Tag Archives: Հովիկ Չարխչյան

«Երկիրը դու ես, ոչ թե քո վերնախավը»

7 May

Հարցազրույց գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանի հետ: Նա 1996-98 թթ. եղել է պաշտպանության նախարարության քարոզչության և տեղեկատվության վարչության պետի տեղակալ:

Պիտի կանգնես, նայես քո ժողովրդի աչքերին ու բացատրես

Պարոն Չարխչյան, մեկ ամիս է՝ այնքան խոսք է ասվել ապրիլյան քառօրյա պատերազմի մասինոր երբեմն, թվում է, այդ թեմայով հարց տալը դառնում է անիմաստԿա՞ մի բան, որ, այնուամենայնիվ, դեռ չի ասվել:

-Ոչ ոք ճշմարտությունը չի կարող ասել պատերազմի մասին, որովհետև քո խոսքի ու ճշմարտության արանքում թանկ զոհերի հիշատակն է, նրանց հանդեպ մեր խոնարհումն ու երախտագիտությունն է: Եվ այդ երևույթը մեզ միշտ կստիպի շրջանցել այն, ինչ պիտի ասվի, մեզ միշտ կստիպի մանևրել, ընտրություն կատարել բառերի միջև՝ ավելի մեղմելու համար: Մերկ ճշմարտությունների մասին սովորաբար գիտենք մեր ներսում, բայց երբեք չենք համարձակվում բարձրաձայն ասել: Պատերազմն այդպիսին է, մենք մեղավոր չենք, որովհետև լավ կամ քիչ վատ պատերազմ չի լինում: Պատերազմը սարսափելի երևույթ է՝ անկախ թե ինչի համար է մղվում, արդա՞ր է, թե՞ անարդար է, ճի՞շտ է, թե՞ սխալ: Դժբախտություն է, որը փլվում է մարդու գլխին, և դու ընտրություն չունես: Դրա համար այսօր ցանկացած խոսք պատերազմի մասին թերի է: Եվ դա արդարացված է:

Օրինակ, հիմա ի՞նչն է Ձեզ մտահոգում:

-Գիտե՞ք ինձ ինչն է մտահոգում… Եթե ասեմ հետևանքները, վաղվա օրը, իմ զավակների ապագան, շատ տափակ կհնչի: Իմ մտահագությունը հիմա այն որոշումներն են, որոնք կայացվում են: Արդյո՞ք ճիշտ են այդ որոշումները:

Մի փոքրիկ դրվագ ասեմ այս օրերի հետ կապված. հիշո՞ւմ եք, երբ ժամանակավոր հրադադար ձեռք բերվեց, հասարակության մի շերտ ընդվզեց՝ ասելով, որ պիտի չկագնեինք, պիտի շարունակեինք: Սովորական տարակարծություն է, բայց դրա հիմքում էլ ճշմարտություն կա: Իսկապես մտածում ես, ո՞րն էր ճիշտը, գուցե ճիշտը շարունակե՞լն էր, որը գուցե այլ ելքի կբերեր: Մարդն այսպիսի էակ է: Ցանկացած ելքի դեպքում արդյունք է ուզում: Երբ այսօր սովորական, շարքային մարդը, որ ոչ քաղաքականությունից է հասկանում, ոչ ռազմական գիտելիքներ ունի, պարզագույն տրամաբանությամբ հարցնում է՝ ես այսքան կորուստ տվեցի և ի՞նչ շահեցի, պիտի պատասխանել նրան:

Բայց կա՞ պատասխան:

-Կան մարդիկ, ովքեր պարտավոր են պատասխանել: Մենք անընդհատ թաքնվում ենք ռազմական իրավիճակի պայմաններում գաղտնիություն պահպանելու շերտերի թիկունքում, սկսում ենք դառնալ սակավախոս և չենք ասում ամենակարևոր բաները: Դրանց մեջ ռազմական գաղտնիք չկա: Դու պիտի կանգնես, նայես քո ժողովրդի աչքերին ու բացատրես՝ ինչո՞ւ կայացվեց այս որոշումը: Որովհետև քո ժողովուրդն է կռվում այնտեղ, ինքը չիմանա՞, թե ինչի համար է թափվում այդ արյունը, ինչի համար են այդ հսկայական զոհողությունները: Մարդը պարզագույն հարցերի պատասխանների պահանջ ունի, որոնց պետք է պատասխանել: Հո չենք ասում, որ դիրքերի դասավորությունն ասեն և այլն:

Չի կարելի մարդկանց անընդհատ պահել վերջին լարի վրա

Ինչո՞ւ չեն ասում՝ վախենո՞ւմ են, խուսափո՞ւմ են:

-Երկու պատճառ կա՝ կամ չունեն այդ պատասխանը, կամ էլ այն պատասխանը, որ պիտի ասեն, ժողովրդին չի բավարարելու, և վախենում են ժողովրդի հակազդեցությունից: Անընդհատ չի կարելի ասել մարդկանց՝ «այ, դուք չգիտեք, այնտեղ հարցեր կան, որ…»: Իսկ ո՞վ ասաց չգիտենք, ինչո՞ւ ենք թերագնահատում մեզ, գուցե շատ ավելին գիտենք:

Մարտական գործողությունների շրջանում խոսում էին ռազմական իրավիճակներում պատերազմական քարոզչություն վարելու կանոններից: Այդ ամենին հետևելով՝ իմ կարծիքն ասեմ. անգրագետ, պրիմիտիվ մեթոդներ էին աշխատում: Հազարավոր ընտանիքներ զավակներ ունեն սահմանին, պարզագույն մարդկային մղում է իմանալ, թե իմ երեխան ինչ վիճակում է: Դրա մեջ ո՞րն է ռազմական գաղտնիքը: Տարրական տեղեկատվություն է:

Երբ Սերժ Սարգսյանը հեռուստացույցով հայտարարեց 18 զոհի մասին, Հայաստանի կեսը գիտեր, որ մեր զոհերի թիվը 50-ից ավել է: Դա՞ է տեղեկատվական պատերազմը: Դա խաղ է մարդկային զգացմունքների հետ: Աննշան դետալ ասեմ. այդ օրերին Տավուշի մարզի մի գյուղի բնակիչներ գրել էին ինձ և խնդրում էին գտնել իրենց 4 երեխաներին: Նրանց մասին շաբաթներով տեղեկություն չունեին և մտածում էին, որ զոհվել են: Ինձնից ընդամենը 15 րոպե պահանջվեց այդ 4 երեխաներին ողջ-առողջ գտնել և ասել, որ հանգիստ լինեն: Իմ գտնելու փորձի մեջ ոչ մի հակաքարոզչական կամ մեր երկրի շահերը վնասելու գործողություն չկար, բայց 4 ընտանիքները և նրանց հարազատները հանգստացան: Չի կարելի մարդկանց անընդհատ պահել վերջին լարի վրա: Պետք է շատ արագ, օպերատիվ տեղեկություններ տարածես, դու պիտի լցնես անորոշությունը, որպեսզի աղբով չլցվի: Հետո արդյո՞ք պրիմտիվ չէ մարդկանց ասել. ինչ մենք ենք ասում՝ ճշմարիտ է, ինչ թշնամին է ասում՝ կեղծիք է: Այդ խաղերը վաղուց անցել են:

Մեր զոհերին զուգահեռ հրապարակում էին հակառակորդի զոհերի թիվը և ասում՝ տեսեք, նրանց զոհերը եռապատիկ են: Եվ դա պարբերաբար է շեշտվում: Արդյո՞ք տեղին են նման վիճակագրություններով պարբերական համեմատությունները:

-Այսօր Հայաստանում չկա որևէ պատմաբան, որ հստակ կասի, թե Սարդարապատի ճակատամարտում մենք ինչքան զոհ ենք տվել, մոտավոր, իրարից շատ հեռու թվեր են ասում: Ինչքան էլ դաժան հնչի՝ պատմության համար կարևորն արդյունքն է՝ կա հաղթանակ, կա երկիրը փրկելու քայլ, իսկ թե ինչ գնով եղավ, սարսափելի անմարդկային բան եմ ասում, բայց այդպես է՝ պատմությունը չի հանդուրժում վիճակագրություն, հաշվի չի նստում դրա հետ: Ինձ համար գրոշի արժեք չունի Ադրբեջանը 18.000 զոհ է ունեցել, թե՞ 18, 40 գյուղ ավերվեց, թե՞ 35: Երբ երևույթը վերածում ես սովորական մրցության, մեր մեդալների քանակն այսքան է, նրանց՝ այսքան, մենք այսինչերորդ տեղում ենք, նրանք՝ այնինչ վարկանիշային աղյուսակում: Մեր քարոզչական պատերազմը շատ էժանագին նոտաների վրա գնաց, ավելի խորը պիտի նայեինք:

Եվ ի՞նչ պիտի արվեր:

-Ինչի՞ համար է արվում քարոզչական պատերազմը… Հասարակական կարծիք ստեղծելու համար: Ընդ որում՝ ոչ միայն քո երկրի ներսում, այլև դրսում: Հիմա ի՞նչ բան է դրսի հասարակական կարծիքը: Օրինակ, ի՞նչ գիտեք Կոնգոյում ընթացող քաղաքացիական պատերազմի մասին, կողմերից ո՞րն է արդար, ո՞րն է անարդար: Մեզ ընդհանրապես հետաքրքիր չէ դա: Իսկ ինչո՞ւ է մեզ թվում, թե աշխարհին շատ հետաքրքիր է ղարաբաղյան պատերազմը: Ի՞նչ հասարակական կարծիքի մասին է խոսքը, երբ մեզ կրակում են, մենք կրակում ենք, հասարակական կարծիքը որտե՞ղ է կանգնած, այդ կրակոցների ո՞ր հատվածում է կանգնած՝ ոչ մի տեղում: Նրա համար միևնույնն է:

Գուցե աբսուրդ թվա, բայց նույնն է նաև դիվանագիտությունը: Վերջին 25 տարվա ընթացքում ղարաբաղյան հարցի շուրջ քանի՞ որոշում, բանաձև, փաստաթուղթ կա, եթե այդ ամբողջ թվաբանությունը հավաքեինք, այս ամբողջ փողոցը ծայրից ծայր կլցվեր: Ի՞նչ տվեց մեզ այդ ամեն ինչը, երբ այն կողմից կրակում են: Դիվանագիտությունն աշխարհում դեռ ոչ մի պատերազմ չի փրկել: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ամբողջ աշխարհի դիվանագիտական միտքն աշխատում էր կանխել պատերազմը, նույն էլ՝ երկրորդի ժամանակ, բայց չկանխեց: Միտքը չի կարող կանխել պատերազմը, երբ դու որոշել ես, որ պիտի կրակես: Պատերազմի մղումներն այլ պատճառներով են: Ոչ ոք չի կարող սահման դնել, կարգավորել: Մի ուրիշ բան ասեմ. գնացեք մեր տեղական մամուլի վերջին 2-3 տարիների համարները նայեք, տեսեք քաղաքական, պետական գործիչները, քաղաքական վերլուծաբանները, տեխնոլոգներն ինչպես էին հավաստիացնում մեզ, որ պատերազմ չի լինելու: Հիմա այդ մարդկանց խոսքն ի՞նչ արժեք ունի ինձ համար: Հիմա եթե այդ նույն մարդիկ ինձ բացատրեն, որ վաղը պետք է այսինչ բանն անել, ո՞նց կարող եմ վստահել նրանց: Երբ երկրի ղեկավարը Ռուսաստանի արտգործնախարարին հարցնում է՝ ինչո՞ւ այսպես եղավ, այդ հարցի մեջ ամփոփված է ամբողջ դիվանագիտական աշխատանքի դատարկությունը:

Բանակը կայացած կառույց չէ, այն անձնազոհ կառույց է

Առաջնագծում մեր զինվորների գործից հետո, թվում էր, թե դիվանագիտական ճակատում մեր մեջքը կուղղվեր: Ինչո՞ւ այդպես էլ կորամեջք մնացինք:

-3 օրերի մեջ հերոսականության, անձնազոհության այդպիսի քանակություն, և այդպիսի դրսևորումներ անհնար էր պատկերացնել: 4-5 տարվա պատերազմում այդքան բան չի լինում: Երբ կարդում եմ նրանց այդ պատմությունները, զարմանում եմ: Այդ մի մատ էրեխեքի մեջ որտեղի՞ց կուտակվեց այդքան հերոսականություն, անձնազոհություն: Այ, դա մեր հարստությունն է, դա է, որ պիտի վերցնենք ու սնվենք դրանով:

Շատ անգամներ ենք լսել այս անհեթեթ արտահայտությունը՝ «մեր երկրի ամենակայացած կառույցը բանակն է»: Բանակը չի կարող լինել երկրի ամենակայացած կառույց, եթե ամբողջ երկիրը կայացած չէ: Բանակը կարող է դառնալ կայացած երկրի հանրագումարը: Պատկերացրեք՝ տուն եք կառուցում, որտեղ չորս ամուր պատեր են և էլ ոչ մի բան, և ասում եք՝ տունը կայացած պատեր ունի: Շատ լավ է, որ տունն ամուր պատեր ունի, բայց այդ խեղճ պատերն ինչքան այդպես կանգնեն, եթե ներսում բովանդակություն չկա: Էն էրեխեքը, ովքեր կանգնած են սահմանին, ամրություն պետք է զգան իրենց թիկունքում: Եվ դա պիտի լինի ամուր պետության տեսքով, բոլոր կառույցներով: Բանակը կայացած կառույց չէ, այն անձնազոհ կառույց է: Դա է խնդիրը: Բանակն արեց ավելին, քան դու արել էիր իր համար: Ինքը քեզ փրկեց:

Մենք ջահ վառեցինք, մեր ճամփան տեսանք

Երբ մի տարի առաջ զրուցում էինք, ասացիք՝ մեր թոնիրը չի վառվում: Էս օրերին վառվե՞ց:

-Չէ, դա թոնիրը չէր: Դա ուրիշ կրակ էր: Թոնիրն այն է, որտեղ հաց է պատրաստվում, որը պիտի կերակրի քեզ: Դա թոնիր չէր, ջահի նման մի բան էր, որ ճամփա էր լուսավորում: Մենք ջահ վառեցինք, մեր ճամփան տեսանք: Եվ այդ ճամփան մեր միասնության մեջ է, պետք չէ թիկունքից օգնություն սպասել, օգնությունը դու ես քո էությամբ, քո մարդ տեսակով, քո թեկուզ թուլություններով:

Թոնիրը նոր պիտի վառենք, ջահի կրակը կբերենք, կկպցնենք կպչանին, երևի մի օր կկարողանանք հավաքվել և մեր հացը թխենք, որովհետև այս ժողովուրդն իսկապես քաղցում է: Շատ-շատ բաների քաղց ունի՝ արդարության քաղց ունի, ազնվության քաղց ունի, իր վաստակը տեսնելու քաղց ունի, լավ երկիր ունենալու քաղց ունի: Եթե չկերակրես, ինքը քեզ կուտի: Չեմ իմանում՝ հասկանո՞ւմ են վերևներում, թե՞ չեն հասկանում: Ես նույնիսկ ապշում եմ:

Մի ամիս է՝ մեր երկրի ղեկավարը չկանգնեց իր ժողովրդի առջև խոսի: Գնաց խոսեց Գերմանիայում, խոսեց գերեզմանոցում, խոսեց անվտանգության նիստին, բա մի անգամ չկանգնե՞ս քո ժողովրդին ասես՝ էս է վիճակը, պարտավոր եք իմանալ: Ո՞նց կարելի է մարդուն տեղեկություն չտալ: Ենթադրենք, էս գյուղը գրավել են, բա ես չիմանա՞մ: Կարո՞ղ է վաղը մեքենա եմ նստում ու գնում եմ այդ գյուղը: Ինչո՞ւ ամենատարրական բաները չես ասում: Բա ես քո նման ձրիակերին պահում եմ էսքան տարի իմ հաշվին, որ էդ ամեն ինչն իմանամ: Ինչո՞ւ պիտի էսօր տանը նստած ծնողը չորս կտոր լինի, չիմանա՝ իր երեխան էսօր ապրո՞ւմ է, թե՞ չի ապրում:

Մենք բոլորս գիտենք, որ ղարաբաղյան պատերազմը քաղաքական լուծում չունի: Այն միայն կռվով է լուծվելու:

Մենք, կարծես, միշտ սպասում ենք, որ դրսից ինչոր մեկը կգա և կօգնի մեզ՝ Ռուսաստանը կգա կօգնի, Մինսկի խումբը կօգնի….

-Մոլորակի վրա մեկը չկա, ում մենք հետաքրքրում ենք: Բոլոր դարերի մեջ միայն ինքներս ենք կարողացել պահել մեզ: Աշխարհի մեծերի հոգսը մենք չենք: Մեր հոգսը մեր հոգսն է, արյունը մեզնից են քամում-տանում, մեր երկիրն է ավերվում: Կան մարդիկ, ովքեր մտածում են այդ մասին, այլապես հիմա փլատակների տակ կլինեինք:

Խնդիրը միայն պատերազմի մեջ չէ: Խնդիրը երկիրը երկիր դարձնելու մեջ է: Ուժեղի հետ չեն կռվում, որովհետև պարտվելու հավանականությունը մեծ է, թույլի հետ են գնում կռվելու: Կառուցենք, սարքենք, շենացնենք, դարձնենք այնքան ուժեղ պետություն, որ ոչ մեկի մտքով չանցնի մեզ հետ կռվի: Դա է պատերազմը կասեցնելու միակ ճանապարհը, ոչ թե կռվելը: Ամբողջ աշխարհի համար պարզագույն լուծումն է:

Տեսեք, թե մեր սերունդ ինչ սերունդ եղավ՝ դժբախտագույն սերունդ. տեսավ, թե ոնց է փլուզվել հսկայական կայսրությունը, երկրաշարժ տեսավ, պատերազմ տեսավ, սոցիալական դժվարություններ տեսավ, արտագաղթ տեսավ, ոչ մի լուսավոր բան չտեսավ: Լավ, հո մենք դատապարտված չէինք: Հիմա մենք տանգնապ ունենք, որ այս նույնը ժառանգում ենք եկող սերունդներին: Մենք ուզում ենք նրանց ժառանգել ապրելու իրավունք, վաստակն ունենալու իրավունք, հայրենիք հետ գալու իրավունք ժառանգենք նրանց, ովքեր դրսում են: Ո՞նց անենք դա՝ թաքնվելո՞վ, դրսի ուժեղներին օգնության կանչելո՞վ: Դա ելք չէ:

Երկիրը դու ես, ոչ թե քո վերնախավը

Եվ ո՞րն է ելքը:

-Ելքը գործն է, որն ինչ գնով էլ լինի պետք է տանել-հասցնել ավարտի : Ես հասկանում եմ՝ մի մարդու կորուստը մի ամբողջ տիեզերքի կորուստ է՝ նայած այդ մարդն ում համար ով է: Երկու երիտասարդ, առաջին կանչի ենթակա տղաներ ունեմ տանը, Աստված մի արասցե, այդ զոհը կարող է նաև իմ տղան լինել: Բայց լավ, այդ դեպքում ի՞նչ անենք, ո՞նց անենք, որ այս ամենը վերջանա: Պետք է, չէ՞, ինչ-որ ձևով վերջացնել, չի կարելի խնդրից անընդհատ փախչել, այստեղ թաքնվել, այնտեղ թաքնվել, էն հաշտության բանակցության, խաղաղության պայմանագրի, մադրիդյան սկզբունքների ետևում: Ինչքա՞ն: Մի կրակոցն այդ ամեն ինչը հողին է հավասարեցնում: Բայց էդ կրակոցն իմ էրեխու սրտին է գալիս: Սա է ամբողջ ողբերգությունը: Քանի՞ կյանք մեռնենք, որ մի նորմալ ապրել վաստակենք: Մենք էլ ենք աստծու ստեղծած, ի վերջո, մենք էլ ենք ապրել ուզում:

Ու ի՞նչ պիտի արվի:

-Մենք պիտի մի քիչ լրջանանք: «Բաքվում թեյ խմելու» արտահայտությունները պիտի հանենք: Մենք թերագնահատում ենք մեր թշնամուն: Ինքը բավական ուժեղ և կազմակերպված էր: Լեգենդներն ու առասպելները, թե հեսա ծափ կտանք ու ամբողջ թուրքական բանակը կնահանջի՝ ևս 15 շրջան թողնելով, հեքիաթային ժանրից են: Սա պատերազմ է 21-րդ դարի նորագույն մահաբեր զենքի գործադրմամբ, որտեղ այլևս ֆիդայական պատերազմներն ու ֆիդայական կռիվները տեղ չունեն:

Նոր խոսում էինք ձեռքբերումների մասին: Ինչքան էլ զարմանալի լինի, պատերազմում կարող է նաև ձեռքբերումներ լինեն, այն համախմբվածությունը, որ կար, որ տեսանք, քի՞չ էր: Մի հարյուր տարի մեր ժողովրդին էլի հայ կպահի: Այդպիսի բաներով է երկիրը երկիր դառնում, քեզ նորից արթնացնում է, ասում է՝ ամեն ինչ մեռած չէ, դու դեռ շանս ունես, էնքա՜ն ներուժ ունես քո թիկունքում, մի հուսահատվիր: Եվ ասում է, որ երկիրը դու ես, ոչ թե քո վերնախավը, քո իշխանությունը: Նրանք գալիս-գնում են: Երկիրը դու ես, էս հողին կպած, երկրի դարդ ու ցավով ապրող մարդն է երկիրը: Ու բոլորն են զինվոր, միայն սահմանի վրա կանգնածը չէ, դաշտում աշխատողն էլ, գործարանում աշխատողն էլ, առավոտյան ժամը 9-ին աշխատանքի գնացող ու վեցին տուն եկողն էլ: Ամեն մեկն իր խրամատում իր գործը պետք է նորմալ անի, որ երկիրը երկիր մնա:

Հարցազրույցը վարեց Մարինե Մարտիրոսյանը

http://hetq.am/հովիկ չարխչյան hovik charkhchyan

Լև Տոլստոյի դուստրը՝ հայկական գեհենում

5 May

Անցյալը սիրում է անակնկալ հանդիպումներ մատուցել: Եվ պատմության էջերը թերթելիս ամենաանսպասելի առնչությունները հաճախ են պատահում: Դրանցից մեկի մասին էլ ուզում ենք այսօր պատմել, առավել ևս, որ խոսքն այս անգամ ռուս մեծ գրող Լև Տոլստոյի կրտսեր դստեր՝ Ալեքսանդրիայի մասին է: Քչերին է հայտնի, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին նա իբրև կամավոր գթության քույր՝ մեկնել է Կովկասյան ռազմաճակատ և տևական ժամանակ ապրել ու աշխատել է Հայաստանում:

1914 թվականին Ալեքսանդրիա Տոլստայան, իր բազմաթիվ հայրենակիցների նման, նետվեց պատերազմական իրադարձությունների գիրկը՝ ունենալով մեկ գլխավոր ցանկություն՝ ինչ-որ կերպ ծառայել հայրենիքին, մասնակից դառնալ համընդհանուր օգնությանը: Եվ 30-ամյա բարձրաշխարհիկ տիկինը, ով ազատամիտ հայացքների տեր լինելուց զատ՝ ուներ նաև պատկառելի կարողություն ու կապեր, մտադրվեց այդ միջոցներն ու իր գիտելիքները ներդնել մի ծրագրում, որի նպատակն էր՝ բժշկական օգնություն ցուցաբերել վիրավորներին ու պատերազմական գոտու բնակչությանը:

Առանց հապաղումի նա անհրաժեշտ պատրաստություն տեսավ և շուտով համախոհների մի ոչ մեծ խմբի հետ մեկնեց Կովկաս: 1914-ի վերջին նա արդեն Թիֆլիսում էր: Այդ օրերին իր քույր Տատյանային Ալեքսանդրիան գրում էր. «Մենք երեք բժիշկներով ընտրել ենք Երևան-Իգդիր ուղղությունը՝ պարսկական սահմանի մոտ: Այդ ուղղությամբ ընդհանրապես օգնություն չկա և մոլեգնում են համաճարակները՝ տիֆը, ջրծաղիկը և գլխավորը՝ մալարիան: Այնտեղ ճանապարհ չկա: Հազիվ-հազիվ տեղ են հասնում ուղտերով»:

Թիֆլիսից Ալեքսանդրիան ուղևորվում է ձիով: Ի դեպ, նրա նժույգի անունը Ալագյազ էր: Հասնում են Երևան, կարճ դադարից հետո կրկին շարունակում են ճանապարհը: Եվ արդեն 1915 թվականի հունվարի 20-ին եղբորը՝ Սերգեյին հասցեագրված նամակում նա տեղեկացնում էր. «Քեզ գրում եմ Իգդիր բնակավայրից, գրեթե Թուրքիայի ու Պարսկաստանի սահմանի մոտ, որ գտնվում է Արարատի լանջին»:

Հենց այստեղ էլ Տոլստոյի դուստրը, որ մինչ այդ մարդկային մեծագույն տառապանքների, պատերազմի արհավիրքների ու սարսափների մասին միայն գրքերում էր կարդացել, առաջին անգամ բախվում է դաժան իրականությանը: Առանձնապես տեղաբնակ ու գաղթական հայերի վիճակը նրա վրա ծանր ազդեցություն է գործում: Իր փետրվարյան գրառումներից մեկում Տոլստայան նշում էր. «Այդ մարդիկ թողնում են սարսափելի, ճնշող տպավորություն… Ինձ երբևէ չի վիճակվել տեսնել նման տառապանք: Մարդիկ զրկվել են ոչ միայն իրենց ընտանիքներից, մտերիմներից, հարազատներից, նրանք զրկվել են իրենց օջախներից, ունեցվածքից, զրկվել են ամեն ինչից»:

Մի որոշ ժամանակ Իգդիրում մնալուց և տեղի դաշտային հոսպիտալում աշխատելուց հետո նույն տարվա գարնանը լուրեր են հասնում, որ Վանում սկսվել են ինքնապաշտպանական կռիվներ, կան մեծ թվով վիրավորներ, բնակչության շրջանում համաճարակներ են տարածվում, իսկ տեղում միակ ամերիկացի բժիշկ-միսիոներն ի վիճակի չէր սպասարկել բոլոր հիվանդներին: Որոշում է կայացվում Ալեքսանդրիա Լվովնային մի փոքրիկ ջոկատի հետ գործուղել այնտեղ:

Մինչ Վան ուղևորվելը մեծ գրողի դուստրը գնում է Երևան՝ ձեռք բերելու անհրաժեշտ դեղքրայք և բժշկական գործիքներ: Իր հուշերի գրքում նա պատմում է, թե Իգդիրից հետո Երևանն ինչպիսի տպավորություն է գործել. «Շատ ուրախալի էր կրկին քաղաքակիրթ աշխարհ ընկնելը՝ ավտոմոբիլներ, էլեկտրականություն, լավ ռեստորան: Ու կարծես թե մենք այստեղ փոքր-ինչ ավելի մնացինք, քան պետք էր»:

Բայց փոքրիկ դրախտը երկար չի տևում: Առջևում նրանց էր սպասում հայկական գեհենը: Վանը հոգեկան մեծ ցնցում է պատճառում Ալեքսանդրիային: Նա ստիպված էր այստեղ բժշկական օգնություն ցուցաբերել ինչպես՝ հայերին, այնպես էլ՝ թուրքերին ու քրդերին, լսել ու ականատեսը դառնալ ինչպես՝ հերոսական, այնպես էլ՝ դաժան ու անմարդկային իրադարձությունների:

Դժբախտաբար, Վանում երկար աշխատել չի հաջողվում: Նրա երկու գործընկեր ուսանողները վարակվում են տիֆով: Որոշ ժամանակ անց հիվանդանում է նաև Ալեքսանդրիան: Երեքին էլ բուժվելու համար տեղափոխում են Երևան: Մի փոքր կազդուրվելուց հետո խումբը մեկնում է Ռուսաստան:

Այդ օրերից հրաշքով պահպանվել են երկու լուսանկարներ: Առաջին նկարում Ալեքսանդրիա Տոստայան և նրա երկու ուղեկիցներն են՝ Երևանի հոսպիտալում: Երկրորդ լուսանկարն արվել է Արևմտյան Հայաստանում, 1915 թվականին: Խմբակային նկարում Տոլստայան դաշտային հոսպիտալի բժիշկների ու աշխատակիցների հետ է:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

տոլստոյի դուստրը երևանի հոսպիտալում, տիֆով հիվանդ զինվորի մոտ

տոլստայան դածտային հոսպիտալի աշխատակիցների հետ արևմտյան հայաստան 1915

ՑԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ ԼԻՆԻ

22 Apr

1941 թվականին Վիկտոր Համբարձումյանը Լենինգրադում էր, երբ սկսվեց պատերազմը: Նա տեղի պետական համալսարանում էր աշխատում: Ցանկանում էր մեկնել գործող բանակ, բայց համալսարանն էվակուացվեց Թաթարստանի Ելաբուգա քաղաք, գիտնականն էլ՝ նրանց հետ: Ստեղծված կացությունը նրան հուսահատության հասցրեց: «Ախր ինչո՞վ կամ ինչպե՞ս կարող է աստղագիտությունն օգնել բանակին»,- սա դարձավ Համբարձումյանի ամենամեծ մտահոգությունը:
Եվ նա գտավ լուծումը:
Օրվա մեջ մի քանի անգամ սկսեցին ճիշտ ժամանակի ազդանշանը հաղորդել: Դա օդաչուներին օգնում էր կույր թռիչքի ժամանակ իմանալ իրենց կոորդինատները: Աստղագետը բացահայտեց նաև կապի անակնկալ ընդհատումների գաղտնիքը, որն այնքան անհրաժեշտ էր նավատորմի ու բանակի համար: Է՞լ ինչ կարելի էր անել:
Պղտոր միջավայրում լույսի ցրման նրա ուսումնասիրությունները նույնպես լուրջ նշանակություն ունեցան ռազմական բնագավառում՝ լուծելով տեսանելիության խնդիրը մթնոլորտում և ջրի տակ: Իսկ թե որքան էին կարևոր այդ աշխատանքները հաղթանակի համար, պատասխանը ստացվեց 1946-ին, երբ Վիկտոր Համբարձումյանն արժանացավ գիտության ասպարեզում առաջին Ստալինյան մրցանակին:
Ասելիքս այն է, որ եթե ցանկություն կա մասնակից դառնալ համընդհանուր գործին, ճանապարհներն ու ձևերը միշտ էլ կգտնվեն՝ անկախ ամեն ինչից:

Հովիկ Չարխչյանhamb

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

20 Apr

Թղթի վրա՝ ճակատագիր
Ընթեռնելի և մոտավոր.
Վաղվա օրը գիտեմ անգիր,
Իմ երեկն էր արատավոր:

Իմ ներկան է ցաքուցրիվ,
Նավաբեկյալ ու ենթակա,
Ելքն՝ անազատ, հույսը՝ ձրի,
Սովորությունը՝ հերթական:

Հաղորդություն առած անցավ
Վաղամեռիկ օրերի չուն,
Բայց իմ սիրտը չկամեցավ
Ժպտալ նրան վերջին շնչում:

Ու թե մի տեղ դադար առնի
Ընթացքը շեղ, երթը տարտամ,
Ես էլ ձեզ պես տառը տառին
Ճակատագիր պիտի կարդամ:1_elviravonnosferatus_1

ԵՐԵՔ ՄԻԼԻՈՆ ԱՌԱՔՅԱԼ

16 Apr

— Քրիստոսը հայ է: Մորական կողմից,- ասաց Պետրոսը, և իբրև անհերքելի փաստարկ, մի փունջ կանաչին խրեց աղամանի մեջ, բերանը տարավ:
Երեկոյի երկնքի տակ հացի նստոտած սեղանակիցները պապանձվեցին: Ու միայն միթևանի Հակոբը բերանը ճպպացրեց, մռմռաց. «Կպատահի…»:
— Ձեռ քաշի,- հերսոտեց գինովցած Հովսեփը:- Աստծուն տեր կանգնելը մեր բանը չի:- Աչքերով սեղանի վրա կծու պղպեղ փնտրեց, վերցրեց ու կերավ շաքարի նման:
— Տո, ինչի՞, է: Մեր ձեռը չի՞,- տեղում ծուլ եկավ Սիմոնը: Օղին լեզվին էր խփել, բառերը կպչուն էին ծամոնի պես: Իրենով լիներ՝ կլռեր, բայց խոսք էր, քարի պես առավ ու նետեց:
— Չէ, ախպեր, մերը հավատալն է: Էդ մի բանը սովորել ենք խղճով անել: Մեզ աստված տուր ու մի կողմ քաշվիր: Մնացածը մենք գիտենք,- մեջ ընկավ Հակոբը և մեկեն ձայնը փոխեց,- Հովհաննես, մի էդ շիշը էս կողմ հրի…
— Ես ձեր մարդ ասողի…,- տրաքեց Պետրոսը,- անաստված շանորդիք, տո դուք ի՞նչ հայ եք: Ես ձեզ մարդավարի բան եմ ասում, դուք ինձ ծե՞ռ եք առնում…
— Պետրոս ջան, հոգուդ մեղք մի արա, ցավդ տանեմ, խոսքդ հետ վերցրու,- մղկտաց Հովհաննեսը,- բա մեղք չի՞ այդ մարդը:
Արյունը խփեց Պետրոսի գլխին: Փրփուրը բերնին ուզեց պոկ գալ, հետո հաղթանդամ մարմնով փլվեց աթոռին, ու լեզուն թրթռաց ատամի տակ:
— Ափսոս, ձեր տանն ենք, Հովհաննես, հազար ափսոս…
— Չէ, դուք հլա մի ինձ լսեք,- կռնչաց Եղիան՝ ճաղատ գլուխը քսելով որթատունկի տերևներին,- մեր Պետրոսի ասածի մեջ ոնց որ ճիշտ բան կա: Ոնց գցում-բռնում եմ, էլի մենակ հայը էդքան դարդ ու ցավ տանելուց հետո հարություն կառնի:
— Թե որ Քրիստոսը հայ է, Հուդան էլ հայ կլինի,- աչքի պոչը Պետրոսի կողմը պարզած ասաց Թաթոսը ու ինքն էլ ապշած իր ասածից՝ սուր զկռտաց՝ ձեռքը բերանին:
— Զահլա մի տար, զավզակ,- փնչաց Հակոբը: Նրա սրտով չէր սեղանից կտրող խոսք ու զրույցը ու Թաթոսի սմքած մատները, որ ախորժակ էին փակում: Ի նշան բողոքի, Հակոբը ափսեի մեջ նետեց մսի մի կտոր ու կռացավ վրան:
— Հա, Թաթոս, Հակոբը ճիշտ է ասում, ամեն բան մարդու երեսով չեն տա:
— Սիմոն ջան, տղերք ջան, ախր ի՞նչ կլինի, էդ բանը մի ասեք: Ախր, մեղք է, չէ՞: Հիմա էլ էդ անաստվածի անունն եք տալիս,- կուչ եկավ Հովհաննեսը՝ շշուկը շուրթին:
— Լավ, էլի, Հովհաննես…
— Հերիք է, էլի, այ մարդ…
— Եղիա, քո ողորմած պապը տերտեր էր, դու էդ բաները լավ գիտես: Մի ասա՝ տեսնենք, էդ պատմությունը ոնց եղավ:
— Հուդա Իսկարիովտացի կոչվածը գնաց քահանայապետերի մոտ ու ասաց. «Ի՞նչ կկամենաք ինձ տալ, որ ես նրան ձեզ մատնեմ»: Ու նրանք երեսուն արծաթ դրամ խոստացան նրան,- արտասանեց Եղիան իր ժառանգությունը:
Պետրոսը խնդաց.
— Երեսուն արծաթ: Մեր փողով էդ ինչքա՞ն կլինի:
— Մի երկու ամսվա աշխատավարձ երևի:
— Ավելի շատ…
— Ավելի քիչ…
— Մի հաշիվ է: Շատ էժան է ծախել շանորդին…
Հովսեփը հազաց կոկորդը թռած պատառից, գինի խմեց, ու թևքով սրբելով բեղի ծայրը՝ ծոր տվեց.
— Ես որ տեսնում եմ, էդ Քրիստոսը միամիտ մարդ է եղել:
— Միամիտ որ չլիներ՝ ո՞վ կհավատար:
Հովհաննեսը հարբած էր, լաց եղավ: Լացն էլ լացի նման լիներ, անարցունք խռխռաց: Պետրոսը դեմքը շուռ տվեց:
-Մի կողմից էլ Հովհաննեսը ճիշտ է ասում,- խոսեց Հովսեփը:- Ինչի՞ մերը լինի որ: Օտարինը մենք մեր ունեցածից շատ ենք սիրում:
— Մերն էլ ենք սիրում, երբ արդեն մերը չի,- գեղգեղաց Եղիան գլուխը շոյելով:
— Էս ի՞նչ է ասում, էս ի՞նչ է ասում: Այ մարդ, էդ ի՞նչ եք ասում,- կատաղեց Պետրոսը:- Աստված էլ տվեցին, տեր չկանգնեցինք:
— Պետրոս ջան, թե որ էդ մեզ համար լավ է, թող էդպես լինի, թե որ չէ՝ շառ ու փորձանքից հեռու,- մանևրեց Սիմոնը:
— Տո, ավել կտորը աչքդ կհանի՞,- որոտաց Պետրոսը՝ բռունցքներով սեղանը ծեծելով:
— Մեկ-մեկ հանում ա, Պետրոս ջան, մեկ-մեկ հանում ա,- չզիջեց Սիմոնը՝ լավաշի մի մեծ կտոր իր կողմը քաշելով:- Էս էինք մենք, հիմա էս ենք,- մի չոր փշրանք պոկելով՝ բերանը նետեց ու ծամեց ծուլորեն,- Քրիստոսն էս պատառին կարոտ չի:
Աղմկեցին, գոռգոռացին, Եղիան էլի արտասանեց, Հակոբը միս չթողեց սեղանին, Պետրոսը բաժակ ջարդեց, Սիմոնը ոչինչ չջարդեց, ու ժխորի մեջ կորավ¬գնաց Հովհաննեսի խեղդված մայունը. «Տղերք ջան, Պետրոս ջան…»:
Կեսգիշեր էր, երբ վեր կացան: Օրորվեցին, սայթաքեցին, բաներ հիշեցին, բաներ մոռացան ու գնացին, ինչպես քամու տարած խաշամ: Ավերակ սեղանին կռթնած Հովհաննեսը սթափվեց շշերը հավաքող կնոջ ձայնից.
— Վեր, այ մարդ, վեր, տուն գնա, քամի կառնի մեջքիդ, էլի պիտի տքտքաս:
— Սրտովս գնա, այ կնիկ…
— Էհ, Հովհաննես, ջուրն եկել, ջրաղացն է տանում, դու էլի…,- ձեռքը թափ տվեց,- ամեն բան կիսեցինք, էս մեկն էր մնացել:
Որթատունկի տերևների միջից լուսինը լուսապսակ էր նետել գինով ողողված հողին: Կիսվում էր ամառվա գիշերը:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆstariki

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ ԿՈՅԱԲԶԵԶՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

14 Apr

Կա մի այսպիսի շնչավոր՝ կոյաբզեզ է կոչվում: Երբեմն նրան նաև աղբաբզեզ են անվանում: Սնվում է գերազանցապես կենդանիների արտաթորանքով և գարշահոտ է արձակում: Եթե այդ բզեզին բաց թողնեք հրաշալի մարգագետնում, որտեղ ծաղկունք է ու գեղեցկություն, նա կփնտրտի, կքչփորի ու անպայման կգտնի աղտեղության որևէ փշրանք, իր քիմքին հաճո կղկղանքի մի հետք, որ հագուրդ տա մարմնի և էության պահանջներին: Դա է նրա բնույթը: Այդպես է նա գոյություն պահպանում:
Եվ քանի որ աշխարհը կատարյալ չէ, կոյաբզեզները երբեք քաղցած չեն մնում: Ու քանի որ փոքր են չափերով և նեղ է տեսադաշտը, աշխարհը նրանց համար դրախտային է սոսկ իր ստորին շերտերի մեջ, իսկ միակ վայելքը համառ ու համբերատար սպասումն է այն պահի, երբ որևէ մեկն իրենց առաջ կնետի զազիր կերակուրը և այդ վայրկյանը կդառնա նրանց ինքնակայացման հավաստիքը:

Հովիկ Չարխչյան0008-011-Navoznyj-zhuk

60 ՌՈՒԲԼԻ՝ ԿԻՆՈՅԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

10 Apr

1923 թվական: ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի նախագահ Ս. Լուկաշինը կանչում է իր մոտ Գլխքաղլուսվարչության նախագահ Դանիել Դզնունուն և հարցնում է նրան, թե ինչքան գումար է պետք հայկական կինոյի գործի հիմքը դնելու համար: Տեղեկանալով, որ նվազագույնը 3000 ռուբլի է պետք, Լուկաշինը մի երկտող է գրում և ասում է. «Սա կտաք լուսժողկոմ Մռավյանին ու նրանից կստանաք 100 ռուբլի: Ներկայումս ավել գումար չենք կարող տրամադրել»:
Իսկ հետո Մռավյանը, ով նախապես հեռախոսով բողոքել էր Լուկաշինին այդ անսպասելի ծախսի համար, իր հերթին կրճատում է գումարը և բաց է թողնում… 60 ռուբլի, կամ, ինչպես այն օրերին էր ընդունված ասել, 6 չերվոնեց: «Մեզ վրա դրված է 30 հազար որբերի խնամքը: Հիմա եկեք մտածենք Երևանում ամառային կինոթատրոն բացելու մասին: Միգուցե հետո կարողանանք ավելի շատ միջոցներ տրամադրել հայկական կինոյի ստեղծման համար»,- բացատրում է նա:
Երկու տարի անց էկրան բարձրացավ առաջին հայկական խաղարկային ֆիլմը՝ «Նամուսը»:

Հ. Չարխչյան

Այս կինոխցիկով նկարահանել են հայկական առաջին համր ֆիլմերը

Պետք է հասկանանք, թե ինչու չօգտագործվեց առավելագույն հզորությամբ զինտեխնիկան. Հովիկ Չարխչյան

10 Apr

NewsBook-ի զրուցակիցն է գրականագետ, 1996-98 թթ. ՀՀ ՊՆ լրատվության և քարոզչության վարչության պետի տեղակալ Հովիկ Չարխչյանը:

— Պարոն Չարխչյան, Սերժ Սարգսյանը Գերմանիայում հայտարարեց, որ մենք հակառակորդին դիմակայում ենք 80-ականների զենքերով: Ի՞նչ է սա նշանակում, որ մենք իմանալով, որ պատերազմի մեջ ենք, գումար չենք ունեցել կամ ունեցել ու չենք տրամադրել ԶՈւ զինանոցը թարմացնելու համար:

— Մինչ այս գործողությունները մեզ բազմիցս հավաստիացրել են, որ հայոց բանակը ստանում է նորագույն սպառազինություն՝ գիտության, տեխնոլոգիաների վերջին նորություններով համալրված: Տվյալներ էին տրամադրվում, թե որ զինատեսակը որ երկրից է ներկրվում, ու հիմա նախագահի նման հայտարարությունն առնվազն տարօրինակ է, այն էլ մարտական գործողությունների ժամանակ: Մյուս կողմից կա տպավորություն, որ Սերժ Սարգսյանի հայտարարությունը ոչ թե իրականությունն էր արձանագրում, այլ փորձում էր ռազմական գործողությունների պատկերն ավելի տպավորիչ երանգներով ներկայացնել, իսկ իրականում, որքան ես հասկացա, մեր կողմից օգտագործված զինատեսակներն այնքան էլ հին չէին, որքան կարող էր տպավորություն ստեղծվել: Ամեն դեպքում, կարծես թե փաստեցին, որ մեր ԶՈւ-ն այն աստիճան համալրված չէ, որքան մենք կցանկանայինք, իսկ վկայություններից մեկն այն է, որ այսօր համաժողովրդական դրամահավաք է զինտեխնիկա գնելու համար և նաև այն, որ ՌԴ-ի 200 միլիոնի վարկի դիմաց զենքերը դեռևս տեղ չեն հասել: Սրանք հարցեր են, որոնք շատ ավելի լուրջ ու փաստարկված պատասխաններ են ակնկալում, քան թե հիմնվենք ենթադրությունների ու կասկածների վրա: Կարծում եմ՝ վերջին 4-5 օրվա պատերազմից հետո ավելի լուրջ կվերաբերեն այս խնդիրներին:

— ՀՀ-ն այս կամ այն ծրագրի իրականացման համար միլիոնավոր վարկեր էր վերցրել, գումարներ ծախսել, բայց փաստն այն է, որ հայտարարվեց, թե մենք հին ռազմական տեխնիկա ունենք:

— Այս պատերազմը շոշափեց մեր հիվանդոտ տեղերից մեկը՝ պետական միջոցների մսխում և արդյունավետ օգտագործման խնդիր: Հիմա ինչ ինֆորմացիա կարդում են, հասկանում են, որ մարդիկ ավելի շատ այս խնդիրներին են ուշադրություն դարձնում, թե ինչու այս կամ այն ոլորտներում հսկայական ծախսեր կատարվեցին, մինչդեռ դրա դիմաց կարող էր արդիականացնել պաշտպանական համակարգը: Նկատեցի, որ նույնիսկ հիշել են 170 հազար արժողություն ունեցող չարաբաստիկ բիոզուգարանները, այնինչ դրանց փոխարեն կարելի է մի երկու անօդաչու սարք գնել:

— Այս ամենի համատեքստում ի՞նչ եք կարծում՝ արժե, որ շարունակվի եկեղեցաշինության մոլուցքը:

— Հիշենք Րաֆֆու խոսքերը, ով 150 տարի առաջ ասում էր` փոխանակ եկեղեցիներ կառուցելու պետք է բերդեր կառուցենք: Բայց չեմ կարծում, թե մեր մեծագույն ողբերգությունն այն է, որ մենք եկեղեցի, այլ ոչ թե բերդեր ենք կառուցում, համենայն դեպս, պետք է ամեն ինչ արվի չափի մեջ, քանի որ երբ չափի զգացողությունը խախտվում է, ապա դա անպայման իր վատ հետևանքները թողնում է: Ամեն դեպքում ես հակված եմ մտածելու, որ Հայաստանն ու Արցախը ներկա պահին անհրաժեշտ քաղաքականության զենքեր ունեն իրենց իրավունքներն ու սահմանները պաշտպանելու համար: Կարծում եմ, որ մեր կողմը ընդամենն իր ունեցածն առավելագույն կերպով չօգտագործեց՝ ելնելով իրավիճակից: Եթե իրադարձությունները շատ ավելի հեռու գնային, ապա մենք առիթ կունենայինք տեսնելու մեր իրական ուժի ծավալներն ու հզորությունը: Ես այսպես եմ կարծում և չեմ ցանկանում իրավիճակն այդքան ողբերգական գույներով ներկայացնել, թե մենք պատերազմի գնացինք պարսատիկներով, հաստատ այդպես չէր: Սակայն պետք է նաև փորձեն հասկանալ, թե ինչո՞ւ չօգտագործվեց առավելագույն հզորությամբ զինտեխնիկան, քանի որ սա էլ հարց է, որ պետք է պատասխան ստանա: Ես լավ հասկանում եմ, որ հիմա էմոցիոնալ դաշտը բարձրացել է վերին շերտ և մի փոքր ժամանակ է պետք, որպեսզի կրքերը հանդարտվեն, ու մենք անցած 4 օրերի իրադարձությունները մի փոքր ավելի սթափ և ռեալ գնահատենք:

— Այս պահին մեզ մոտ սրվել է հակառուսական տրամադրվածությունը, նույնիսկ մարդիկ, ովքեր կողմ են արտահայտվել ԵՏՄ-ին, հիմա այլ բան են ասում: Ի՞նչ եք կարծում՝ ՌԴ-ն դասեր կքաղի, կմտածի, որ տարածաշրջանում իր վերջին դաշնակցին է կորցնում, թե պատմությունը կկրկնվի, և ՌԴ-ն, ինչպես Արցախյան գոյամարտի ժամանակ, աջակցում էր Ադրբեջանին, այնպես էլ կշարունակի հիմա:

— Իմ տպավորությունն այլ է, քանի որ այս պահին ես ոչ թե հակառուսական տրամադրություն են տեսնում, որքան վատ տրամադրվածություն մեր արտաքին քաղաքականության դեմ: Խոսքն ավելի շատ գնում է այն մասին, որ մենք սխալ ենք կառուցել մեր արտաքին քաղաքականությունը, ոչ թե հասցեագրված է կոնկրետ երկրի: Եթե մենք ակնկալիքներ ենք ունցել ինչ-որ երկրից և դրանք չեն արդարացվել, գուցե մեղավորն ինքներս ենք, որ չափից ավելին ենք սպասել և հիմա դա չենք ստանում, այլ ոչ թե նրանք, ովքեր պետք է գային ու մեզ հովանավորեին կամ օգնության ձեռք մեկնեին: Կարծում եմ՝ մենք պետք է մի փոքր ավելի լրջանանք և շեշտենք, որ կա ազգային և պետական շահ, արժանապատվություն, որպեսզի ամեն անգամ վիրավորվածի ու մոռացվածի կարգավիճակում չհայտնվենք: Պետք է մի քիչ ավելի խելացի լինենք, ուշադիր ընտրենք այն խմբերը, որոնց անդամակցում ենք, այն դաշինքներն, որոնց անդամակցում ենք և ամեն պատահական փաստաթղթի տակ չստորագրենք՝ չիմանալով, թե իրականում ինչ է մեզ սպասում: Հիմա շատ բաներ կարող են գրել ՌԴ-ի, Բելոռուսի, Ղազախստանի և մյուսների հասցեին, սակայն դրանից բան չի փոխվում և մեր վիճակը չի լավանում, այլ ավելի ճիշտ կլինի մի քիչ լրջանանք և մտածենք, թե այս ամեն ինչից հետո ինչպես են շարունակելու կառուցել մեր արտաքին քաղաքականությունը:

— Անկախ ամեն ինչից` ի՞նչ եք կարծում՝ պատմության կրկնություն կլինի նույն ՌԴ-ի պահվածքի հարցում, ինչպես եղավ Արցախի ազատագրական շարժման ժամանակ:

— Պատմությունը մի վատ սովորություն ունի, այն է` անընդհատ կրկնվելու, մոռացվածը դարձյալ վերհիշելու սովորությունը: Ընդունված է ասել, որ մարդիկ միայն իրենց սխալներից են դասեր քաղում, սակայն կարծես թե ոչ մի դաս էլ չեն քաղում, այլ ամեն ժամանակաշրջան գալիս են ու նորից մատը դնում են ցավոտ վերքի վրա և կրկին հիշեցնում, թե ինչն ինչպես պետք է անեինք ու չենք արել: Միակ ուրախալի և ոգևորող հանգամանքն այն է, որ ներկա պահին մեր երկրում համախմբվածության այնպիսի աստիճան գոյություն ունի, որով, նույնիսկ, կարելի է սարեր շուռ տալ ու չօգտագործել այս պահի տրամադրությունները, համաժողովրդավարական միասնությունը կլինի մեր մեծագույն բացթողումներից, իսկ մնացած բոլոր խնդիրները ժամանակին լուծվող խնդիրներ են: Կորցնել ժողովրդի վստահությունը հերթական անգամ, նորից հասցնել հիասթափության դա ոչ մի կերպ որևէ մեկին երբեք չի ներվի: Միևնույն ժամանակ ես կարծում եմ, որ պետք է լինեն պատժվողներ, քանի որ այս ընթացքում ունեցանք ձեռքբերումներ, բայց ունեցանք նաև բացթողումներ: Այս ամենը պետք է դիտարկել և հասկանալ` որտեղ էին սխալները, ովքեր էին սխալների պատասխանատուները, քանի որ եթե հիմա չպատժենք սխալների մեղավորներին, ուրեմն՝ վաղը նորից ենք սխալվելու:

— Ռազմական գործողությունները նախկին 4 օրերի նման հուժկու չեն, բայց այսօր խոսվում է Արցախում խաղաղապահ զորքեր տեղակայելու մասին: Ձեր գնահատականը` որքանո՞վ է ճիշտ, որ այսքան տղաների զոհվելուց հետո այդ հողը խաղաղապահ ուժերի վերահսկողության տակ անցնի:

— Մեծագույն սխալ է և դրա մասին, նույնիսկ, երկրորդ կարծիք լինել չի կարող, քանի որ ցանկացած օտար զինվորի ներկայությունը մեր երկրի տարածքում, դա արդեն վատ է մեր ազգային անվտանգության համար: Ես չեմ կարծում, որ մենք այնքան անհույս վիճակում ենք կամ կորցրել ենք ինքներս մեզ պաշտպանելու կարողությունը, որ մեր տարածքը միայն կարող են խաղաղապահ ուժերը վերահսկել: Խաղաղապահ ուժերին բերում են ծայրահեղ դեպքերում, երբ իրավիճակը անվերահսկելի է և այլևս տեղի ուժերն ի զորու չեն լուծել իրենց առջև դրված խնդիրները: Այսօր մենք շատ լավ ապացուցեցինք, որ պատրաստ էինք դիմանալ այդ հզոր ու անակնկալ հարվածին և հսկայական կորուստներ էլ չունեցանք՝ տարածքային իմաստով: Այս դեպքում ի՞նչ խնդիր պետք է լուծի խաղաղապահ զորքն այս տարածքում, ես կոնկրետ ոչ մի կերպ չեմ հասկանում: Այս խոսակցությունների մեջ ավելի շատ տեսնում եմ 3-րդ երկրների միտումն իրենց զինուժն այս տարածաշրջանում տեղակայելու մեծ ցանկությամբ:

Հարցազրույցը՝ Անի Արամիes-1

Նյութի աղբյուրը ` Newsbook.am

ԶՈՐԱՑ ԵՐԿԻՐ

5 Apr

Չկա այնպիսի դիրք, խրամատ, ճակատային գիծ, որ գտնվի մեզնից ապահով հեռավորության վրա: Վտանգն աշխարհագրություն չունի, ինչպես որ քարտեզագրված չէ մեր սերն այս հողի հանդեպ: Եվ դրա համար առաջնագիծն այսօր անցնում է նաև Երևանի փողոցներով, մեր տան բակով, մեր բոլորիս սրտերի միջով: Եվ դրա համար զինվոր լինելն այլևս մասնագիտություն չէ, այլ քաղաքացիություն:
Ես այդ զինվորներին տեսնում եմ ամենուր: Ես տեսա այդ զինվոր տղաներին ու աղջիկներին, երբ Մաշտոցի պուրակում օգնություն էին հավաքում բանակի համար: Ես տեսա զինվոր բժիշկներին, երբ վիրահատարան էին մտնում՝ կյանքեր փրկելու: Ես տեսա զինվոր հողագործների, որ վաղվա հացն են աճեցնում երկրի համար: Տեսա զինվոր լրագրողների, որ ճշմարտությունն են դուրս բերում կեղծիքի միջից: Բազում- բազում զինվորների տեսա՝ ամեն մեկն՝ իր զենքի հետ, ամեն մեկն՝ իր դիտակետում: Ու մեր բանակը տասնապատկվեց, ու մեր զենքերը դարձան ահեղ, ու մեր կամքը՝ հաղթանակի դատապարտված… Ու մեր Հայրենիքը՝ Երկիր Զորաց:

Հովիկ Չարխչյան 77777

Հանդիպում գրականագետ Հովիկ Չարխչյանի հետ

26 Mar

Հանդիպում գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանի հետ: Գյումրի, մարտի 24, 2016 թ.

ՄԻ ՓՈՔՐԻԿ ՃՇՏՈՒՄ

13 Mar

1923 թվականի մարտի 23-ին Մոսկվայում վախճանվեց Հովհաննես Թումանյանը: Նրա մարմինը տեղափոխվեց Թիֆլիս և ապրիլի 15-ին կայացավ հուղարկավորությունը: Հայաստանից Վրաստան մեկնեց պաշտոնական պատվիրակություն: Այդ մասին «Արմենտա» հեռագրական գործակալությունը հատուկ տեղեկատվություն հրապարակեց: Հաղորդագրության տեքստում մասնավորապես ասվում էր. «Երևանում գտնված գրողներն ու արվեստագետները որոշել են բանաստեղծի թաղմանը Թիֆլիս պատգամավորություն ուղարկել հետևյալ կազմով. ընկ. Մ. Սարյան, Ց. Խանզադյան, որ միաժամանակ նաև համալսարանի ներկայացուցիչն է և Ե. Չարենց: Պատգամավորությունը այսօր առավոտյան՝ ապրիլի 13-ին մեկնեց Թիֆլիս»:
Համաձայն այս վկայության, Չարենցը մասնակցել է Թումանյանի թաղմանը: Բայց արդյո՞ք դա այդպես է: Բանն այն է, որ ապրիլի 15-ին, ժամը 12-ին, այսինքն ճիշտ այն ժամանակ, երբ Թումանյանի աճյունն իր վերջին ճանապարհն էր անցնում, Երևանի պետական թանգարանի դահլիճում ընթանում էր Ամենայն Հայոց բանաստեղծի հիշատակին նվիրված քաղաքացիական հոգեհանգստ: «Խորհրդային Հայաստան» թերթը ապրիլի 17-ի համարում ներկայացրել է այդ արարողության մանրամասները: Հրապարակելով ժողկոմ Ասքանազ Մռավյանի ելույթը՝ հոդվածագիրն այնուհետև գրել է. «Նույն իմաստով արտահայտվեց նաև ընկ. Եղիշե Չարենցը Հայաստանի գրողների և արվեստագետների կողմից: Նա հատկապես ցանկություն հայտնեց, որ ներկայիս գրողները յուրացնեն Հ. Թումանյանի ավանդը…»:
Ստացվում է, որ Չարենցն իրականում Թիֆլիս չի մեկնել: Իսկ թե ի՞նչն էր պատճառը, որ բանաստեղծը վերջին պահին հրաժարվել է այդ ուղևորությունից ու ի՞նչ հիմքով էր հեռագրական գործակալությունը վկայում նրա մեկնումը, առայժմ հայտնի չէ:

© Հովիկ Չարխչյան11700877_10202862909774090_1771284148538605615_n

ՆԱԽԱՐԱՐԻ ՋՈՒԹԱԿԻ ՍՈՆԱՏԸ

5 Mar

1997 թվականի հունիսին Արմավիրի ուսումնավարժական կենտրոնում էինք: Գումարտակների հրամանատարների ընդլայնված խորհրդակցություն էր: Պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանը եկավ բավականին բարձր տրամադրությամբ, երկար խոսեց, մի շարք հանձնարարականներ տվեց:
Երբ հանդիպումն ավարտվում էր, նախարարը ներկաներին խնդրեց դահլիճը չլքել: Այդ պահին ներս բերեցին մի արկղ ու հանձնեցին նրան: Վազգենը բացեց այն ու պարզվեց, որ արկղը լցված էր ձայներիզներով: Մինչ հավաքվածները տարակուսած իրար էին նայում, նա վեր կացավ ու սկսեց յուրաքանչյուր սպայի մեկական ձայներիզ նվիրել: Այդ անակնկալին պիտի հաջորդեր երկրորդը, երբ զինվորականները կիմանային, որ ձայներիզների վրա ձայնագրված էին երաժիշտ Քիմ Քաշքաշյանի սոնատները ջութակի համար, ինչպես նաև «Լյուբե» խմբի «Комбат» երգը:
Նախարարական հրաման կար՝ պարտադիր լսել:

Հովիկ Չարխչյան_5MWsy0YV18

Քանի որ պետության վրա հույս դնելու չէ․ Հովիկ Չարխչյան

29 Feb

Գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը վերջին 20-25 տարվա ընթացքում չի հիշում մի դեպք, երբ պետությունը մշակութային որևէ արժեք ձեռք բերած լինի: Հետևապես, նրա համոզմամբ, պետության վրա այս առումով չարժե հույս դնել: NewsBook-ի թղթակցի հետ զրույցում նշելով, որ ինքը շատ ուրախ է «Ինտելեկտուալ Ռենեսանս» հիմնադրամի կողմից Վիլյամ Սարոյանի առանձնատունը գնելու կապակցությամբ՝ գրականագետը նկատեց՝ պետությունը մշտապես պատճառաբանում է, թե մշակութային այս կամ այն նմուշը ձեռք բերելու համար միջոցներ չունի և հույսը դնում է բարեգործների վրա։ «Հենց նրանք են ժամանակ առ ժամանակ նման ձեռքբերումներով ուրախացնում բոլորիս։ «Ինտելեկտուալ Ռենեսանսի» հիմնադիր Արթուր Ջանիբեկյանը մի քանի տարի առաջ աճուրդներից մեկում կարողացավ գնել և Հայաստան վերադարձնել Նարեկացու ձեռագրերից մեկը»,- ասաց Հովիկ Չարխչյանը: Գրականագետը նաև հիշեցրեց, որ առժամանակ առաջ հոր ձեռագրերը վաճառելու և նրա անվան թանգարան հիմնելու գաղափարով հանդես եկավ Համո Սահյանի որդին, իսկ պետությունը փոխանակ կոնկրետ քայլեր ձեռնարկելուն՝ «լեզու գտան» մեծ գրողի որդու հետ, որպեսզի նա այդ քայլին չդիմի։ «Քանի որ պետության վրա հույս դնելու չէ, պետք է կարողանանք գոնե նման նախագծերում ներգրավել գործարարներին, համոզել նրանց հսկայական միջոցներ ներդնել ոչ թե շքեղ հրավառությունների ու անիմաստ տոնակատարությունների վրա, այլ ծառայեցնել մշակութային նպատակներին»,- ասաց Հովիկ Չարխչյանը: Հիշեցնենք, որ «Ինտելեկտուալ Ռենեսանս» հիմնադրամը գնել է Վիլյամ Սարոյանի առանձնատունը։ Նախատեսվում է, որ տուն-թանգարանում կազմակերպվելու են գրական երեկոներ, փառատոններ և այլ մշակութային միջոցառումներ: «Ինտելեկտուալ Ռենենսանս» հիմնադրամը մշակում է և շուտով կներկայացնի տուն-թանգարանի վերակառուցման նախագիծն ու գործունեության պլանը: Նյութի աղբյուրը ` Newsbook.amhov-1

«ԱՆՈՒՇԸ» ՉԴԱՐՁԱՎ ԱՌԱՋԻՆԸ

19 Feb

Հայկական առաջին գեղարվեստական կինոնկարը «Նամուսն» է՝ նկարահանված 1924 թվականին: Սակայն պարզվում է, որ առաջինը կարող էր դառնալ «Անուշը»՝ ըստ Հովհաննես Թումանյանի համանուն պոեմի: Եվ այդ նախաձեռնության հեղինակը եղել է ոչ այլ ոք, քան Վահրամ Փափազյանը: 1922 թվականի վերջին նա իր շուրջն է համախմբում կինոգործին հմուտ եզակի մասնագետների ու դերասանների և այդ փոքր խմբով կարողանում է հիմքեր ստեղծել այն օրերի Հայաստանի պայմաններում աննախադեպ և համարձակ մտահղացման համար: Իսկ 1923 թվականի հունվարին մամուլն արդեն տեղեկացնում էր. «Կենտրոնական բանվորական ակումբի վարչությունը ձեռնարկել է բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի «Անուշ» պոեմայի նկարմանը կինոյի ժապավենի վրա: Նախնական աշխատանքները սկսված են դերասան Վահրամ Փափազյանի ղեկավարությամբ:
Ժապավենը նկարվելու է Լոռիում փետրվարին՝ ձմռան եղանակները, իսկ գարնանը՝ Վարդավառի և մնացյալ մասերը: Միջոցներ են ձեռք առնվում գործը բարձր գեղարվեստական դարձնելու»:
Ցավոք, այդ ծրագրին վիճակված չէր իրականություն դառնալ: Իսկ «Անուշ» խաղարկային ֆիլմն առաջին անգամ էկրան բարձրացավ 1930 թվականին, բայց այս անգամ արդեն բոլորովին այլ արվեստագետների ջանքերով:

©Հովիկ Չարխչյանpizap.com14558438141371

ՍՎԻՆԱՀԱՐ ՄԱՇՏՈՑԸ

17 Feb

Գյուղը դիմադրում էր համառորեն, մինչև վերջին շունչը: Բայց ուժերն անհավասար էին, և թշնամու հրոսակները ներխուժեցին բնակավայր ու կոտորեցին բոլորին: Երբ նրանք հեռացան, ջարդից փրկվածները ետ եկան, որ ավերված ու մոխրացած տներից դուրս բերեն իրենց հարազատների դիերն ու հողին հանձնեն: Նրանց հետ էր նաև Ներսես եպիսկոպոս Դանիելյանը: Եվ ահա այս ականատես հոգևորականը պատմում է, որ սպանվածների մեջ գտնում են նաև Տեր Պետրոսի հոշոտված մարմինը:
Երբ քահանային պատանքելու համար փորձում են հանել նրա վերարկուն ու պարեգոտը, հանկարծ հագուստի տակ հայտնաբերում են կրծքին սեղմված ու արյունոտված մի Մաշտոց: Տեր Հայրը իր մարմնով ծածկել էր ծիսարանը, սակայն թշնամու սվինը խոցել էր ոչ միայն նրան, այլև գիրքը:
Ասում են, որ իր տեսածից ցնցված եպիսկոպոսը սվինահար Մաշտոցը վերցնում է իր հետ և շրջում է գյուղեգյուղ՝ դա ցույց տալով ապրողներին ու դրանով մկրտելով մանուկներին: Ասում են նաև, որ նրա մկրտած առաջին նորածնի անունը դնում են Սվին:
Գյուղը, որտեղ կյանքի գնով փրկում էին գիրքը, Ադանայի մոտ գտնվող Հասան Բեյլի բնակավայրն էր: Իսկ Սվինահար Մաշտոցի մասին պատմում են, որ այն հանձնել են Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկսարանին այն բանից հետո, երբ կոտորածների զոհ դարձավ նաև Ներսես եպիսկոպոսը: Սակայն, որոշ տեղեկություների համաձայն, վիրավոր գիրքն այլևս չկա:

© Հովիկ ՉարխչյանСуренянц,_«Попранная_святыня»,_1895

ԳԵՂԱԳԵՏԻ ՊԱՏԱՍԽԱՆ

15 Feb

1921 թվականին Հայաստանի կառավարությունը հայրենիք հրավիրեց երգահան ու երաժշտագետ Ռոմանոս Մելիքյանին՝ Երևանում երաժշտական ստուդիա հիմնելու նպաստակով (այդ ստուդիան էր, որ 1923 թվականին դարձավ կոնսերվատորիա): Մելիքյանը եկավ: Մեկ տարի անց նա արդեն ոչ միայն նշանակալի հաջողություններ ուներ, այլև բազմաթիվ թշնամիներ:
Առաջին իսկ պահից հարձակումն անողոք էր: Երգահանին մեղադրում էին հազար ու մի հանցանքների համար, նրան անվանում էին հակահեղափոխական և կոչ էին անում լայնածավալ պայքար սկսել բոլոր կարգի Ռոմանոսների դեմ: Սակայն այդ «մեղանչումների» շարքում մեկն առանձնահատուկ էր: Բանսարկուները գրում էին, թե իբր «քաղաքացի Մելիքյանը ամեն ջանք գործ է դնում ստուդիայում ընդունելու բուրժուազիայի որդիներին՝ դուրս հանելով այն աշակերտներին, որոնք չքավոր են կամ որբ»: Այնուհետև գալիս էր ամենազավեշտալին: Գրում էին, որ եթե աշակերտներից որևէ մեկը կրծքին կարմիր աստղ է փակցնում, Ռոմանոս Մելիքյանն անմիջապես դրան վտարում է ստուդիայից, և ապա՝ «Խորհրդային կարգերում, խորհրդային հիմնարկի մեջ Մելիքյանը թույլ չի տալիս և ոչ մի աշակերտի, որ իրեն ընկեր անվանեն»:
Գործած ու չգործած «մեղքերի» ցանկը երկար էր: Եկել էր պահը, որ երգահանը կամ պիտի ընդուներ դրանք, կամ հերքեր: Եվ ահա նա հանդես է գալիս պատասխան խոսքով: Դա մի կարճ գրառում էր՝ իր ծավալով բազում անգամներ զիջելով զազրախոսների երկարաշունչ հրապարակումներին: Այնտեղ ասվում էր. «Երաժշտական ստուդիան սոսկ մի դպրոց չէ, ուր պետք է կրթվեն մասսաները, այլ մի արհեստանոց, ուր պատրաստվում են այդ մասսաների համար երաժշտական կուլտուրայի աշխատավորներ, հետևաբար ստուդիա ընդունվում են այնպիսիները, որոնք երաժիշտ լինելու ակնհայտ տվյալներ ունեն և ցույց են տալիս այդ աշխատանքը կատարելու ցավ, անձնվիրություն, սեր և եռանդ…»:
Սա գեղագետի պատասխան էր, այն մարդու հավատամքը, ում համար արվեստի չափորոշիչները չեն ճանաչում դասային, սոցիալական ու գաղափարական բևեռացում: Եվ սակարկելի չէ այն, ինչ տրված է վերուստ:

© Հովիկ Չարխչյան

Romanos_Melikyan

ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ ՀԱՍՏԱՏ ՉԿԱ ՈՉ ՄԻ ԲԱՆ

9 Feb

Հայ միլիոնատեր, նշանավոր բարերար Միքայել Արամյանցն իր կյանքի ընթացքում հազարավոր մարդկանց է օգնության ձեռք մեկնել: Ներսիսյան դպրոցի մշտական հովանավորը, հարյուրավոր երիտասարդների կրթության գործի կազմակերպիչը, հայ մտավորականության բարեկամը, ազգային բազում հաստատությունների հիմնադիրը, գաղթականների համար ապաստաններ կառուցողը չէր կարող երևակայել, թե իրեն ինչ վախճան է սպասվում:
Իսկ վախճանը վրա հասավ խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո: Բոլշևիկներն Արամյանցից խլեցին ողջ ունեցվածքը, նրան էլ նետեցին իր իսկ կառուցած տան նկուղը, որտեղ էլ մահացավ 1922 թվականի դեկտեմբերին, ծայրահեղ թշվառության մեջ:
Պահպանվել է մի նամակ, որ գրել է նրա ազգականն այդ օրերին: Նամակում ասվում է. «Մի պիկանտ լուր Թիֆլիզից: Քեռիս՝ նշանավոր միլիոնատեր Արամյանցը, Թիֆլիսի մի մեծ հիվանդանոցի հիմնադիրը, որը տասնյակներով թոշակավոր ուսանողներ է պահել (անշուշտ, նաև հայ բոլշևիկ տղաներ), վախճանվել է երկար տառապելուց հետո, մի փոքրիկ, մութ նկուղի մեջ: 10-15-ի չափ հսկա տները խլել են ձեռքից: Ստիպված են եղել իր զգեստը ծախել՝ թաղման ծախսը հոգալու համար…»:

© Հովիկ Չարխչյան796_original

ԱՅՍՊԵՍ ԷԼ ԱՊՐԵՑԻՆՔ

8 Feb

Վեց տարեկան Սրապի հորը՝ ուսուցիչ Միհրդատ Տերտերյանին թուրքերը կախաղան հանեցին: Երեխան ընկավ որբանոց: Այնտեղ ամեն օր նրան շաքար էին տալիս: Չէր ուտում: Շաքարի կտորը շուկա էր տանում ու դրա դիմաց մանրադրամ էր վերցնում: Հավաքեց մոտ տասը դրախմա: Հետո մի օր լսեց, որ բարեգործական հիմնադրամը գումար է հանգանակում մանկատներին օգնելու համար: Վեց տարեկան Սրապը իր 10 դրախման տվեց, որ հանձնեն ուրիշ որբերի:
Ու այսպես էլ ապրեցինք:

© Հովիկ Չարխչյան011

ԿՈԹԱ ՍՈՒՐԲ ՆՇԱՆԸ

7 Feb

Երբ Մուրացանի «Առաքյալը» վիպակում հերոսը՝ Կամսարյանը այցելում է Սևանի կղզի, այլևայլ հնությունների շարքում նրան ցույց են տալիս կղզու ամենաթանկ մասունքը: «Միակ արժանիք ունեցողը` սեղանի առաջ դրված Կոթա սուրբ նշանն էր, որ հայտնի էր յուր բազմադարյան հնությամբ: Դա պարզ երկաթից շինված մի խաչ էր, կես կանգուն երկարությամբ և թևերին ուներ մի- մի հատ ոչ մեծագին քարեր: Աբեղաները բացատրեցին, որ այդ խաչը, ըստ ավանդության, պահում է յուր մեջ մի կտորը այն երկաթե տաշտի, որի մեջ կույս Մարիամն լողացնելիս է եղել մանուկ Հիսուսին և թե դա համարվում է Սևանա անապատի ամենամեծ սրբությունը»:
Նկարագրությունն անսխալ էր: Մասունքը Սևանա կղզում պահվել է դարեր շարունակ: Պատմիչները գրում են, որ 874 թ. այստեղ ուխտի է գալիս հայոց իշխանաց իշխան Աշոտը և հենց նա էլ բազում նվերների հետ վանք է բերում Կոթա Սուրբ Նշանը: Մասունքի մասին ականատեսների բազում վկայություններ են պահպանվել՝ սկսած 1661 թվականից, երբ թիֆլիսաբնակ Չթչյան եղբայրները ուխտի են գալիս կղզի և ստանձնում են տեղի կիսաքանդ եկեղեցու վերանորոգման հովանավորությունը: 1897-ին Գարեգին Հովսեփյանի ցուցումով ազգագրագետ Երվանդ Լալայանը ցուցակագրում է Սևանի շրջանի բոլոր սրբությունները, և դրանց շարքում էր նաև Սուրբ Նշանը:
Իսկ ահա մեկ այլ վկայություն էլ մեզ թողել է Վահան Աֆրիկյանը: Մեջբերեմ նրա հետաքրքրական պատմությունը. «… Առհասարակ ամառվա ընթացքում քիչ էր պատահում, որ այս սուրբ Նշան մասունքը վանքում լիներ, որովհետև հայկական գյուղերց գալիս և իբրև չարխափան տանում էին այն իրենց մոտ: Այդ անում էին մեծ մասամբ այն գյուղերը, որտեղ երաշտ, մուկ, ժանտախտ կամ առհասարակ որևէ աղետ էր պատահում:
Հիշում եմ, մի տարի Նոր Բայազետում սոսկալի երաշտ էր: Ամբողջ ամառվա ընթացքում մեկ կաթիլ անձրև չկար: Արևի ջերմությունից ծաղկավետ սարերը, կանաչազարդ դաշտերը չորացել, անապատի էին վերածվել: Քաղաքի բնակչության պահանջով Սևանից բերեցին «Սուրբ Նշան» մասունքը: Դիմավորման համար քաղաքից դուրս եկավ հոգևորական դասը՝ բազմահազար ժողովրդի հետ: Այդ ժամանակ երկնակամարի վրա սկսեցին ամպեր հավաքվել, ու երկինքը հետզհետե մթագնեց: Կրոնական արարողության ժամանակ, երբ հոգևորականությունը ժողովրդի հետ ծունկի եկավ և «Տէր Ողորմեա»-ն սկսեց երգել, սկսվեց անձրևը, իսկ վերադարձին մինչև մեր տուն հասնելը, սկսեց տեղատարափ անձրև թափվել: Թերևս այս երևույթը պատահմունք էր, բայց հավատացյալ ժողովուրդը նման երևույթներ պատահմուքով չի բացատրում…»:

© Հովիկ Չարխչյան69081_b

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԱՆԴՐԱՆԻԿԻՆ «ՓՈԽԱՐԻՆԵՑԻՆ»

4 Feb

1981 թվականին Նկարչի տանն առաջին անգամ ցուցադրվեց Գրիգոր Խանջյանի «Վարդանանք» կտավը: Տպավորությունը ցնցող էր: Ներկաներին հիացրել էին ոչ միայն ստեղծագործության հսկայական չափերը, կատարողական վարպետությունը, այլև այն անսպասելի լուծումը, որով Խանջյանն իր աշխատանքը դարձրել էր առավել քան յուրահատուկ: Ավարայրի դաշտում զինվորների կողքին մարտնչում էին նաև բոլոր ժամանակների հայ մեծերը, և դա ոչ միայն զենքի, այլև ոգու ու մտքի հերոսամարտ էր:
1985 թվականի սեպտեմբերի 26-ին «Վարդանանքը», արդեն գոբելենի տեսքով, առաջին անգամ ներկայացվեց Էջմիածնի վեհարանում: Եվ մարդիկ, ովքեր տեսել էին նախնական տարբերակը, ոչ անմիջապես նկատեցին երկու գործեի միջև առկա տարբերությունները: Իսկ տարբերություններ կային: Դրանցից առավել ընդգծվածը մի ցավալի փոփոխություն էր:
Բանն այն է, որ սկզբնապես կտավի վրա Վիլյամ Սարոյանի հարևանությամբ Անդրանիկ Օզանյանի տպավորիչ կիսադեմն էր պատկերվել: Իսկ ահա գոբելենի վրա Անդրանիկն այլևս չկար: Նրան փոխարինել էր երկարամորուս նետաձիգը: Թե ինչու էր Խանջյանը հեռացրել Զորավարին, այդ մասին ոչինչ չէր ասվում: Հավանաբար վերևներում ինչ-որ մեկին դեռ շարունակել էր հանգիստ չտալ մեծ նվիրյալի անմեռ հիշատակը,և «գաղափարապես վտանգավոր» այդ կերպարը ջնջվեց «Վարդանանքից»:

© Հովիկ Չարխչյան

256301_original

256520_original

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Map

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 4,919 other followers

%d bloggers like this: