Պահոց | Մայիսի, 2011

Երբ հերոսից մինչև ոճրագործ կես քայլ է

31 Մյս

Սերբիայի Հանրապետության զինված ուժերի շտաբի նախկին պետ Ռատկո Մլադիչի ձերբակալությունը գուցե և չունեցավ այն հնչեղությունը, ինչ, ասենք, Բեն Լադենի սպանությունը, սակայն կատարվածի քաղաքական հետևանքները կարող են ոչ պակաս էական լինել առաջին հերթին հենց սերբերի և հետո միայն Եվրոպայի համար: Մոտ երկու տասնամյակի վաղեմություն ունեցող իրադարձությունների այսօրվա արձագանքը և նախկին Հարավսլավիայի ռազմական թատերաբեմի վերջին ակնառու դեմքերից մեկի հայտնաբերումը հերթական անգամ ի հայտ բերեցին այն հակասությունների իրական պատկերը, ինչը հազիվ թե հաջողվի քողարկել կամ մոռացության տալ` ի հեճյուկս ներկա ժամանակների պահանջների և թելադրանքների:
Մլադիչը հետախուզման մեջ էր 1996 թվականից: Վերջինս սերբական բանակի գլխավոր շտաբի պետ էր նշանակվել 1992-ին և ղեկավարեց ռազմական գործողությունները շուրջ 4 տարի: Մի քանի օր առաջ գեներալին գտան Բելգրադից 70 կմ հեռավորությամբ գտնվող Լազարևո գյուղում, որտեղ թաքնվել էր Միլորադ Կոմադիչ անվան տակ: Ասում են, թե նրա արտաքինն անճանաչելիության աստիճան փոխված է. նա եղել է երկար մորուքով, խիստ ծերացած, հիվանդ ու կաթվածահար ձեռքով: Դիմադրություն ցույց չի տվել` չցանկանալով վնասել իրեն տանելու եկած երիտասարդ տղաներին:
Մլադիչը բոլորից լավ գիտեր, թե ինչ է իրեն սպասվելու իշխանությունների պահանջին ենթարկվելու պարագայում: Եվ այդ տագնապն անհիմն չէր: Ձերբակալումից անմիջապես հետո որոշում կայացվեց նրան հանձնել նախկին Հարավսլավիայի հարցերով Հաագայի միջազգային դատարանին, որտեղ վերջինիս նկատմամբ ռազմական ոճիրների, ցեղասպանության ու մարդկության դեմ կատարած հանցագործությունների մեղադրանք է առաջադրված: Մասնավորապես, նա մեղադրվում է 1995թ. Սրեբրենիցայի 8 հազար մուսուլմանների գնդակահարությունն իրականացնելու համար։ Սերբիայի նախագահ Բորիս Տադիչն այդ առթիվ շտապեց ի լուր Արևմուտքի հայտարարել, թե «Սերբիան մաքրեց իր վրայի մեծ բիծը»:
Տադիչն ակնհայտորեն շտապում է: Դեռ հայտնի չէ, թե իրականության մեջ նրա վարչակարգը ինչպիսի խարան է պատրաստվում կրել այս որոշմամբ, և սերբ ժողովուրդն ինչն է համարում բիծ ու ինչը` մաքրություն: Առաջին բանը, որ Սերբիայի իշխանությունների որոշման առթիվ ընդգծեցին վերլուծաբանները, այն էր, որ Մլադիչի ձերբակալությունը սոսկ «մանրադրամ» է Սրբիայի` Եվրամիությանը անդամակցելու գործում: Սա նաև Տադիչի թիմի հնազանդության, ստրկաբար Արևմուտքի ցանկություններն ի կատար ածելու վկայությունն է: Բելգրադն առայսօր իրեն դուրս է զգացել եվրոպական քաղաքականության ընդհանուր ուղղությունից, իսկ Բրյուսելից մշտապես նրան հիշեցրել են, որ դրա պատճառներից մեկն էլ բոսնիացի սերբերի նախկին առաջնորդ Մլադիչին ձերբակալելու գործում հաջողության բացակայությունն է: Այս շարքում ամենահամառը Նիդեռլանդների դիրքորոշումն էր, որը սերբերից պահանջում էր ամեն գնով գտնել ու հանձնել Մլադիչին։
Ու հիմա Տադիչն իզուր է ջանում իր երկրի հանրությանը այլ կերպ մատուցել իրերի վիճակը: «Մենք փակեցինք այս էջը` նվիրված Ռատկո Մլադիչին` ելնելով մեր սեփական ներքին նկատառումներից, և ոչ նրա համար, որ ձերբակալությունը ծառայի որպես մանրադրամ որոշակի գործողությունների համար: Դա արեցինք ինքներս մեզ համար, և ոչ Եվրամիության, կամ Հաագայի դատարանի համար… Մենք դա արեցինք այն բանի համար, որպիսզի ստեղծենք առավելագույնս նպաստավոր պայմաններ արտասահմանյան ներդնողների գործնեության և մեր բնակչության կյանքի համար»:
Յուրաքանչյուր սերբի համար սա ապազգային մտածողության դասական օրինակ պիտի դիտվեր, որտեղ խեղաթյուրված է արժեքային համակարգը, որտեղ ստամոքսի պահանջները վեր են գիտակցական, պատմական հրամայականից: Սա նաև ազգային արժանապատվության ու վարկի ծանր վիրավորանք է, որ չի մեղմվի ոչ Եվրամիության խաբուսիկ գրկում, ոչ բարեկեցիկ կյանքի թմբիրի մեջ: Պատերազմն իր օրենքներն ունի և դրանցից կարևորագույնը` օրենքի բացակայությունն է: Չկա օրինական պատերազմ, չկան արտոնված սպանություններ, ռմբահարումներ, արտոնված մահեր: Կա միայն մեկ խնդիր` հաղթել ամեն գնով, քանի որ պարտվողն արդեն զոհ է: Սերբերը պատերազմում էին, քանի որ ցանկանում էին ապրել և ունենալ հայրենիք: Պատերազմում էր նաև Մլադիչը, քանի որ այդ երկրի զինվորն էր: Եթե նա չի պատրերազմել այնպես, ինչպես հարկն է, նրան դատել կարող է միայն իր ժողովուրդը, և ոչ երբեք Հաագայի դատարանը, որտեղ առաջնորդվում են ոչ թե իրավական նորմերով, այլ քաղաքական պատեհապաշտությամբ:
Իսկ ո՞վ է վաղը կռվելու Սերբիայի համար, եթե հանկարծ այդպիսի անհրաժեշտություն ծագի: Ինչպե՞ս է կռվելու: Էթիկայի դասագիրքը ձեռքն առա՞ծ, բարոյախրատական պոստուլատներ արտասանելո՞վ, հումանիստական կեղծ խրատների տա՞կ, հաջորդ օրը Հաագայի դատարանին հանձնվելու սպառնալիքն աչքի առա՞ջ: Իսկ Բելգրադի բնակելի թաղամասերը ռմբահարող ՆԱՏՕ-ի օդաչուներից քանի՞սը տեսան Հաագայի դատարանի դռները: Կամ գուցե սերբերին մեռնել անհրաժեշտ էր, իսկ ալբանացիների մահը` սրբապղծությու՞ն… Այս հարցերին պատասխաններ պետք չեն: Դրանք վաղուց կան…
Ասում են` բանտարկված Ռատկո Մլադիչը դատարանին խնդրել է իր խուց բերել Գոգոլի, Տոլստոյի և Տուրգենևի գործերը, ինչպես նաև ելակ և հեռուստացույց: Այսպիսի հոգեկան հանգստությունը հարիր է միայն այն մարդուն, ում խիճը հանգիտ է, համոզմունքներն` անսասան: Մլադիչը չի դավաճանել: Նրան են դավաճանում: Իսկ Սերբիայի քաղաքների փողոցներում ու հրապարակներում արդեն մի քանի օր է` բողոքի ցույցեր են անում նրանք, ում համար Մլադիչը ոչ թե ռազմական հանցագործ է, այլ ազգային հերոս: Բելգրադում կայացած ակցիայի հազարավոր մասնակիցներ վանկարկում են` «Դադարեցրեք դավաճանությունը»: Արմատականները ձերբակալությունը որակում են որպես «հարված սերբերի ազգային շահերին», հայհոյում երկրի «արևմտամետ վարչակազմին» և ընդվզում «Վաշինգտոնի ու Բրյուսելի կողմից Սերբիայի օկուպացման» դեմ: Անվտանգության մարմինները դաժանորեն ճնշում են այդ ցույցերը, կան տասնյակ վիրավորներ ու ձերբակալվածներ: Հենց այդ գիշերային փողոցների քաոսի մեջէ վճռվում սերբերի արժանապատիվ կյանքի իմաստը…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Օտարի տունը քո տունը չէ

30 Մյս

Սոչի քաղաքի Լազարյան թաղամասի Վալկոնկա գյուղում հայ ազգային-ազատագրական պայքարի մարտիկ ու հրամանատար Անդրանիկ Օզանյանի հուշարձանը կանգնեցնելու մասին լուրը պիտի որ ընդունվեր ուրախությամբ և առանց որևէ լրացուցիչ զարմանքի: Կատարվածի մեջ տարօրինակ ոչինչ չկար: Աշխարհի ամենատարբեր անկյուններում են հայերը կանգնեցնում իրենց հերոսների հուշարձանները, խաչքարեր են տեղադրում, եկեղեցիներ են կառուցում, և դա դարձել է իրերի բնական ընթացքի պես մի բան: Այժմ էլ Անդրանիկի կիսանդրու տեղադրման գաղափարը պատկանում էր տեղաբնակ հայերին, որոնցից շատերը ցեղասպանությունը վերապրածների ժառանգներն են: Միջոցները կուտակվել էին հասարակական նվիրատվությունների հաշվին, քանդակագործ Մարատ Մինասյանի աշխատանքը երկար ժամանակ սպասում էր այդ օրվան, իսկ մայիսի 28-ը ամենահարմար առիթն էր արարողությունն ի կատար ածելու համար, ինչի կապակցությամբ շուրջ 5-6 հազար հայեր Կրասնոդարի երկրամասի տարբեր բնակավայրերից, Աբխազիայից և այլ քաղաքներից պատրաստվում էին ժամանել Սոչի:
Սակայն հետո կատարվեց ամենացավալին և ամոթալին: Հանկարծ հայտնի դարձավ, որ տոնի նախօրեին, գիշերը հրահանգ է եղել անմիջապես ապամոնտաժել հուշարձանը և արգելել ամեն կարգի միջոցառումների անցկացումը: Անդրանիկի կիսանդրին հանեցին տեղադրված վայրից: Նման դեպք, այն էլ Ռուսաստանի տարածքում, դեռևս չէր եղել: Ի՞նչ էր կարարվում, ովքե՞ր էին մեղավորները:
Բոլորին էր հայտնի, որ երբ եղան առաջին հրապարակումները այս վայրում Անդրանիկ Զորավարի արձանը կանգնեցնելու մտադրության մասին, դա իսկույն հարուցեց թուրքական և ադրբեջանական լրատվամիջոցների կտրուկ հակազդեցությունը: Բայց հայ համայնքի նախաձեռնությունը պաշտպանեցին տարբեր կազմակերպություններ ու կառույցներ, այդ թվում` ոչ հայկական, և չկար մի բան, որ կարող էր նախանշել նման անփառունակ վերջաբանը:
Առաջինը թիրախի տակ հայտնվեց Ռուսաստանի հայերի միությունը (ՌՀՄ): Ասվում էր, որ ապամոնտաժումը տեղի էր ունեցել ՌՀՄ-ի և հատկապես նրա ղեկավար Հրաչ Մակեյանի նախաձեռնությամբ, իսկ վերջինս էլ իր հերթին հրահանգ ստացել էր ավելի վերից, այսինքն անձամբ ՌՀՄ ղեկավար Արա Աբրահամյանից: Ավելի ուշ տեղեկացվեց, թե Ա. Աբրահամյանը, լսելով այդ լուրը, ասել է. «Առաջին անգամ եմ լսում այդ ամոթալի արարքի մասին և խիստ վրդովված եմ: Հենց վերադառնամ` անձամբ կփորձեմ հասկանել ինչ է կատարվել, և եթե տեղեկությունները համապատասխանեն իրականությանը, ապա ամենաարմատական որոշումները կընդունվեն»: Եվ մինչ կպարզվեր, թե ՌՀՄ-ն մեղքի ինչ չափաբաժին ուներ, զուգահեռաբար շրջանառվեցին ևս մի քանի հնարավոր վարկածներ, որոնք կարող էին հանգեցնել իրավիճակի նման շրջադարձի: Նշվում էր Սոչի քաղաքի իշխանությունների ճնշումը, ովքեր Թուրքիայի ու Ադրբեջանի ներկայացուցիչներին նախապես խոստացել էին թույլ չտալ հուշարձանի տեղադրումը: Ավելին, վերջիններս իբր հայտարարել էին, որ եթե իրենց պահանջը չկատարվի, ապա Թուրքիան կարող է հրաժարվել Սոչիում օլիմպիական շինարարությանը մասնակցելուց: Ինչ վերաբերում էր հայկական կողմի պահվածքին, ապա հայտնի էր դարձել, որ Սոչիի հայ հասարակական գործիչների հետ հեռախոսազրույցի ժամանակ ՌԴ-ում Հայաստանի հյուպատոս Արարատ Գոմցյանը տեղեկացրել էր, թե ի վիճակի չէ ինչ-որ բան ձեռնարկել և խորհուրդ էր տվել կատարել իշխանությունների պահանջը: Մի խոսքով, ամեն ինչ հանգեցնում էր նրան, որ Անդրանիկի հուշարձանի տեղադրման արգելքը գալիս էր հենց Կրեմլից:
Սակայն հապճեպ հետևություններ անելուց ձեռնպահ մնալու համար մի փոքր ետ գնանք և վերհիշենք, թե չարչրկված արձանը մինչև իր այս հանգրվանը ինչ ճանապարհ էր ստիպված եղել անցնել: Դեռևս
նախորդ տարվա նոյեմբերին էր, երբ Սոչիի ադրբեջանցիների համայնքի ղեկավար Ջամիլ Ալիևը հպարտորեն հայտարարում էր, որ իրեն հաջողվել է տեղի չինովնիկներին հասկացնել տալ, թե հուշարձանի տեղադրումը ինչպիսի բացասական հետևանքներ կունենա ադրբեջանական կողմի հետ հարաբերություններում, ինչի արդյունքում Սոչիի քաղաքային իշխանության պաշտոնական ներկայացուցիչները վստահեցրել էին, որ կճշտեն այդ պատմության հետ կապված բոլոր հանգամանքները և թույլ չեն տա Անդրանիկի արձանի բացումը:
Այնուհետև եկավ այս տարվա փետրվարը, երբ Սոչիի քաղաքապետ Անատոլի Պախոմովն ադրբեջանական լրագրողների հետ զրույցում գեներալ Անդրանիկի հուշարձանը տեղադրելու նախաձեռնության մասին բառացիորեն հետևյալն ասաց. «Նման բան չի եղել և երբեք չի լինի»: «Եթե ինչ-որ մեկը ցանկանում է հուշարձան տեղադրել, խնդրեմ, թող դա անեն իրենց հայրենիքում: Մենք հյուրընկալ ենք, մենք սիրում ենք բոլորին: Նրանք բոլորը մեր եղբայրներն են: Բայց այդ հարցը քաղաքական է, և նման հարցերը պետք է լուծել իրենց հայրենիքում»,- պարզաբանել էր նա:
Երիցս ճիշտ է այս Պախոմով կոչվածը: Ամեն բան անել էր պետք սեփական հայրենիքում: Եվ հերիք է այս ստորաքարշությունը, որի անունը մերթ ռազմավարական գործընկերություն են դնում, մերթ դարավոր բարեկամություն են կոչում, մերթ միասին հաղթահարած ճանապարհ անվանում: Պախոմովն ու նրա նմանները խորապես թքած ունեն, թե հայերն ինչեր են արել իր քաղաքի ու հայրենիքի համար, և թքած ունեն, որ Անդրանիկ Օզանյանը թուրքերի դեմ մարտնչում էր ռուսական բանակի հետ ուս-ուսի տված: Ու ինչու՞ այդպիսիններին չասել, թե Հայաստանում տասնյակ հուշարձաններ կան, որոնք նույն հաջողությամբ ռուսները կարող էին կանգնեցնել իրենց հայրենիքում, սակայն դեռ ոչ մի հայ չի համարձակվել արտաբերել այդ պահանջը, քանի որ վարակված չէ այն հիվանդագին քսենոֆոբիայով, որով այսօր տառապում են հազարավոր հյուսիսի բարեկամներ, իսկ Սոչիի իշխանավորների թվում դրանց թիվն աղետալիորեն շատ է: Բավական է միայն հիշել այն փաստը, որ հատկապես Սոչին դարձավ Ռուսաստանի եզակի վայրը, որտեղ այս տարվա ապրիլի 24-ին արգելվեցին Հայոց Ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված միջոցառումները:
Ամոթալի դեպքը չի կարող իր հետևանքները չունենալ: Ներկայումս լուրեր են ստացվում այն մասին, որ Կրասնոդարի երկրամասի հայկական համայնքում աճում է դժգոհությունը: Կատարվածը դատապարտել են նաև տեղի կոզակներն ու մի քանի այլ հասարակական կազմակերպություններ: Իսկ երեկ այնտեղի հայկական հասարակության պատվիրակությունը ուղևորվել էր Դոնի Ռոստով, ուր նախօրեին ժամանել էր Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին 2-րդը: Սոչիի հայերը պահանջել էին նրանից բարձրացնել այդ հարցը, իրենց ձայնը հասցնել բոլոր հնարավոր ատյաններին:
Ոչ մի կասկած չկա. Հայաստանը կլռի: Լուռ կմնա արտգործնախարարությունը, բերանը ջուր կառնի սփյուռքի նախարարը, Ռուսաստանում Հայաստանի դեսպանատունը չի հանդգնի խաթարել մեր անամպ հարաբերությունները մեծ եղբոր հետ: Ի՞նչ կարիք կա մեծ աղմուկ բարձրացնել Անդրանիկ Զորավարի համար, ով մեկ դար առաջ պատրաստ էր իր կյանքը զոհաբերել հանուն նրա, որ գալիք սերունդը գոնե մի գրամ արժանապատվություն ու հպարտություն ունենա:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԿԱՐԵԼ ՉԱՊԵԿ

29 Մյս

ՃՆՃՂՈՒԿ
Մեծ բան է` սոխա~կ: Մենք` ճնճղուկներս ավելի շատ ենք:

ԿՈՃՂ
Ինչո՞ւ չեն ասում. «Արժանապատիվ կոճղ»:

ԴԻԿՏԱՏՈՐ
Ես հասա համախոհության: Բոլորը պետք է հնազանդվեն:

ԲՌՆԱԿԱԼ
Էյ, դուք, տականքներ: Ես ձեզանից փառապանծ ազգ ստեղծեցի:

ՔՆՆԱԴԱՏ
Ինչո՞ւ պետք է իմանամ, թե աշխարհն ինչպիսին է: Բավական է, որ գիտեմ, թե նա ինչպիսին պետք է լինի:

ՃԱՆՃԸ ՊԱՏՈՒՀԱՆԻ ԱՊԱԿՈՒՆ
Այժմ ես գիտեմ, թե որտեղ է կեցության սահմանը:

ՊԱՏԳԱՄ
Ինչ որ չես կարող անել ինքդ, հրամայիր ուրիշին:

ՍԵՐ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ
Միայն մեր կուսակցությունն է մեծարում մեր մեծ, հերոսական ժողովրդին: Բոլոր մյուս կուսակցությունները դավաճաններ են, վախկոտներ, ծախված հոգիներ ու սրիկաներ:

ՊԵՏԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՉ
Ես կգործեմ, իսկ դուք կսկսեք իմ գործողությունների համար հիմունքներ որոնել:

ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
Մենք, անշուշտ, դատապարտում ենք բռնությունը, բայց պատրաստ ենք զենք տրամադրելու:

ԵՐԿՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐԻՉ
Ես հայրենիքի սիրո շլացուցիչ օրինակ տվի. երեք հարյուր հազար մարդու ստիպեցի իրենց կյանքը զոհաբերել նրան:

ԳԱՅԼ
Այս խոյը զզվելի դիտավորություն ուներ` ուզում էր թաքնվել ինձանից:

ԻՆՉՊԵՍ ՀԱՓՇՏԱԿԵԼ ԳԼՈՒԽԳՈՐԾՈՑ

27 Մյս

«Ես լսում էի Էրենբուրգին, և, չնայած նրա թվացյալ հանգստությանը, իմ առջև բացվում էր մեր ժամանակների լավագույն գրողներից մեկի խռովահույզ ու կրքոտ հոգին: Եվ որքան սրվում էր այդ հակասությունը, այնքան արտահայտիչ էին դառնում նրա աչքերը: Այդ աչքերը պետք է խոսեին կտավի վրա և ինձ ասեին այն, ինչ ես էի ասում նրանց, գուցե և ավելին…»,-իր հուշերում գրում է Մարտիրոս Սարյանը` Իլյա Էրենբուրգի հետ հանդիպման ու զրույցի տպավորությամբ: 1959թ. ստեղծած «Իլյա Էրենբուրգի դիմանկար»-ում գույնի վարպետը հենց գրողի աչքերի վրա էր ամենաշատն աշխատել` փորձելով ցույց տալ Հայաստանի հանդեպ ունեցած նրա ջերմ վերաբերմունքն ու սերը: Սակայն տասնամյակներ անց կողոպուտի զոհ դարձած այդ կտավում ճակատագրի հեգնանքով մեծապես տուժեցին հատկապես Էրենբուրգի աչքերը և վերականգնող մասնագետներից մեծ վարպետություն ու ջանք պահանջվեց գեղանկարչի աշխատանքին իր նախկին հմայքը վերադարձնելու համար…
Դա 1990թ.-ի դեկտեմբերի 9-ին էր: Երկու զինված երիտասարդներ ներխուժեցին Մարտիրոս Սարյանի տուն-թանգարան և պատահական ընտրությամբ 4 կտավ գողացան: Թանգարանի աշխատակցուհի Վարդուհի Ադամյանը մինչև այսօր էլ հիշում է, թե ինչպես սպիտակ «ժիգուլին» սլացավ Սարյան փողոցով` թափքում տանելով անխնամ փաթաթված թանկարժեք գողոնը: Այդ պահին գողերին կանգնեցնել չհաջողվեց, սակայն շուտով նրանք ստիպված եղան պատասխան տալ օրենքի առջև: Նույն տարվա մարտին Մոսկվայի օդանավակայանի պահոցներում գտնվեցին նկարներից երեքը` «Արարատը և Հռիփսիմեի վանքը» (1945), «Ծաղկող ծիրանենիների տակ» (1929) և «Աշտարակը» (1934): Շուրջ մեկ ամիս անց էլ նախկին «Սասունցի Դավիթ» կինոթատրոնի հարևանությամբ գտնվող աղբանոցում հայտնաբերվեց չորրորդը` «Իլյա Էրենբուրգի դիմանկարը» (1959): 1990թ. տեղի ունեցածը գողության միակ դեպքը չէր Մարտիրոս Սարյանի տուն-թանգարանում: Դեռ դրանից երկու տասնամյակ առաջ` 1970-ականներին, հսկիչի անուշադրության պատճառով անհետացել էր Սարյանի վաղ շրջանի աշխատանքներից մեկը, որն այդպես էլ չգտնվեց: Հետագայում Սարյանի արվեստանոցից նաև Այվազովսկու կտավներից մեկը գողացան: Պատմում են, որ այդ «հերոսության» հեղինակ երիտասարդը նկարն իր սիրած աղջկա համար էր գողացել:
Կար ժամանակ, երբ մեզ մոտ մարդիկ մտածում էին, թե մշակութային արժեքների կողոպուտը միայն Արևմուտքին հատուկ երևույթ է: Այդ մասին պնդում էր մամուլը, դրա վերաբերյալ ֆիլմեր էին նկարահանվում: Եվ այդ մտայնությունը դեռ երկար կարող էր գերիշխող մնալ, քանի դեռ հայտնի չէին դարձել հայաստանի պատկերասրահներից առաջին կտավների անհետացման մասին:
Այժմ, համաձայն պաշտոնական վիճակագրության, Հայաստանում ամեն տարի մշակութային արժեք ներկայացնող իրերի գողության 2-ից 3 դեպք է արձանագրվում: Սակայն խոսքը միայն հաշվառված իրերին է վերաբերում: Բանն այն է, որ անհատական հավաքածուներում գտնվող բազմաթիվ մշակութային արժեքների անհետացման դեպքում գրանցված չլինելու պատճառով դրանց սեփականատերերը ձեռնպահ են մնում հետախուզում հայտարարելու «գլխացավանքից»: Թեև ոչ հաճախ, սակայն Հայաստանում Ինտերպոլի ԱԿԲ-ի փնտրտուքները հաջող ավարտ ունենում են: Օրինակ` 1996 թվականին Մոսկվայի աճուրդում հայտնաբերվեց ազգային պատկերասրահից գողացված Այվազովսկու «Ծովը լուսնկա գիշերին» կտավը, որը վերադարձվեց Հայաստանին: Միջազգային հետախուզության միջոցով հայտնաբերվել և վերադարձվել է նաև Ապարանի մատուռներից մեկից գողացված 1690 թվականի «Մեռելհարոց» ձեռագիր Ավետարանը: 21 տարի անհայտության մեջ դեգերելուց հետո այժմ Երևան է վերադառնում Այվազովսկու «Փոթորիկ ժայռոտ ափերին» (1875 թ., կտավ յուղաներկ, 73×102 սմ) գողացված նկարը, որը փետրվարին պատրաստվում էին ներկայացվել Մոսկվայի հնարժեք իրերի աճուրդի «Հելոս» տանը: Նկարը 1990-ին անհայտ պայմաններում գողացվել էր Հայկական մշակութային կապերի ընկերության (ԱՕԿՍ) դահլիճից: Այն Երևան էր եկել 1957թ.-ին ֆրանսահայ հայտնի նկարահավաք Աբրահամ Ջինջյանի նվիրաբերած Այվազովսկու այլ նկարների հետ միասին, և ուղարկվել էր Ֆրանսահայ երիտասարդաց միության (ԺԱՖ) կողմից` իբրև նվեր ԱՕԿՍ-ին: Ի դեպ, Մոսկվայում կայացած աճուրդի ժամանակ նկարի մեկնարկային գինը 600 հազար դոլլար է եղել, սակայն, մասնագետների համոզմամբ, այն կարող էր հասնել անգամ մեկ միլիոնի: Նկատենք, որ միջազգային հեղինակավոր աճուրդներում և անգամ սև շուկայում հայկական մշակութային արժեքների պահանջարկն այնքան էլ մեծ չէ: Օրինակ, 2005թ. դեկտեմբերի 1-ին Լոնդոնում վաճառքի հաված Այվազովսկու նկարներից մեկի մեկնարկային գինը 480 հազար սթերլինգ է եղել, մինչևդեռ օրինակ Պիկասոյի նկարները վաճառվում են միլիոնավոր դոլլարներով:
Իր հարցազրույցներից մեկում արվեստաբան Շահեն Խաչատրյանը պատմում է, թե ինչպես է 1995 թվականին անձամբ հայտնաբերել, որ իր գլխավորած պատկերասրահից անհետացել է Ալեքսանդր Բաժբեուկ-Մելիքյանի «Հրաձգարան» կտավը: Որոշ ժամանակ անց այդ կտավի լուսանկարը հայտնվել է ԱՄՆ-ում լույս տեսնող հայկական «Մուսա» ամսագրում: Իրական տիրոջը հայտնաբերել և համոզել, որ կտավը Հայաստան վերադարձվի, պարոն Խաչատրյանին կարծես թե հաջողվեց, սակայն վերջնական արդյունքում դա այդպես էլ չստացվեց, քանի որ «նկարը գողացված էր մի՛ ժամանակ, գողությունը հայտնաբերված էր մի ա՛յլ ժամանակ, հետախուզումը հայտարարված էր շա՛տ ավելի ուշ»:
«Մշակութային արժեքների արտահանման և ներմուծման մասին» ՀՀ օրենքով հանրապետության տարածքից արգելվում է արտահանել մշակութային ժառանգության առանձնակի արժեքավոր մշակութային արժեքները` անկախ դրանց uտեղծման ժամանակից կամ պատկանելությունից: Այն մշակութային արժեքները, որոնք գրանցված են կամ ենթակա են գրանցման Հայաստանի Հանրապետության առանձնակի արժեքավոր մշակութային արժեքների պահպանական ցուցակում, ենթակա են արտահանման միայն այն դեպքում, երբ Հայաստանը մեկամսյա ժամկետում չի օգտվում գնման իրավունքից: Պարզեցված կարգով` առանց արտահանման իրավունքի վկայագրի կամ լիազորված պետական մարմնի կնիքով վավերացված լուսանկարի, արտահանման են ենթակա մինչև 50 տարվա վաղեմություն ունեցող կերպարվեստի ու դեկորատիվ-կիրառական արվեստի ստեղծագործությունները, այդ թվում` մշակութային արժեքները, մինչև 75 տարվա վաղեմություն ունեցող մշակութային նշանակության առարկաները: Արտահանվող կամ ժամանակավոր արտահանվող մշակութային արժեքները ենթակա են պարտադիր փորձաքննության, որն իրականացվում է համապատասխան լիցենզիա ունեցող իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձանց կողմից:
Մշակութային արժեքների ապoրինի արտահանումը, ներմուծումն ու դրանց նկատմամբ uեփականության իրավունքի ապoրինի փոխանցումը կանխարգելելու, ինչպեu նաև ապoրինի արտահանված կամ ներմուծված մշակութային արժեքներն իրենց uեփականատերերին վերադարձնելու նպատակով արտահանումն ու ներմուծումը կարգավորող և վերահuկող լիազորված պետական մարմինները համագործակցում են այլ պետությունների համապատաuխան մարմինների, ծառայությունների, պետական և ոչ պետական կազմակերպությունների հետ` ՀՀ միջազգային պայմանագրերով սահմանված կարգով: Սակայն նկարիչներից շատերը համոզված են, որ գողացված նկարների մեծ մասը երկից դուրս չի գալիս: Նրանց կարծիքով` այդ նկարները Հայաստանից դուրս հանել հնարավոր չէ, ներսում վաճառել` նույնպես: Այստեղ արդեն երկու հավանական տարբերակ է առաջ գալիս. կամ դրանք մի տեղ պահվում են` հարմար պահին իրացվելու նպատակով, կամ էլ արդեն հայտնվել են մասնավոր հավաքածուների տերերի մոտ:
2009թ. հունվարի Նկարիչների միության նկարադարանից 7 նկարների գողության դրդապատճառները միության նախագահ Կարեն Աղամյանին բավական անհասկանալի էին, քանի որ անհետացել էին այնպիսի նկարիչների աշխատանքները, որոնց անունները ոչ մեկին ծանոթ չեն ու ոչինչ չեն ասում, մինչդեռ դրանց կողքին կային շատ ավելի արժեքավոր նկարներ: 2009թ. մարտի 31-ին էլ 18 կտավի գողություն էր արձանագրվել Ազգային պատկերասրահի Հրազդանի մասնաճյուղում: Հրազդանի պատկերասրահի տնօրեն Մանվել Վարդանյանի խոսքով` անհայտ անձինք կոտրել էին թանգարանի առաջին հարկի կողամասի ապակին, մտել թանգարան, բարձրացել 2-րդ հարկ և 18 աշխատանքները ցած իջեցրել: Պատուհանից հեշտ դուրս բերելու նպատակով աշխատանքներից 6-ի շրջանակները հանել էին: Գողացված կտավները, որոնց թվում են Փանոս Թերլեմեզյանի 3-4 կտավ, Մարտիրոս Սարյանի «Ցեմենտի գործարանի բանվորի դիմանկարը», Մարիամ Ասլամազյանի` «Բանաններ վաճառող կինը» և «Լճափին», Բաշինջաղյանի 1 կտավ, Սուրեն Սաֆարյանի «Մայրը», Հմայակ Հակոբյանի` «Բանջարեղեններով նատյուրմորտ», «Լվացք անող կինը», Խաչատուր Եսայանի «Մայրամուտ» և «Ուշ աշուն» նկարները, բնօրինակներ են, բացի Այվազովսկու «Նավաբեկություն» կտավից: Դեպքից հետո Հայաստանի Ազգային պատկերասրահի տնօրեն Փարավոն Միրզոյանն այն կարծիքը հայտնեց, որ կատարվածը եղել է պատվերով գողություն:
Կողոպուտի ևս մի դեպ գրանցվել է ամռանը. հունիսի 10-ի ժամը 17.00-ից մինչև հունիսի 11-ի ժամը 10.00-ն ընկած ժամանակահատվածում: Տեխնիկական միջոցների գործադրմամբ Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիայի վարչական շենքի 2-րդ հարկի պատուհանը բացելու միջոցով, չարագործները ներս են մտել և գողացել նկարիչ Ավետիք Չտչյանի վրձնին պատկանող կտավը՝ պատճառելով մեկ միլիոն դրամի նյութական վնաս:
Համանման դեպքերը եղել են ու դեռ էլի կլինեն: Մեր մշակութային օջախների, պատկերասրահների և թանգարանների պահպանության պարզունակ հնարավորությունները հրաշալի խայծ են նրանց համար, ովքեր հրապուրվում են արվեստի գլուխգործոցներով, սակայն ոչ արվեստասերի հակումներից դրդված: Իսկ մինչ այդ «Մշակութային արժեքների արտահանման և ներմուծման մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն` ստեղծվում է «Մշակութային արժեքների պահպանական ցուցակ», որը պետական պահոցներում գրանցված, ինչպես նաև պետական սեփականություն չհամարվող և ոչ պետական պահոցներում պետության կողմից պահպանվող մշակութային արժեքների ռեգիստր է: Այնտեղ իրենց անձնական սեփականություն հանդիսացող մշակութային արժեքները կարող են գրանցել ՀՀ բոլոր քաղաքացիները: Այդ ցուցակում պետական սեփականություն չհամարվող մշակութային արժեքների գրանցումն իրականացվում է կամավորության սկզբունքով՝ սեփականատիրոջ ներկայացրած հայտի համաձայն: 2007 թ. աշխատանքներ են տարվել ստեղծելու նաև այն իրավական հիմքերը, որոնց համաձայն պետության կողմից` պետական պատվերի շրջանակում, պետք է իրականացվի մշակութային արժեքների պահպանական ցուցակում գրանցման ենթակա պետական սեփականություն չհամարվող արժեքների փորձաքննությունը, անհրաժեշտության դեպքում` նաև ամրակայումն ու վերականգնումը: Մշակութային արժեքների պահպանման գործակալությունը 2007 թ. ընթացքում հայտնաբերել և համակարգչային շտեմարան է հաշվառել 18 պետությունների թանգարանների, պատկերասրահների, կոլեկցիոներների և այլ հավաքածուներում առկա մեր մշակութային ժառանգությանը վերաբերող 3664 պատմական, հնագիտական, գեղարվեստական, ազգագրական, գրական և այլ արժեքներ: Իսկ 2007թ. սկսվել է արտասահմանյան երկրներում գտնվող հայկական մշակութային արժեքների հաշվառումը։

Լիլիթ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
Մշակութաբան, լրագրող
«Մեգապոլիս» ամսագիր

G8-ը, Ղարաբաղը և հույսը

27 Մյս

Ֆրանսիայի առողջարանային Դովիլ քաղաքում գումարված աշխարհի ութ խոշորագույն երկրների ղեկավարների` «Մեծ ութնյակի» կամ, ինչպես ընդունված է ասել, G8-ի երկօրյա գագաթաժողովը քիչ բանով էր տարբերվում նախորդ հանդիպումներից, որոնք առավել հաճախ աչքի են ընկնել մեծ հավակնություններով, այլ ոչ թե գործնականում դրանք կիրառելու հետևողականությամբ: Նույն պատկերն էր նաև այս անգամ: Քննարկաման գլխավոր թեմաներն էին Մերձավոր Արեելքում առկա իրավիճակը, Հյուսիսային Աֆրիկայի հեղափոխությունները, ահաբեկչության դեմ պայքարը, միջուկային անվտանգությունը և նույնիսկ ինտերնետի ապագային առնչվող հարցեր։ Սակայն, այս ամենով հանդերձ, երեկ մինչև ուշ երեկո Հայաստանում և հարևան երկրներում բոլորը Դովիլից սպասում էին այլ լուրերի: Գագաթաժողովի նախօրեին ՌԴ նախագահի օգնական Սերգեյ Պրիխոդկոն տեղեկացրել էր, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրների ղեկավարները` ՌԴ նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը, ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբաման և Ֆրանսիայի նախագահ Նիկոլայ Սարկոզին հանդես են գալու ԼՂ հակամարտության մասին համատեղ հայտարարությամբ:
Երեքի համատեղ հայտարարությունները լսելու առիթներ եղել էին նաև նախկինում: Այն, որը հրապարակվեց երեկ, Ղարաբաղյան հակամարտության շուրջ վերջիններիս ընդունած երրորդ հայտարարությունն էր։ Նախորդները ընդունվել էին 2009 թվականի հուլիսի 10-ին` Ակվիլիայում և 2010 թվականի հունիսի 26-ին` Մուսկոկայում: Հիշեցնենք, որ կանադական Մուսկոկա քաղաքում հրապարակված տեքստում հակամարտության կողմերին կոչ էր արվել Խաղաղության համաձայնագրի մշակմանն անցնելու համար արագացնել կարգավորման Հիմնարար սկբունքների համաձայնեցման գործընթացը: Բայց, ինչպես տեսնում ենք, անցած մեկ տարին որևէ նոր բան իր հետ չբերեց և չստեղծեց իրական հիմքեր տեղաշարժերի համար: Այնպես որ, երեկվա հայտարարության սպասելիքները որքան էլ մեծ լինեին, այնուհանդերձ կար արդարացված թերահավատությունը: Եվ այս իմաստով չափազանց հատկանշական էր այն, որ երեկ հրապարակված շարադրանքը իր շատ հատվածներում համարյա բառացի կրկնում էր այն, ինչն արդեն եղել էր:
Դովիլյան հայտարարությունը Հայաստանի ու Ադրբեջանի նախագահներին կոչ էր անում քաղաքական կամք ցուցաբերել և հունիսին կայանալիք իրենց գագաթնաժողովի ընթացքում ավարտին հասցնել կարգավորման հիմնարար սկզբունքների շուրջ աշխատանքը։ «Ուժի կիրառումը հանգեցրել է առճակատման և անկայունության այսօրվա իրավիճակին, որի կրկնությունը կբերի միայն նոր տառապանքներ ու ավերածություններ և կդատապարտվի միջազգային հանրության կողմից: Մենք կոչ ենք անում կողմերի առաջնորդներին իրենց երկրների բնակչությանը նախապատրաստել խաղաղության, այլ ոչ թե պատերազմի: Հետագա ձգձգումը միայն հարցականի տակ կդնի կողմերի հանձնառությունը՝ հասնելու համաձայնության»,- ասված էր Օբամայի, Մեդվեդևի ու Սարկոզիի համատեղ հորդորում։ Գերտերությունների առաջնորդները նաև պարտավորություն էին ստանձնում. «Երբ համաձայնությունը ձեռք բերվի, մենք պատրաստ ենք վկա լինելու դրանց պաշտոնական ընդունմանը, աջակցել խաղաղ համաձայնագրի մշակմանը և հետագայում մեր միջազգային գործընկերների հետ միասին սատարել դրա կատարմանը»:
Անմիջապես ասենք, որ արդեն ծանոթ ու հայտնի ձևակերպումների հետ մեկտեղ այս նոր հայտարարությունն առանձնանում է մի շարք էական տարբերություններով, որոնք առաջին հերթին պիտի հայտնվեն ուշադրության կենտրոնում: Դրանց շարքում հատկապես կարելի է կարևորել այն փաստը, որ երեք նախագահները իբրև հակամարտության կարգավորման հիմք դիտարկում են հիմնարար սկզբունքների վերջին տարբերակը, որը քննարկվել էր այս տարվա մարտի 5-ին՝ Սոչիում: Ավելորդ չէ վերհիշել, թե հիշյալ փաստաթուղթն ինչպես սրերով ընդունվեց Ադրբեջանի կողմից և ինչպիսի ցավալի իրադարձություններ դրան հաջորդեցին սահմանային գոտում: Այժմ, երբ համանախագահող երկրները վերադառնում են այդ նույն պայմաններին, սա կարող է խիստ նախազգուշացում համարվել Բաքվի համար, և այս պարագայում ադրբեջանցիներն իսկապես մտահոգվելու պատճառներ կունենան:
Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ապա մեր արձագանքը ոչ մի վայրկյան իրեն սպասեցնել չտվեց: Հայտարարության հրապարակումից անմիջապես հետո լրատվամիջոցները տարածեցին ՀՀ ԱԳ նախարար Է. Նալբանդյանի խոսքը: «Այսօր Դովիլում, Մեծ Ութնյակի գագաթաժողովի շրջանակներում, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրների ղեկավարների ընդունած հայտարարությունը կարևոր ուղերձներ է պարունակում և կարող է խթան հանդիսանալ հիմնախնդրի հանգուցալուծման համար», — ասված էր արտգործնախարարության պաշտոնական տեսակետում: Միևնույն ժամանակ Երևանը վերահաստատում էր իր հավատարմությունը Սոչիի պայմանավորվածությունների նկատմամբ և հավելում, որ եթե Ադրբեջանը տա իր միանշանակ համաձայնությունը, ապա հնարավոր կլինի առաջընթաց արձանագրել կարգավորման գործընթացում: Հայաստանում այն կարծիքին են, որ իրենց համար չափազանց ակնհայտ է, թե ում էր հասցեագրված հայտարարության մեջ այս կապակցությամբ հնչեցված ուղերձը:
Արտգործնախարարի խոսքին հաջորդեց երկրի իշխող կուսակցության` Հանրապետականի դիրքորոշումը: Այստեղ նույնպես ասվում էր, որ Դովիլի պայմանները համահունչ են հայկական կողմի արտահայտած դիրքորոշումների հետ և բացահայտ նախազգուշացումներ են պարունակում` ուղղված Ադրբեջանի ղեկավարությանը:
Այս բոլորից հետո դժվար չէ կռահել, որ առաջիկա երկու-երեք շաբաթները կարող են լինել չափազանց թեժ ինչպես քաղաքական հարթության վրա, այնպես էլ շփման գոտում: Հունիսին Ռուսաստանի Կազան քաղաքում կայանալիք Ռուսաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների հերթական հանդիպումից առաջ կողմերից յուրաքանչյուրը կձգտի ամեն գնով ամրապնդել իր դիրքերը, իսկ նրանց պահվածքը վկայությունը կդառնա այն բանի, թե ինչ ուղեբեռով է յուրաքանչյուրը պատրաստվում մեկնել բանակցությունների: Օբամայի, Մեդվեդևի և Սարկոզիի երեկվա հայտարարությունն ընդամենը սրեց զգայարանները` սառը դատողության ու շրջահայաց լինելու համար կարճ ժամանակ հատկացնելով Հայաստանին ու Ադրբեջանին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՍԱՐԴԱՐԱՊԱՏԻ ՀԱՄԱՐ

27 Մյս

ԿՈՉ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻՆ
թուրքական արշավանքի դեմ համազգային ճակատ
ստեղծելու անհրաժեշտության մասին

25 մայիսի, 1918թ.
Հայեր,
Ծանր փորձություններ է ապրում մեր ժողովուրդը: Տաճկական բազմադարյան ստրկությունից հետո մեր ժողովուրդը հասկացավ, որ այդպես շարունակել այլևս չի կարող և վճռեց` կամ զենքը ձեռքին նվաճել իր ազատությունն ու ստեղծել իրան համար երջանիկ ապագա և կամ պատվով մեռնել…
Տաճիկները ամենաբարբարոս կերպով խախտեցին հաշտության բանակցություններն ու կնքված զինադադարը. նրանք, օգտվելով զինադադարից, առանց նախազգուշացնելու, անսպասելի կերպով հարձակվեցին ու գրավեցին Ալեքսանդրապոլը: Այս բանը վերջնականապես քայքայեց մեր զորքը, և զինվորները, ձգելով իրենց շարքերը, անկանոն կերպով փախան իրենց տները` թողնելով բախտի բերմունքին բոլոր մեր պահեստներն ու ամբողջ ռազմամթերքը: Թվում էր, թե ամեն ինչ կորած է, և նենգ թշնամուն մնում է միայն շարունակել իր հաղթական ընթացքը դեպի երկրի ներսը` ստիպելով դրանով հայ ազգաբնակչությանը գաղթել իրեն բնակավայրերից և կորցնել իր ամբողջ ունեցվածքը:
Եթե դուք ցանկանում եք ազատել ձեր ընտանիքներն ու ունեցվածքը, եթե չեք ցանկանում ապրել ավելի վատթար ստրկության մեջ, քան այն, որ դարերի ընթացքում կրել են մեր եղբայրները տաճիկ կառավարության լծի տակ, եթե չեք ուզում, որ ամբողջ հայությունը կորչի, եկեք բոլորդ, ով զենք կրելու ընդունակ է, եկեք ձեր զենքով ու փամփուշտներով, վերցրեք ձեզ հետ հինգ օրվա ուտելիքեղենի պաշար, մինչև որ կարելի լինի զորքի կանոնավոր պարենավորումը կազմակերպել:
…. Լավ գիտեցեք, որ եթե այժմ զենքով չկարողանանք պաշտպանել մեր ազատությունն ու ունեցվածքը, ապա մենք արժանի չենք գոյություն ունենալու որպես ինքնուրույն ժողովուրդ, և այն ժամանակ վայ մեզ ու մեր հետնորդներին: Մեր որդիներն ու թոռները միայն անեծքով կհիշեն մեզ: Մենք հույսը պետք է դնենք միմիայն մեր սեփական ուժերի վրա և եթե այժմ առանց ժամանակ կորցնելու չօգնենք մեր զորքին, չլրացնենք մեր շարքերը զինվորներով ու չմատակարարենք նրան անհրաժեշտ մթերքներով, մենք կորած ենք: Լավ իմացեք, որ եթե այժմ զենքով չնվաճենք մեր ազատությունն ու չստեղծենք մեզ համար երջանիկ ապագա, այլևս երբեք չի հաջողվի այդ բանը ոչ մեզ և ոչ մեր սերունդներին:

Հայկական կորպուսի հրամանատար
գեներալ ՆԱԶԱՐԲԵԿՅԱՆ

Թուրքիայի, թե՞ Էրդողանի ընտրությունները

26 Մյս

Այս օրերին Թուրքիան գլխովին թաղված է նախընտրական թոհուբոհում: Հունիսին 12-ին այդ երկրում կկայանան հերթական խորհրդարանական ընտրությունները: Դրանք կլինեն թվով 17-րդը, որոնց արդյունքում կձևավորվի հանրապետության 61-րդ կառավարությունը: Եվ արդեն իսկ ակնհայտ է, որ քարոզարշավն ու պայքարն ընթանալու են կոպիտ մեթոդներով, առանց ավելորդ նրբանկատության ու զիջումների: Դրան նպաստող հանգամանքներից մեկն էլ այն է, որ Թուրքիայում գոյություն ունի աշխարհում ամենաբարձր ընտրական շեմը` 10 տոկոսի սահմանագիծը, իսկ դա մեծ տհաճություն պիտի պատճառի այն փոքր կուսակցություններին, որոնց ուժերը չեն ներում խորհրդարան մտնել կամ առավելագույնս ներգրավվել քաղաքական գործընթացներում:
Քաղաքական այս կարևորագույն միջոցառումն արդեն իսկ աչքի է ընկնում իր մի քանի առանձնահատուկություններով: Նախ, 1982 թ. սահմանադրության ընդունումից ի վեր առաջին անգամ դրանք լինելու են ոչ թե արտահերթ, այլ հերթական: Սա արտաքուստ կարող է ներքին վիճակի կայունության տպավորություն թողնել իրական անկայուն ֆոնի վրա: Մյուս կողմից պետք է նկատել, որ երկրի արտաքին քաղաքականության դաշտում պահպանվող անորոշությունն իր անդրադարձն է ունենում ընտրազանգվածի `ապագայի հանդեպ պատկերացումների վրա: Արևմուտքի հետ հարաբերություններում շատ կարևոր բաներ դեռևս թերի են, Եվրամիությանը ինտեգրվելու ցանկությունները ոչ մի քայլ առաջ չեն շարժվել և որպես դրա հետևանք առկախված են ստանձնած պարտավորությունների մեծ մասը: Բարդ են շփումները հարևանների` մասնավորապես Իսրայելի և Հայաստանի հետ, իսկ եղածին էլ գումարվել է Մերձավոր Արևելքի ու Աֆրիկայի անվերջանալի հեղաշրջումների ալիքը` իշխանափոխություններով հանդերձ: Ահա նման ոչ նպաստավոր մթնոլորտի պայմաններում էլ Թուրքիան գնում է իր համար բախտորոշ ընտրությունների:
Համաձայն այդ երկրի Բարձրագույն ընտրական հանձնաժողովի տվյալների, այս անգամ խորհրդարանական ընտրություններին կմասնակցեն 27 կուսակցություններ` պայքարելով Ազգային Մեծ ժողովի 500 մանդատներից յուրաքանչյուրի համար: Ներկա պահին ուժեղագույն հավակնորդների ցանկում են «Արդարություն և զարգացում», «Խաղաղություն և ժողովրդավարություն», Ժողովրդահանրապետական, Բանվորական, և «Ազգային շարժում» կուսակցությունները: Ու թեև դեռ վաղ է վերջնական պատկերի մասին ենթադրություններ անելու համար, բայց և այնպես, հաշվի առնելով հասարակական կարծիքը, կարելի է որոշ նկատառումներ շարադրել:
Առաջինը, որ անմիջապես աչքի է զարնում, մեծ անակնկալները բացառելու Թուրքիայի քաղաքացիների համոզվածությունն է: Այժմ այստեղ նախկինի պես չեն հարցնում, թե որ քաղաքական ուժը կհաղթի, այլ լավագույն դեպքում կարող են հետաքրքրություն հանդես բերել այն խնդրի առնչությամբ, թե քանի՞ կուսակցություն կանցնի խորհրդարան, և, որն ամենաէականն է, քանի՞ մանդատի կտիրանա «Արդարություն և զարգացում» կուսակցությունը (ԱԶԿ): Այլ խոսքերով ասած, վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի գլխավորած ԱԶԿ-ն շարունակում է մնալ ընտրությունների ֆավորիտը:
Դրա համար կան մի քանի ծանրակշիռ պատճառներ: Նախ, ԱԶԿ-ն Թուրքիան ղեկավարում է արդեն 8 ու կես տարի: Դա երկրի համար չափազանց բարձր ցուցանիշ է: Եթե նրանք դարձյալ հաղթեն, այսինքն Էրդողանի կառավարությունը ևս 4 տարի պաշտոնավարի, ապա այդ քաղաքական ուժը Թուրքիայի նորագույն պատմության մեջ ամենաերկարակյացի դափնին կարող է նվաճել: Ի սկզբանե դավանելով այսպես կոչված «պահպանողական ժողովրդավարության» ուղղությունը, Էրդողանն ու իր համակիրները ստանձնեցին հանրությանը քաղաքական իսլամից հեռու պահելու մարտավարությունը: Նրանք բացեիբաց քննադատության էին ենթարկում քեմալականության ժառանգությունը, արմատականության յուրաքանչյուր հոռի դրսևորում, փորձում մարդկանց բացատրել դրանց բացասական հետևանքները Թուրքիայի ապագայի համար: Նաև ԱԶԿ-ն էր, որ չխուսափեց առճակատման գնալ Զինված ուժերի վերնախավի հետ` նպատակ ունենալով ամեն գնով նվազագույնի հասցնել բանակի ու դատաիրավական համակարգի ներգործությունը քաղաքական գործընթացների վրա:
Մյուս կողմից Էրդողանի թիմն այսօր իրավունք ունի հայտարարելու, որ հատկապես իրենց ջանքերով Թուրքիան տնտեսական աճի ցուցանիշներով Եվրոպայում զբաղեցրեց առաջին տեղը, ինչպես նաև նախընտրական խոստումի կարգով հավաստիացնել, թե Թուրքիայի հիմնադրման 100-րդ տարեդարձին պատրաստ են երկրն ընդգրկել աշխարհի ամենազարգացած տնտեսություն ունեցող երկրների տասնյակում` ներկայիս 16-րդի փոխարեն, իսկ գյուղատնտեսությունը դարձնել աշխարհում 5-րդը: Սակայն դրա համար նախ և առաջ հաղթել է պետք, ընդ որում, ոչ թե սովորական հաղթանակ, այլ այս անգամ արդեն` բացարձակ: ԱԶԿ-ն դա պատկերացնում է հետրյալ կերպ` մեջլիսում շահել առնվազն 367 մանդատ, այսինքն եղածի երկու երրորդը, ինչը հնարավորություն կտա նրանց խորհրդարանում անցկացնելու ցանկացած օրինագիծ: Իսկ այդ հանգամանքը առաջին հերթին կանաչ լույս կվառի սահմանադրության փոփոխության ծրագիրը կյանքի կոչելու ճանապարհին:
Նկատենք նաև, որ ԱԶԿ-ն և նրա առաջնորդն այսօր արդեն իսկ ավելի հեռուներն են դիտում: Բանն այն է, որ խորհրդարանական ընտրություններից հետո Թուրքիայում 2012 թ. գարնանը սպասվում են նախագահական ընտրություններ: Շատ վերլուծաբաններ արդեն հիմա կանխատեսում են, որ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը, ամենայն հավանականությամբ, կդառնա երկրի ղեկավարի թեկնածուն իշխող կուսակցությունից: Էրդողանը նման հեռանկարին սկզբունքորեն դեմ չէ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿԸ ԵՎ ՂԱՐԱԲԱՂԸ

26 Մյս

Եթե երբևէ լինեք Արարատի մարզի Զանգակատուն գյուղում գտնվող Պարույր Սևակի տուն- թանգարանում, ապա այցելուների մատյանում, որտեղ բանաստեղծի հարյուրավոր երկրպագուներ իրենց ջերմ ու անկեղծ տպավորություններն են արձանագրել, կարող եք կարդալ մի գրառում, որն արվել է 1992 թվականի մայիսին` Շուշիի ազատագրումից հաշված օրեր անց: Այնտեղ գրված է. «Արցախի ազատագրագրման պայքարի սկիզբը գալիս է Սևակից: Հավերժ փառք իր գաղափարներին:
Արցախի ազատամարտիկներից,
22-ը մայիսի 1992 թ.»:

Սրանք սոսկ հավուր պատշաճի ասված խոսքեր չեն և ոչ էլ բանաստեղծի անուղղակի դերակատարությունը փաստող խոստովանություն: Որքան էլ մեծ լինի Սևակի գրչի ներգործությունը ազգային գիտակցության ձևավորման գործում, նրա անմիջական մասնակցությունը նույնպես եղել խիստ էական ու հետևողական: Եվ պատմությունն ու վկայությունները գալիս են ապացուցելու նաև այս ճշմարտությունը: Պարզապես տարիներ շարունակ այդ մասին բարձրաձայն խոսելու կամ գրելու հնարավորությունն է եղել սահմանափակ, և մարդիկ այսօր քիչ բան գիտեն այն մասին, թե ինչ է արել Պարույր Սևակը Ղարաբաղի համար և Ղարաբաղում: Իսկ նմանօրինակ փաստերը բավականին շատ են: Մենք կպատմենք դրանցից ընդամենը մի քանիսը, բայց նույնիսկ այս սեղմ շարադրանքը բավարար է պատկերացում կազմելու բանաստեղծի համարձակ գործունեության մասին:
Քաջ հայտնի է, որ 1966 թվականին մի խումբ հայ մտավորականներ նամակ հղեցին Խորհրդային Միության ղեկավարությանը` Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին վերամիավորելու առաջարկով: Ահա այդ պատմական նամակն ամբողջությամբ.

«ԽՄԿԿ ԿԵՆՏԿՈՄԻ ԳԼԽԱՎՈՐ ՔԱՐՏՈՒՂԱՐ Լ.ԲՐԵԺՆԵՎԻՆ, ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԿՈՄԿՈՒՍՆԵՐԻ ԿԵՆՏԿՈՄՆԵՐԻ ԱՌԱՋԻՆ ՔԱՐՏՈՒՂԱՐՆԵՐ Վ.ԱԽՈՒՆԴՈՎԻՆ ԵՎ Ա.ՔՈՉԻՆՅԱՆԻՆ
Օգոստոս, 1966թ. Երևան
Լեռնային Ղարաբաղի ազգակիցներին Հայկական ԽՍՀ կազմում մեզ հետ ուս ուսի մեր միալեզու ազգային մշակույթը, գիտությունն ու տնտեսական կյանքը զարգացնել տեսնելու հայ ժողովրդի նվիրական, խոր ու անկեղծ երազանքը լիովին համընկնում է լենինյան մեծ սկզբունքների հետ։
Ղարաբաղը Հայաստան է տարածքով և ազգային կազմով, Հայաստան է կենսաձևով, հոգևոր կերտվածքով և կենցաղով։ Ղարաբաղի պատմությունը Հայաստանի պատմությունն է. հայկական է Ղարաբաղի լեզուն, արվեստը և գրականությունը։ Եվ քանի որ գոյություն ունի Հայկական ԽՍՀ, նպատակահարմար չէ նրա անբաժանելի մասը արհեստականորեն կտրել Խորհրդային Հայաստանից։
Հավատում ենք, որ դուք կդառնաք այս հարցի լուծման նախաձեռնողները։
Մենք համոզված ենք, որ այս հարցի լուծումը էլ ավելի կամրապնդի մեր ժողովուրդների համագործակցությունը, իսկ սահմանների անհրաժեշտ ճշտումը մեկ անգամ ևս կապացուցի մեր ժողովուրդների եղբայրությունը և կապիտալիստական աշխարհին ցույց կտա, որ սոցիալիզմի երկնակամարի տակ իշխում է փոխըմբռնման ոգին, որ ազգամիջյան բոլոր հարցերը վճռում են կոմունիստական բարձր գիտակցականությամբ։ Մենք երկյուղածությամբ ենք փայփայում մեր լինելիության հիմքերի հիմքը՝ մեր բարեկամությունը։ Մեր երկու ժողովուրդները հոգեբանորեն վաղուց են հասունացել հարցի նման լուծման համար։ Դեռ ավելին, մենք վստահ ենք, որ յուրաքանչյուր ադրբեջանցի հոգու խորքում համոզված է հայ եղբայրների պահանջների արդարացիության մեջ։ Մեր երկու ժողովուրդները հոգեբանորեն պատրաստ են հարցի նման լուծմանը, քանի որ խորհրդային կարգերի 50 տարիների ընթացքում մենք դաստիարակվել ենք ինտերնացիոնալիզմի ոգով, եղբայրության ոգով։ Մենք արմատախիլ ենք արել ազգամիջյան հակակրանքներն ու նախախորհրդային շրջանի բացասական տրամադրությունները և նման հարցերի վճռման ժամանակ պետք է հենվենք ոչ թե ինչ-որ մտացածին տարաձայնությունների, այլ մեր կոմունիստական փոխըմբռնման և անկեղծ համագործակցության վրա։
Մենք առավել քան համոզված ենք, որ այս հարցի լուծումը վստահելի ձեռքերում է, և խիստ ցանկալի կլինի, որ այն համընկներ Հայաստանում խորհրդային իշխանության կարգերի հաստատման տարելիցին»։
(ՀԱԱ, Ֆ.1, ց. 46, գ. 65(բ), թ.1, 2)։
Իսկ թե ինչպես ծնվեց ու կյանքի կոչվեց այդ նախաձեռնությունը, սա արդեն միանգամայն այլ պատմություն է, և պատմությունն այն մասին, թե հիշյալ նամակը ստորագրելուց զատ Սևակն ինչ առնչություն է ունեցել դրա նախաձեռնմանը:
Ճանաչված նկարիչ Սարգիս Մուրադյանի հետ մեր հանդիպումը կայացավ նրա մահից մի քանի ամիս առաջ: Զրույցի ժամանակ խնդրեցի պատմել նաև այդ տարիների մասին: Եվ այսօր ձայնագրված ժամավենի վրա մնացել են նկարչի հուշերը, որոնց սղագրության մի հատվածը ներկայացնում ենք ստորև.
«… Ղարաբաղի հարցով հայտնի նամակը մեր տանն ենք գրել: Երբ 1966-ին Ղարաբաղի խնդիրը մեջտեղ եկավ, Կենտկոմի քարտուղար Ռոբերտ Խաչատրյանը մեզ կանչեց իր տուն: Նրա կինը Պարույրի հետ էր սովորել: Մեզ հավատացրեց, թե իբր Կենտկոմում նա է այդ գործը գլխավորում: Հետո իմացանք, որ դա բոլորովին էլ այդպես չէր: Իրականում Կենտկոմից նախաձեռնությունը խրախուսում էին Քոչինյանն ու Տեր-Ղազարյանցը: Նիկոլայ Ենիկոլոպով կար՝ Ենիկոլոպյան, ակադեմիկոս, քիմիկոս: Ստեփանակերտցի էր: Ես Մոսկվայից ծանոթ էի նրա հետ: Սա եկավ Երևան, երբ արդեն լուր էր տարածվել, թե իբր Ղարաբաղը հանձնելու են Հայաստանին: Խոսում էին, թե Բրեժնևն ասել է, որ անարդարություն է եղել և Քոչինյանին հանձնարարել էր գործերը պատրաստել Քաղբյուրոյի քննարկմանը ներկայացնելու համար: Ենիկոլոպովին ես ծանոթացրեցի Պարույրի ու Վարագ Առաքելյանի հետ: Նա ասաց, որ ինքն էլ է ցանկանում մեզ օգնել, քանի որ ինքն էլ ղարաբաղցի էր, և Մոսկվայից խորհուրդ են տվել հայերին ակնարկել, թե որքան հնարավոր է թող շատ նամակներ ուղարկեն Կրեմլ: Մինչ այդ մենք մի քանի անգամ հավաքվել էինք գրականագետ Սողոմոն Սողոմոնյանի տանը, որտեղ գալիս էին նաև ՀԿԿ Կենտկոմի երկրորդ քարըուղար Տեր-Ղազարյանցը և գեներալ Սարգիս Մարտիրոսյանը: Քննարկում էինք մեր հետագա քայլերը: Որոշեցինք, որ ես, Պարույրը և Սողոմոնյանը պիտի գնանք Ղարաբաղ: Սողոմոնյանը նոր «Վոլգա» մեքենա ուներ: Ես ղեկին նստեցի ու առանց կանգառի քշեցինք մինչև Ստեփանակերտ: Մինչ այդ եղանք Գետաշենում: Ստեփանակերտում հանդիպեցինք պատմաբան, գրող Բագրատ Ուլուբաբյանին: Հետո սկսեցինք շրջել գյուղերով: Մտնում էինք տները, խնդրում էինք կանչել համագյուղացիներին ու բացատրում էինք, որ եթե ուզում եք Ղարաբաղն անջատել, պիտի ձեր բողոք-նամակը գրեք Մոսկվա: Ասացինք նաև, որ նամակները կուղարկեք Երևան՝ այսինչ հասցեով: Ու սկսեց նամակների հոսքը: Յուրաքանչյուր 4-5 օրը մեկ հավաքվում էինք Սողոմոնի մոտ: Տեր-Ղազարյանցը մի մարդ էր գտել, որը Կենտկոմում քարտուղար էր և շաբաթը երկու անգամ հավաքված նամակնեըը տրցակներով տանում ու նետում էր Կրեմլի փոստարկը: Մեր հաշվարկներով, մոտ 10 հազար նամակ ուղարկեցինք: Դրանից հետո տեղեկություն ստացվեց, որ գումարվելու է Քաղբյուրոյի նիստ, որին հրավիրվելու են ոչ միայն Հայաստանի ու Ադրբեջանի, այլ նաև Վրաստանի առաջին քարտուղարը: Երեքի համաձայնությունն էր պետք: Տեր-Ղազարյանցից իմացանք, որ Վրաստանի Կենտկոմի երկրորդ քարտուղարը ՀԽՍՀ Մինիստրների Խորհրդի նախագահ Բադալ Մուրադյանի հետ պիտի հանդիպեր սահմանագլխին: Այնտեղ պիտի գային նաև Ղարաբաղի ղեկավարությունից: Սևակն այդ մասին իմանալուն պես ինձ ասաց. «Արի գնանք Բադալի մոտ»: Գիշերվա հավանաբար ժամը 1-ն էր: Նախ գնացինք նրանց տուն: Ներքևում հերթապահող միլիցիոներն ասաց, որ Բ. Մուրադյանը տանը չի: Պարույրին ճանաչելուն պես մեզ թույլ տվեցին վերև բարձրանալ: Տանը Բադալի կինն էր: Նա զանգահարեց աշխատավայր և մեզ ասաց, որ ամուսինը դեռ այնտեղ է: Մենք գնացինք կառավարության շենք: Ոչ ոք չկար: Մինիստրների խորհրդում միայն նա էր. մենակ նստած աշխատում էր: Պատմեցինք մեր իմացածը: Նա արդեն նախապես այդ բոլորը գիտեր: Մեզ ասաց, որ այդ հանդիպումն իսկապես կայանալու է: Տաքացած Պարույրը նրան ասաց.
— Բադալ, որ էս գործը ձախողել եք, կգամ, ձեր բոլոր պատուհանները կկոտրեմ…
Բաժանվեցինք շատ բարձր տրամադրությամբ:
Ասեմ, որ մինչ այդ հանդիպել էինք նաև Անտոն Քոչինյանի հետ: Երբ նամակներն արդեն ուղարկել էինք, մեկ այլ նամակի տեքստ էլ կար, որ հանձնում էինք անվանի մարդկանց` ստորագրելու: Նրանց մի մասը ստորագրեց, մյուսները հրաժարվեցին: Վախենում էին: Ես սովորաբար նրանց անունները չեմ տալիս, քանի որ ըստ էության լավ մարդիկ էին, պարզապես վախենում էին: Մեր այդ նամակն ուղարկելուց հետո Քոչինյանը մեզ՝ մոտ 10-12 հոգու կանչեց իր մոտ, գնացինք Սևակի հետ: Երկար զրուցում էինք…»:

1960-ականների կեսերին այն, ինչ անում և պահանջում էին Սևակն ու նրա համախոհները, խելահեղությանը հավասրազոր արարք էր: Սակայն եթե նույնիսկ նրանք գիտակցում կամ չէին գիտակցում իրենց քայլերի համարձակության աստիճանն ու ու հետևանքների լրջության չափը, այդ հանգամանքը դարձյալ արգելք չէր լինելու նպատակների այն ճանապարհին, որ նրանք էին տեսնում:
Նույն օրերի մասին թեև հպանցիկ, բայց հիշողությունների բեկորներ են պահպանվել նաև այլ աղբյուրներում: Դրանցից հատկանշական են Վարագ Առաքելյանի գրառումները` իբրև վկայություն Սևակի քաղաքացիական կեցվածքի, ստանձնած առաքելությունը մինչև վերջ հասցնելու համառ հետևողականության մասին:
«Պարույր Սևակը ստորագրությունների հավաքման ամենաեռանդուն մասնակիցներից էր,- պատմում է Վ. Առաքելյանը:- Հիշում եմ, իմ աշխատասենյակն էին գալիս մարդիկ այս կամ այն բողոք-դիմում նամակները ստորագրելու: Պարույրը ժամերով ոտքի վրա էր, չէր նստում, բացատրում էր նամակների բովանդակությունը, ստորագրողներին գրիչ էր տալիս, ընդունում էր մարդկանց ու ճանապարհ դնում: Ինչ լրջություն էր հաղորդում մեր գործունեությանը, ինչքան էր նվիրված ժողովրդի գործին, որքան էր գաղափարապաշտ ու հավատավոր: Նա հատուկ առաքելությամբ Սարգիս Մուրադյանի հետ մեկնեց Ղարաբաղ, այնտեղի հայ բնակչությանը կազմակերպելու համար: Նա Մոսկվայում հանդիպումներ ունեցավ դիվանագետ Համո Հարությունյանի հետ, որը մեզնից պահանջում էր անդադրում բողոք-դիմումներ գրել առանց հուսահատվելու, առանց լքվելու, և մենք գրում էինք, և Պարույրը մեզ հետ էր միշտ, առաջին շարքերում:
Պարույրը ոչ մի անգամ չգանգատվեց, չդժգոհեց, թե ինչու՞ ենք իրեն էս տեսակ գործերի խառնում, չէ՞ որ ինքը բանաստեղծ է, և մենք ինչու՞ իրեն չեն խնայում: Ընդհակառակը՝ մի սրբազան գիշեր, և դա 1965 թ. ապրիլի 25-ն էր, մենք միասին հանդիսավոր երդում տվեցինք մեր կյանքով ու արյունով ծառայելու և պայքարելու հայության ազատության համար, անկախության համար…»:

Բագրատ Ուլուբաբյանի հրապարակումներում ևս կա մի կարճ դրվագ, որը ոչ միայն հաստատում է Սևակի ղարաբաղյան ուղևորության փաստը, այլև վկայում այն հուզականությունը, որով ուղեկցվում էր նրա ամեն մի քայլը. «…Հաջորդ օրն էլ եկան Պարույր Սևակն ու Սարգիս Մուրադյանը: Նրանց ևս ուղարկեցի Թարթառի ձոր: Թարթառի ձորում Պարույրը գինով էր և հաճարի ծառի տակից մի բուռ հող էր առել, երեսին էր քսում.
— Չմեռնենք, մինչև այն օրվան արժանանանք…»:

Իբրև հերթական արժանահավատ վկայագիր կարող է ծառայել նաև բանաստեղծ Աբրահամ Բախշունու հուշագրությունում տեղ գտած մի փոքրիկ պարբերություն, որտեղ հեղինակը գրում է. «…Պարույր Սևակի հետ մեր մտերմությունը սկսվեց այն օրվանից, երբ նա Սողոմոն Սողոմոնյանի և Սարգիս Մուրադյանի հետ միասին եղան Խանլարում՝ իմ տանը»: Այդ առթիվ գրականագետ Սեյրան Գրիգորյանն իրավացիորեն նկատել է. «…Բախշունու վկայած այցը (որ ամենայն հավանականությամբ վերաբերում է 1966-ին), կարծում ենք, Պարույր Սևակի ղարաբաղյան առաքելության մի կարևոր մասն է: Այս փաստի առկայությամբ ավելի շոշափելի են դառնում բանաստեղծի ծավալած ազգային-քաղաքական գործունեության մասին մեր պատկերացումները…»:
Այն տարիներին այս պատմությունները բերնեբերան էին անցնում` գունազարդումներով, չափազանցություններով, երբեմն էլ նաև մեղմ, բարի հումորով, որ միայն սիրուց ու հարգանքից էր ծնվում` շաղախված ընկերական անկեղծ զգացումներով: Հենց այդպիսին է պետք համարել Հրանտ Մաթևոսյանի մի պատմությունը, որ տարիներ առաջ նա զրույնցներից մեկի ժամանակ հիշել ու փոխանեցել է մտերիմներին: Ահա մի հատված դրա սղագրությունից.
«…Սևակը, Սիրավը (նկատի ունի Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ Հենրիկ Սիրավյանին- Հ. Չ.) ու էլի մեկը, քեֆները հազար է ու մի նկարչի մեքենայով գնում են Ղարաբաղը գրավելու։ 68 կամ 70 թիվն է, որ Տեղ գյուղ են հասնում և ուր որ է Ղարաբաղը պիտի գրավեն, գինին թողնում է։ Կանգ են առնում գյուղամիջում։ Գյուղացիներից մեկը՝ Սևակին ճանաչելով, տուն է հրավիրում, ոչխար են մորթում («ոչխա՜ր ենք մորթել, ոչխա՜ր»)։ Տղերքը նորից գինի են խմում և ոգիներն էլ նորից անկոտրում է, մարտական են երգում։ Ուտում են, խմում ու երգում։ Ու մեկ էլ տանտերը տեսնում է, որ սեղանը դատարկ է։ Մորթած խոյն է հիշում՝ ցլիկի չափ, սեղանին է նայում ու գոռում է, թե՝ այ կնիկ, կարտոլ էփի, կարտոլ, սրանց հախից կարտոլը կգա, սրանք Ղարաբաղը գրավողը չեն»։
Կատակը` կատակ, սակայն իրենց ձեռնարկի ճակատագիրը, Ղարաբաղի ապագայի մասին մտահոգությունները մշտապես ուղեկցում էին Սևակին: Արագ ոգևորվելու և նույնքան էլ հեշտությամբ ծանր ապրումների մեջ ընկնելու բանաստեղծի էությունը անհնար էր դարձնում կացության տարուբերումները շրջանցելու հավանականությունը: Իսկ դրանք իրենց կնիքն էին թողնում նրա առօրյայի, խոհերի, հոգսերի ու ծրագրերի վրա: Այս հակասական տրամադրությունների, մեկը մյուսին հաջորդող հույսերի և հուսահատության ժամերի մասին հետագայում իր դիտարկումներն է թղթին հանձնել Պարույր Սևակի մտերիմներից Վարազդատ Գրիգորյանը:
«Իր որջ գիտակցական կյանքում.- գրում է Վ. Գրիգորյանը,- Պարույր Սևակը երբեք մտահան չարեց արցախյան հարցը: Վերջինս նրա համար եղավ ու մինչև վերջ էլ մնաց որպես արյունոտ մի վերք:
Մի անգամ ես նրա հյուրն էի իր երևանյան բնակարանում: Այն ժամանակներն էին, երբ Հայկոմկուսի Կենտկոմն ու հանրապետության կառավարությունը համատեղ որոշում էին կայացրել ու այն ուղարկել էին Մոսկվա՝ Արցախի հարցին դրական լուծում տալու խնդրանքով: Պարույրի տրամադրությունից կարելի էր կռահել, որ նա առանձնակի ակնկալիքներ չուներ:
— Ես համոզված եմ, — մտահոգ ասաց նա,- որ այս անգամ էլ մեզ խաբում են, և Արցախն էլի թողնելու են Ադրբեջանի կազմում: Բայց ափսոս, շատ ափսոս, մեր այդ սքանչելի երկրամասն ու նրա հերոսական ժողովուրդը: Դեռևս ցարի օրոք նրա լավագույն զավակները լայն ճանաչում են վայելել ու միշտ էլ բարձր պատվի ու պարգևների արժանացել: Եվ այդպիսիների թիվը հարյուրների է հասնում: Իսկ հիմա՝ մեր օրերում նրանց անունները կարծես թե մոռացվում են: Ու հավատացնում եմ, եթե մեր երկրում մթնոլորտն այսպես շարունակվի, ապա հեռու չէ այն պահը, երբ Արցախի շատ ու շատ նվիրական զավակների անուններ էլ մոռացության մշուշով կպատվեն:
Հետո, փոքր-ինչ ընդմիջում տալով, շարունակեց.
— Քսանական թվականների ընդգծված հակահայկական ու թուրքամետ կառավարական որոշումների պատճառով արցախահայությունը շատ անլուր տառապանքներ ու հալածանքներ կրեց: Արգելվեց անգամ դպրոցներում իր ժողովրդի պատմությունը սովորել: Չգիտեմ ով՝ ինչպես, բայց ես այս հոգեմաշ ցավերից ոչ մի վայրկյան հանգիստ չունեմ: Ինձ, օրինակ, շատ մեծ ցավ է պատճառում, որ մեր օրերում, մեր իսկ աչքի առաջ թուրքերն անամոթաբար աղավաղում են մեր պատմությունը…
Այդ այն օրերն էին, երբ, ինչպես Պարույրը նկատեց, բունիաթովները, աղաևները և էլի շատ ուրիշ վայ- գիտնականներ եռանդուն ջանքեր էին թափում հայ ժողովրդի պատմությունը կեղծելու ու աղավաղելու ասպարեզում: Իր դոկտորական թեզում Աղաևը զառանցում էր, թե փոքր ազգերը շուտ թե ուշ պետք է ձուլվեն մեծ ազգերի մեջ և աստիճանաբար վերանան պատմության թատերաբեմից, որ հայերն ու վրացիները, որպես փոքր ժողովուրդներ, պետք է ներառվեն ադրբեջանական ազգի մեջ, և այսպիսով Անդրկովկասը կվերածվի մի մեծ ու ամբողջական ադրբեջանական երկրամասի: Եվ իր համարձակ խառնվածքին հավատարիմ՝ Սևակը որոշեց հանդես գալ այդ ստոր նկրտումների դեմ ու վճռական ճակատամարտ տալ: Նա ռուսերեն լեզվով մի ծավալուն ու ջախջախիչ հոդված տպագրեց «Պատմաբանասիրական հանդեսում», որտեղ հիմնովին ապացուցեց ադրբեջանցի պատմաբանների տեսակետների սնանկությունը ու հակամարդկային էությունը…»:

Թե ինչ ավարտ ունեցավ Ղարաբաղը Հայաստանին վերամիավորելու այն տարիների աննախադեպ ձեռնարկը, հանրահայտ փաստ է: Սակայն ցավալի վերջաբանը ոչ միայն չկոտրեց նրանց կամքը, ովքեր կանգնած էին այդ փորձի ակունքներում, այլև բազմապատկեց համակիրների թիվը, լրացուցիչ խթան տվեց պատմության փակ էջերին ծանոթանալու, Արցախի հարցը նոր հանգամանքների և իրավիճակների լույսի տակ քննելու համար: Իսկ Սևակը մինչև իր ողբերգական մահը եղավ ու մնաց դրա երդվյալ ջատագովը թե իր գրչով, թե իր ապրած օրերի արժանապատվությամբ:
Բայց Սևակի ու Ղարաբաղի մասին մեր պատմությունն այսքանով չի սահմանափակվում: Բանն այն է, որ կա բանաստեղծի` Արցախ կատարած մի ուղևորություն ևս, որի մասին առ այսօր քիչ բան էր հայտնի, եթե չասենք` գրեթե ոչինչ հայտնի չէր: Սևակն ինքն էլ այդ մասին չի թողել որևէ հիշատակություն կամ գրառում: Թե ինչն է եղել նման լռության պատճառը, դժվար է ասել: Սակայն, բարեբախտաբար, այդ արժանահիշատակ օրերի տպավորությունները թարմ ու անխաթար են մնացել նրանց հուշերում, ովքեր բախտ էին ունեցել այն ժամանակ ընկերակցել բանաստեղծին: Դրանց թվում էր նաև աշխարհագրության մասնագետ, Երևան քաղաքի բնակչուհի Մելանիա Հովակիմյանը: Պատահական հանդիպումը հնարավորություն ընձեռնեց ոչ միայն իմանալու մանրամասները, այլև ձայնագրելու Տիկին Մելանիայի պատմությունը: Ներկայացնում են դա աննշան կրաճառումներով ու շտկումներով.
«… 1966 թ. ապրիլի 17-ին մենք՝ պետհամալսարանի աշխարհագրության ֆակուլտետի ուսանողներս, ամբողջ կուրսով Երևանից մեկնում էինք Եղեգնաձոր, որպեսզի այնտեղից անցնենք Զանգեզուր ու Ղարաբաղ: Մենք դեռ չգիտեինք, որ պիտի ճանապարհին մտնենք Սևակենց տուն: Դասախոսներից մեզ հետ էին աշխարհագրագետ Թաթիկ Հակոբյանը, աշխարհագրական գիտությունների դոկտոր Գրիգոր Ավագյանը, բարձր կուրսերից Վազգեն Ղազարյանը (նրան Սևուկ էին ասում), Մարիետա անունով մի աղջիկ և էլի մի քանի ուսանողներ: «Պազիկ» տիպի մի ավտոբուս էինք վերցրել: Երբ հասանք Չանախչի (մեր կուրսում էլ չանախչեցի մեկը կար), Ավագյանն ու Հակոբյանը, ովքեր Սևակին անձամբ ճանաչում էին, առաջարկեցին Պարույրին հյուր գնալ: Բոլորս շատ ուրախացանք: Երբ հասանք տան մուտքի մոտ, պարզվեց, որ Սևակը վատառողջ էր, պառկած էր երկրորդ հարկում՝ ձախ թևի վրա գտնվող իր աշխատասենյակում, որտեղ մի գրասեղան էր դրված ու թախտը: Երբ նա հայտնվեց աստիճանների վրա, առաջին րոպեների մեր զգացողությունը խորը հիասթափությունն էր: Սակայն տասը րոպե անց նա մեզ համար աշխարհի ամենագեղեցիկ տղամարդն էր: Սկսեց մեզ հետ զրուցել այնպես, ասես հարյուր տարվա ծանոթներ էինք: Նստեցինք առաջին հարկում, որտեղ կախված էին Անդրանիկ Զորավարի ու Սերոբի մեծադիր նկարները, սեղանին կարմիր մեխակներ էին դրված: Տանը միայն Սևակի ծնողներն էին: Այդ ընթացքում նաև քույրը եկավ, որպեսզի օգնի: Համակուրսեցիներս, որոնք 1965-ի իրադարձությունների ակտիվ մասնակիցներն էին եղել, սկսեցին «Զարթիր, լաո», «Մշեցու երգը», ուրիշ հայրենասիրական երգեր երգել: Սևակն ասաց. « Սրանք էլ ինձ պես շաշ երեխեք են»: Երգեցինք, հյուրասիրվեցինք, տան աստիճանների մոտ լուսանկարվեցինք ու դուրս եկանք մայրուղի: Այնտեղ սկսեցին նվագել ու պարել: Սևակն էլ թաշկինակը հանեց ու միացավ պարողներին: Այդ ինչ հրաշալի ու զարմանալի պար էր: Այնպես էր պարում, կարծես պարի դպրոց էր հաճախել: Հովազի պես ծառս էր լինում: Այդ պահին մերոնցից ինչ-որ մեկն առաջարկեց նրան ընկերանալ մեզ: Սկզբում ասաց, որ հիվանդ է, բայց շատ արագ միտքը փոխեց, խնդրեց սպասել, մինչև ինքը կմտներ տուն` իրերը վերցնելու: Ետ եկավ՝ ձեռքին կրեմագույն մի վերարկու ու մի փոքրիկ ճամպրուկ (այդպիսի ճամպրուկներով այն ժամանակ ուսանողները բաղնիք էին գնում): Նրան ընկերակցելը մեզ համար երջանկություն էր: Տեղ զբաղեցրեց ավտոբուսի առաջամասում, այնտեղ, որտեղ սովորաբար տոմսավաճառն է նստում: Ճանապարհը երկար էր: Որպեսզի վարորդը չննջեր, մենք անվերջ կատակում էինք, Սևակն էլ մեզ հետ: Իրեն այնպես էր պահում, ասես մեզնից մեկը լիներ: Նույնիսկ երբ զվարճանալու համար հացի խմորից փոքրիկ գնդիկներ էինք շինում ու նետում, Սևակն ասում էր. «Իմ բերանը ձերնից մեծ է, այս կողմը նետեք»:
Առաջին օրը մնացինք Եղեգնաձորում: Երբ տեղավորվեցինք հյուրանոցում, Սևակն ասաց.
— Եկեք գնանք կինո:
Մտանք տեղի կինոսրահը, պատրաստվում ենք դիտումին: Ու հանկարծ ժողովուրդը ճանաչեց բանաստեղծին: Ֆիլմի ցուցադրումը հետաձգեցին: Կինոդիտումը վերածվեց հանդիպման Պարույր Սևակի հետ: Բեմի վրա սեղան դրեցին, նրան հրավիրեցին բեմ: Բայց Սևակն իր հետ նաև Թաթիկ Հակոբյանին բարձրացրեց ու նրան ներկայացրեց հավաքվածներին: Ելույթ ունեցավ: Հետո մարդիկ սկսեցին հարցել տալ: Ընդ որում, հարցնում էին ոչ միայն գրականությունից, այլև հողից, գյուղացու հոգսերից:
Հանդիպումից հետո խմբով գնացինք Գլաձոր: Լուսանկարվեցինք այնտեղ: Հիշում եմ, որ Սևակը խաչակնքում էր, մի բան, որ մեզ համար այն ժամանակ անսովոր էր:
Հաջորդ օրը ճանապարհը շարունակեցինք: Երբ հասանք Սիսիանի լեռնանցք, մեքենան խրվեց ցեխերի մեջ: Մեկ էլ այն տեսանք՝ Սևակը հանել է կոշիկներն ու ոտաբոբիկ ավտոբուսն է հրում: Խնդրեցինք՝ ընկեր Սևակ, թույլ տվեք մենք ինքներս: Չհանաձայնվեց: Մինչ կհրեին, մեր աղջիկները դուրս էին եկել մեքենայից ու նստել էին ճամփեզրի քարերին: Սևակը կատակով դիմեց նրանցից մեկին.
— Սիլվա, քարերին մի նստիր: Կսառես, հետո երեխա չես ունենա…
Ճանապարհին մի տեղ, որտեղ կանգնել էինք ծաղիկներ հավաքելու, ես մի ծաղկեփունջ բերեցի, պարզեցի նրան ու ասացի.
— Ընկեր Սևակ, հապա հոտ քաշեք, շատ լավն է:
— Մելանիա ջան,-ասաց նա,- ճիշտն ասեմ, ես համի ու հոտի զգացողություն չունեմ:
Հետո պատմեց, որ պատերազմի տարիներին գրիպի ծանր հիվանդություն է տարել, որից հետո զրկվել է այդ զգացողություններից:
Այդ օրը մնացինք Սիսիանում, ինչ-որ գիշերօթիկ դպրոցի հանրակացարանում, առաջին հարկում: Սևակին առանձին սենյակ տվեցին: Երբ նրան այցի գնացինք` ասաց.
— Էրեխեք, այսօր իմ տղայի՝ Կորյունի ծննդյան օրն է: Երեք տարեկան դարձավ:
Կոնֆետ էր գնել: Շամպայն բացեց, մեզ հյուրասիրեց: Արտասանեց: Հրաշալի պատմություն գիտեր: Եթե մեծ բանաստեղծ չլիներ, ապա հաստատ կարող էր մեծ գիտնական, պատմաբան լինել:
Որոշեցինք գնալ Սատանի կամուրջը: Միս, օղի ու գարեջուր գնեց: Երբ տեղ հասանք, տեսանք, որ այնտեղի տաք ջրերի ավազանում թուրքի կանայք էին լողանում: Պիտի սպասեինք: Սևակը խիստ վրդովվել էր: Ասաց.
— Տեսեք, մենք մեր հողի վրա ենք, բայց պիտի սպասենք, մինչև նրանք կվերջացնեն, նոր միայն մեր հերթը կգա:
Կրակ վառեցինք: Խորոված եփեցինք: Վազգենը «Անլռելիից» հատվածներ արտասանեց, հետո Սևակը կարդաց իր գործերից: Եվ այնտեղից շարժվեցինք դեպի Գորիս:
Այդ օրերին Տիգրան Պետրոսյան- Բոտվիննիկ շախմատային մրցախաղն էր: Հյուրանոցի մոտ կախված էր մեծ խաղատախտակը: Մարդիկ քննարկում էին: Սևակն էլ էր շատ հետաքրքրված: Գրախանութ գնացինք: Որտեղ մարդիկ նրան տեսնում էին, ամենուր հրավիրում էին հանդիպման, ինքնագիր էին խնդրում: Գորիսի շուկայից Քարահունջի օղի էր գնել: Բերեց, ասաց.
— Առյուծի կաթ եմ գնել:
Շշերը դասավորեց իր ճամպրուկում: Շատ չանցած մենք սկսեցինք թղթախաղով զբաղվել, և Սևակի ճամպրուկը մեզ սեղան էր ծառայում: Հանկարծ զգացինք, որ օղին հոսում է: Բացեցինք: Թափվել էր: Ճամպրուկի ներսում 96-թերթանոց մի տետր կար, որի մեջ Սևակի անտիպ բանաստեղծություններն էին: Օղին լցվել էր տետրի վրա: Մի քանի էջեր պարզապես ջնջվել էին: Մենք քարացանք: Շատ վատ էինք զգում: Սևակը նայեց, հետո ասաց.
— Ճիշտն ասաց, անգիր չեմ հիշում: Բայց դուք մի տխրեք: Ոչինչ, կվերականգնեմ:
Որոշեցինք գնալ Տեթևի վանք: Մի բեռնատար մեքենա վարձեցինք, վարորդն էր՝ հարբած: Այն ժամանակ վանք տանող ճանապարհը շատ դժվարամատչելի էր: Ճանապարհին կեսկատակ-կեսլուրջ ասում էինք. «Ընկեր Սևակ, դուք մեքենայի խորքը գնացեք, որ վթարի դեպքում Ձեզ բան չպատահի»: Ասաց. «Ես՝ հեչ: Թող աղջիկներն այն կողմը գնան: Նրանցից ամեն մեկը մեր ժողովրդին մի-մի զավակ է պարգևելու»:
Վանքում մեզ պատմում էր, թե ինչպես է կառուցվել ու ավերվել համալիրը: Տարածքից մի փոքրիկ քարի կտոր վերցրեց իր հետ` իբրև մասունք:
Ղարաբաղ մեկնեցինք Լաչինի ճանապարհով: Մի տեղ մեքենան փչացավ: Մինչ կարգի կգցեին, իր նախաձեռնությամբ բանջար հավաքեցինք, ուտելիք պատրաստեցինք:
Նախ հասանք Շուշի: Ղազանչեցոց եկեղեցի գնացինք: Դռները փակ էին: Ներսում պահեստ էր: Սևակը ծունկի իջավ: Խաչակնքեց, համբուրեց քարերը: Հետո մի փոքրիկ քար վերցրեց ու մեզ դառնալով ասաց.
— Էրեխեք ջան, հիշեք, այս քարը ես ետ եմ բերելու, դնելու եմ իր տեղը, երբ Ղարաբաղն ազատագրված կլինի…
Օրը մթնում էր: Թեթև անձրև էր գալիս: Իջանք Ստեփանակերտ: Գնացինք քաղաքի հյուրանոցը: Այնտեղ այդ օրերին լարված իրավիճակ էր: Ասացին, որ Խոջալուում մի հայ աղջկա էին սպանել:
Երեկոյան դուրս եկանք քաղաքում զբոսնելու: Սևակը փողոցում մի երեխայի կանգնեցրեց ու հարցրեց.
— Աղջիկ ջան, կարո՞ղ ես Ղարաբաղի բարբառով ինչ-որ բան արտասանել:
Երեխան սկսեց «Անբան Հուռին» պատմել: Սևակը ոգևորվեց: Գրպանում ընդամենը 8 ռուբլի կար: Մտավ խանութ, ամբողջ գումարով «Տրյուֆել» կոնֆետ գնեց ու տվեց երեխային:
Հետո մենք մնացինք հյուրանոցում, իսկ Սևակը գիշերելու գնաց Բագրատ Ուլուբաբյանի մոտ:
Առավոտյան եկավ մեզ մոտ ու որոշեցինք, որ Ղազախով պիտի ետ վերադառնանք Հայաստան: Շամխորում մեր ավտոբուսը նորից փչացավ: Այլ ելք չկար: Ստիպված պիտի մնայինք տեղի հյուրանոցում: Բայց Սևակը թույլ չտվեց: Ասաց.
— Թուրքի հյուրանոցում չենք մնա:
Գնացինք տեղի ավտոկայանը: Այնտեղ մի հայ տղա կար, վարորդ: Նստեցինք նրա մեքենան: Ամբողջ գիշեր Սևակը խոսում, զանազան պատմություններ էր պատմում մեզ համար: Չափազանց հոգատար էր: Թեև ինքն էր վատառողջ, բայց իր վերարկուն գցեց քնած աղջիկների վրա:
Հաջորդ օրը Իջևանով գնացինք Երևան: Ապրիլի 23-ի երեկոյան տեղ հասանք: Հաջորդ օր Եղեռնի զոհերի հիշատակի օրն էր: Կասյան փողոցի իր տան բակում մեզ հրաժեշտ տվեց՝ պայմանավորվելով հաջորդ օրը հանդիպել: Ասեմ, որ մեր ուղևորության ընթացքում նա երեք բանաստեղծություն էր գրել, որոնցից երկուսը՝ «Հեյ-հեյ»-ը և «Սատանի կամուրջ»-ը մեր կուրսին էր նվիրված: Թե ի՞նչ եղան դրանք, ինչու՞ չտպագրվեցին` չգիտեմ…»:

Սա էր Մելանիա Հովակիմյանի պատմությունը Սևակի հետ Ղարաբաղ կատարած ուղևորության մասին: Վստահաբար կարող ենք պնդել, որ հետագայում նորանոր դրվագներ կգան հարստացնելու և ամբողջացնելու ոչ միայն մեծ բանաստեղծի կյանքի ժամանակագրությունը, այլև լրացնելու Արցախ աշխարհի հանդեպ նրա առանձնահատուկ սիրո և նվիրվածության էջերը: Եվ գուցե նաև մի օր գտնվեն այն չափածո տողերը, որոնք գրվեցին Սևակի ձեռամբ այն հեռավոր օրերին:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

«ԳԱԶԵԹ ԵԿԱՎ ԹԵ` ԲԱ ԵՐԿԱԹՈՒՂՈՒ ՃԱՄՓԵՆ ԴԵՍՆ ԵՆ ՏԱՆՈՒՄ…»

25 Մյս

Ամենքս էլ ինչ-որ ժամանակ երկաթուղու ուղևոր ենք եղել` անսովոր ու տարօրինակ ոչինչ չտեսնելով դրանում: Բայց և մեզնից մեծ երևակայություն չի պահանջվի պատկերացնելու համար այն զգացումը, որ ապրեցին Հայաստանի կուսական ձորերում շոգեքարշի առաջին սուլոցը լսողները: Երկաթուղու հայտնությունը մեր կողմերում թումանյանական պատումներից ժառանգել ու ընկալել ենք որպես հեքիաթային մի իրողություն, որին վիճակված էր առաջինը լինելու ճակատագիրը:
««Գազեթ եկավ թե` բա երկաթուղու ճամփեն դեսն են տանում…»»: Իսկ նախապատմությունն այսպիսին է: 1896 թ, որոշում է ընդունվում Արևելյան Հայաստանում կառուցվող առաջին` Թիֆլիս- Կարս երկաթուղու շինարարություն սկսելու մասին, և նույն թվականին էլ աշխատանքները ծավալվում են: Այն ղեկավարելու համար ստեղծվում է հատուկ վարչություն, որը գտնվում էր Թիֆլիսում և անմիջականորեն ենթարկվում էր Անդրերկաթուղու վարչությանը: Շինարարությունը բաժանված էր տեղամասերի, յուրաքանչյուր տեղամաս ուներ իր վարչությունը, որն էլ ուղղակիորեն ղեկավարում էր աշխատանքները տվյալ հատվածում: Շուրջ 3 տարի տևեցին առաջին գծի կառուցման աշխատանքները: Դրանք ավարտվեցին 1899 թ, աշնանը: Պահպանվել է պատմությունը. արխիվային ճշգրտությամբ արձանագրում է Հայաստանի երկաթուղու ծնունդն ավետող այն հիշարժան տարեթիվը, երբ առաջին գնացքը դուրս եկավ կառամատույցից: Դա 1899 թ. նոյեմբերի 30-ին էր, ժամը 12.00 -ին: Սկզբնական շրջանում շատ ավելի աշխույժ էր երթևեկությունը Թիֆլիս- Ալեքսանդրապոլ 278- վերստանոց հատվածում, ուր հաղորդակցությունը սկսվել էր 1899-ի դեկտեմբերի 1-ից: Ճիշտ է, գնացքները հասնում էին մինչև Կարս, սակայն Ալեքսանդրապոլ- Կարս հատվածում կանոնավոր երթևեկությունը հունի մեջ ընկավ փոքր-ինչ ավելի ուշ:
Մամուլի խունացած թերթերը ևս այդ օրերի մասին հետաքրքիր վկայություններ են պահպանել: Առաջին գնացքի մուտքը Կարս, որ տեղի ունեցավ 1899-ի հուլիսի 15-ին, «Մշակ» թերթում այսպես է ներկայացվել. «Այսօր առավոտյան ժամը 11-ին նշանակված էր Կարս- Թիֆլիս երկաթուղու մարդատար գնացքի մուտքը Կարս: Կայարանը և գնացքը զարդարված էին դրոշակներով: Կայարանի մուտքի ճակատին դրված էին վենզելներ Կայսրի անվամբ: Առավոտվանից ամբողջ քաղաքը հավաքվել էր կայարանի մոտ և անհամբերությամբ սպասում էր գնացքի գալուն: Երբ հեռվից լսվեց շոգեկառքի սուլոցը, նահանգապետը մի քանի բարձրաստիճան մարդկանց հետ գնաց ընդառաջ: Ճանապարհի մի ափից մինչև մյուս ափը երկարացրած էր մի ժապավեն, որին հասնելուն պես գնացքը կանգ առավ: Երկրաչափներն իջան վագոններից և ներկայացան նահանգապետին: Տիկին Դոմանտովիչը կտրեց ժապավենը: Նահանգապետը մուրճով խփեց դուրս ցցված մեխը, և գնացքը, խուռն բազմությամբ շրջապատված, շարժվեց դեպի կայարանը: Շոգեկառքի առաջին պատշգամբում հավաքված օֆիցերները երգում էին ռուսական հիմնը»: Նկարագրությունն ընդարձակ էր ու ամենայն մանրամասնությամբ` հոգևորականության մաղթանք, հյուրասիրություն, կենացներ ի պատիվ Նորին Կայսերական մեծության թագավորի և այլն, մի բան, որ հավանաբար կրկնվել է առաջին երկաթուղու ճանապարհին գտնվող բոլոր կառամատույցներում:
Ի դեպ, մեկ դարից ավելի վաղեմություն ունեցող այս նյութերի կողքին կարելի է հանդիպել նաև ոչ այնքան ուրախ տեղեկությունների: Հետաքրքիր է, օրինակ, այդ օրերի թերթերում այսպիսի լրատվության առկայությունը. «… Առավոտյան դեռ գնացքը չեկած` անձնասպան եղավ Կարսից մինչև Ալեքսանդրապոլ կայարանների և այլ շինությունների կապալառու Հարություն Ռափայելյանը… Նա դիմել է այդ քայլին, որովհետև երկար ժամանակ իր շինածների համար գանձարանից փող չէր ստացել, որի համար ամենահնազանդ արհեստավորներն անգամ սկսել են տրտնջալ և անպատվել նրան, իսկ ինքը, չկարողանալով տանել այդ վիրավորանքը, լավ է համարել ատրճանակի մի հարվածով վերջ տալ իր կյանքին..»:
Ցավոք, երկաթգծի պատմությունը նաև ուղեկցվել է ինչպես այսպիսի, այնպես էլ շատ ավելի ողբերգական պատահարներով: Երկաթուղու մուտքով խանդավառված կարսեցիները չեն մոռանա երբեք, որ 1918 թ. իրենց հարազատ քաղաքի անկման օրերին գաղթականներով լի վերջին գնացքներից մեկը խորտակվել է Ղարաքիլիսայի մոտակայքում:
Այս ամենը` ավելի ուշ: Իսկ 1896 թ. նշանավոր տարին առաջինը դարձավ նաև մեկ այլ` Ալեքսանդրապոլ- Ջուլֆա երկաթգծի համար: Այդ օրերին ոչ միայն թույլատրվեց գծի կառուցումը, այլև հետախուզական աշխատանքներ էին տարվում, նախագծեր էին կազմվում: Եվ երբ ավարտվեց Թիֆլիս- Կարս երկաթգծի կառուցումը, ամբողջ անձնակազմը տեղափոխվեց այստեղ` ձեռնամուխ լինելով Ալեքսանդրապոլ- Երևան գծի շնարարությանը: 1896թ. սկիզբ առած աշխատանքներն ավարտվեցին 1907 թ. վերջին, որից հետո շինարարական վարչությունները լուծարվեցին: Ընդհանուր առմամբ, դարասկզբին Հայաստանի երկաթուղու ցանցը կազմում էր 460 վերստ: Դրան զուգահեռ ավելանում էր տեղամասերի, կայարանների, դեպոների, այլ հիմնական ու օժանդակ կառույցների թիվը: Նույնիսկ այն ժամանակ ընդհանուր երկաթուղում երթևեկության կառավարման մեջ պարզություն մտցնելու նպատակով գնացքները ստորաբաժանվում էին ըստ նշանակության` ճեպընթաց, փոստային, մարդատար, ապրանքատար, ծառայողական, զինվորական և այլն:
Մեր երկրի վերջին հարյուրամյակի պատմությունը` Լոռվա ձորում աղմկած առաջին շոգեքարշից մինչև ««գնացքից թռչելու ժամանակը», որքան էլ անսովոր թվա, կարծես սուրացող երկաթուղու մի անվերջանալի ընթացք լինի: Դա գնացք էր, որով թուրքական զորքն էր խուժում Ալեքսանդրապոլ, գնացք, որ բախվեց ու խորտակվեց Սարդարապատի կայարանում: Կարմիր դրոշներ ծածանող զրահագնացք էր, որ մահ էր սփռում Երևանից Շարուր, 37-ի ապրանքատար էր, որ աքսորի էր տանում հարյուր հազարավորների, զինվորներով լի այն շարժակազմն էր, որ գնում էր խառնվելու Մեծ աշխարհամարտի բոցերին: 46-ի հայրենադարձող գնացքն էր` իր վերջին հանգրվանով և այսպես մինչև մեր օրերը:
1988 թ. մենք կրկին հիշեցինք երկաթուղին «շրջափակում» բառով: Տարիներ անց երևի կփնտրեն- կգտնեն ու կարձանագրեն այն օրը, երբ առաջին անգամ փակվեցին Հայաստան տանող երկաթգծերը: Բայց պահպանվում է այդ օրերի միտինգներից մեկի ելույթների սղագրությունը, որից քաղված այս հատվածը իր տարամադրությամբ ոչ միայն խիստ հատկանշական է, այլև հավակնում է նախանշել սկիզբը: Ձայնագրությունը կատարվել է 1988 թ. նոյեմբերի 21-ին: Լևոն Տեր- Պետրոսյանն իր ելույթն ընդհատում է` ձայն տալով հարթակ բարձրացած Սմբատ Հակոբյանին: Ահա վերջինիս խոսքը. «Հենց հիմա ես գալիս եմ կայարանից: Բաքու- Երևան գնացքը արդեն մի քանի ժամ է` կանգնած է Նորաշենում (Նախիջաևանի Նորաշեն գյուղում, Հայաստանի սահմանամերձ գոտում): Գնացքում գտնվում են 60-ից ավել հայեր, հիմնականում կանաք ու երեխաներ: Գնացքը պաշարման մեջ է: Գնացքում եղել են բազմաթիվ ադրբեջանցիներ, որոնց հանել են գնացքից: Րոպե առ րոպե, ժամ առ ժամ իրավիճակն ավելի է սրվում: Ոչ ոք չի կարող երաշխավորել նրանց կյանքի անվտանգությունը:
Հիմա ես ուլտիմատում եմ ներկայացնում և խնդրում եմ, եթե միտինգի մասնակիցները համաձայն են, ուլտիմատումը ներկայացնենք միտինգի անունից հետևյալ կարգով, հետևյալ բովանդակությամբ: Հիմա ժամը 8-ին պակաս է տասը: Սկսած ժամը 8-ից ` տալիս ենք 1 ժամ 30 րոպե ժամանակ: Եթե 1 ժամ 30 րոպեի ընթացքում Ադրբեջանի ղեկավարությունը իր վրա…» (այստեղ տեքստն ընդհատվում է):
Իսկ ժամանակը թռչում է: Այսօր երկաթուղու նկատմամբ մեր պատկերացումները փոքր-ինչ այլ են: Այսօր կառամատույցները նախկինի պես մարդաշատ ու աղմկոտ չեն: Այսօր երկնագույն վագոնների մասին երգերն ընդամենը երգեր են: Սակայն այն հույսը, որ կգա վերստին աշխարհի հետ երկաթե գծերով կապվելու ցանկալի ժամանակը, ոչ մեկին չի լքել: Դրա իրավունքն է տալիս հայկական երկաթուղու հին ու նոր պատմությունը:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Մեծ սպասելիքներ և փոքր սպասելիքներ

25 Մյս

Ճիշտ մեկ ամիս անց` հունիսի 25-ին, Կազան քաղաքում նախատեսված է Հայաստանի, Ռուսաստանի և Ադրբեջանի նախագահներ Սերժ Սարգսյանի, Դմիտրի Մեդվեդևի եւ Իլհամ Ալիևի հերթական եռակողմ հանդիպումը: Նման ձևաչափով նախորդ բանակցությունները այս տարվա մարտին էին, Սոչիում, որտեղ ստորագրվեց փաստաթուղթ, համաձայն որի կողմեր պարտավորվում էին «ամենակարճ ժամկետում ավարտել ռազմագերիների փոխանակումը», ապա նաև` «ձգտել բոլոր վիճելի հարցերը լուծել խաղաղ միջոցներով ու կրակի դադարեցման գծի երկայնքով անցկացնել հնարավոր միջադեպերի հետաքննություն` ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հովանու ներքո և ԵԱՀԿ գործող նախագահի հատուկ ներկայացուցչի աջակցությամբ»: Ավելորդ է ասել, որ այս պայմանավորվածությունների ոչ մի կետ այդպես էլ իրականություն չդարձավ: Գերիների փոխանակությունը առկախվեց, սահմանային միջադեպքերի քանակը բազմապատկվեց, զոհերն ավելացան, իսկ միջնորդների հետաքննությունները որևէ էական արդյունքներ չարձանագրեցին:
Իսկ այժմ քաղաքական ու հանրային տրամադրությունները հագենում են նոր հանդիպման սպասումով: Ինչպես միշտ, մենք այդ մասին առաջինն իմանում ենք ադրբեջանական աղբյուրներից: Բայց մինչև Կազանի հանդիպումը նախատեսված է, որ տարածաշրջան են այցելելու ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները։ Նրանց այցից հետո ծրագրված է Հայաստանի, Ադրբեջանի և Ռուսաստանի արտգործնախարարների հանդիպումը, որի ընթացքում համաձայնեցվելու է երեք երկրների նախագահների մասնակցությամբ անցկացվելիք բանակցությունների օրակարգը։ Եվ այս ակտիվ իրարանցման պայմաններում շատ հարմար է շրջանառել ամեն կարգի վարկածներ ու տեսակետեր, որոնք կարծես թե սկզբնական հող են նախապատրաստելու ապագա քննարկումների համար:
Դրանց շարքում առանձնանում են Ադրբեջանի արտգործնախարար Էլմար Մամեդյարովի մի շարք հայտարարությունները, համաձայն որոնց գոյություն ունեն նախագահների տարբեր առաջարկներ, և դրանց ուղղությամբ տարվում են համապատասխան աշխատանքներ: Իբրև առավել ակնառու օրինակ, Մամեդյարովը տեղեկացնում է, թե իրենց ցանկանկությունն է, որպեսզի սկզբնական շրջանում հայկական զորքերի դուրսբերման գերծընթացը սկսվի Ֆիզուլու ու Աղդամի շրջաններից, ապա նաև մնացած 5 շրջաններից: Ճիշտ պահն է վերհիշել, որ դեռ ապրիլի սկզբին այս նույն երգը երգում էր նաև Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուն` տեղեկացնելով, թե` «մենք Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանին ու իմ հայ գործընկեր Էդվարդ Նալբանդյանին հայտնել ենք 1-2 շրջան Ադրբեջանին վերադարձնելու մեր ցանկության մասին»:
Դատելով այս կարգի հայտարարություն-պահանջներից և միջազգային մամուլի արձագանքներից, կարելի է նաև ենթադրել, որ Կազանում կայանալիք հանդիպմանը Ադրբեջան կարող է նաև առաջ քաշելու Աղդամն ու Ֆիզուլին հետ ստանալու հարցը։ Միայն թե դա անպտուղ ժամանակի կորուստ է լինելու, քանի որ հայկական կողմը ոչ մի գնով չի գնա նման չպատճառաբանված նահանջի: Մյուս կողմից էլ հիմնական սկզբունքը շարունակում է մնալ գերակա. «Ոչինչ համաձայնեցված չէ, քանի դեռ ամեն ինչ համաձայնեցված չէ»։ Եվ ուրեմն Մամեդյարովի խոսքերն այլ բան լինել չեն կարող, քան նրա բուռն ցանկությունը: Իսկ դա քչերին է հետաքրքրում, և ոչ ոք չի պատրաստվում դուրս հանել զորքերը, քանի դեռ մյուս կողմից համարժեք քայլեր չեն եղել:
Այսօր, նոր բանակցություններից առաջ ձևավորված իրավիճակը թույլ է տալիս խոսելու մի շարք իրողությունների մասին: Դրանցից առաջինն այն է, որ Ադրբեջանը կարծես թե վերջնականապես զրկվել է Հայաստանի ու Լեռնային Ղարաբաղի վրա ճնշումներ գործադրելու բոլոր հայտնի լծակները: Ու թերևս միայն այդ հանգամանքով կարելի է բացատրել նրա ագրեսիվ պահվածքը շփման գծում: Մյուս կողմից բավականին դժվարացել են միջազգային կառույցների քայլերը, կորցրել իրենց ճկունությունը, մեխված մնացել միևնույն կետի վրա: Առաջընթացի այս բացակայությունը կարելի է մեկնաբանել այն հանգամանքով, որ վերջիններս, փորձելով կողմերին խաղաղություն պարտադրել՝ մշտապես ջանում են համատեղել երկու անհամատեղելի երևույթները՝ տարածքային ամբողջականության ու ազգերի ինքնորոշման սկզբունքները: Իսկ դա եթե նույնիսկ պիտի հանգեցնի ինչ-որ բանի, ապա այդ բանը սոսկ փակուղին է։
Օրերս Միջազգային ճգնաժամային խմբի փոխնախագահ Ալեն Դելետրոզը իր մի ելույթում այն տեսակետը շարադրեց, թե Ղարաբաղյան հիմնախնդրի փոխզիջումային լուծմանը խոչընդոտող հիմնական գործոնը Ադրբեջանում ու Հայաստանում տիրող հանրային տրամադրություններն են: «Հանրային կարծիքը երկու կողմում էլ այնքան անզիջում է դարձել, որ անգամ երբ նախագահները նստում են բանակցությունների սեղանի շուրջ, փոխզիջման հասնելը շատ դժվար է»: Կիսելով Դելետրոզի այս մտահոգությունը, միևնույն ժամանակ չենք կարող նաև չնկատել, որ նա ըստ էության առաջարկում է մի բան, որը դեմ է տրամաբանության պահանջներին: Ինչ խոսք, կարելի է աշխատել հանրային կարծիքի հետ` նախապատրաստելով նրան զիջումների, բայց մինչ դրան անցնելը նախ պետք է հիմնավորել, թե ի՞նչ պայմաններից է բխում դրա անհրաժեշտությունը և ի՞նչու հատկապես զիջումն է դարձել գլխավոր խաղաքարտը:
Հատկանշական է, որ այսօր համանման պահանջներ ենք լսում նաև Եվրամիությունից: Այնտեղ գնահատում են Ռուսաստանի նախագահ Մեդվեդևի ջանքերը և զարմանում են, որ հակամարտության երկու կողմերն էլ շարունակում են կառչած մնալ իրենց սկզբունքներից «Զիջումների գնալու պատրաստակամության անհրաժեշտության մասին պետք է նաև հասարակությունների հետ խոսել, նրանց ներգրավել երկխոսության, բանակցությունների մեջ»,- կարծում են ԵՄ պաշտոնյաները: Առաջիկա բանակցություններից Արևմուտքը ակնկալիքներ ունի: Այստեղ կարծում են, որ կարելի է հուսալ նվազագույնը որևէ հայտարարության ստորագրման մասին` սկզբունքների հստակեցման մասով, և դրա հետ մեկտեղ պնդում, թե պետք է կենտրոնանալ Մինսկի գործընթացի վրա:
Եվրոպահան լավատեսական հնչերագները առայժմ ոչ միայն արձագանք չեն գտնում մեր տարածաշրջանում, այլև տեղ հասնելուց առաջ մարում են` խլանալով կրակահերթերի, սպառնալիքների, ռազմաշունչ կոչերի ձայների տակ: Եվ եթե Կազանի հանդիպումից կա որևէ ակնկալիք, ապա ընդամենը այն, թե որքանո՞վ կհաջողվի զսպել շիկացած կրքերը ու պահպանել այն, ինչն արդեն կա:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

25 Մյս

«Չարենցի կրակոցը»
webtv.am
‎1926 թվականին Եղիշե Չարենցը Երեւանի կենտրոնում կրակում է Մարիաննա անունով մի աղջկա վրա, որից հետո հայտնվում է բանտում: Ինչու: Կոնկրետ որտեղ է տեղի ունեցել դեպքը: Աննա Նաղաշյանի անդրադարձը…
http://webtv.am/haxordasharer/notebook/charenci-krakoc/

ՀԱՅԵՐԻ 115 ԿԻՆՈՏԱՐԻՆԵՐԸ

24 Մյս

Լյումիեր եղբայրները իրենց հանճարեղ գյուտով աշխարհին նվիրեցին կինեմատոգրաֆը` մարդկային ընկալումներին հաղորդելով աներեևակայելի մի խթան, որը 1895 թվից ի վեր մնում է գերիշխող: Իսկ դրանից մեկ տարի անց նաև հայերը ճանաչեցին կինոն. այլ խոսքով` մեր ժողովրդի համար այն ծնվեց 1896 թ.:
Հայկական աղբյուրներում առաջին հիշատակությունները կինեմատոգրաֆիայի մասին վերաբերում են ոչ այնքան բուն Հայաստանին, որքան հարևան հայաշատ վայրերին: 1896 թ. դեպքերի մասին մեծ լեզվաբան Հրաչյա Աճառյանի հուշերում պահպանվել է այսպիսի մի հատված. «… Բուլվար դ’Իթալիեն փողոցի վրա բացվել էր առաջին կինոն: Ներկայացա կառավարչին և հայտնեցի, թե պատրաստ եմ հայտարարություններ ցրելու: Ընդունեց և տալով մի կապոց` առաջարկեց ցրել անցորդների մեջ: «Միայն զգույշ եղեք,- ասաց նա,- շտապ գնացող մարդկանց մի տաք, վատ հագնված մարդկանց էլ մի տաք, տվեք այնպիսի անձանց, որոնք կարող են կինո գալ» …Վճարեց մի ֆրանկ` միաժամանակ իրավունք տալով դիտել կինոն: Առաջին անգամ էր, որ ցուցադրվում էր կինոն, և ես էլ առաջին անգամ էի տեսնում»:
Թիֆլիսահայերի համր կինոյի հայտնությունը ևս թվագրվում է 1896-ի նոյեմբերով: Իսկ պոլսահայերը «Էլեկտրակրկեսը» դիտեցին 1899-ին, թեև շատ շուտով սուլթանը դիտումները արգելեց: Հենց այդ թվին էլ Երևանն ունեցավ իր առաջին կինոթատրոնը, որը «Իլյուզիոն» էր կոչվում և գտնվում էր քաղաքի կենտրոնում` ոստիկանական վարչության շենքի մոտ: Համո Բեկնազարյանը իր հուշերում պատմել է առաջին դիտումն ու տպավորությունը: «Իլյուզիոնը» լեփ-լեցուն էր… Բոլորն էլ ինձ պես հուզված էին: Դույլը ձեռքին մի մարդ երևաց ու սկսեց կտավե էկրանի վրա ջուր լցնել: Դա արվում էր, ինչպես հետագայում իմացա, որպեսզի պատկերը կտավի վրա ավելի պարզ երևա… Ինչ-որ մակագրությունից հետո երևաց գետի և կամրջի պատկեր, և հանկարծ կադրի խորքից շոգեկառքը սրընթաց շարժվեց դեպի հանդիսատեսը: Դահլիճում իրարանցում սկսվեց. թվում էր` ուր որ է` հսկա հրեշը բոլորին կճզմի: Շատերը տեղերից վեր թռան…»:
Առաջին անսովոր ծանոթություններին եկան հաջորդելու արդեն սովորական դարձած դիտումները և հազվադեպ նկարահանումները: Դարասկզբի մամուլը հետաքրքիր տեղեկություններ է փոխանցել մեզ այն օրերի մասին: Մասնագետների հավաստիացմամբ, առաջին հայերեն կինոազդը տպագրվել է 1909 թ. «Մշակ» թերթում: Իսկ «Գեղարվեստ» հանդեսում ժամանակին տպագրվել է մի հաղորդում այն մասին, որ դրամատուրգ Գաբրիել Սունդուկյանը մտահղացել է իր «Օսկան Պետրովիչը դժոխքում» վոդևիլը «ներկայացնել կինեմատոգրաֆով. հատուկ պատկերներով»:
Դարասկզբի երկու իրադարձություններ մինչև օրս էլ շարունակում են զբաղեցնել կինեմատոգրաֆիայի պատմությամբ զբաղվողներին: Բանն այն է, որ մի շարք աղբյուրների վկայությամբ 1907 և 1911 թթ. Էջմիածնում կատարվել են երկու նկարահանումներ: Առաջին դեպքում նկարահանվել է կաթողիկոս Խրիմյան Հայրիկի հուղարկավորությունը, իսկ 4 տարի անց ռուս օպերատոր Ա. Դիզմելովը «Պատե» ընկերության համար նկարահանել է Մաթեոս Երկրորդ կաթողիկոսի թաղման արարողությունը: Վկայություններ կան այն մասին, որ երկու ժապավենների նեգատիվները գտնվում են Մոսկվայում` «Գոսֆիլմ»-ի ֆոնդում: Կինոգետ Արփի Հովհաննիսյանն այս առիթով գրում է, թե «ժամանակն է, որ ս. Էջմիածնի թանգարանի և արխիվների պատասխանատուները, ինչպես նաև Հայաստանի ազգային ֆիլմադարանը պաշտոնապես և մասնագիտական միջոցառումներով ստուգեն «Գոսֆիլմ» ֆոնդում պահվածը և բնօրինակի նեգատիվներից կրկնօրինակ ապահովելով` իրենք ևս տեր կանգնեն պատմական մեծ նշանակություն ունեցող այս մասունքներին»:
Այս 2 նկարահանումները, ցավոք, եզակի չեն: Տարբեր տարիներին կատարված փաստագրական մի շարք աշխատանքների մասին մենք այսօր շատ քիչ տեղեկություններ ունենք: 1914-ին ռուս- թուրքական ճակատում նկարահանվել են հայ աշխարհազորայինների մասին պատմող նյութեր: 1915-ին Եկատերինոդարի «Մինեուրա» ընկերությունը ստեղծել է «Թուրքահայստանի ողբերգությունը» ժապավենը, 1919թ. ԱՄՆ պրեզիդենտ Վիլսոնի պատվիրակությունը նկարահանում է Հայաստանի իրավիճակը: Նույն տարին Հոլիվուդում օգտագործվում են շուրջ 200 հայ որբերի և Թուրքիայում ԱՄՆ դեսպան Հ. Մորգենթաուի մասին փաստագրական կադրերը: 1920 թ. Ա. Լեմբերգն ու Կ. Կուզնեցովը նկարահանում են Կարմիր բանակի մուտքը Երևան: 1922 թ. Թուրքիայում ֆրանսիացի մեծահարուստ Ա. Կանը մի եկեղեցու մոտ վերջին հայերի բեկորներն է պատկերում և այսպես շարունակ: Թվարկումը դեռ կարող է բազմապատկել: Սակայն վերադառնանք այն նշանակալի իրադարձություններին, որոնցից յուրաքանչյուրն իր առումով մեծ վերափոխման նախակարապետն է եղել:
Եթե վստահելու լինենք ժամանակագրությանը, ապա առաջին հայը, որ դեր է ստանձնել գեղարվեստական ֆիլմում, եղել է Աշո (Արշավիր) Շահխաթունին, ով 1912թ. նկարահանվել է Խանժակովի «Բելա» ֆիլմում: Հայ ռեժիսորի կողմից ղեկավարված առաջին նկարահանումը կատարվել է 1916 թ.: Դա եղել է Հովհաննես Զարիֆյանը, որը հայ կամավորներից կազմված մի ջոկատի հետ է աշխատել: Կինոյին նվիրված առաջին հայկական պարբերականը տպագրվել է 1916 թ. ԱՄՆ-ում: Այդ պատկերազարդ շաբաթաթերթը կոչվում էր «Չարլի Չապլին»: Հայկական առաջին վավերագրական կինոնկարի հեղինակը եղել է Համո Բեկնազարյանը: 1926 թ. նկարահանված ժապավենը կոչվում էր «Երկրաշարժը Լենինականում»: Իսկ երկու տարի անց, 1928 թ. արդեն հայտնի Ա. Շահխաթունին իրագործում է սփյուռքի առաջին համր կինոնկարի` «Անդրանիկի» ստեղծումը: Ինչ վերաբերում է մուլտիպլիկացիային, ապա այն աշխարհ եկավ փոքր-ինչ ուշ` 1937 թ., երբ Լ. Ադամանովը էկրանին հանձնեց Թումանյանի «Շունն ու կատուն»: Սփյուռքի առաջին մուլտիպլիկացիոն կինոնկարը «Փարվանան» է` նկարահանված 1966 թ. Լոնդոնում, Ա. Հովհաննիսյանի կողմից:
Ցավոք, կինոաշխարհի ոչ բոլոր մատհղացումներն են ժամանակին իրագործվել: Վկայություններ են պահպանվել այն մասին, որ երբ 1917 թ. «Բիոխրոմ» առևտրական տան ղեկավարությունը ստանձնում է հայազգի Սարկիսովը, Բեկնազարյանը վերջինիս առաջարկում է նկարահանել Լևոն Շանթի «Հին աստվածները», սակայն գաղափարը մերժվում է: 1927թ. Լուսժողկոմը արգելք է դնում Միքայել Մանվելյանի «Սուրբ Գևորգի ղուլը» վիպակի մոտիվներով նկարահանված «Ղուլը» ֆիլմի վրա, ուր շոշափվում էր փետրվարյան ապստամբությունից հետո Հայաստանում տարածում գտած թմրանյութերի օգտագործման խնդիրը: Նույն կերպ ժամանակին չիրականացավ մեկ այլ ֆիլմի ստեղծումը. 1934 թ. Ա. Շիրվանզադեն Հայկինոյի պատվերով գրում է «Վերջին շատրվան» վերնագրված սցենարը, սակայն այն այդպես էլ չի նկարահանվում:
Ինչ վերաբերվում է հայկական կինեմատոգրաֆիայի հաջողություններին, ապա դրանց մեծ մասը հանրահայտ են: Ցավոք, այսօր հնարավորությունների բացակայությունը թույլ չի տալիս կինոգործիչներին կյանքի կոչելու այն նորը, որ կարող է դառնալ հարյուրամյա ուղու օրգանական շարունակությունը: Բայց նույնիսկ այսպիսի պայմաններում ճշմարիտ արվեստագետների պրպտող միտքը որոնում ու գտնում է նորանոր գաղափարներ, որոնք վաղ թե ուշ էկրան են բարձրանալու` լրացնելու և պահպանելու համար հայ կինոյի լավագույն ավանդույթները:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Հեղափոխություն առանց վարդերի

24 Մյս

Վրաստանի ընդդիմադիմությունը մայիսի 25-ը հայտարարել է իշխանությունների քաղաքականության դեմ «Ցասման օր»` նրանց հրաժարականի պահանջով: Վրաստանի խորհրդարանի նախկին խոսնակ, ընդդիմության առաջնորդներից Նինո Բուրջանաձեն իր հերթին ծանուցել է այն մասին, որ Վրաստանում սկսվել է հեղափոխություն: «Հեղափոխությունն արդեն սկսվել է, և այն հրահրել են իշխանությունները: Մենք տապալելու ենք այս նեոբոլշևիկյան ռեժիմը, մենք վերադարձնելու ենք ազատ ու ժողովրդավարական ընտրությունների իրավունքը և վերջ ենք տալու այս կառավարությանը»,- խոստացել է նա:
Հեղափոխության մասին վրացական ընկալումների առանձնահատկությունները դեռևս թույլ չեն տալիս միանգամայն հստակ պատկերացնել դրա հնարավոր ընթացքն ու հետևանքները: Առաջին դեպքը չէ, երբ ընդդիմությունը նետվում է վճռական ու վերջին մարտի` այնուհետև երկար պարզաբանելով, թե ինչու ձախողվեց հերթական փորձը: Այժմ միայն հայտնի է, որ մայիսի 25-ին «Վրացական կուսակցությունը» նախատեսում է զանգվածային խաղաղ ակցիա անցկացնել Թբիլիսիի Հավլաբարի հրապարակում (երկրի նախագահի նոր նստավայրից 300 մետր հեռավորության վրա): Իր հերթին երկրի պաշտպանության նախկին նախարար, ներկայումս վտարանդի Իրակլի Օկրուաշվիլին հայտարարել է, որ այդ օրը ինքն արդեն Վրաստանում կլինի, որպեսզի վերջ դնի նախագահ Սահակաշվիլիի իշխանությանը: Իշխանությունները սպառնում են անմիջապես ձերբակալել նրան, հենց որ նա ոտք կդնի հայրենիք: Բայց Օկրուաշվիլին անվրդով է. «Ես քաջ գիտակցում եմ, որ Վրաստան մուտք գործելուն պես վտանգում եմ սեփական անձս` կորցնելով կրկին Փարիզ վերադառնալու հնարավորությունը: Ես ուզում եմ իմ աչքերով տեսնել ներկայիս իշխանությունների անկումը ու որևէ անձնական նկրտումներ չունեմ: Կոչ եմ անում ոստիկանական ուժերին ընտրել` Սահակաշվիլիի կլանի հետ են, թե՞ սեփական ժողովրդի կողքին` բարիկադներում կանգնած ընդդիմադիրների»: Ամեն դեպքում, հեղափոխականները վստահեցնում են, թե բողոքի ակցիաները կշարունակվեն այնքան ժամանակ, մինչև Սահակաշվիլին չհեռանա: Այս ընթացքում փակ են շրջաններից Թբիլիսի տանող բոլոր ճանապարհները: Պետական եռուստաընկերության մոտ մի քանի հարյուր ակտիվիստներ պիկետ են անցկացնում, իսկ առավել ծայրահեղ տրամադրությամբ համակվածները կոչ են անում ամեն կերպ խափանել մայիսի 26-ին կայանալիք Անկախության տոնին նվիրված շքերթը` փակելով բոլոր կենտրոնական փողոցները:
Վերջին մի քանի օրերին բազմամարդ ցույցեր անցկացվեցին Թբիլիսիում և Բաթումում: Այդ հակակառավարական ելույթների ընթացքում բախումներ տեղի ունեցան ցուցարարների և ոստիկանների միջև։ Ընդիմությունը պնդում է, որ բախումներն ուժայիններն էին հրահրել, և մարդիկ ստիպված պաշտպանվել են։ Հայտնի է, որ ընդդիմության տասնյակ ակտիվիստներ ձերբակալվել են։ Տեղեկացվում է ավելի քան 300 ցուցարարների կալանման մասին, մինչդեռ վրացական պաշտոնական լրատվամիջոցները հերքում են այդ տեղեկությունը` խոսելով միայն 11 ձերբակալվածների մասին: Ամեն դեպքում, ըստ վրացական աղբյուրների, դա ամենախոշոր հակակառավարական ցույցն էր 2009 թվականից ի վեր, և այս փաստն արդեն իսկ ոգևորում է նրանց, ովքեր սրտատրոփ սպասում են մայիսի 25-ի զարգացումներին:
Այսքանով հանդերձ հարկ է նաև նկատել, որ երկրի ոչ բոլոր քաղաքական ուժերն ու կուսակցություններն են պաշտպանում բողոքի ակցիան: Վերջիններս ավելի արդյունավետ են համարում ընտրական օրենսդրության բարեփոխումներն ու ռեժիմի փոփոխությունն ընտրությունների միջոցով: Իր հերթին նախագահ Սահակաշվիլին իրեն դեռևս պարտված չի համարում, և այդ ինքնավստահ կեցվածքի համար նա ունի որոշակի հիմքեր: Բանն այն է, որ նախագահի և ընդդիմության ուժերն այս պահին գրեթե հավասար են: Եթե հեղափոխության նախապատրաստվողները հույսը դրել են երկրի խոշոր քաղաքներում` Թբիլիսիում, Քութայիսիում, Բաթումում մեծ թվով աջակիցներ ունենալու հանգամանքի վրա, ապա Սահակաշվիլու թիկունքում կանգնած են ուժային կառույցները, պետական ապարատը և Վրաստանի գյուղական վայրերի բնակչությունը: Սակայն հենց նման երկպառակության պարագայում հետևանքները կարող են նաև չափազանց լուրջ և ծանր շրջադարձեր ունենալ: Ու եթե ընդդիմությունը նախորդ անգամների նման շատ արագ չվատնի իր բոլոր ուժերն ու ռեսուրսները, կարողանա համակիրների բանակը պահել փողոցներում ու հրապարակներում, գուցե և ինչ-որ բան ստացվի նրա նոր ձեռնարկից:
Արտաքին աշխարհը անարձագանք չթողեց վրացական վերջին իրադարձությունները և այժմ էլ շարունակում է ուշադիր ու լարված հետևել դրանց ընթացքին: Որքան էլ Վրաստանի ԱԳ նախարարությունը ջանքեր է գործադրում կատարվածը մատուցել գեղեցիկ փաթեթավորմամբ, այս անգամ դա նրան առանձնապես չի հաջողվում: Նախօրեին ԱԳ փոխնախարար Նինո Կալանդաձեն հայտարարեց, թե ընդդիմության գործողություններում իրենց համար արտառոց ոչինչ չկա։ «Որպես կառավարության անդամ՝ կարող եմ ասել, որ Վրաստանի կառավարությունն ընդունում է քաղաքացիների ազատ ժողովների և ցույցերի իրավունքը։ Դա մեր արժեքավոր սկզբունքն է։ Ավելին՝ պետությունը նույնիսկ պաշտպանում է այս գործընթացը»,- նշեց նա: Միայն թե պահը բոլորովին պատշաճ չէ այս կարգի հավաստիացումների համար: Ռուսաստանի ԱԳՆ-ն անմիջապես արձագանքեց` Թբիլիսիի հայտարարություններն անվանեով «դեմագոգիկ հռետորություն»: Ամերիկացիներին շատ ավելի ցավալի-զավեշտական հետևանք էր սպասվում: Վրաստանում ԱՄՆ դեսպան Բասսը երկրի նախագահ Միխայիլ Սահակաշվիլիի հետ կոշտ զրույցից հետո տեղափոխվեց Թբիլիսիի կլինիկաներից մեկը: Ասվում է, թե նա Սահակաշվիլիից պահանջել էր ուժ չկիրառել ընդդիմադիրների դեմ, սակայն արդյունքը ի վնաս Սահակաշվիլու չէր…
Իսկ այս ընթացքում Թբիլիսիի են շտապում Եվրամիության երկրների դեսպանները: Նրանց առաջին հանդիպումները նախատեսված են ընդդիմադիրների հետ: Վերջիններս պատրաստվում են օտարերկրացիներին մանրամասն ներկայացնել բողոքի ցույցերի պատճառներն ու իրենց հետագա անելիքները։ Նրանք կարծես թե կռահում են, որ եթե վաղը հեղափոխություն է, ապա Վրաստանն այդ քաոսի մեջ այս անգամ մխրճվելու է առանց վարդերի և ռոմանտիզմի:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԶԱՐՅԱՆՆԵՐԻ ԱՍՏԵՂԱՅԻՆ ԺԱՄԵՐԸ

24 Մյս

Հայ գրականության սև կարդինալը` գրող Նաիրի Զարյանը (1900- 1967), որի անմիջական մասնակցությամբ 1930-ականների ծանր տարիներին մեկը մյուսի ետևից կառափնարան ու աքսոր էին ուղարկվում մեր մտավորականության լավագույն ներկայացուցիչները, ի վերջո հասավ իր վաղեմի երազանքին` ամայացած գրական դաշտում մնաց առանց մրցակիցների ու իրեն զգում էր ինչպես ձուկը ջրում: Սեփական անձի ու դերի գերագնահատումը նրան այլևս ետ չէր պահում ոչ միայն գրչակիցների ու նրանց ստեղծագործությունների բախտը միանձնյա տնօրինելուց, այլև ժամանակ առ ժամանակ հանդգնում էր թույլ տալ արարքներ, որոնց հետևանքներն ու արձագանքը անցնում էին բոլոր հանդուրժելի սահմանները: Դրանցից մեկի մասին պատմող գրավոր վկայություն կա արխիվային ժողովածուներում:
Խոսքը վերաբերում է 1941-ի տարեսկզբին, երբ ցանկանալով իր 40-ամյակը վերածել համապետական նշանակության իրադարձության, Զարյանը զանազան միջոցառումներից զատ նախաձեռնեց նաև մի շքեղ կերուխում «Ինտուրիստ» ռեստորանում: Եվ հենց այդ օրն էլ կատարվեց այն, ինչին բոլորովին չէին սպասում հրավիրված սեղանակիցները: Պահպանվել է Հայաստանի գրողների միության վարչության արձանագրությունը` կազմված 1941 թ փետրվարի 19-ին, որտեղ հիշյալ միջադեպի մասին հետևյալն է ասվում.
«…. Փետրվարի 19-ին Հայաստանի սովետական գրողների միության վարչությունը քննեց պոետ Նաիրի Զարյանի հակահասարակական արարքի հարցը:
Նաիրի Զարյանը փետրվարի 10-ին «Ինտուրիստ» ճաշարանում՝ հոբելյանական բանկետի ժամանակ թույլ է տվել հակահասարակական վարմունք, բանկետի միջոցին կազմակերպելով դեբոշ և կոպիտ ու անթույլատրելի կերպով վիրավորելով բանկետի մասնակիցներին և նվագախմբի կատարողներին:
Միության վարչության նիստում ելույթ ունեցան գրողներ ընկ. ընկ. Դեմիրճյանը, Արազին, Սիրասը, Գ. Սարյանը, Հր. Գրիգորյանը, Վ. Գրիգորյանը և այլն, որոնք խստագույն կերպով դատապարտեցին Նաիրի Զարյանի արարքը: Խոսող ընկերները նշեցին, որ սովետական երկրում մեծ հարգ ու պատիվ ունի գրողը, այդ հանգամանքը պարտադրում է գրողին լինել ամենաօրինակելի քաղաքացի և իր վարմունքով օժանդակել կյանքում իրագործելու կառավարական որոշումները: Մինչդեռ Նաիրի Զարյանը իր հակահասարակական քայլով վարկաբեկում է գրողի կոչումը: Անհանդուրժելի վերաբերմունքը դեպի մարդիկ, որ ցուցաբերել է Նաիրի Զարյանը, միանգամայն անթույլատրելի է սովետական քաղաքացու համար:
Վարչությունը քննված հարցի առթիվ ընդունված որոշման մեջ նշելով և խստագույն կերպով դատապարտելով Նաիրի Զարյանի հակահասարակական արարքը և նրա կատարած քայլը անհամատեղելի համարելով Գրողների միության և նրա ղեկավար օրգանի անդամի կոչման հետ, որոշեց նրան անել խիստ նկատողություն և հեռացնել Հայաստանի սովետական գրողների միության նախագահության և վարչության կազմից»:

Պետք է ասել, որ մի քանի ամիս անց բռնկված Հայրենական մեծ պատերազմն ուղղակի փրկեց Նաիրի Զարյանին` դառնալով ռեաբիլիտացման հրաշալի պատրվակ: Շատ շուտով նա կրկին ձեռք բերեց նախկին ինքնավստահությունը, ամրապնդեց իր սասանված դիրքերն ու հետագա տարիներին բազմաթիվ այլ առիթներ ունեցավ ներկայանալու իր ճշմարիտ էությամբ…
Հավանաբար Զարյանին խորթ չէր նաև այն մտայնությունը, թե արտոնյալ կարգավիճակն այնպիսի մի բան էր, որը ժառանգաբար հորից որդուն է փոխանցում: Ամեն դեպքում նրա տղան` Հանրին (1928-1974), որը ծնողների օրինակով նույնպես որոշել էր իր բախտը փորձել գրողական ասպարեզում, որոշեց իր վարվելաձևով ետ չմնալ նշանավոր հորից: Վերջինիս մասին հետաքրքրական վավերագրեր են պահպանվում Հայաստանի ազգային արխիվի` Մոսկվայում Հայաստանի մշակույթի տան գրագրությունն ամփոփող ֆոնդում (ֆ. 629, ց. 1, գործ 32): Փաստաթղթերից առաջինը տեղեկացնում է այն մասին, որ Մոսկվայի հայկական մշակույթի տան հանրակացարանում 1948 թ. հունիսի 7-ից սենյակ է հատկացվել Հանրի Նաիրիի Զարյանին: Իսկ ահա երկրորդ` ռուսերեն փաստաթուղթը պատմում է, թե հայտնի գրողի որդին ինչպես է պատասխանել այդ հյուրընկալությանը.
«Հրաման թիվ 63
Հայկական ՍՍՀ մշակույթի տան
հունիսի 16,1948 թ.
Ժամանակավորապես հանրակացարանում բնակություն հաստատած Հանրի Զարյանի անպարկեշտ վարքի համար, ինչն արտահայտվել է ս.թ. հունիսի 16-ի ցերեկը իր կնոջ հանդեպ սկանդալային պահվածքով, որն էլ խաթարել է հանգիստը հանրակացարանում և հարուցել հանրակացարանի կենվորների վրդովմունքը, Հանրի Զարյանին հայտարարել խիստ նկատողություն և նրան նախազգուշացնել, որ հանրակացարանում հասարակական կարգի խախտման կրկնության դեպքում անմիջապես և անվերապահորեն կվռնդվի հանրակացարանից:
Հրամանի պատճենը, ինչպես նաև նրա հրահրած սկանդալի մանրակրկիտ բացատրագիրը ուղարկել Հայկական ՍՍՀ Մինիստրների սովետին կից արվեստի գործերի վարչության պետ ընկ. Գ. Ս. Դոմբաևին:
Հայկ. ՍՍՀ մշակույթի տան տնօրեն` Սարուխանով»:

Միայն 1953 թվից` Ստալինի մահից հետո Նաիրի Զարյանն ու նրա արբանյակները դառնությամբ և ափսոսանքով գիտակցեցին, որ վրա էր հասել իրենց աստեղային ժամի մայրամուտը…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Խղճի արթնացման էվոլյուցիան

24 Մյս

Իսրայելի խորհրդարանի (Կնեսետի) որոշումը` քննարկել Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցը, ամեն դեպքում անսպասելի էր, թեև դրա համար կային բոլոր նախադրյալները և նման հնարավորության մասին խոսվում էր վաղուց: Սակայն հաշվի առնելով այն հանգամանքը, թե նախկինում հրեաներն ինչպիսի համառությամբ էին շրջանցում այս հարցին անդրադառնալու բոլոր փորձերը, տպավորություն էր ձևավորվել, որ Եղեռնի թեմայի նկատմամբ այդ երկրում կիրառվող տաբուն կլինի անժամկետ: Այժմ կարծես թե հոռետեսության ամպերը հետզհետե ցրվում են, իսկ Կնեսետն իր հերթին այս ընթացքում կատարեց առաջին շոշափելի քայլը`ընդունելով հայկական հարցը խորհրդարանի կրթության հանձնաժողովին փոխանցելու` «Մերեց» կուսակցության առաջարկը։ Սրան կողմ քվեարկեցին նիստին մասնակցող 20 պատգամավորները, ինչպես նաև կառավարության ներկայացուցիչները: Եթե հիշյալ հանձնաժողովը նույնպես դրական եզրակացության հանգի, ապա նախագիծը կվերադառնա լիագումար նիստ, և այն ժամանակ արդեն հույսերն այն մասին, թե առաջիկա ամիսներին կամ տարվա ընթացքում Ցեղասպանության ճանաչումը Իսրայելում կարող է իրականություն դառնալ, այնքան էլ աննյութական չեն լինի:
Առայժմ բոլորի ուշադրությունը բևեռված է հրեական օրենսդիր մարմնում առկա տրամադրությունների (կամ ավելի ճիշտ կլինի ասել` տրամադրությունների շրջադարձային փոփոխության) վրա: Հատկանշական է, որ կայացած նիստի ժամանակ ելույթ ունեցողները առանձնակի շեշտադրությամբ են նշել, թե Թուրքիայի հետ Իսրայելի ներկա հարաբերությունները չպետք է պատճառ դառնան, որ Իսրայելը չճանաչի պատմական իրողությունը: Նույնիսկ Իսրայելի Կնեսետում մեծամասնություն կազմող խորհրդարանական կոալիցիայի նախագահ Էլկինն է հարկ համարել շարադրել իր տեսակետը` արտասանելով հիրավի պատմական մտքեր: «Իսրայել պետությունը, որը ողջ աշխարհից պահանջում է պատմական արդարության ճանաչումն ու բարոյական չափանիշների հարգումը, չի կարող գործել այդ կոչերին հակառակ՝ ղեկավարվելով միայն նեղ քաղաքական նկատառումներով: Ժամանակն է եկել վերջ դնելու Թուրքիային սիրաշահելու քաղաքականությանը և, վերջիվերջո, հայտարարել հայերի ցեղասպանության մասին: Հրեական պետությունը պետք է լիներ առաջինը պաշտոնապես ճանաչած երկրների շարքում: Ցավոք սրտի, Իսրայելը Արևմուտքի վերջին երկրներից է, որը մինչ օրս դա չի արել: Բայց ավելի լավ է ուշ, քան երբեք»,- հայտարարել է նա:
Հրեա քաղաքական մտքի արթնացած խիղճը ակնհայտորեն պիտի ապշեցներ բոլոր նրանց, ովքեր քաջածանոթ էին այս շահարկված ու չարչրկված նյութի նախապատմությանը: Հայտնի է, որ նախկինում խորհրդարանը որոշել էր հարցը քննարկել պաշտպանության և արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովում: Իսկ այդ հանձնաժողովն իր նիստերը գումարում է դռնփակ: Սա հարուցում էր մտահոգություն, որ նման պայմաններում հարցը քննարկման դնելով` հանձնաժողովը վերստին կառաջնորդվեր ինչ-ինչ քաղաքական նկատառումներով ու կարող էր Ցեղասպանության հարցի ճանաչման վերաբերյալ բացասական կարծիք տալ խորհրդարանին: Այժմ, դատելով արդեն տեղի ունեցած դեպքերից և քննարկումներից, որին մասնակցեցին նաեւ Կնեսետի ղեկավարը, իշխող քաղաքական կոալիցիայի նախագահը, երկրի քաղաքական վերնախավում նախօրոք ձևավորվել էին բարենպաստ պայմաններ ցեղասպանության ճանաչման խնդիրը գոնե մինչև այս հանգրվան բարեհաջող առաջ մղելու համար:
Ինչ խոսք, չի կարելի ուրանալ, որ եղածը նաև տեղի հայ լոբբիստների տարիների տքնաջան աշխատանքի արդյունք է: Սակայն ոչ մի կերպ չնսեմացնելով նրանց վաստակը, այնուամենայնիվ պետք է մնանք այն խորին համոզմանը, որ առաջընթացի առյուծի բաժինը ընկնում է իրավիճակային փոփոխություններին և առաջին հերթին Իսրայել-Թուրքիա հարաբերությունների արդի բնույթին: Պաշտոնական Թել Ավիվը իր գործողություններով որևէ կասկած չի թողնում, որ ցեղասպանության ճանաչման հարցը սկսել է օգտագործել որպես Թուրքիայի իշխանություններին ուղղված սպառնալից նախազգուշացում: Այլ կերպ ասած, եթե դիտարկելու լինենք լայն ասպեկտով, ապա նույնիսկ կարող ենք պնդել, որ այդ քայլին մղող դրդապատճառները մեծ հաշվով որևէ ընդհանուր բան չունեն ոչ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և ոչ էլ Հայաստան-Իսրայել հարաբերությունների հետ։ Ինչպես արդեն շատ անգամներ և շատ երկրների գործողություններում ենք տեսել, իսրայելցիները նույնպես մեր խնդիրը վերածում են մի դագանակի, որով պիտի հարվածեն թուրքերին` նրանց հավակնություններն ու ոտնձգությունները սաստելու համար: Իսկ հայկական կողմին այլ բան չի մնում, քան աչք փակել բարոյական շերտերի առաջ և հուսալ, որ նպատակը կարդարացնի միջոցները:
Այս իմաստով շատ ավելի լավատեսները նույնիսկ շտապում են մեծ-մեծ ծրագրեր կանխատեսել ապագայի համար: Նրանք ենթադրում են, որ Իսրայելի կողմից Ցեղասպանության հարցի ճանաչմանը կարող են հաջորդել այնպիսի ուշագրավ զարգացումներ, ինչպես, օրինակ, Իսրայել-Հայաստան փոխհարաբերությունների ջերմացում, դիվանագիտական կապերի ամրապնդում, և այդ բոլորն, իհարկե, ի նպաստ Հայաստանի: Էլ ավելի ընդգծված երևականության տեր դիտորդները համոզված են, որ հրեաների քայլը կհանգեցնի ԱՄՆ-ի կողմից ճանաչման գործընթաց սկսելուն, քանի որ հրեական լոբբիստները մեծ ազդեցություն ունեն ամերիկյան կառավարությունում: Սակայն վառ ցանկություններից այն կողմ իրողությունն է, համաձայն որի Իսրայելի քաղաքական գործիչները գիտեն, թե ինչ է հետևելու դրան, թե ինչպես է դա ազդելու Իսրայելի տնտեսության և անվտանգության վրա: Եվ ուրեմն իմաստ կա այս անգամ վաղվա օրվան նայել հրեաների աչքերով:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԿԱՐԼՈՍ ՖՈՒԵՆՏԵՍ

23 Մյս

Առեղծվածը կմեռնի, բայց ոչ թե ինչ-որ մեկի մեղքով, այլ հոգեցունց հիացմունքից… Այսպիսի բարձունքում, այսպիսի բարձունքում դու երբեք չես եղել: Այսպիսի անծայրածիր հեռաստաններ դու երբեք չես տեսել: Գետի քո տեսած հատվածը ընդամենը մի չնչին մասն է այն վիթխարի լայնքի, որի գոյությունը դու չէիր էլ ենթադրում… Եվ քեզ փոքր չես զգա, անխռով անորոշության մեջ մտահայելով ու մտահայելով` ամպերի հեռավոր կիտվածքները, ալիքավոր հարթությունը և երկնքի ուղղահայաց թռիչքը… Դու քեզ լավ կզգաս, հանգիստ… ամեն ինչից հեռու: Դու չես իմանալու, որ գտնվելու ես ծովից նոր ազատված հողերի վրա, որոնք ելել են վիթխարի լեռնազանգվածների հետ բախվելու և թույլ տալու երրորդային ժամանակաշրջանին, որպեսզի ճմրթի քեզ մագաղաթի նման… Եվ այս լեռան վրա, մինչև հորիզոն ձգվող հարթավայրերի վերևում, քեզ շատ բարձր կթվաս: Եվ դու քեզ կզգաս գիշերվա մեջ, անկյունում, արևից մոռացված ու ժամանակի մեջ… Այնտեղ վերևում արդյոք այդքան մոտի՞կ են իրար համաստեղությունները, ինչպես թվում են չզինված աչքերով նայելիս, թե՞ բաժանված են իրարից անհաշվելի ժամանակով… Մեկ այլ մոլորակ է պտտվելու քո գլխավերևում, և այդ մոլորակի ու քո ժամանակները միանման են լինելու` հեռավոր ու խավարտչին պտույտն, հավանաբար, հիմա սպառում է իր ժամանակի ինչ-որ հատվածը, ըստ մերկուրիական հաշվարկի միակ տարվա մեկ օրը, որը երբեք չի համընկնելու քո օրերի և տարիների հետ… Եվ այդ այսօրն էլ քոնը չէ, ինչպես նաև քոնը չէ իրականությունն այն աստղերի, որոնց կսկսեն նորից նայել` գուշակելով, թե արդեն հավանաբար կործանված ինչպիսի անցյալի է պատկանում այդ լույսը: Լույսը, որ տեսնում են աչքերդ, լոկ արտացոլանքն է այն լույսի, որը ճամփա է ընկել դարեր առաջ, քո ժամանակի դարերով չափված: Ապրու՞մ է դեռ այդ աստղը… Նա կապրի, քանի դեռ աչքերդ տեսնում են նրան: Եվ կիմանաս, որ նա մեռած է միայն այն գալիք գիշեր, երբ այլևս աչքերդ չի թափանցի լույսը, եթե նա դեռ ապրում է, լույսը, որին ուղարկում էր այն աստղը, երբ դեռ ապրում էր և որին դու տեսել ես միայն որպես արտացոլանքն հեռավոր անցյալի և օրհներգել ես քո հայացքով… Երկար ժամանակ կենդանի կհամարես այն, ինչ մեռել է արդեն: Իր մեռած սկզբնաղբյուրից լույսը գալու է ու հասնելու է այն հեռավոր ժամանակներում, գիշերով, փոքրիկ տղայի աչքերին… Հեռավոր անցյալում ժամանակը, որն հետո լցվելու է կյանքով, գործողություններով, խոհերով, բայց որը երբեք չի կարողանա ամուր կապել իրար անցյալի առաջին կետը գալիքի վերջին կետի հետ… Ժամանակը, որն ապրում է հիշողության միայն առանձին ցայտերի մեջ, ցանկության առանձին թռիչքների մեջ, բայց որը վերանում է այս տարօրինակ էակի մեջ մարմնավորված կյանքի սպառվելու հետ, էակ, ինչպիսին դու ես` երեխա կամ էլ մեռնող ծերունի, որը ինչ-որ կախարդանքով իր գիտակցության մեջ էր միավորել այն գիշեր լեռնալանջով սողացող փոքրիկ միջատներին վիթխարի լուսատուների հետ, որոնք տիեզերքի անծայր լանջերով սուրում էին լռությամբ պարուրված… Այդ խաղաղ պահին ոչինչ չի կատարվի երկրի վրա` լոկ դու ես ու երկնակամարը… Բոլորը կապրեն, կշարժվեն, կբաժանվեն փոփոխությունների հոսանքի մեջ և միաժամանակ կքայքայվեն, կծերանան և կկործանվեն առանց օգնության կանչ ու աղաղակ արձակելու…

(հատված «Արտեմիո Կրուսի մահը» վեպից)

Թարգմ. Հ. Գրիգորյան

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

22 Մյս

‎”Չարենցի կրակոցը” և մնացյալը
Լուրեր, «12» Հեռուստաընկերություն

ԻՈՀԱՆ ԶԵՅՄԵ

21 Մյս

Վարելն անիմաստ է, իսկ կառավարելը` իմաստուն: Հետևաբար վարում են, որովհետև չեն կարողանում կառավարել: Մինչդեռ պատիվն ու իրավունքը հաստատվում են բանականության, այլ ոչ թե զենքի միջոցով: «Բռունցքի իրավունքը» նույնքան անհեթեթ է, որքան, ասենք, կլոր քառակուսին կամ քառակուսի շրջանը: Որտեղ ստրկությունն օրինականացված է, այնտեղ չի կարող լինել մարդասիրական մշակույթ: Ով նսեմացնում է շրջապատողներին, նա երբեք ինքը մեծ չի լինի: Վտանգներով լի մարտիկի կյանքը հանուն արդար գործի ավելի լավ է ստրուկի հանգիստ, անիմաստ կյանքից: Բարի գործը, եթե այն իրոք բարի է, արժե ավելին, քան միլիոնավոր բարի բառերը: Բայց երբեմն բառը հենց գործն է, և այդ ժամանակ նա թանկ արժե: Չար մարդիկ երգ չունեն:
Ամեն տեսակ արտոնությունները ազատության ու արդարության գերեզմանն են: Հավասարությունը արդարության փորձաքարն է, իսկ միասին նրանք կազմում են ազատության էությունը: Որտեղ չկա արդարություն, չկա և ազատություն, իսկ որտեղ չկա ազատություն, չկա և արդարություն: Ով չի սկսում սկզբից, թող հույս չունենա առաջ շարժվելու:

ՀԱՊԿ-ն մեզ կօգնի, եթե….

20 Մյս

Հավաքական Անվտանգության Պայմանագրի Կազմակերպության (ՀԱՊԿ) պատասխանատվության գոտում Անդրկովկասի անվտանգության ապահովման հարցերով «Տարածաշրջանում խաղաղության և անվտանգության հեռանկարներ» միջազգային երկօրյա խորհրդաժողովը Երևան էր բերել ինչպես ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղար Նիկոլայ Բորդյուժային, այնպես էլ դաշնակից պետությունների հետազոտական, քաղաքական-վերլուծական կենտրոնների ղեկավարների ու փորձագետների: Ու թեև քննարկման թեման առավել քան տարողունակ և բազմաճյուղ էր, այն գերազանցապես առնչվեց Ղարաբաղի հիմնահարցին: Դրան հակված էին ինչպես տանտերերը, այնպես էլ հյուրերը: Հայկական կողմն ամեն գնով ցանկանում էր լսել հավաստիացումներ, որ պատերազմի վերսկսման դեպքում իրեն մենակ չեն թողնի, ՀԱՊԿ-ն ( կամ ավելի ճիշտ կլինի ասել` Ռուսաստանը) աշխատում էր հեռու մնալ ուղղակի պատասխաններից:
Սակայն պետք է ասել, որ այնուամենայնիվ որոշ բաներ հնչեցին: Հայաստանի դիրքորոշումը հնչեցրեց պաշտպանության նախարար Ս. Օհանյանը` հայտարարելով, թե Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ Ադրբեջանի ռազմական ագրեսիայի դեպքում Հայաստանն իրավունք ունի հույս դնել ՀԱՊԿ–ի համապատասխան արձագանքի վրա։ «Հաշվի առնելով ՀԱՊԿ–ում Հայաստանի անդամությունը, մենք կարծում ենք, որ իրավունք ունենք հույս դնել ՀԱՊԿ–ի մեր դաշնակիցների համապատասխան արձագանքի ու աջակցության վրա, որոնք առաջին հերթին պարտավորություններ ունեն միմյանց նկատմամբ, երկրորդ՝ հստակ հնարավորություններ ագրեսիային օպերատիվ արձագանքելու համար»,- ասաց նա: Փոքր-ինչ անհասկանալի է, թե Օհանյանն ի՞նչ իրավունքների մասին էր ակնարկում: Պարզ է, իհարկե, որ Հավաքական անվտանգության մասին պայմանագրի համաձայն, կազմակերպության որևէ անդամ պետության դեմ ագրեսիան դիտարկվում է որպես ՀԱՊԿ բոլոր անդամների դեմ ուղղված ագրեսիա: Սակայն ԼՂՀ-ն ՀԱՊԿ անդամ չէ, և այդ հանգամանքը միշտ էլ կարող է արդարացնող փաստարկի դեր խաղալ մյուս երկրների ձեռքին, ովքեր պարտավորություն են ստանձնել օգնել Երևանին, բայց ոչ Ստեփանակերտին:
Առայժմ հստակ է միայն այն, որ տարածաշրջանում իրավիճակի սրման դեպքում դաշնակիցներն անտարբեր չեն մնա: Իսկ թե ինչպե՞ս ու ի՞նչ ձևերով կդրսևորվի վերջիններիս միջամտությունը, այս հարցի պատասխանը դեռևս խիստ մշուշոտ է: Բորդյուժան ինքն էլ խուսափեց բացատրությունից և ասաց, թե որոշել է հապճեպ հայտարարություններ չանել` նշելով, որ Հայաստանի և Ռուսաստանի նախագահները ջանքեր են գործադրում այդ շատ բարդ հարցը խաղաղ ճանապարհով լուծելու և ղարաբաղյան հակամարտության մեջ ներքաշված բոլոր կողմերի միջև համաձայնություն ձեռք բերելու համար: Ընդ որում` հատուկ ընդգծվեց, որ ՀԱՊԿ-ն դեմ է հակամարտությունը ռազմական եղանակով լուծելու ցանկացած փորձի, ինչպես նաև անթույլատրելի է համարում պետության մեկուսացումը, քանի որ այդ դեպքում խախտվում է հավասար անվտանգության սկզբունքը:
Ռուսներն այս ընթացքում երկու մտահոգիչ միտում են արձանագրել: Առաջինը նրանց համար ճգնաժամերն ուժային տարբերակով լուծելու միտումն է և նման մոտեցումներն այլոց վզին փաթաթելու փորձերը, իսկ երկրորդը` այլ պետությունների գործերում ոչ ուժային միջամտության աճը քաղաքական ու տեղեկատվական ազդեցության միջոցով: Պետք է նկատել, որ հիշյալ դիտողությունը կարող էր հավասարապես հասցեագրված լինել նաև Հայաստանին: Սակայն սրանով հանդերձ Մոսկվան չի պատրաստվում անտեսել իր դերը որպես կայունության և անվտանգության ապահովման գործոնի:
Ի տարբերություն պաշտոնական անձանց, խորհրդաժողովի մյուս մասնակիցները շատ ավելի անմիջական և բացահայտ էին իրենց կարծիքներում: Մեծամասնությունը տոգորված էր այն լավատեսությամբ, թե հնարավոր պատերազմի վերսկսման դեպքում Ռուսաստանը դրան անտարբեր չի վերաբերվի և անհապաղ միջոցառումներ կձեռնարկի: Հակառակ դեպքում կխափանվի Ռուսաստանի միջնորդ դերը խաղաղ կարգավորման գործընթացում: Պետք է ենթադրել, որ ամեն դեպքում Հայաստանի մտահոգություններն այստեղ որոշ չափով արժանացան ըմբռնումի: Մասնավորապես հիշեցումն այն մասին, որ աշխարհագրական դիրքի թելադրանքով Հայաստանը ՀԱՊԿ–ի դաշնակիցների հետ սահմաններ չունի, հյուրերի համար միանգամայն բնական էր դարձնում մեր ձգտումը` իրավիճակը շուտափույթ կերպով հաղթահարել: Բայց միևնույն ժամանակ կռահելի էր, որ ԼՂՀ դեմ Ադրբեջանի կողմից ռազմական գործողութունների վերսկսման դեպքում հանրապետությունը ստիպված կլինի ամբողջովին ներգրավվել ռազմական գործընթացի մեջ, քանի որ Հայաստանը Լեռնային Ղարաբաղի անվտանգության երաշխավորն է։
Առանձնակի հնչեղություն ստացավ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ռուսաստանցի նախկին համանախագահ Վլադիմիր Կազիմիրովի խոսքը, որը հնչեց կոչի պես. «Ռևանշիստներին զիջել չի կարելի, պետք է հասնել նրանց գաղափարական պարտությանը»: Իսկ հետո նա նշեց, որ բոլորի ուշադրությունը հակամարտության լուծման միայն երեք սկզբունքների վրա է կենտրոնացած, սակայն կա նաև չորրորդ սկզբունքը` «հակամարտության խաղաղ կարգավորումը»:
Երևանյան հավաքին ուշի ուշով հետևող Բաքուն այս ամբողջ «հակաադրբեջանական» կամպանիան անտեսել չէր կարող: Մեկնաբանելով խորհրդաժողովի ժամանակ հնչած ելույթները, Ադրբեջանի ԱԳ նախարարության մամուլի ծառայությունը դրանք «նոնսենս» որակեց: «Ադրբեջանը չի հավակնում ոչ մի պետության տարածքին և չի սպառնում որևէ պետության անվտանգությանը: Սակայն Ադրբեջանը իրեն իրավունք է վերապահում օգտագործել միջազգային իրավունքով նախատեսված բոլոր մեխանիզմները իր տարածքային ամբողջականությունը վերականգնելու համար»,-ասված էր նրան տարածած հայտարարության մեջ: Իր հերթին Ադրբեջանի ՊՆ մամուլի ծառայությունը՝ մեկնաբանելով Նիկոլայ Բորդյուժայի այն միտքը, թե «ղարաբաղյան հակամարտության տարածաշրջանում տիրող իրավիճակը հղի է սրմամբ՝ պայմանավորված վերջին շրջանում Ադրբեջանի կողմից ավելացած ռազմական հռետորաբանությամբ», հարց էր տալիս. «Բորդյուժան պատկերացում ու՞նի արդյոք, թե ով է հանդիսանում օկուպանտ կողմը։ Չենք ուզում հավատալ, որ նա այդքան միամիտ է։ Նա շատ լավ տեղեկացված է։ Սակայն նրա ելույթի ենթատեքստից Ադրբեջանն ըմբռնում է, թե նա ինչ է ուզում ասել»:
Անկասկած, Բորդյուժան միամիտ չէ: Եվ լավ է, որ Բաքվում հասկացել էին, թե նա ի՞նչ էր ասում: Մնում է հուսալ, որ յուրաքանչյուր արտասանված խոսքի թիկունքում կա նաև գործը ու դրա պտուղները կտեսնենք նաև մենք: Ամեն դեպքում, ՀԱՊԿ ղեկավարությունը հավաստիացնում է, որ 2011 թվականը դառնալու է ՀԱՊԿ համախմբման ու արդեն ընդունված որոշումների գործնական իրականացման տարի, առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվելու ճգնաժամային արձագանքման, արագ արձագանքման համատեղ ուժերի և խաղաղարար ուժերի կիրառման մեխանիզմների մշակմանը: Իսկ իբրև լրացում նշենք, որ այս տարվա հոկտեմբերին Հայաստանում նախատեսված են ՀԱՊԿ արագ արձագանքման ուժերի զորավարժությունները:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՊԵՏՐՈՍ ԴՈՒՐՅԱՆԻ ԿՏԱԿԸ

20 Մյս

«Այո՛, ալ հիմա հավատացի թե կը ծյուրիմ եղեր, գիտեմ թե ալ շատ չապրիմ պիտի: Ահ, եղբայր իմ, ահա երիտասարդ մը` որ եկած է աշխարհ միայն իր մահն ու իր թշվառությունը տեսնելու և զգալու համար:
Չգիտեմ ինչ գրեմ. կզգամ շատ, բայց գրելու դժվարություն մը կա, կարծես թե գերեզմանին մեջեն կը խոսիմ: Ալ մարը մտնելու վրա եղող ճառագայթ մ’եմ. մարում մ’եմ. քայքայում մ’եմ գիտեմ այս տողեր վերջինն են և վերջինը պիտի լինեն. սակայն սա տարտղնած ուշս ինչպես վրա բերեմ ու խոսիմ. բանաստեղծ չեմ, բայց բանաստեղծությունը կը սիրեմ. ես որ աշխարհի մեջ միայն երգերը շատ սիրեցի. կուզեմ որ իմ վերջին շունչս ալ երգ մըլլա:
Կարապն իր վերջի շունչին իրէն ներդանշակավոր ճիչը կարտասանե կըսեն. թող ես ալ կարապին պես անցաշ ըլլամ աշխարհեն:
…Ով որ երգ չունի կամ երգել չգիտեր, զգալու ներդաշնակության, գեղեցիկին ու սիրունին իտեականը շոշափելու քաղցրությունը չունի:
…Մարդուն նշանանբանը երգն է. էն Առաջին ձայնը երգն է. բնությունն ամբողջ երգ մ’է. Ահ, գեղեցիկ կյանք մ’ալ կա. սերն է այդ.
Երգել, աղոթել ու սիրել… Ահ, ինչ բանաստեղծական կյանք, ինչ կատարյալ կյանք…
Եղբայր, ամեն ինչ անկեղծությամբ պիտի ըսեմ, զի ալ աշխարհե և խղճես կախում և նկատում չունիմ:
Եղբայր, ահա ես կիջնեմ կամ մոտ եմ իջնելու այն սև հատակ անդունդին մեջ` որո անունը գերեզման կըսեն. արդյոք ինչ պիտի ըսեն ինձ գերեզմանեն անդին (անշուշտ թշվառ երիտասարդ մը, որ աշխարհ եկավ և միայն իր մեռնիլն զգաց ու մեռավ):
Մեկ քանի պատառ թուղթերու վրա արցունքոտ տողեր գրեր եմ. անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատվեն և անոնց Արև տեսցնեն պիտի…Ուշս տարտղնած է եղբայր իմ:
…Գիտեմ, քիչ ատեն պիտի մեռնիմ. արցունքի տեղ դագաղիս վրա երկու խոսք. հառաչանքի տեղ երկու շունչ աղոթք հոգվույս համար. և վշտի տեղ երկու փունջ ծաղիկ գերեզմանիս վրա. ես ալ մեռած չըլլամ պիտի, միշտ դալար ու կենդանի մնամ պիտի…
…Ափսոս, այո, ահ մ’էր սկիզբս, վախ մ’եղավ վախճանս…
Մնաք բարյավ»: