Tag Archives: Hovik Charkhchyan

Նախարարի շտապողականությունը միայն ծիծաղ է հարուցում. Գրականագետ

12 Հլս

Հայաստանի մշակույթի նախարար Լիլիթ Մակունցը նախօրեին ֆեյսբուքյան իր էջի միջոցով տեղեկացրել էր, որ Հայաստանի պատմության թանգարանում 5-օրյա ժամկետում կհատկացվի ցուցասրահ՝ նվիրված թավշյա հեղափոխությանը:
«Երկուշաբթի օրը աշխատանքային խումբը կապ կհաստատի թանգարանի տնօրեն պարոն Գրիգորյանի հետ և հնարավորինս սեղմ ժամկետներում կսկսի ցուցասրահը համապատասխան նմուշներով համալրելն ու կահավորելը: Ցուցասրահի պաշտոնական բացման մասին կտրամադրենք լրացուցիչ տեղեկատվություն»,- հայտնել էր նախարարը:
Լիլիթ Մակունցի այս հայտարարությունը միանշանակ չընդունվեց։
Panorama.am-ը գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանից հետաքրքրվեց, թե Ձեր կարծիքով, արդյո՞ք նման ցուցասրահ ունենալու անհրաժեշտություն կա Պատմության թանգարանում, այն դեպքում, երբ մշտապես ասում են, որ թանգարանը տարածքի խնդիր ունի, թանգարանի ցուցանմուշների քիչ տոկոսն է ցուցադրվում, նա ասաց. «Բնության մեջ գոյություն ունի դեպքերի հաջորդականություն: Նախ պետք է պատմություն կերտել, հետո միայն դառնալ պատմության թանգարանում ցուցադրման կարևորության երևույթ: Տվյալ դեպքում նախարարի շտապողականությունը միայն ծիծաղ է հարուցում` անկախ այն բանից, թանգարանում տարածքը բավարար է, թե ոչ»:
Հարցին, թե արդյո՞ք այդպես անձի պաշտամունքին չենք «վերադառնում», քանի որ թավշյա հեղափոխությունը կապվում է մասնավորապես մեկ անձի հետ, նա պատասխանեց. «Չեմ կիսում ձեր կարծիքը, թե «թավշյա հեղափոխությունը» մեկ անձի հետ է կապված: Յուրաքանչյուր շարժում ունենում է առաջնորդ, սա ևս բացառություն չէր: Այլ խնդիր է, թե ոմանք ինչպես են ընկալում անհատի դերը քաղաքական խոշոր իրադարձություններում: Բնական է, որ կլինեն գերագնահատողներ, ինչպես որ կլինեն նաև թերագնահատողներ: Սակայն ժամանակն ամեն բան իր տեղը կդնի: Ընդամենը պետք է մի փոքր սպասել»:
Ձեր կարծիքով ի՞նչ նմուշներ են հնարավոր ցուցադրել հարցին ի պատասխան Հ. Չարխչյանն ասաց. «Ես նույնիսկ չեմ էլ փորձի մտածել ցուցադրվելիք նմուշների մասին, որովհետև, ինչպես արդեն ասացի, նման ցուցադրության կազմակերպումը համարում եմ վաղաժամ և ինչ-որ առումով նաև թեթևամիտ արարք: Կգա օրը ու ժողովուրդն ինքը կորոշի` հեղափոխությունը արժանի՞ է իր պատմության լուսավոր էջ համարել, թե՞ ոչ: Իսկ հիմա դեռ պետք է իրագործել այդ հեղափոխությունը ժամանակային ու որակական իմաստներով: Դափնիները բաժանում են վերջում: Թանգարաններում պահում են անցյալը, ոչ թե գալիքը»:

https://www.panorama.am/am/news/2018/07/11/%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D5%A5%D5%BF-%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80/1976875

1in

Հովիկ Չարխչյան. «Մեր բարոյական արժեհամակարգն այսօր արժեհամակարգի բացակայությունն է»

23 Սպտ

Գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը Sputnik Արմենիայի եթերում խոսում է Երևանի ավագանու նիստում տեղի ունեցած վերջին միջադեպի մասին։
«Ավագանու նիստում տեղի ունեցածն ակնառու ցույց տվեց, թե որտեղից ուր ենք հասել»,- ասում է Հովիկ Չարխչյանը։

Զրույցի ընթացքում նա խոսում է նաև մտավորական և ազատություն երևույթների, ինչպես նաև Երևանի փողոցների վերանվանման մասին։

Հիշեցնենք, որ Երևանի ավագանու Հանրապետական խմբակցության անդամ Արմեն Սահակյանն անհարգալից էր խոսել «Ելք» խմբակցության անդամ Անահիտ Բախշյանի մասին։ Ալեն Սիմոնյանն էլ իրեն «չէր կորցրել» ու գործընկերոջը հիշեցրել է նրա մականունը։

Զրույցի ամբողջական տարբերակը կարող եք ունկնդրել նաև Sputnik Արմենիա ռադիոկայանի եթերում (FM106)։

Զրույցը վարում է Աննա Վարդանյանը։

https://armeniasputnik.am/video/20170921/8735855/armenia-hovik-charxchyan-avagani.html8719692

Մենք չենք դրսևորվում որպես ինքնիշխան երկիր

23 Սպտ

Ռուսաստանը Հայաստանի նկատմամբ շարունակում է այն քաղաքականությունը, որը որդեգրել է վերջին 200-300 տարիների ընթացքում: Որևէ փոփոխություն չկա, ընդամենը ձևերն ու մեթոդներն են մի փոքր քաղաքակրթվել: Tert.am-ի հետ զրույցում նման կարծիք հայտնեց գրող, հրապարակախոս Հովիկ Չարխչյանը։

«Եվ այն, որ Ռուսաստանը Հայաստանին ցանկանում է տեսնել իր թևերի տակ, այնքան ակնառու է, որ դրա մասին վիճելն անիմաստ է: Այլ խնդիր է մեր իշխանությունների պահվածքը տվյալ դեպքում»,-ասաց նա՝ անդրադառնալով հարցին, թե տեղի՞ն են արդյոք հայ հասարակության շրջանում հնչող դժգոհությունները՝ կապված Հայաստանում ռուսերենի հայեցակարգի, հայաստանյան փողոցների անվանակոչման հարցում ռուսաստանցիների ակտիվ միջամտության («դեմ» կարծիքներով), Նժդեհի արձանի տեղադրման հարցում ՌԴ ԱԳՆ ներկայացուցչի մակարդակով բացասական արձագանքի հետ:
Հայտնի է, որ Սանկտ Պետերբուրգի Տավրիկյան պալատում անկացվելու է Իսրայել Օրուն նվիրված միջոցառումներ: Չի բացառվում, որ հայ հասարակության մեջ այս առնչությամբ հարցականներ կծագեն՝ ինչու հատկապես Իսրայել Օրին՝ ժամանակի ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարների ձևավորման առումով ռուսական կողմնորոշման հայտնի ջատագովը: Չմոռանանք, որ վերը նշված հանգամանքների պատճառով է, որ բազմաթիվ քաղաքական գործիչներ, վերլուծաբաններ պնդում են, թե անկախության 25 տարիներին Հայաստանն աստիճանաբար կորցնում է ինքնիշախության գործիքներն ու խորհրդանիշները, իսկ ավելի արմատական տրամադրություն ունեցողներն անգամ ապագաղութացման կոչեր են արվում:
Չարխչյանն ընդգծեց՝ այլ հարց է, որ Հայաստանը չի կարող իրեն դրսևորել իբրև ինքնիշխան, անկախ երկիր, որն ինքն է իր քաղաքական կողմնորոշումները կազմում՝ առանց արտաքին գործոնների ազդեցությունը կամ հնարավոր ելքերը հաշվի առնելու. «Կամ նաև հաշվի առնելով, բայց չվախենալով, ինչպես այսօր վախվորած գործում են մեր իշխանությունները»:
Ի վերջո, տրամաբանական հարց է առաջանում՝ ինչու են ռուսները բոլոր հայ մեծերից առանձնացնում ժամանակի ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարների ձևավորման առումով ռուսական կողմնորոշման հայտնի ջատագով Իսրայել Օրուն:
Հովիկ Չարխչյանը, ում կարծիքով՝ հասարակության դիրքրորոշումը միանգամայն տեղին է, միևնույն ժամանակ, գտնում է, որ իրականում շատ մեծ սխալ է Իսրայել Օրուն անվանել ռուսական կողմորշմամբ մարդ:
«Իսրայել Օրին ընդամենը ելքեր էր փնտրում իր ժողովրդի փրկության համար, և ճանապարհներից մեկն էլ դեպի Ռուսաստանն էր: Այդ հանգամանքը իբրև պարսավանք այդ մարդու կենսագրությանը կցելը սխալ է, և եթե հետևեք այդ դարերի պատմությանը, կտեսնեք, որ նա ոչ առաջին էր, ոչ էլ վերջինը: Տասնյակ հայ քաղաքական գործիչներ այդ տարիներին դեպի Հյուսիս էին գնում՝ փորձելով Ռուսաստանյան կայսրությունից օգուտներ քաղել, Հայաստանի համար ուժեղ պաշտպան գտնել: Եվ նույն հաջողությամբ նաև Եվրոպա էին գնում»,- իր առարկությունները ներկայացրեց մտավորականը:
Նրա ամփոփմամբ՝ այլ հարց է, որ մենք չենք կարող մեզ դրսևորել իբր ինքնիշխան անկախ երկիր, որը ինքն է իր քաղաքական կողմորոշումները կազմում՝ առանց արտաքին գործոնների ազդեցությունը կամ հնարավոր ելքերը հաշվի առնելու: «Կամ նաև հաշվի առնելով, բայց չվախենալով, ինչպես այսօր վախվորած գործում են մեր իշխանությունները»:
Անդրադառնալով հայաստանյան դպրոցներում ռուսաց լեզվի դասավանդման հայեցակարգին՝ հրապարակախոսն ասաց, թե սա ոչ թե ռուսերենի հայեցակարգ է, այլ «ստրկամտության հայեցակարգ»:
«Ռուսերենը Հայաստանում պետք է ունենա նույն կարգավիճակը, ինչ ունեն Հայաստանում բոլոր օտար լեզուները: Սրանք խնդիրներ են, որ կուտակվում ու կուտակվում են, և մեկ էլ տեսնում ենք, որ իսկապես մղվում ենք երկրորդ պլան մեր արժեքային համակարգով»,-ասաց նա և օրինակ բերեց Հովհաննես Այվազովսկու 200-ամյակի տոնակատարությունը՝ նշելով, որ այն գրեթե վերածվել էր ռուս նկարչի 200-ամյակի, և Հայաստանը չկարողացավ նույնիսկ այս հոբելյանը հնարավորինս հայկականացնել:
«Իսկ լեզվի թեման սկսվեց նրանից, որ Ռուսաստանից եկած գործիչները սկսեցին մեր տաքսիստներից իրենց լեզվի իմացությունը պահանջել,-նշեց Հովիկ Չարխչյանը,-սա է վիճակը ու սա պետք է ինչ-որ ձևով արմատախիլ անել»։
Նա այս առումով առայժմ տեսնում է միմիայն հասարակության հակազդեցությունը և ոչ որևէ քաղաքական ուժի կամ հոսանքի:

Անուշ Դաշտենց
Tert.am

14962587_1176971072395812_5260210727936451674_n

 

Լեզուն պետք է սիրել ու վստահել նրան

22 Փտր

1999 թվականին ՅՈւՆԵՍԿՕ-ն փետրվարի 21-ը հռչակեց Մայրենի լեզվի միջազգային օր:
Past.am-ի հետ զրույցում գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանն ընդգծեց, որ մեր լեզուն ավելի շատ ամենօրյա հոգատարության պահանջ ունի, քան տարատեսակ մարտահրավերներին դիմակայելու, որովհետև, ըստ նրա, պահպանման խնդիրը բոլոր ժամանակների համար է` իր առանձնահատկություններով հանդերձ:
«Ասել, թե հայերենն այժմ վտանգված է, փոքր-ինչ չափազանցված կարծիք է: Սակայն կա մեր լեզուն տարատեսակ «բացիլներից» ախտահանելու, գրական լեզվի վարկը բարձրացնելու, ուսուցման արդյունավետությունը խթանելու, նոր բառերով ու բառաձևերով հարստացնելու, զարգացման համար նպաստավոր միջավայր ձևավորելու անհրաժեշտություն: Իսկ սա հնարավոր է իրականացնել ոչ այնքան վերահսկողության խստացման, որքան հասարակական առողջ վերաբերմունքի առկայության պայմաններում: Լեզուն պետք է սիրել ու վստահել նրան, այլ ոչ թե խանդոտ ամուսնու կեցվածքով հսկողություն սահմանել»,-նշեց մեր զրուցակիցը: Պարոն Չարխչյանի խոսքով՝ լրատվական դաշտում լեզվական աղավաղումների չափաբաժինն ամենաբարձրն է: Ըստ նրա՝ սա ոչ թե միտում է, այլ տարրական անգրագիտության դրսևորում:
«Թող ինձ ներեն մեր հարգելի լրագրողները, սակայն նրանց իմացության ցածր մակարդակը ավերածություններ է գործում: Այս իրողության պայմաններում ի՞նչ ոճի, առանձնահատկության կամ ճկունության մասին կարող է խոսք լինել»,-հավելեց գրականագետը:
Չարխչյանն ասաց, որ ավելի բարվոք չէ նաև գրական միջավայրը: Նրա պնդմամբ՝ գռեհկաբանությունները, ժարգոնային արտահայտությունները, օտարածին բառերը հրամցվում են իբրև կյանքի ճշմարտացի արտացոլման գեղարվեստական միջոց` շփոթելով գեղարվեստը արձանագրման հետ:
«Պարզը դառնում է պարզունակ, ձևը` ձևականություն, միտքը` մտավարժանք: Արդյունքում ունենք այն, ինչ ունենք` ընթերցողների անվստահություն և գրավոր մշակույթ, որը ոչ մի գնով չի կարողանում ինքնահաստատվել»,- իր խոսքը եզրափակեց Հովիկ Չարխչյանը:

Լևոն Փանոսյանhovik-charkhchyan

ԱՆՀԵՏԱՑԱԾ ԱՐՁԱՆԻ ԱՌԵՂԾՎԱԾԸ

16 Հկտ

Երբ նշանավոր հնագետ ու արևելագետ Նիկողայոս Մառը 1904 թվականին ճարտարապետ Թորոս Թորամանյանի հետ առաջին անգամ ոտք դրեց Անի հեքիաթային քաղաք և սկսեց իր պեղումները, նա գիտեր, որ Անին իր համար բազում գաղտնիքներ է պահել և հիմա, դարերի լռությունից հետո, դրանք պիտի դուրս ելնեին մոռացության փոշիներից: Սակայն նույնիսկ փորձառու Մառը ենթադրել չէր կարող, թե իրեն ինչպիսի եզակի գտածո է վիճակված լույս աշխարհ հանելու:marr_fig74
1906 թ. Գագկաշեն Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու պեղումների ժամանակ հնագետները հանկարծ բախվեցին մի հսկայական քարաբեկորի: Շատ ժամանակ չպահանջվեց հասկանալու, որ դա այլ բան չէր, քան հայ միջնադարյան քանդակագործության բացառիկ նմուշ: Ասում ենք՝ բացառիկ, քանի որ դա այդ դարերից մեզ հասած դեռևս միակ ամբողջական բոլորաքանդակն է: Որքան մեծ էր ներկաների ուրախությունը, երբ պարզվեց, որ իրենց դիմաց Բագրատունյաց Գագիկ Ա թագավորի արձանն է: 2.26 մետր բարձրություն ունեցող, վարդագույն տուֆից կերտված աշխատանքն ամենայն հավանականությամբ տեղադրված էր եղել եկեղեցու հյուսիսային պատին և այնտեղից վայր էր ընկել Անիի ավերումից հետո: Ինչպես իրենց աշխատություններում նկարագրել են Մառը, Թորամանյանն ու Հովսեփ Օրբելին, Գագիկ արքան պատկերված էր առաջ պարզված ձեռքերով, որոնց վրա եկեղեցու մանրակերտն է եղել, միայն թե արդեն փշրված վիճակում (պահպանված է եղել միայն ստորին մասը): Առավել հետաքրքրականն այն է, որ քանդակը եղել է ներկված. սպիտակ պարեգոտ, վրայից կարմիր պատմուճան, իսկ գլխին՝ շքեղ չալմա: Մորուքը, բեղերը և հոնքերը ներկված են եղել ևս գույնով: Կրծքին կախված է եղել խաչ:

pfhm70vs
Հայտնագործման լուրը շատ արագ տարածվեց: Թիֆլիսից, Երևանից, Էջմիածնից, Ալեքսանդրապոլից մարդիկ շտապում էին Անի՝ տեսնելու նորահայտ հրաշքը: Նրանց թվում քիչ չէին նշանավոր մտավորականներ, քաղաքական ու պետական գործիչներ: Մարդկային աննախադեպ հոսքի պահանջները բավարարելու համար տեղում կազմակերպվում է թանգարան, որտեղ հավաքվում են պեղումների ընթացքում գտնված բոլոր արժեքավոր իրերը, իսկ կենտրոնական դերը վերապահված է Հայոց արքայի մեծադիր քանդակին:
1909 թվականի հունիսի 25-ին Անի է ժամանում նաև Մաթևոս Բ Իզմիրյան կաթողիկոսը՝ ուղեկցությամբ նշանավոր բանասեր Մինաս Չերազի: Նա դիտում է քանդակը, իսկ հետո հայտնի դերասան և լուսանկարիչ Արամ Վրույրը վեհափառին լուսանկարում է Գագիկ արքայի հետ: Սա ճակատագրական պատեհություն էր, որովհետև այսօր արձանի պահպանված հատուկենտ և առավել հաջողված լուսանկարներից մեկը հենց դա է: (Ի դեպ, քանի որ առիթ ներկայացավ, նշենք, որ որոշ աղյուրների պնդմամբ արձանը գտել է հենց Արամ Վրույրը, թեև դա հաստատված վարկած չէ):
Անիի պեղումներն ու ուսումնասիրություններն ընթանում էին մեծ թափով, բայց Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը ի չիք է դարձնում բոլոր ծրագրերը: Հետագա տարիներին իրավիճակն առավել քան բարդանում է: Իսկ 1918 թվականին, երբ լուր է տարածվում, որ թուրքական զորքերը մոտենում են Անիին, կացությունը դառնում է օրհասական: Ամեն գնով պետք էր փրկել քաղաքի գանձեերը, մշակութային անգնահատելի արժեքները: Եվ այդ օրերին, երբ պատերազմական թոհուբոհի մեջ շատ քչերին էր մտահոգում հնագիտական գտածոների ճակատագիրը, Մառը, Օրբելին և Աշխարհաբեկ Քալանթարը ահազանգ են հնչեցնում՝ օգնության կանչելով անձնվեր ու սրտացավ մարդկանց: Բարեբախտաբար, նրանց կոչն անպատասխան չի մնում:%d5%b3%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ba%d5%a5%d5%bf-%d5%a9%d5%b8%d6%80%d5%b8%d5%bd-%d5%a9%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%b6%d5%ab
Մի խումբ երիտասարդ հայրենասերներ անմիջապես ուղևորվում են Անի: Հնագետների հետ կարճ խորհրդակցությունից հետո որոշում է կայացվում պեղումների արդյունքում հայտնաբերված բոլոր իրերն ու ցուցանմուշներն ամեն գնով տեղափոխել Ախուրյան գետի մյուս ափ: Հապշտապ կերպով մի ինքնաշեն լաստանավ են պատրաստում և սկսում են գետն անցկացնել այն ամենը, ինչ կարելի էր դուրս բերել Անիից:
Հերթը հասնում է Գագիկ արքայի արձանին: Եվ այստեղ էլ երիտասարդները անհաղթահարելի դժվարության առաջ են հայտնվում: Պարզվում է, որ այն բավականին ծանր է և հնարավոր չէ լաստանավով անցկացնել գետի մյուս ափը: Քանդակը ջրասույզ անելու վտանգը՝ մի կողմից, մոտեցող թուրքական զորամիավորումները՝ մյուս կողմից թույլ չէին տալիս լրացուցիչ միջոցներ ձեռնարկել: Արդեն հստակ էր, որ այդ հատվածում երիտասարդների յուրաքանչյուր տեղաշարժ հազիվ թե աննկատ մնար:
Եվ այդ ժամանակ կայացվում է թերևս միակ ու խելամիտ որոշումը. Գագիկ արքայի արձանը թաքցնել որևէ ապահով վայրում՝ հողի տակ ու սպասել՝ մինչև վրա կհասնեն ավելի անվտանգ ժամանակներ: Այդպես էլ վարվում են (Հ. Օրբելու աշխատության մեջ խմբագրության կողմից տրված է ծանոթություն, ըստ որի` «Գագիկ արքայի արձանը թուրքական զորքերի առաջխաղացման պայմաններում թաղվել է հողի մեջ»): Բայց, ցավոք, անվտանգ ու բարենպաստ ժամանակներն այդպես էլ վրա չհասան, և քանդակը մնաց իր անհայտ թաքստոցում: Ժամանակի հետ կյանքից հեռացան վերջին ականատեսներն ու մարդիկ, որոնք այդ գաղտնիքի կրողներն էին: Փոխարենը ծնունդ առավ մի նոր լեգենդ՝ Գագիկ արքայի արձանի լեգենդը: Որտե՞ղ է այն, ի՞նչ ճակատագրի է արժանացել: Այս երկու հարցերը տասնամյակներ շարունակ շոշափվել են, ու յուրաքանչյուր նոր տեղեկություն ավելի է թանձրացրել առանց այդ էլ թանձր առեղծվածի քողը:
Տասնամյակներ առաջ հրապարակվեց մի հոդված, որի հեղինակը պնդում էր, թե արձանի գլուխը 1918 թ. Աշխարհաբեկ Քալանթարը փոխադրել է Սանահինի վանք (Աճեմյան Հ., Անի քաղաքը ներկայիս, «Հանդէս ամսօրեայ», 1924, հունուար-փետրվար, էջ 49-50): Բայց առայսօր դրա որևէ ապացուց չկա: Փոխարենը բավականին շրջանառվող վարկած էր դարձել այն տեսակետը, թե հնագետները վերջին պահին քանդակը թաքցրել են Անիի քարանձավներում:%d5%a3%d5%a1%d5%a3
Նկատենք, որ բացի արտաքին Անիից իսկապես եղել է նաև, այսպես կոչված, «ընդգետնյա Անի»: Դրա մասին զանազան լեգենդներ ու ավանդույթներ կան: Այդ ստորերկրյա անցքերն ու քարանձավները ժամանակին ժողովուրդն անվանել էր «Գեդան գեյմազ», ինչը բառացի նշանակում է «գնացողն այլևս ետ չի գա»: Պատմությունն ասում է, որ 1901 թվականի հուլիսի 29-ին Անի են մեկնել մի խումբ երկաթուղային ինժեներներ՝ Ալեքսանդրապոլի տեղամասի պետի տեղակալ Իվան Պանովի ղեկավարությամբ: Եվ ահա այս մարդիկ որոշում են ճշտել, թե որքանով են իրական քարանձավների մասին խոսակցություները: Իրենց հետ ունենալով հատուկ պարագաներ և ացետիլենային լապտերներ, նրանք մուտք են գործել ստորանցքերը, մեծ դժվարությամբ հաղթահարել են շուրջ 960 մետր տարածություն և դուրս են եկել վերջին մեծ սրահը, որը դարձյալ ճյուղավորումներ ուներ: Չէր բացառվում, որ փորձառու հնագետները, ովքեր գիտեին քարանձավների գոյության մասին, հենց դա ընտրեին որպես ամենահուսալի թաքստոց: Սակայն սա ընդամենը ենթադրություն է:
Սպասումների և որոնումների այս երկարատև ընթացքը մեկ անգամ էլ ընդհատվեց 1994 թվականին, երբ վրացի հնագետ Գ. Քավթարաձեն հայտարարեց, թե Գագիկ արքայի արձանի մի բեկորը հայտնաբերել է Էրզրումի թանգարանում: Ըստ այդ տեղեկության, պահպանված կտորը ներկայացնում էր քանդակի իրանի կենտրոնական և ձախ կողմը` նախաբազկի, հագուստի թևքի, ուսի ու մորուքի հատվածով, ու թանգարանում ցուցադրվում է առանց բացատրագրի: Բայց սա դեռ չի կարող դիտվել ասվածի լիարժեք ապացույց և չկա դրա ծագման հավաստիությունն ապացուցող որևէ արժեքավոր փաստարկ:
Թվում է, թե պետք է ի վերջո խաղաղվել ու հաշտվել արձանի կորստյան մտքի հետ: Բայց, բարեբախտաբար, դա այդպես չէ: Կան հավաստի տեղեկություններ այն մասին, որ այսօր հայ հնագետներին հայտնի է արձանի գտնվելու ճշգրիտ վայրը: Այն քարտեզագրված է ու, ինչպես վկայում են տարեց մասնագետները, այդ ինֆորմացիան սերնդեսերունդ փոխանցում է: Միայն թե դա հրապարակման ենթակա չէ հասկանալի պատճառներով: Ասում են, գաղտնիքը կբացահայտվի միայն այն դեպքում, երբ հնարավոր կդառնա Անիում պեղումներ կատարել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հովանու ներքո՝ Հայաստանի մասնակցությամբ ու պայմանով, որ արձանը տեղափոխելու է մեր երկիր: Մենք էլ նրանց հետ հուսանք ու սպասենք:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ%d5%a1%d6%80%d5%b1%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%a9%d6%87%d5%ab-%d5%b4%d5%ab-%d5%b4%d5%a1%d5%bd%d5%a8-%d5%a7%d6%80%d5%a6%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a7-%d5%ba%d5%a1%d5%b0%d5%be%d5%b8%d6%82

ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԱՆԿԱԽ

25 Սպտ

Պաթոսը խանգարում է անկախություն երևույթի ճիշտ ընկալմանը: Ճիշտ ընկալմանը խանգարում է նաև այն համոզմունքը, թե անկախ երկիրը միայն լավը պիտի լինի, իսկ եթե այն դեռ անկատար է, ուրեմն անկախությունը նույնպես լիարժեք չէ: Բայց դա հին մոլորություն է:
Անկախությունը հնարավորություն է, այլ ոչ թե երաշխիք:
Անկախությունը հաց չէ, այլ արձակ մի դաշտ, որտեղ կարող ես քո ցորենը ցանել՝ վաղվա հունձի ակնկալիքով: Անկախությունը տուն չէ, այլ քարն է, որով կարող ես տանդ պատերը կանգնեցնել: Անկախությունը մարմին չէ, այլ շնչառություն է, գիրը չէ, այլ թանաք, արյունը չէ, այլ երակ: Եվ ամսաթիվ ու տարեդարձ էլ չէ, այլ էջ է, որի վրա կենսագրություն պիտի շարադրվի: Թե ինչ կգրվի այնտեղ, թուղթը չի կարող իմանալ: Կիմանա գրողը:

* * *
Մեր անկախության նախաբանը՝ 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ը ես մի փոքր այլ կերպ եմ հիշում, որովհետև այդ օրը եղբորս հարսանիքն էր: Գնացել էինք Խոր Վիրապ, իսկ արարողությունից հետո մեքենաների շարասյունը շարժվեց դեպի ընտրական տեղամաս: Նորապսակներին այստեղ դիմավորեցին ծաղիկներով ու ծափերով: Բոլորի պես նրանք էլ բաց քվեարկեցին, քանի որ այդ օրը ոչ ոք ոչ մեկից թաքցնելու ոչինչ չուներ, ու ստացվեց այնպես, որ ինձ համար անկախության առավոտի հիշողությունը նախ դարձավ եղբորս պսակը, իսկ հետո նրա ընտանիքը, որտեղ հիմա երկու զավակներ կան, որտեղ կյանքն ամեն վայրկյան փոփոխվում է՝ մնալով հոգսերի և ուրախությունների, տագնապների ու սպասումների մեջ: Ճիշտ այնպես, ինչպիսին մեր երկրն է: Ճիշտ մեր անկախության պես, որովհետև անկախության հետ ապրողներս վաղ թե ուշ նմանվում ենք նրան: Անկախությունն էլ մեզ է նմանվում: Եվ այդպես լրացնում ենք իրար: Դրա համար էլ մենք արտացոլանքն ենք մեր անկախության, ինչպես որ զավակներն են նման լինում իրենց ծնողներին:

* * *
Ես ինչպե՞ս չափեմ անկախության տարիքը: Հաշվարկը սկսեմ հռչակելու պահի՞ց, թե՞ գնամ-թաղվեմ հեռավոր ժամանակների մեջ, որտեղ ծնվեց, բովանդակվեց ու մարմին առավ նրա սպասումների, ձգտումների, խոկումների ու համբերության արմատը:
Հնդկաստանում չեմ եղել, բայց գիտեմ, որ ավելի քան երկու դար առաջ այնտեղ վախճանված հայրենասեր մի մարդու՝ Շահամիր Շահամիրյանի տապանաքարի վրա գրված են այս խոսքերը. «Ողջույն ընդ քեզ դամբարանիս տառն ընթերցող, տուր ինձ լուրն ազատութեան ազգին իմոյ, որ եմ տենչող…»:
Վստահ եմ, որ շատ-շատերն արդեն տարել են նրան այդ մեր ավետիսը: Բայց կուզեի ինքս էլ մի օր հայտնվել հեռավոր Մադրասում և նույնը կրկնել նրա համար: Նույնը, բայց իմ ձայնով: Որ մեր անկախությունը շատ ձայների մեջ լինի:

* * *
Վաղուց էր: Օդանավը ուշ գիշերին վայրէջք կատարեց Թբիլիսիում: Երբ իջա, ինձ նման 20-30 հայ երիտասարդներ, որոնք այստեղ էին հասել տարբեր քաղաքներից, խմբվել էին սպասասրահում ու մտածում էին, թե ինչ կարելի է անել: Երևան մեկնող ինքնաթիռը միայն հաջորդ օրը պիտի թռչեր: Բայց ոչ ոք այլև սպասել չէր ուզում: Չափազանց երկար էինք սպասել: Եվ որոշեցինք քաղաքում գտնել մի ավտոբուս ու բոլորս միասին հենց գիշերով ճանապարհ ընկնել տուն:
Խելահեղ որոշում էր, քանի որ Վրաստանի մայրաքաղաքում, այն էլ կեսգիշերից անց, մեզ չէին սպասում անհամար վարորդներ, որ պատրաստ լինեին առաջին իսկ առաջարկի դեպքում ուղղություն վերցնել դեպի Երևան: Մի քանի ժամ քայլեցինք քաղաքի դատարկ ու անծանոթ փողոցներում և պատկերացրեք, որ գտանք մեր որոնած ավտոբուսն իր վարորդով հանդերձ: Վրացին, ինչ խոսք, աստղաբաշխական գումար պահանջեց: Չսակարկեցինք: Դատարկեցինք մեր դրամապանակներն, ու լեփ-լեցուն մեքենան շարժվեց տեղից:
Բոլորս էլ անասելի հոգնած էինք, միանգամից քուն մտանք: Եվ ահա արթնանում ենք մեքենայի ցնցումից: Լույսն արդեն բացվել է: Ավտոբուսը կանգ է առել մի աղբյուրի մոտ, որտեղ մի քանի մրգավաճառներ իրենց արկղերն են շարել և առևտուր են անում: Առաջին պահին գլխի չընկանք, թե որտեղ ենք: Հետո լսում ենք՝ կանայք հայերեն են խոսում: Ուրեմն սահմանն անցե՞լ ենք, ուրեմն արդեն…
Հետո այն, ինչ կատարվեց, մոռանալն անհնար է: 20-30 կիսարթուն երիտասարդներ իրենց դուրս նետեցին դռնից, և սկսվեց խոլական մի իրարանցում: Աղմկում էին, գոռում, գրկախառնվում էին զարմանքից քար կտրած անծանոթ մարդկանց հետ, համբուրում են մրգերը, ծիծաղում ու արտասվում են միայն այն բանի համար, որ դա Հայաստանն էր…
Աղբյուրի ջուրը զուլալ էր ու սառնորակ: Բոլորս հերթով մոտեցանք, խմեցինք ծորակից և ապա անապական այդ ջրով մեր դեմքերից լվացինք անտերության փոշին…

* * *
Անբացատրելի բան է երկրի զգացողությունը: Անհասկանալի բան է: Անտրամաբանական բան է: Վերացարկման մեջ այն քոնն է մինչև վերջին բջիջը, բայց նյութական երկիրը մի՞թե քոնն է: Այն սարը, այն գետը, այս փողոցն ու տունը, այգին ու գործարանը, չէ՞ որ դրանք իմը չեն, բայց իմն է դրանց ամբողջությունը: Իմն են առավել, որքան իմը չեն:
Արարման օրից ի վեր, երբ դեռ անուն չունեիր, մինչև ժամանակներն այն, երբ նորից դառնում էիր սեփական մաշկիդ ներառյալը, հաշվարկված ձայների քանակի մեջ կամ ճանաչման վավերագրերում պիտի չգտնեիր պատճառների պատճառը: Ու պիտի փնտրեիր դրանցից դուրս, լուսանցքներում պիտի փնտրեիր, որովհետև մեծը չի զետեղվում փոքրում, անսահմանի սահմանը չկա, անպայմանը նախապայման չունի: Իսկ նա մշտական է: Անկախ ամեն բանից: Անկախ քո անկախ լինել-չլինելուց:
Որովհետև այն, ինչ կա անկախությունից անկախ, հենց դա էլ անկախության ամենակայուն ու վստահելի հիմքն է: Երկրի սերը: Մեր սերն առ քեզ, Երկիր: Ու այդ սերն էլ, Երկիր, մեզ կթելադրի անել ամեն բան, որ դու լինես անկախ, իսկ մենք՝ քո կախյալը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆhovik-charkhchyan

ՊԱՏԱՌՈՏՎԱԾ ԶՍՊԱՇԱՊԻԿ

22 Սպտ

Ժամանակների ու բարքերի մասին այնքան շատ ու այնքան դիպուկ են գրել, որ նույնը կրկնելն այս պահին անիմաստ պիտի լինի: Այդ պատճառով էլ ընդամենը կփորձեմ հիշեցնել այն ճշմարտությունը, որ ոչ թե ժամանակն է վերափոխում բարքերը, այլ այդ ժամանակի մեջ ապրող մարդը՝ իր համար թիրախներ ընտրելով: Եվ քանի որ ընտրությունն այնպիսի բան է, ինչը չի կարող միշտ անսխալ ու արդար լինել, թիրախների պարագայում նույնպես մարդը հակված է սխալվել, երբեմն նույնիսկ շատ չարաչար ու անհեթեթ: Նման օրինակներ դուք ավելի շատ կիմանաք, ես ընդամենը երկուսի մասին պատմեմ:
Եղել է ժամանակ (ի դեպ, ոչ այնքան հեռավոր անցյալում), երբ մեզ մոտ արգելվել է տներում տոնածառ զարդարել: Դա համարվել է քաղքենիական դրսևորում, հղփացած բարքերի մնացուկ: Խաղալիքներով եղևնին ներկայացվել է որպես հին կյանքի խորհրդանիշ: Թե ինչով պիտի եղևնին խանգարեր նոր մտայնությունների հաղթարշավին, մեզ համար հիմա դժվար կլինի հասկանալ, բայց փաստը մնում է փաստ, որ եղել են «գիտակից» մարդիկ, ովքեր դա «հասկացել են» և դուրս են եկել կռվի զարդարուն ծառերի դեմ:
Իսկ հետո հերթը հասավ կրկեսին: Վերստին գտնվեցին մարդիկ, ովքեր սկսեցին պնդել, թե կրկեսը գաղափարական տեսանկյունից անհարիր երևույթ է, պետք է վերջ դնել այդ անպտուղ ժամավաճառությանը, որը ընդամենը մեկ նպատակ է հետապնդում՝ մոլորեցնել մարդկանց և փչացնել նրանց ճաշակը: Անմիջապես ձևավորվեցին մարտնչող խմբերը (ներկայիս բնորոշմամբ՝ քաղհասարակությունը): Սրանք պատերից պոկում էին կրկեսային ազդագրերը և հանդիմանում այն քաղաքացիներին, ովքեր հերթական ներկայացման տոմս էին գնում, մամուլում հանդես էին գալիս ծաղրական հրապարակումներով:
Ամեն ինչ ավարտվեց նրանով, որ մի գեղեցիկ օր Երևանը զրկվեց իր կրկեսից: Պահպանվել է այդ ցավալի փաստն արձանագրող վավերագիրը: Այնտեղ ասված է. «1924 թվականի մարտի 2-ին, առավոտյան ժամը 10-ին Երևանի հրապարակում, քաղաքային կշեռքի վրա կկատարվի հրապարակային աճուրդ նախկին կրկեսի տեր, քաղաքացի Ալեքսանդր Պետրովիչ Ալեքսին պատկանյալ շարժական գույքը՝ որպիսին և ցուցակագրված է 1924 թ հունվարի 22-ին, կրկեսի շենքը, որը գտնվում է Նազարյան և Տեր-Ղուկասյան փողոցների անկյունում, և նրան պատկանող զարդերը, այսինքն ոսկեղեն, բռլյանտեղեն և այլն, և գնահատվում է 3150 չերվ. ռ., ի հատուցում նույն կրկեսի 13 բանվորների…»:
Այս երկար պատմությունն անելու անհրաժեշտությունը չէր լինի, եթե հիշատակված դեպքերն իրենց նորագույն դրսևորումները չունենային նաև մեր օրերում: Միայն թե դրանք հիմա բոլորովին այլ անուն ունեն, իսկ գործողությունը կոչվում է՝ «փշրել կարծրատիպերը»:
Կարծրատիպ բառը հորինողները հնարավոր ամեն բան արել են, որ այն բացասական ենթատեքստ ձեռք բերի: Բայց բավական է ընդամենը մի կողմ թողնել բառաձևն ու հասկանալ դրա իմաստային-բովանդակային տարողությունը, և պատկերն անմիջապես կփոխվի: Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում կարծրատիպ ասվածը: Դա նույն սովորույթն է կամ ավանդականը: Ոչ ավելին: Իսկ ավանդույթի և սովորույթի մեջ վտանգավորության աստիճանն այնքան բարձր չէ, որքան հակված են ներկայացնել: Եվ ուրեմն ինչու՞ փշրել, կործանել, ավերակների վերածել մի բան, ինչն իր գոյությամբ որևէ մեկին վնաս չի պատճառում ու բոլորովին էլ այնքան կարծր չէ, որքան ցանկություն կա տեսնելու: Ի վերջո, ժամանակն իր բնական ընթացքի մեջ առանց ավելորդ ցնցումների մի օր դուրս է մղելու հինն ու հնացածը և ճանապարհ է բացելու նորի համար: Բոլորովին հարկ չկա անիմաստ ու հորինովի ճակատամարտեր հրահրել՝ նորարար ու ազատամիտ երևալու համար: Ամեն ինչ՝ իր հունով: Ամեն ինչ՝ իր հունով:

* * *
Հիմա՝ մի քանի խոսք ազատամիտների մասին:
Մեր ժամանակակից գրողներից մեկը մի պատմվածք էր գրել՝ համեմված հայհոյախառն երկխոսություններով ու գռեհիկ պատկերներով, և տարել էր ընթերցելու մի հավաքույթում, որտեղ լինելու էին իր նման «անկաշկանդ» մտածողության տեր ունկնդիրներ: Լսել էին, քննարկումից հետո ամսագրերից մեկի խմբագիրն առաջարկել էր դա տպագրել իրենց հանդեսում: Հեղինակն ուրախացել էր, բայց հետո մոտեցել էր խմբագրին ու ասել էր, որ հրապարակման դեպքում ստիպված է պատմվածքից ջնջել բոլոր «անբարո» հատվածները:
— Ինչու՞,- զարմացած հարցրել էր խմբագիրը:
— Դե, ամսագիրը կարող է մեր ընտանիքի անդամների ձեռքն ընկնել,- բացատրել էր գրողը:
Այսինքն մարդն ազատ ու անկաշկանդ էր մինչև իրենց տան դուռը: Ներսը պաշտպանված է ու մաքուր, իսկ դրսում կարելի է աղբ ներտել ու բարձրաձայն հայհոյել, որովհետև ազատությունը դա արտոնում է: Ու քանի որ այդ կարգի ազատությունը միշտ աղմկոտ է, այնտեղ գրեթե լսելի չեն այս հորդորները. ազատ, ոչ թե սանձարձակ, ազատ, ոչ թե անպարկեշտ, ազատ, ոչ թե անհարգալից:
Ազատամտությունը ենթադրում է ազատ մտքի առկայություն: Մտքի, ոչ թե մտայնության: Եվ ազատությունն էլ այդ միտքը օժտում է այնպիսի լուծումներ ու ելքեր գտնելու ունակությամբ, որը ինքնահաստատվում է ոչ թե ոչնչացման գնով, այլ ներդաշնակ համակեցությամբ:
Համակեցությունն իր հերթին պահանջում է անձեռնմխելիություն այն ամենի համար, ինչը քոնը չէ՝ ներառյալ սեփական կեցության ձևն ընտրելու ինքնավարություն: Ու երբ հայտնվում է մեկը՝ վստահ, որ ավելի լավ գիտի քո պատշաճ ապրելու եղանակը, կյանքդ վերածվում է միջամտված անազատության: Եվ հենց այդ չափը կորցրած ազատությունից փրկվելու համար է, որ օգնության է հասնում հին զսպաշապիկը, որին շատերն անվանում են կարծրատիպ, իսկ ես դրան կկոչեմ չափի զգացում:
Պետք չէ պատառոտել զսպաշապիկը: Այդպես ոչ թե ազատ եք դառնում, այլ ցնցոտիավոր:

* * *
Մի պատմություն էլ դրա մասին պատմեմ: Մի փոխնախարարից եմ լսել: Իրենց գերատեսչություն է գալիս միջազգային ինչ-որ կառույցի ներկայացուցիչ և հայտարարում է, որ պատրաստ են Հայաստանում պայքարել գենդերային անհավասարության դեմ, մեր երկրում արմատախիլ անել կնոջ շահագործումը, նվաստացումը, բռնությունները: Զարմացած փոխնախարարը փորձում է հակաճառել՝ բացատրելով, որ դա չափազանցված պատկերացում է, մեր ընտանիքներում մեծարում ու աստվածացնում են կնոջը: «Ասացի՝ չեմ բացառում, բռնության դեպքեր լինում են, բայց կարո՞ղ եք աշխարհում գոնե մի երկիր ցույց տալ, որտեղ նման բան չի պատահում: Բայց տեսնեմ՝ չէ, սա իրենն է պնդում, անընդհատ կրկնում է, թե պետք է վերացնել գենդերային կարծրատիպը, իսկ հետո տեղեկացրեց, որ այդ նպատակի համար պատրաստ են Հայաստանին խոշոր դրամաշնորհ տրամադրել: Ու այդ ժամանակ մտածեցի, որ միևնույն է, սրանց հակառակը չեմ ապացուցի, ավելի լավ է վերցնենք այդ դրամաշնորհի գումարները, գոնե մի քանի տասնյակ մարդ երկրում աշխատանք կունենա, աշխատավարձ կստանա: Հիմա նրանք ու մենք համատեղ պայքարում ենք ազատագրվող կնոջ իրավունքների համար: Նրանք նոր բարքեր են ներմուծում, իսկ մենք շարունակում ենք սիրել մեր կանանց առաջվա պես՝ առանց դրամաշնորհի»:

* * *
Արդեն 30 տարի է՝ ես օգտվում եմ միևնույն մոխրամանից: Փայտե փորագրված մոխրաման է, մի անկյունն էլ ճաքած ու վնասված: Այս ընթացքում աստված գիտի, թե քանի-քանի ուրիշ մոխրամաններ են մտել մեր տուն ու անհետացել՝ ավելի գեղեցիկ, ինքնատիպ, թանկարժեք: Բայց իմը մնում է անփոփոխ և որևէ մեկի մտքով երբևէ չի անեցել կոտրել իմ կաղապարված կապվածությունը:
Կասեք՝ եղածը չնչին բան է: Համաձայն եմ: Բայց դա իմ չնչին բանն է, ոչ թե ձերը:

Հովիկ Չարխչյան1935583_961845640517435_3740883757439545041_n

How Stalin Met the Armenian Titan

4 Հնս

German weightlifter Josef Manger set a world record at Berlin Olympic Games in 1936. Germany was rejoicing.
Adolf Hitler announces, that this is nothing but a proof of being a higher Aryan race, and, not accidentally, the strongest person of the world represents exactly that nation. The Soviet Union wasn’t participating in the games. However, this didn’t hinder Stalin to feel insulted and defeated. Wasn’t there anyone in the whole Soviet Union, who would be able to surpass that German and prove the world, were lived the strongest people? To Stalin’s question representatives for the field reported, there is one, and he lives in Armenia. It was USSR triple champion, weightlifter Sergo Hambardzumyan.
The newly appointed secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia left for the Kremlin. Stalin approached him and asked, “Where is Sergo Hambardzumyan? I need him.”
The secretary unaware of the situation, had to do nothing but promising, that they will find him in 24 hours and will take him to the leader. Really, where was Sergo?
There is a legend, which seems quite reliable. According to it, when friends told Sergo of Aghasi Khanjyan’s suicide in July 1936, he jumped and exclaimed, “I don’t believe it. He was killed.” These words were enough that everybody considered him a lost person. Realizing what threatens him and his relatives, Sergo immediately left for Moscow.
He had been living there for three months, trying to maximally keep apart from suspicious glances. But one day, while having supper in a cafeteria, the chef in terror ran to him and said a black car came and people asked for Sergo. Then appeared men in black and ordered to follow them. “Comrade Stalin is asking for you.” “How should I go to Stalin,” Sergo asked showing his worn out, ragged clothes. A few minutes later a new suit was ordered, shoes and shirt were bought for him. The car was rushing to the Kremlin.
In the end of an immense room was sitting Stalin. He rose, and Sergo quickened his steps to approach him. At that moment father of the nations chuckled, “Slow down, boy, you’ll crack the floor.”
When they sat, Stalin asked, “Mr Hambardzumyan, what do you need to win that fascist Manger?” With deep sincerity Sergo replied, “Food, Comrade Stalin.”
Next morning quite a different life starts for him. With his new trainer Lithuanian Yan Sparre departs to Yerevan with Sergo Hambardzumyan. Respectable pension for those times was appointed for the athlete.
Besides, he had a so-called “open account” in Yerevan. This meant, whenever he entered for purchase or other needs, state would cover the expenses. However, privileges weren’t more, than the tension, which became athlete’s inseparable part of his routine. Everything was done to do the impossible. And the historical moment came.
On New Year’s Eve, 30 December 1938, the small hall of Armenian Philharmonic was overcrowded. Those, who failed to enter the building, were standing in front of it, traffic of Abovyan and neighboring streets was paralyzed. Sergo appears on the arena and starts his speech. Dead silence in the hall. Then, walls of the building shake from applauses and exclamations. People were hugging one another and crying, victorious “hurrah!” was heard everywhere. The promise was kept.
Sergo Hambardzumyan set a world record in classic triathlon: 433,5kg, exceeding German Manger’s result by 8,5kg. The crowd took the hero till the hotel he was staying at.
Next day, “Krasniy sport” magazine heralded, “Sergo Hambardzumyan kept his promise given to Comrade Stalin. The record of bourgeois athlete is exceeded. The strongest person in the world is our Sergo.” All the newspapers wrote on this, even German ones. Sergo’s sidereal hour has come. And he was just 28.
Stalin was satisfied. A brilliant gift was given for the holiday. And he invited the Armenian hero to Moscow. It was a glorious and unprecedented reception. 900 prominent and well-known people got invitation to the event. Sergo Hambardzumyan was among the first (fifth), to be granted honorable medal.
Then Stalin offered the day’s hero to choose one of precious gifts: piano or Master Voices gramophone. Sergo chose the last one. This wasn’t the single gift. Key to luxurious “M-1” car were handed to him, as well as a nominal gold watch with a brilliant stone. But for Sergo the most precious was the photo, where the giant athlete was standing before the country’s leaders. Then he enlarged the photo and hang on the wall. Many Yerevan citizens were visiting him to see the Leader and Sergo together.
Feast followed the Kremlin reception. And here Stalin had another surprise, proposing Sergo to become the day’s tamada. The legendary athlete should be served the best, as he easily overcame that test, so brilliantly, that the country’s head couldn’t restrain his astonishment. “Look, I thought Hambardzumyan was a great athlete, but turns out he is an excellent tamada as well,” exclaimed Stalin. The feast lasted till dawn. When Sergo came to the hotel in the morning, he said to his wife Tamara, “Toma, now I can die. I was tamada at the same table with Stalin.”
No need to die. These were days to live. Yerevan welcomed Sergo as a national hero. And when in 1939 at the centennial of creation of “Sasountsi Davit” epos, there was only one candidate to impersonate the titan-him.
Years went by. There was war, there was peace. Sergo bore both all hardships with others and joy of victory, and people were still admiring his superhuman courage. This continued till summer of 1947 when Stalin decided to hold athletes’ union march in Red Square.
Before the march Anastas Mikoyan invited Sergo to his office and asked:
“Can you set another record just on the square?” Mikoyan’s question wasn’t presupposing any negative reply, and Sergo had to give another promise to Comrade Stalin.
A perfect speech has been prepared for the Moscow event. In mid-march a titan appeared in the center of the Square, bearing on his shoulders a log, on which two immense balls were attached. When he stood up in the center of the Square, the balls opened and 22 footballers came out. That giant was Sergo, and his act was out of human capabilities and imagination. Stalin was smiling and applauding from distance. But happened the unforgivable. Sergo failed to keep the promised record.
The fact was regrettable, but to which extent, Sergo felt only after arriving in Yerevan.
In counted days he was deprived of all privileges, pension, and even salary. The favorite of the authorities wasn’t one at all. When the situation became inextricable, desperate athlete started to sell the photos, which he was keeping like a relic, and which were his pride. But this wasn’t an exit.
Exactly 10 years later 30 December 1948 after his glorious victory, Sergo Hambardzumyan very bitterly writes a letter to Grigor Harutyunyan, secretary of the Central Committee, where he was introducing his miserable condition, then noticing with regret: “it’s not once, that I felt like a hunting dog, bad owner of which feeds only on the days of hunting.” Yes, his lovely Master, whom Sergo was adoring and appreciating, was no more memorizing world’s strongest person, only for one thing-he once dared to disappoint the Master.
The most regrettable is the end of the story. During one of the speeches Sergo felt badly. Ambulance took him to the hospital. Doctors diagnosed a microstroke. He couldn’t do sport any more. But he needed to live.
I memorize what my father was telling: Sergo Hambardzumyan was walking from village to village, delivering speeches in clubs, where he was demonstrating amazing tricks, bending iron rods, pulling out nails with teeth, and by that earning his living. After some time he was a taxi driver, then he opened a barbecue place, next to “Masis” restaurant. People often were coming there not only for tasty dishes, but too see the living legend, whom people appreciated and loved devotedly. So, until the end of his life he admired the most sincere and clean-fingered love of people, who have always venerated him and pronounced the name of the strongest person in the world with pride—Sergo Hambardzumyan.

By Hovik Charkhchyan

Stalin-4

L.Tolstoy’s Daughter in Armenian Gehenna

28 Մյս

The past likes to surprise. While turning pages of the history, the most unexpected connections may be uncovered. One of such stories will be touched upon, which refers Russian well-known writer Leo Tolstoy’s younger daughter—Alexandria. Few people know, that throughout WWI, she left for the Caucasian battlefield as a volunteer sister of charity, living and working in Armenia for a lasting period.

In 1914 Alexandria Tolstaya, like many of her compatriots, rushed into the war developments, pursuing only one desire—serve to the fatherland, participate in universal support. And the 30 year-old high society lady, who besides her liberal views, also had considerable capacity and connections, intended to invest those means and knowledge in a program, purpose of which was providing medical assistance to the wounded and the population on the war zone.

Without hesitation she undertook necessary preparations and headed for the Caucasus together with a small group of supporters. In late 1914 she was already in Tbilisi. Those days Alexandria wrote to her sister Tatyana, “We, three doctors, chose Yerevan-Igdir direction, near the Persian border. In that direction there is no any assistance, epidemics is raging: typhoid, waterpox and malaria. There is no road in that direction. People scarcely get there by camels.”

Alexandria was moving from Tbilisi by a horse. By the way, her steed was named Alagyaz. They reached Yerevan, and after a short break they continued. In the letter to her brother Sergey, dated January 20, she informed, “I’m writing to you from Igdir, almost near Turkey—Persia border, located on Ararat slope.”

Here Tolstoy’s daughter, who read about the greatest sufferings, tragedies and horrors of war in the books, for the first time clashes with harsh reality. Particularly, condition of local and migrant Armenians had deep impact on her. In one of her notes taken in February, Tolstaya writes, “These people leave frightful and oppressive impression…I didn’t ever see such suffering. People have been deprived not only of their families, relatives, friends, they have also been deprived of their homes, properties and everything.”

After staying in Igdir for a certain period and working in the field hospital they get news, that defense fighting of Van have been launched, numerous wounded have been recorded, epidemics spreads among the population, and the only American doctor-missioner there isn’t able to assist all the patients. Decision is made to send Alexandria Lvovna there with a small brigade.

Before leaving for Van, daughter of the well-known writer departs to Yerevan, to purchase necessary medication and medical tools. She tells in her notebook what impression Yerevan left after Igdir, “It was rather joyous to appear in the civilized world again—automobiles, electricity, good restaurant. And seemingly, we stayed here a bit more, than we anticipated.”

However, the small heaven doesn’t last long. Armenian Gehenna has ahead. Van traumatizes her greatly. She had to provide medical assistance both to Armenians and Turks, as well as Kurds, hear and see both heroic and harsh, inhuman developments.

Unfortunately, they fail working in Van for a long period. Two of her partner students were infected with typhus. After some time Alexandria catches it as well. The three were moved to hospital for the treatment. After a bit recovery, the group heads for Russia.

Two photos have been miraculously preserved from those days. In the first photo Alexandria Tolstaya is with her two companions in Yerevan’s hospital. The second photo was taken in Western Armenia in 1915. In the group photo Tolstaya is with doctors and the staff of the field hospital.

Hovik Charkhchyanտոլստոյի դուստրը երևանի հոսպիտալում, տիֆով հիվանդ զինվորի մոտ

A.Khachatryan and E.Hemingway: Single Meeting

25 Մյս

After Cuban revolution Armenian famous composer Aram Khachatryan was among the first to leave for the Liberty Island on tour with his small soviet delegation. Political context in the tour was apparent, but not for him. In January 1960 Khachatryan introduced his Second symphony in Havana. Ha also was the leader of the group. Success of performance was rather big. The audience greeted the Armenian composer with stormy applauses, and amongst numerous notes from the audience, one was distinguished: “You worked two wonders. The first was your symphony, and the second one—what you did with your orchestra.” Author of the note was worldwide American writer Ernest Hemingway’s wife—Mary Welsh.

For the composer, well aware of Hemingway’s pen and his works, and gaining appraisals from someone like this, was a double pleasure for him. However, the biggest surprise- rendezvous of two prominent art representatives- was still to come.

Supposedly, upon Mary’s initiative, rendezvous of Khachatryan, his wife—Nina Markovna, and Hemingway was initiated. This hypothesis also indirectly confirms famous Soviet state and political figure Anastas Mikoyan’s son—Sergo, who also in those days was in Cuba with his father. In his notes he wrote: “Among other presents we took a bottle of Russian vodka for Hemingway. Surprisingly, we noticed a likewise bottle, already open.

-A few days ago I heard, that famous composer Aram Khachatryan is in Havana,-he said.     -We invited him to our place. We had a very interesting talk at the dinner table. We admired him and his wife. I love his music. Exactly Khachatryan left me this bottle.”

One of eyewitnesses of the rendezvous was Vladimir Kuzmishev, representative of friendship with foreign countries company. He made friends with Khachatryan during this visit.

In those years American writer was living in “La Vigia” house not far from Havana. Here he was receiving thousands of his amateurs, visiting from different corners of the world. Khachatryan’s reception was more than warm. At first, according to American tradition, hosts accompanied them in all the three floors of the house. Kuzmishev writes in his notes: “Khachatryan was a very modest person, with great surprise he revealed that owner of “La Vigia” adored his music.” This wasn’t all. It turned out, that Hemingway had a collection of Khachatryan’s music records—about 15 CDs and stereo tapes.

“Hemingway literally shocked Aram Ilich, when with distinguished friendly and respectable gesture he showed the stereo tapes in one of his drawers of the living room and said: “This is your music, maestro.”

-Why are they here?-asked Khachatryan perplexed, apparently shocked with the fact, that Hemingway has his recordings.

Everybody laughed but the composer. And he, continuing to hesitate, asked 2-3 times: “What’s funny here? Why are you laughing?” Aram Ilich’s childish sincerity was worth recognizing, to understand, that it wasn’t an artist’s coquetry, but quite a natural reaction: “How come? A Nobel Prize winner, approximately a divine creature, and I’m maestro from him?”

There is another evidence of this rendezvous, recorded by famous Armenian writer and publicist Sergei Dovlatov. In his “Solo on typewriter” he described an episode: “Khachatryan came to Cuba. He met Hemingway. He needed to explain himself somehow. He said something in English. Hemingway asked:

-Do you speak English?

Khachatryan replied:

-A little.

-Like we all do,- Hemingway said.”

Interesting enough, exactly Sergo Mikoyan insists, that the dialogue was with him, meanwhile Dovlatov attributed it to Khachatryan without any ground.

In any case, despite the fact, on whose knowledge of English Hemingway was speaking of, it didn’t obstacle in having a sincere and frank talk. According to evidence of people present there, they were talking of literature, music, Cuba, Russia during the dinner, as well as of Spain—Hemingway’s eternal love. It’s a pleasure to fact, that they shared many views. And this wasn’t surprising. Human values, which don’t know any borders, time and politics, were appreciated by both.

In memory of their first rendezvous, they took a photo next to the well-known Ceiba tree in their yard. While parting the host was led by Cuban traditions, where men wave hands, and women hug.

There is information, when a month later members of another Soviet delegation visited Hemingway, the writer treated them with Armenian brandy given by Khachatryan and remembered that Khachatryan with distinguished pride stressed: “This is from Yerevan.”

It’s hard to believe, that a year later, initiator of strong, blithe and new programs Ernest Hemingway would commit a suicide.

By Hovik Charkhchyan

1960-kuba-1-Copy1

ՏԱՂ ԱՆՁՆԱԿԱՆ

25 Հնս

100 ՏԱՐԻ, 100 ԱՆԳԱՄ

21 Ապր

Վազում էի: Ընկա ու ոտքս խփեցի գետնին: Ցավն անտանելի էր: Լաց եղա, բայց ոչ միայն ցավից: Իմ անզորության ու թուլության համար էլ լաց եղա: Նաև ամոթից: Նաև այն բանի համար, որ ճարպիկ չէի, ինչպես մյուսները: Նրա համար, որ վազքս ընդհատվել էր, ընթացքս ծնկածալ կսկիծ էր դարձել:
Շուրջս նայեցի: Չլինի՞ մեկը տեսավ խեղճությունս ու կարծեց, թե գետնատարած մարմնի մեջ նվաղում են մղումները:
Վեր կենամ, աչքս սրբեմ, վերքս ծածկեմ ու առաջ գնամ: Ես ուրիշների հետ մրցել չեմ ուզում: Ինձ իմ երազին հասնել է պետք:

Հովիկ Չարխչյանvoshod01_b

Անցյալ և արխիվ

29 Նյմ

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

15 Հնս

Գրաքննությո՞ւն, թե՞ ճաշակի տարբերություն. արդյոք կարող է գրավաճառը որոշել՝ վաճառե՞լ այս կամ այն գիրքը, թե՞ թողնել, որ ընթերցողն ինքը ընտրություն կատարի:
Սիվիլնեթ

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

8 Մրտ

«ՉԱՐԵՆՑԻ ԿՐԱԿՈՑԸ» ԳՐՔԻ ՄԱՍԻՆ

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

5 Փտր

Ա1+ հեռուստաընկերության e-ակումբ հաղորդաշարն անդրադարձել է ներկայումս ամենատաք ու շատ քննարկվող խնդիրներից մեկին` ինտերնետին որպես գրականության ստեղծման ու տարածման նոր միջավայր: Նոր հնարավորություննե՞ր, թե՞ նոր վտանգներ գրականության համար` փորձում է բացահայտել Լիիլթ Բլեյանը:

ՈՒ՞Մ ՏՈՒՆՆ Է ՉԱՐԵՆՑԻ ՏՈՒՆԸ (մաս-2)

11 Նյմ