ժողովածուի 6-րդ հատորի ծանոթագրությունների բաժնում գրականագետ Ալմաստ Զաքարյանն, իբրև հավելյալ տեղեկություն, հետևյալն է պատմում Բորիս Պաստրնակի հետ իր մի հանդիպման մասին. «…1958 թ. օգոստոսի սկզբներին իր ամառանոցում (Մոսկվայի տակ, Պերեդելկինոյում) մեր խնդրանքով Պաստեռնակը հուշեր պատմեց Չարենցի մասին. զրույցին ներկա էր բանաստեղծուհի Ս. Կապուտիկյանը: Պաստեռնակի պատմածով առանձնապես տպավորիչ է եղել իր հանդիպումը Չարենցի հետ Սովետական գրողների առաջին համագումարի առթիվ Մ. Գորկու ամառանոցում կազմակերպված խնջույքին: Պաստեռնակն ու Չարենցը նստած են եղել կողք-կողքի, հետո խնջույքի կեսին ամառանոցից երկուսով եկել են Մոսկվա և ամբողջ ճանապարհին զրուցել…»:
Ստացվում է, որ կեսից հավաքը լքել էր ոչ միայն Պաստեռնակը, և եթե նրա վաղաժամ հեռանալը վերը նշված փաստաթղթում բացատրվում էր իբրև դժգոհության ցույց, ապա կարելի՞ է նույնն ասել նաև Չարենցի պարագայում:
Պատասխանը փորձենք ստանալ այլ աղբյուրներից: Բանն այն է, որ համագումարի իր ելույթի մեջ Չարենցը բարձր էր գնահատել Բորիս Պաստեռնակին, բայց և հակառակվել էր գրող Իլյա Էրենբուրգի տեսակետին, որն ասում էր, թե Պաստեռնակի ստեղծագործության բարդության և մասսաների անկուլտուրականության վերաբերյալ կարծիքները որոշ չափով պետք է հնչեն որպես անախրոնիզմ։ «Ես շատ եմ սիրում Բ. Պստեռնակին. իմ ստեղծագործության որոշ գծերով ինքս նման եմ նրան, բայց այդուհանդերձ զգում եմ, որ մեր «բարդությունը» մասամբ «ինտելիգենտական» բարդություն է, որը մենք պետք է հաղթահարենք»,- ասել էր նա: Ահա այս առիթով էլ Մաքսիմ Գորկու տանը նրան մոտեցել էին Էրենբուրգն ու Պաստեռնակը և մեղադրել «օպպյուրտինիզմի», այսինքն՝ հաշտվողականության, հարմարվողականության, անսկզբունքայնության մեջ։ Չարենցն ընդունել էր նրանց այդ դիտողությունը։ Իսկ հետևանքը կարող էր դառնալ համերաշխության ցուցադրական ակտը` լքել խնջույքը` չսպասելով ավարտին:
Չարենցյան անհանդուրժողականության և ընդվզումների վկայություն հանդիսացող հաջորդ փաստաթուղթը, ինչպես արդեն ասացինք, նույնպես պահվում է ՌԴ Անվտանգության դաշնային ծառայության կենտրոնական արխիվում (ֆոնդ 3, ցուցակ 3, գործ 121, էջ 61-69): Այս բավականին ընդարձակ, մեքենագիր գրությունը, որն առաջին հայացքից կարծես թե որևէ առնչություն չէր կարող ունենալ մեծ բանաստեղծի հետ, իրականում կրում է արժեքավոր տեղեկություններ, որոնց լույսի ներքո մի շարք իրադարձություններ ստանում են առավել տրամաբանական ու արժանահավատ մեկնաբանություններ:
Փաստաթուղթն ունի այսպիսի ընդարձակ անվանում. «ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ Պետանվտանգության գլխավոր վարչության Գաղտնի- քաղաքական բաժնի հատուկ հաղորդագրությունը գրողներ Ի. Ս. Պոստուպալսկու, Պ. Ս. Կարաբանի (Շլեյման) և Վ. Ի. Նարբուտի հակախորհրդային խմբի մասին»:
«Խիստ գաղտնի» մակագրությունը կրող այս հաղորդագրությունը կազմվել է 1936 թ. հունիսի 25-ին, հիշյալ բաժնի պետ, պետանվտանգության կապիտան Ստրոմինի կողմից: Գրության պատճեններն անմիջապես ուղարկվել են մի քանի հասցեներով: Դրանցից առաջինը ստացել է ՆԳ ժողկոմ Յագոդան: Գաղտնի ծառայությունների անհանգստությունն էր հարուցել այն փաստը, որ դեռևս 1935 թ. ամռանը ուկրաինացի գրող Իգոր Պաստուպալսկու նախաձեռնությամբ, նրա հայրենակից Պավել Կարաբանի և ռուս գրող Վլադիմիր Նարբուտի ակտիվ մասնակցությամբ հիմնադրվել էր Խորհրդային գրողների միությունից անկախ մի կազմակերպություն, ուր համախմբվում էին ազատ հայացքներով ու «վտանգավոր» նպատակներով գրողները: Հիմնադրումից շատ չանցած խմբին անդամագրվել էին ևս մի քանի ազդեցիկ մտավորականներ, իսկ աշնանն այդ կազմակերպությունն արդեն խորհրդանշական անուն ուներ ու կոչվում էր «Ավագների միավորում»: Ինչպես իր զեկույցում գրում էր անվտանգության աշխատակիցը, «…պարբերաբար կազմակերպվող հավաքների ժամանակ խումբը հակախորհրդային ոգով քննարկում էր հասարակական-քաղաքական և գրական խնդիրներ…»:
Սակայն վերադառնանք այդ գաղտնի խմբում Չարենցի դերակատարությանը, անուն, որը փաստաթղթում հիշատակվում է մի քանի անգամ: Ահա, հաղորդագրության առաջին էջերից մեկում կապիտան Ստրոմինը գրում է. «…Խմբի անդամների առաջին խորհրդակցությունից հետո կապեր են հաստատվել ուկրաինացի գրողներ Բաժանի, Ռիլսկու, Պանչի, Կոպիլենկոյի, Սեմենկոյի և ուրիշների, ազգայնականորեն տրամադրված հայ գրող Եղիշե Չարենցի հետ: Արդյունքում ազգային հանրապետությունների գրողների հետ կապերն ընդլայնվել ու ամրացել են…»:
Չարենցը ե՞րբ կարող էր իմանալ նորաստեղծ կառույցի գոյության ու դրա նպատակների մասին: Ո՞վ կարող էր նրան հայտնել այդպիսի տեղեկություններ և ստանալ անդամակցելու համաձայնությունը: Ամենայն հավանականությամբ, խմբի և Չարենցի միջև կապավորի դերը ստանձնել է Մ. Բաժանը, որը, ինչպես փաստաթղթում է ասվում, «նախորդ տարվա (այսինքն՝ 1935-ի) ամառը անցկացրել է Վրաստանում և կապեր ունի տեղի ազգայնական գրողների հետ…»: Հայտնի փաստ է, որ նույն տարվա աշնանը Միկոլա Բաժանը Պ. Տիչինայի հետ եղել էր նաև Երևանում՝ Հայաստանում սովետական կարգերի հաստատման 15-ամյակի տոնակատարությանը մասնակցելու նպատակով: Միաժամանակ հայտնի է, որ Չարենցը նրան հրավիրել էր տուն ու երկար զրուցել: Կարող ենք ենթադրել, որ հենց այդ հանդիպումն էլ կանխորոշել էր դեպքերի հետագա ընթացքը:
Իսկ ինչպիսի՞ն էր Չարենցի մասնակցության աստիճանը: Արդյո՞ք նա համագործակցում էր միայն հեռակա կարգով, թե մասնակցե՞լ է այդ գաղտնի հավաքույթներին, որոնք սովորաբար գումարվում էին նախաձեռնողներից որևէ մեկի տանը:
Ամենայն հավանականությամբ, ներկայությունը մի շարք դեպքերում եղել է ուղղակի: Այդ մասին խիստ հետաքրքիր վկայություն ենք գտնում նույն Բաժանի հուշերում: Վերջինիս հիշողության մեջ հատկապես տպավորվել էր մոսկովյան մի երեկո, որը նա անց էր կացրել Չարենցի հետ՝ մի խումբ ռուս գրողների շրջապատում: Ի դեպ, ներկաներից շատերի անունները հիշատակվում են քննության առարկա հաղորդագրության էջերում իբրև «Ավագների միավորման» անդամներ: Ուկրաինայում հրապարակած իր հոդվածում Մ. Բաժանն այդ մասին հետևյալն է գրել. «…Հիշում եմ, հիշում, և վերջ չկա հիշողություններիս, որ սկիզբ են առնում այն երեկոյից, երբ Պավլիկի (Պավել Անտակոլսկու) հրավերով նրա մոտ եկանք Նիկոլայ Տիխոնովը, Վիկտոր Գոլցևը, Եղիշե Չարենցը և ես: Հայազգի Եղիշեին ու ինձ՝ ուկրաինացուս, ուրախալի էր լսել, թե ինչպես են ռուս գրողները՝ Պավլիկը, Նիկոլայը և Վիկտորը, հուզված խոսում մեր բազմազգ գրականության գլուխգործոցները համամիութենական ընթերցողին հասցնելու իրենց ձգտման և ստեղծագործական օգնություն ցույց տալու պատրաստակամության մասին…»: Այդ օրը ամենքը հիացած էին Չարենցի՝ Բաժանի խոսքերով՝ «փոքրահասակ, կրակոտ, հիվանդագին, նյարդային շարժումներով, ամիջական հակազդեցությամբ, նուրբ դատողություններով, շատ անկեղծ և հաճախ իր կարծիքը հայտնելիս շատ կտրուկ, լեռնային սրաթռիչք թռչնի կիսադեմով այդ մարդու» ելույթով: Այժմ դժվար չէ կռահել, թե ինչի մասին կարող էր խոսել Չարենցն այն երեկո:
Բայց որ նրա կարծիքի հետ խմբի անդամները հաշվի էին նստում, և նրա որոշ առաջարկություններ դարձնում քննարկման նյութ, այդ մասին հավաստում էին նաև անվտանգության աշխատակիցներն ու նրանց գրող-ինֆորմատորները: Ահա ևս մի հատված գաղտնի փաստաթղթից. «…Այդ հավաքի ժամանակ Պաստուպալսկին նորից գրողների առանձնահատուկ կազմակերպություն ստեղծելու հարցը բարձրացրեց՝ ի հակադրություն խորհրդային Գրողների միության: Պաստուպալսկին հայտարարեց. «Հետաքրքիր է, որ բոլոր հանրապետություններում ընկերները միանման են մտածում: Լավ կլինի իսկական մարդկանց կազմակերպություն ստեղծել: Չարենցն ինձ ասաց, որ եթե կրկին վերաբացենք գրասերների ընկերությունը,- իսկ դա իսկապես գաղափար է,- այնտեղ միայն իսկական մարդիկ կլինեին»:
Հետաքրքրական է, որ Չարենցը վկայակոչել է դեռևս հեղափոխությունից առաջ մշակութային կյանքում նշանակալի դերակատարություն ունեցող ընկերություն՝ համոզված լինելով, որ այն կարող էր իբրև նախատիպ ծառայել նորաստեղծ միության համար:
Նույն փաստաթղթում մի քանի անգամ հիշատակվում էր բանաստեղծ ու արձակագիր Լեոնիդ Պերվոմայսկու անունը: Վերջինս մասնակցել էր 1936 թ. մայիսի 1-ին կայացած գաղտնի հավաքին:
Զարմանալի զուգադիպությամբ (իսկ գուցե նաև ոչ պատահաբար) հենց նույն օրը, երբ խմբի անդամները իրենց զրույցում հերթական անգամ հիշատակում էին Չարենցի անունը, «Լիտերատուրնայա գազետա» թերթում տպագրվել էր Պերվոմայսկու բանաստեղծությունը՝ նվիրված Չարենցին: Այդ ստեղծագործությունը անսովոր երկար ու հետաքրքիր վերնագիր ուներ՝ «Եղիշե Չարենցին՝ հայ բանաստեղծին, որին, ինչպես և շատ-շատերին, զարմացրել է իմ ազգանունը»:
Մոսկովյան կապերի մասին անուղղակիորեն վկայող փաստերից մեկն էլ կարել է համարել այն, որ երբ Մոսկվայում նույն այդ օրերին նախապատրաստվում էին լույս ընծայել Չարենցի ռուսերեն ժողովածուն, ապա բանաստեղծի խնդրանքով արտահաստիքային խմբագիր է ընտրվում Իգոր Պաստուպալսկին: Եվ դա այն դեպքում, երբ գիրքն արդեն ուներ նշանակված մեկ այլ խմբագիր: Միայն թե, ինչպես ասում են, շաբաթն ուրբաթից շուտ եկավ…
Եթե հիշում եք, մատնագիր- փաստաթուղթը կազմվել էր 1936 թ. հունիսի 25-ին: Երեք օր անց Չարենցի ժողովածուն ստորագրվում է տպագրության… և այլևս լույս չի տեսնում (ի դեպ, չհրատարակված այդ գրքի եզակի օրինակը այժմ էլ պահպանվում է Մոսկվայում, գրականության և արվեստի կենտրոնական արխիվում): Սակայն դա ընդամենը դժբախտությունների շղթայի առաջին օղակներից էր: Ուշադրություն դարձնելով այս ամսաթվին և Չարենցի կյանքում այդ պահից հետո կատարված իրադարձությունների հաջորդականությանը, պետք է արձանագրել, որ դրանցում տրամաբանական կապի գոյությունը միանգամայն իրատեսական է: Հետագա օրերին նա հայտնվում է մեկուսացման մեջ: Շաբաթներով փակվում է տանը: Թերթերն այլևս ոչ մի բառ չեն գրում նրա մասին: Օգոստոսի սկզբին արգելում են բուժման նպատակով արտասահման մեկնել: Մի քանի օր անց Բերիան նրան կանչում է Թբիլիսի, որտեղ կայանում է ծանր ու ճնշող խոսակցություն: Սեպտեմբերի 24-ին ՆԳԺԿ-ն Չարենցից տեղեկանք է վերցնում Երևանից չբացակայելու համար: Իսկ մնացյալն արդեն հայտնի պատմություն է: Մեծ գրողի երկրային կյանքին մնացել էր մեկ տարուց փոքր-ինչ ավել ժամանակ…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Աստանայից մեկ շաբաթ առաջ

26 Նյմ

Հաշված օրեր են մնացել Աստանայում կայանալիք ԵԱՀԿ գագաթաժողովի մեկնարկին: Այս պահին հայտնի է, որ դրա մասնակիցները քննարկելու են ձգձգվող հակամարտությունները (այդ թվում` իրավիճակը Հարավային Կովկասում), սպառազնությունների կրճատման, Աֆղանստանից ու Միջին Ասիայից եկող մարտահրավերների դեմ պայքարի հարցերը, իսկ ՌԴ նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևն ամենայն հավանականությամբ կներկայացնի եվրոպական անվտանգության նոր ճարտարապետության մասին առաջարկությունը: Գագաթաժողովին մասնակցելու են ԵԱՀԿ անդամ 56 և գործընկեր 12 երկրների նախագահներ ու վարչապետեր, 68 միջազգային կազմակերպությունների ղեկավարներ: Ահա նման ներկայանալի ու տարողունակ ընդգրկում խոստացող Աստանայի հեռանկարը, ըստ կազմակերպիչների, կարող է մեծ հույսեր արթնացնել: Իսկ Ղազախստանի վարչապետ Քարիմ Մասիմովը ոչ ավել, ոչ պակաս, խոստանում է, որ այն Եվրոպայում անվտանգ կեցության հիմքերը կդնի: Սակայն ոչ բոլորն են Մասիմովի պես հափշտակության գիրկն ընկնում և շարունակում են կարծել, որ ունենալով մի շարք լուրջ անհամաձայնություններ և չունենալով ոչ մի նշանակալի ընդհանրություն, մասնակիցներն իրենց կեցվածքով նոր հանդիպումը կվերածեն գագաթաժողովի` հանուն գագաթաժողովի: Բացի այդ, գագաթաժողովներն այն տեղը չեն, որտեղ ընդունվում եմ կոնկրետ որոշումներ: Մի խոսքով, Աստանայից ակնկալիքները չափազանց ուռճացված են հրամցվել հանրությանը, և այդ շարքում մեծ չափաբաժին էլ հասել նաև Ղարաբաղի խնդրին: Ըստ դիտորդների, թե Հայաստանում, թե Ադրբեջանում այդ բանն արվել է ավելի շատ քարոզչական պատերազմի տրամաբանությամբ: Ընդ որում, կա այն էական տարբերությունը, որ եթե ադրբեջանցիներն ասում են, թե գագաթաժողովից իրենք դրական ակնկալիք ունեն, կարող են ճանապարհային քարտեզ ստորագրել և նման բաներ, ապա հայկական կողմն ընդամենը անորոշ ու թռուցիկ ակնարկներ հնչեցրեց հնարավոր առաջընթացի մասին, այն էլ միայն Ռուսաստանից երկրի նախագահի վերադարձից հետո:
Բայց եթե նույնիսկ ընդունենք, որ մեր սպասելիքները խիստ համեստ են, այդ դեպքում ո՞րը կարող է լինել աառավելագույնը, ինչը կարելի է հուսալ Աստանայից: Այս հարցի շուրջ ենթադրությունները խիստ տարբեր են: Ոմանք կարծում են, որ դա կլինի մի հայտարարություն, որը կամրագրի, թե Հայաստանն ու Ադրբեջանը հավատարիմ են խաղաղ գործընթացին: Հնարավոր է, որ ստորագրվի հումանիտար բնագավառում համագործակցության փաստաթուղթ, ինչպես արվեց Մոսկվայում: Կարող են արծարծվել նաև սահմանում առկա լարվածությունը թուլացնելուն ուղղված հարցեր: Իսկ ոմանք չեն բացառում, որ համանախագահող երեք երկրները քննարկման կներկայացնեն կարգավորման մի նոր փաթեթ, ինչը ամենևին էլ նորարարություն չի լինի, այլ պարզապես ինչ-ինչ թարմացված կետեր որոշակի հստակեցում կհաղորդեն արդեն եղածին ու ոչ ավելին, հակառակ դեպքում կտրուկ փոփոխությունը կհանգեցնի կողմերից մեկի մերժմանը, մի բան, որի ականատեսը եղել ենք շատ անգամներ:
Այնուհանդերձ, եթե մի պահ պատկերացնենք այնպիսի անակնկալ զարգացում, որի պայմաններում փորձ կարվի գագաթաժողովի վերջնական փաստաթղթում մեզ համար անցանկալի ինչ-որ դրույթ ներառել (ՆԱՏՕ-ի բանաձևի օրինակը դեռևս աչքներիս առաջ է), ապա հազիվ թե Հայաստանին այլ բան մնա անելու, քան իր «վետո»-ի իրավունքն օգտագործելու հնարավորությունը: Հատկանշական է, որ այս օրերին նույնիսկ կոչեր հնչեցին այն մասին, թե Սերժ Սարգսյանը կարող է Լիսաբոնից հետո բոյկոտել նաև Աստանան, ինչն, իհարկե, լուրջ չէ և որևէ լավ բանի հանգեցնել չի կարող: Պետք է կարծել, որ ցանկացած պարագայում Հայաստանը կհրաժարվի ստորագրել մի այնպիսի փաստաթուղթ, որը կվնասի մեզ, և հետևողական կլինի առանձնապես այն դեպքում, երբ ներկաները քայլեր կձեռնարկեն վերահաստատելու առկա բանակցային գործընթացի ֆորմատը:
Ի դեպ, մեր հանգստությունն ու լավատեսությունը ոչ բոլորն են կիսում: Օրինակ, Կարնեգի հիմնադրամի Հարավային Կովկասի փորձագետ, բրիտանացի Թոմաս դե Վաալը հայտարարել է, որ թեև չկա ոչ մի հիմք ենթադրելու, թե Աստանայում կայանալիք ԵԱՀԿ գագաթաժողովում քաղաքական բեկում կլինի Լեռնային Ղարաբաղի հարցով, սակայն նաև հավելել է, որ խաղաղության պայմանագրի ձեռքբերման հարցում Ադրբեջանի և Հայաստանի նախագահների վրա ճնշում կարող է լինել միայն արտաքին ուժերի կողմից: Բրիտանացու այս վիճահարույց դրույթի խոցելի կետերից մեկն այն է, թե արդյոք միջազգային ուժերը բավականաչափ հետաքրքրված չեն նման մեթոդների կիրառմամբ ու դրանց հետևանքներով և արդյոք ունեն այն անհրաժեշտ ռեսուրսները, որոնք թույլ պիտի տան հայերից և ադրբեջանցիներից խաղաղության պայմանագիր կորզել:
Աստանայից մեկ շաբաթ առաջ Ադրբեջանը անհրաժեշտ համարեց գագաթաժողովի ընթացքում ղարաբաղյան հարցի լուծման պատասխանատվությունը դնել Հայաստանի վրա։ «Ղարաբաղյան հակամարտության հարցում որոշակի առաջխաղացման հասնելու հնարավորությունը կախված է Հայաստանի դիրքորոշումից»,- հայտարարեց ԵԽԽՎ-ում Ադրբեջանի պատվիրակության ղեկավար Սամեդ Սեիդովը։ Սա սեփական պատասխանատվությունը հարվածի տակ չդնելու արդեն հնացած ու անարդյունավետ միջոց է, ինչը հազիվ թե լուրջ ուշադրության արժանանա որևէ մեկի կողմից: Պարզապես Բաքվում հասկանում են, որ վերջին շրջանում իրենց ջանքերով կուտակված բացասական լիցքերը նորանոր բարդություններ ու խոչընդոտներ են ստեղծել, և այժմ ցանկություն ունեն դրանք վերագրել հարևանին, որպեսզի Աստանայում ներկայանան մաքուր ձեռքերով: Բայց Ղազախստանում այս անգամ կնայեն ոչ թե ձեռքերի մաքրությանը, այլ այն մտադրություններին, որոնք մտմտում են կողմերը ապագայի համար:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԿԼՈԴ ԷՍՏԵԲԱՆ

26 Նյմ

Մի ծառ

Ծառ ու հետո ծառ ու հետո ցուրտը
Ես չեմ ուզում ՝կույրն այդ ինձ առաջնորդի
Հանց միայնակ , որ գնում են հարատև

Ծառ ու հետո անգամ ոչ մի ծառ, մի անջրպետ
Ուրիշները՝ որոնց սիրել եմ , հեռու են…

Դա կլինի երեկո

Դա կլինի երեկո, այն նույն ժամին
Երեկոյան աղավնիները
Կիջնեն ճյուղերին,
Ինչ որ մեկը կասի՝
Զի բարձր են խոտերը՝ եկեք նստենք,
Եվ վասն ժամանցի
Պատմենք մի քիչ հիմար պատմությունն
Այն արքայի, ով հավատում էր, որ ամեն ինչ գիտի
Եվ ով կորցրեց ամեն ինչ.
Ոմն մեկը կասի՝ դա տխուր վերջաբանով առակներից է՝
Մոռանանք,
Հանց արևն է դանդաղ մայր մտնում:

Կա

Կա –իր խոռոչներով ճանապարհը կա,
Կա – ամենուր այդ ահավոր պատուհասը կա՝
Ինչը հայտնում ու վկայում է վասն իմ չգոյության
Խոնարհվում եմ մինչ գետին:

Թարկմանությունը ՝Թոնդրակի

ՔԱՂՎԱԾՔ ՄԱՄՈՒԼԻՑ

25 Նյմ

ՉԱՐԵՆՑԻ ՏՈՒՆԸ՚ ՉԱՐԵՆՑԻ ՏՈՒՆԸ ՉԷ,
ՆԱԽԱՐԱՐՆ ԷԼ ՆԱԽԱՐԱՐ ՉԷ

Վերջին օրերին լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում է հայտնվել Կարսում գտնվող, ըստ որոշ հրապարակումների, այն տունը, որտեղ ապրել է Եղիշե Չարենցը: Մեր թերթը եւս անդրադարձել է այդ թեմային:
Իսկ գրականագետ ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆԸ համոզված է, որ դա Չարենցի տունը չէ, իսկ թուրքերին էլ մոտ 15 տարի առաջ ապակողմնորոշել է հայ վարորդը: Բայց գրականագետին ավելի շատ վրդովեցրել է այն հանգամանքը, որ Հայաստանից մարդիկ, նույնիսկ պատվիրակություններ են գնացել ու լուսանկարվել այդ փլատակների առաջ` կարծելով, թե դա Չարենցի տունն է: Չարխչյանը, մատնանշելով Չարենցի քրոջ, եղբոր, ինչպես նաեւ դասընկերների ու խաղընկերների հուշերը, ասում է, որ դրանցում հստակ նկարագրված է, թե ինչպիսին է եղել Չարենցի տունը, որը բոլորովին տարբերվում է թուրքական կառավարության կողմից վաճառքի հանված տնից: Ընդ որում, Չարենցի տունը երկհարկանի է. ՙՉարենցի ընտանիքը Կարսում 3-4 տուն է փոխել: Նրանք ապրել են եւ Ալեքսանդրիա, եւ Լոռիս-Մելիքովի փողոցներում գտնվող տներում եւ Բերդի տակ: Բերդի տակի տունը համարվում է Չարենցի հայրական բնակարանը, այն տեղը, որտեղ ինքը ծնվել է: Եթե մենք կոնկրետ որոնում ենք հատկապես այն տունը, որտեղ ինքը ծնվել է, ապա դա գտնվում է Բերդի տակ՚: Իսկ որպես դրա վառ ապացույց գրականագետը ՙԵրկիր Նաիրի՚-ից ներկայացրեց հետեւյալ մեջբերումը. ՙՄենք ապրում ենք Վարդանի կամրջի մոտերքը, Բերդի տակ, մեր տնից դեպի հիշյալ փողոցը հիշում եմ ծուռումուռ մի արահետ՚:
Եվ զարմանալին այն է, որ մշակույթի նախարարությունում երեք օրերի ընթացքում այդպես էլ մեկը չգտնվեց, որ հստակ մեկնաբանություն ներկայացնի, թուրքական մամուլում հրապարակված նյութերի կապակցությամբ դիրքորոշում արտահայտի: Եթե ոմանք դեռեւս զարմանում են մշակույթի նախարարության լռությունից, ապա մենք վաղուց դադարել ենք զարմանալուց: Թուրքական ֆիլմերի փառատոն է, նախարարությունը լռում է, ադրբեջանական ֆիլմերի փառատոն է, հերթապահ պատասխաններ է տալիս: Դե, ինչ գործ ունի մշակույթի նախարարը Չարենցի կամ նրան վերագրվող քանդված տան հետ. նրան Իտալիաներն ու Ֆրանսիաներն են հետաքրքրում: Չէ, մոռացանք, մեկ-մեկ էլ հանճարեղ մտքեր է արտահայտում, ինչպես վերջերս է արել: Ասուլիսի ժամանակ նա ներկաներին հարցրել է, թե արդյոք գիտե±ն, թե այնտեղ գտնվող երեխան ինչ գործիքի վրա (պետք է լինի` ինչ գործիք) է նվագում: Ներկաներից մեկը պատասխանել է` ջութակի: Կենսաբան նախարարուհին, իբր, հումորով շարունակել է. ՙԱվելի վատ… թավջութակի՚:
Դե ինչ, երեւի ավելի վատ մշակույթի նախարար չենք ունեցել:
ՌՈՒՍԼԱՆ ԹԱԹՈՅԱՆ

%d bloggers like this: