Tag Archives: Հովիկ Չարխչյան

Առավոտը «Շանթում»

22 Feb

Գրքի տոնի կապակցությամբ զրույց «Առավոտը Շանթում» հեռուստահաղորդման ժամանակ: Փետրվարի 19, 2015 թ.:

Խոստովանություն

20 Feb

Ես սիրու՞մ եմ գիրքը: Ես դա չգիտեմ: Չեմ մտածել դրա մասին, որովհետև շնչելիս չես մտածում օդի հանդեպ քո զգացմունքների մասին, և քայլելիս էլ չես խորհում, թե ինչքան տարփանք կարող է լինել քո ոտնահետքերում, երբ դրանք հպվում են գետնին:   Չէ, հավանաբար չեմ սիրում, քանի որ գիրքն իմ ներսում միանգամայն այլ մղումներ է արթնացնում: Ես դառնում եմ շահամոլ ու հարստահարիչ, ես պատրատ եմ նրանից կորզել ամեն բան, պահել փակի տակ, չզիջել ոչ մեկին: Լավ գիրքը ինձ դարձնում է ագահ, վատը չարացնում է: Ուրիշի պահարանում տեսած գիրքն ինձ նախանձ է ներարկում, կորցրած գիրքն ինձ հուսահատության է մատնում: Վաճառվող գրքի հետ ես դառնում եմ վաշխառու, փոխանակելիս’ հաշվենկատ, նվիրելիս’ թալանված: Ինչպե՞ս ես կարող եմ սիրել մի բան, ում հետ մշտական վեճի մեջ եմ, ով իմ օրերը դարձնում է իրենը, իմ ժամանակը քառատում է, ինձ խլում է նրանցից, ում իսկապես սիրում եմ, ինձ վարակում է իր բացիլներով: Ես չեմ սիրում գիրքը: Ես նրա հիվանդն եմ:

Հովիկ Չարխչյան10923609_808084055893595_2471693606620386644_n

Արցախյան շարժումից մնաց այն, ինչ շահեցինք, իսկ շահեցինք անկախություն ու Ղարաբաղ. Հովիկ Չարխչյան

13 Feb

1988-ի փետրվարի 12-ին  Հադրութի հանրահավաքով  ու Հայկական ԽՍՀ-ին  ԼՂԻՄ վերամիավորման մասին ստորագրահավաքով սկսված ղարաբաղյան շարժման մասին գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը  Tert.am-ի հետ զրույցում ասաց. «Մնաց այն, ինչ շահեցինք: Իսկ շահեցինք   անկախություն, շահեցինք՝  Ղարաբաղ: Իհարկե,  մեծագույն կորուստներով, որոնց մասին մոռանալ պետք չէ, դրանք համարյա կարելի է դնել երկու հավասար նժարների վրա: Ու շատ ցավալի է, որ նման մեկնարկը նման վատ ավարտ ունեցավ, որովհետև այն, ինչին ձգտում էր այդ հսկայական զանգվածը, միասնական այդ կորիզը, այսօր դրանից հետք անգամ չի մնացել»։

-Դուք ղարաբաղյան շարժման ակտիվիստներից էիք. ի՞նչ եք հիշում՝ ինչպե՞ս և ի՞նչ հանգամանքներում մեր ժողովրդի ամենամեծ հատվածի հետ միասին 1988 թվականի փետրվարյան այս օրերին հայտնվեցիք Երևանի թատերական հրապարակում՝ դրան նախորդող բնապահպանական շարժումից անմիջապես հետո:

-Ղարաբաղյան շարժման մեկնարկի մասին շատ հետաքրքիր հանգամանքներում եմ իմացել. փետրվարի 20-ին, որը մենք համարում ենք Հայաստանում ղարաբաղյան շարժման սկիզբ, այդ օրը կնոջս ծննդյան օրն է նաև և այդ օրը մեր տանը նշում էինք ու մեր հյուրերից էր Վազգեն Սարգսյանը ու  ինքը մեզ ասաց, որ լուրեր ունի, որ Երևանում մեծ շարժում է սկսվել, որ մարդիկ հավաքվում են հրապարակներում, պահանջում են Ղարաբաղի հետ միավորում: Ու այդ ժամանակ առաջին անգամ իմացանք , որ Ղարաբաղում էդպիսի նիստեր են գումարվել,  որոշումներ են կայացվել  (Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի և Լեռնային Ղարաբաղի ազգային խորհրդի որոշումը՝  Հայկական ԽՍՀ-ի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին), որովհետև այդ կարգի ինֆորմացիա չկար, և մամուլն այդ մասին ոչինչ չէր գրում: Ու հենց այդտեղ՝ սեղանի մոտ, որոշեցինք առավոտյան մեկնել Երևան ու հասկանալ, թե ինչ է  կատարվում։ Առավոտյան գնացինք ու հետագա օրերին՝ մոտ մեկ շաբաթից ավելի մնացինք Երևանում: Եվ այն, ինչ կատարվում էր քաղաքում, ինչ կատարվում էր Ազատության հրապարակում,  այդ բոլորը մեր պատկերացումներից պարզապես վեր էր: Աննկարագրելի մի բան, որը ո՛չ կարող էինք ենթադրել, ո՛չ կարող էինք կռահել, ո՛չ կարող էինք գուշակել ու մեր մտքով էլ նախկինում չէր կարող անցնել, որ Հայաստանում հնարավոր է նման բան, նման շարժում:

-Մարդիկ հիմա արդեն սովորել են «հրապարակի  էներգետիկա» կոչվող տերմինին, Ձեր կարծիքով ի՞նչն էր խորհրդային 70 տարիների ձևավորված մարդուն՝ ավագ ու երիտասարդ սերնդին, ուսանողությանը կանչում հրապարակ, հմայում, ստիպում, որ այնտեղ օրեր ու գիշերներ լուսացնեն: Այսինքն՝ նկատի ունեմ, որ այդ մարդիկ ներկայիս քաղաքացիական ակտիվիստները չէին, լրիվ այլ դաստիրակություն ստացած ու արժեքային համակարգ ունեցող մարդիկ էին:

-Թատերական հրապարակի ողջ հմայքը հենց նրանում էր, որ  ամեն ինչ միանգամայն նոր էր, միանգամայն անսպասելի, ապշեցուցիչ  ընկալումներով: Եվ առաջին անգամ մարդիկ հասկացան, որ իրենք կարող են խոսել, որ իրենք ուժ են և իրենց հետ կարող են հաշվի նստել: Առաջին անգամ տեսան առաջնորդներ հրապարակում, հարթակի վրա, նրանց, ում համակրում ու հավատում էին, այլ ոչ թե նրանց, ում նշանակում էին կամ բերում-պարտադրում: Առաջին անգամ նկատեցին, որ կարելի է խոսք ասել, և այդ խոսքը կարող է լսելի ու ընկալելի լինի: Այն ժամանակ կային նաև մարդիկ, ովքեր զգուշավորներ էին և կային մարդիկ, ովքեր ծայրահեղականներ էին, էսպես՝ պայմանական բնորոշումներով եթե ներկայացնենք: Այսինքն՝ մարդկանց խմբեր, որոնք կարծում էին, որ այդ ամեն ինչը պետք է շատ զգույշ անել, պահանջները շատ զգուշորեն ներկայացնել, և նրանք, որպես կանոն, հրապարակ էին գալիս Գորբաչովի լուսանկարով կամ ԽՍՀՄ կազմում մնալու կարգախոսներով: Եվ կային մարդիկ, ովքեր իրենց հետ եռագույն դրոշներ էին բերում, բարձրաձայն խոսում անկախության մասին: Ասեմ, որ 88-ի փետրվարին անկախության մասին խոսակցությունները  արտառոց էին, որովհետև  որևէ մեկի մտքով չէր անցնում քայլ անել այդ սահմանից այն կողմ: Եվ ամբողջ ուշադրությունը բուն ղարաբաղյան խնդիրն էր: Ու մարդկանց մի հսկայական զանգված հավատում էր, որ դա կարելի է լուծել խաղաղ եղանակով՝ պարզապես բավական է պահանջեն, բարձրաձայնեն և մոսկվաներում անմիջապես կընկալեն, կհասկանան: Ու հետո եկան նաև հիասթափության օրերը,  երբ «Պրավդայում» առաջին անգամ նյութեր տպագրվեցին երևանյան ցույցերի մասին ու ժողովրդին բնորոշեցին որպես ծայրահեղականներ,մի ամբոխ, որը չգիտես ինչեր է  պահանջում: Մարդիկ շատ վիրավորված էին: Ասեմ, որ շարժման օրերին մարդիկ հենց Ձեր ասած այնպիսի էներգետիկայով էին լեցուն, այնպես էին լիցքավորված, որ այլևս անհնար էր  այն նրանցից հանելը: Ես տեսել եմ Արարատից Երևան 40-50 կիլոմետր ոտքով եկող հսկայական զանգվածի՝ երեխաներ, տարեց մարդիկ, պլակատներով, դրոշակներով, երգերով… և փետրվար էր՝ ցուրտ, ձյուն, սառնամանիք, բայց մարդիկ էնպես հասան Երևան, ասես մի փոքրիկ ճանապարհ էին կտրել: Եվ այդ ոգևորությունը նրանց նաև մեծ ֆիզիկական ուժ էր տալիս, և ասեմ, որ այդ ամեն ինչը բնության բոլոր կարգերի դեմ էր:

-Մեզ մոտ կան մտավորականներ, որոնք դեմքի բազմանշանակ արտահայտությամբ կարող են ասել օրինակ՝ ես չեմ սիրում Թատերական հրապարակը: Ինչո՞ւ հետագայում այդ հրապարակը վարկաբեկվեց, չնայած հիմա էլ որևէ լուրջ բողոքի ակցիա առանց Ազատության հրապարակի չի անցնում:

-Ցանկացած լավ բան, երբ վերածվում է շահեր կորզելու միջոցի և կամ՝ առևտրի առարկայի, անմիջապես արժեզրկվում, վարկաբեկվում է: Շատ հասկանալի է, որ այդ հսկայական զանգվածների մեջ անպայման պետք է լինեին մարդիկ, որոնք պետք է  շատ ավելի «խորամանկ» գտնվեին կամ շատ ավելի արագ կողմնորոշվեին, որ այդ զարգացումներից կարելի է նաև շահել և խաղալ լրիվ ուրիշ լարերի վրա: Ոչ այն լարերի վրա, որոնցով ժողովուրդը դուրս էր եկել հրապարակ: Աշխարհի պատմությունն է ցույց տալիս, որ ցանկացած  հեղափոխությանը հաջորդում է ռեակցիայի ժամանակաշրջանը, ճգնաժամային ժամանակները: Նույնն էլ կատարվեց մեզ մոտ, ինչի հետևանքները տեսանք, ճաշակեցինք: Բայց երբ ամեն ինչը նայում ես ընդհանուր պատկերի մեջ, հասկանալի է, որ այդ բացասական երևույթները մղվում են երկրորդ պլան ու մնում է այն, ինչ շահեցինք, իսկ շահեցինք   անկախություն, շահեցինք՝  Ղարաբաղ: Իհարկե, մեծագույն կորուստներով, որոնց մասին մոռանալ պետք չէ, դրանք համարյա կարելի է դնել երկու հավասար նժարների վրա: Ու շատ ցավալի է, որ նման մեկնարկը նման վատ ավարտ ունեցավ, որովհետև այն, ինչին ձգտում էր այդ հսկայական զանգվածը, միասնական այդ կորիզը, այսօր դրանից հետք անգամ չի մնացել:

Հարցազրույցը` Անուշ Դաշտենցի

Tert.am 12.02.2015 թ.asas.thumb

Մարդուն պահելն է հերոսություն. երկիրն առանց մարդու դատարկ արոտավայր է…

10 Feb

Արցախյան շարժման 27- ամյակի առիթով  Times.am-ը կներկայացնի հարցազրույցների շարք՝ «Դեպի միացում»  կամ  «Բաժանում  միացումից հետո» վերտառությամբ: Զրուցակիցները լինելու են տարբեր ոլորտի ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ շարքային քաղաքացի, ով  մասնակից է  եղել  շարժմանը,  «միացման» ցույցերինՇարքի  առաջին հարցազրույցը գրող, գրականագետ ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆԻ հետ է, ով 1996-98-ին եղել է ՀՀ պաշտպանության նախարարության լրատվության ու քարոզչության վարչության պետի տեղակալ։

-1988 թվականի  փետրվարի 12-ին Ստեփանակերտում տեղի ունեցավ ժողովրդական առաջին զանգվածային ցույցը՝ ԼՂԻՄ-ը Հայաստանի հետ վերամիավորվելու պահանջով:  Իսկ  արդեն փետրվարի 20-ին ԼՂԻՄ-ի ժողովրդական պատգամավորների մարզային խորհուրդը որոշում ընդունեց անջատվել Ադրբեջանից և վերամիավորվել ՄայրՀայրենիքի` Հայաստանի հետ և տեղի ունեցավ  արցախյան առաջին ցույցը Երևանում: Ավելի ուշ՝ 1989-ի դեկտեմբերի մեկին Երևանում կայացած ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի և ԼՂԻՄ Ազգային խորհրդի միացյալ նիստում ընդունվեց պատմական որոշում` Հայաստանի հետ Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին: Բայց հետո երբեմնի Ազատության հրապարակում հնչող «Միացումից» հեռացանք և ունեցանք Անկախ Արցախ և Անկախ Հայաստանի Հանրապետություն: Այն ժամանակվա իշխանությունների և դրան հաջորդածների ներկայացուցիչները, քաղաքական շրջանակները տվել են  «Միացումից» շեղման քաղաքական,  ռազմական կամ  ռազմաքաղաքական հիմնավորումները: Ըստ Ձեզ՝ կա՞ր սրա նաև հասարա-քաղաքական կողմը, այլ պատճառներ:

-Սովորաբար 88-ի շարժման այսպիսի բնորոշումներ կան՝ Անկախության համար պայքար, զարթոնքի ժամանակաշրջան և այլնԲայց մի հանգամանք կա, որն անտեսվել է, այն է՝ ովքե՞ր էին Անկախության համար պայքարողները: Դա մի սերունդ էր, որին ներարկվել էր  խորհրդային գաղափարախոսություն, բայց նրանք ոտքի կանգնեցին և պահանջեցին այն ամենը, ինչն ունեցանք: Սա ապացուցում է, որ քարոզչությունը, գաղափարախոսությունը  և  մնացածը մեծ հաշվով  դատարկ  բաներ  են: Եթե քո արյան մեջ գենետիկան նստած է այն, ինչը ստիպում  է այդպիսին լինելաշխարհում ոչ մի գործոն չի կարող քեզ վրա ազդել  կամ  մեղմել ցանկությունդ: Իսկ ինչո՞ւ հրաժարվեցինքորովհետև  հոգևոր աշխարհից  անցում կատարեցինք դեպի նյութականը: Ի վերջո, բացի մարդկային հարաբերություններից կան նաև առևտրային, ֆինանսական հարաբերություններ, սեփականության ապահովման խնդիրներ: Եվ այդ ժամանակ հայրենիքը նեղանում- նեղանում  և հայտնվում է չորս պատերի սահմաններում, որը քո տունն է, քո մասնավոր տարածքըԱյ այդ սահմանների նեղացումն էլ հենց բերեց սրան՝ մեր մաշկը սկսեց ավելի մոտիկ լինել մեզ:

Սրան հաջորդեցին ցավալի 90-ականները, երբ ընդամենը մի 10.000 տղա երկիր էր պահում, իսկ ի՞նչ էին անում մյուներըԵս շատ լավ հիշում եմ այդ տարիները, երբ Երևանում հազարավոր մարդիկ կային, ովքեր գաղափար չունեին, որ պատերազմ է ընթանում: Նրանք իրենց կենցաղով էին, և իրենց առօրյան բնավ չէր հուշում, որ երկիրը պատերազմի մեջ է: Ես երբեմն բաներ եմ ասում, որոնց համար ինձ մեղադրում են, բայց տեսեք՝ զինվորական օրենքներով  դասալիք է համարվում այն մարդը, ով լքում է դիրքերը, և նրան պատժվում են պատերազմական օրենքներով: Եվ ուրեմն այն մարդկանց նկատմամբ, որոնք պատերազմի օրերին երկիրը լքեցին, պետք է ընդգծված վերաբերմունք ունենալ: Հայրենիքդ վտանգի մեջ է, իսկ դու թողնում ու գնում ես: Ի՞նչ է սա, եթե ոչ` դասալքությունովքե՞ր  են նրանք, եթե ոչ` դասալիքներ: Հետո էլ այդպիսիք հեռուներից սիրում են հայրենիքը, հեռուներից խորհուրդներ են տալիս: Էս երկիրը պետք է ընդգծված վերաբերմունք ունենա դրանց, հատկապես 1990-94-ին գնացածների նկատմամբ: Երկիրդ վտանգի մեջ է, ո՞ւր ես թողնում-գնում: Ինչի՞ն ես սպասում. որ մեկ ուրիշը քո փոխարեն պայքարի, շտկի, հետո դու գա՞ս: Ահա այս կարգի կորուստներ ունեցանք 1988-ից հետո, ցավալի կորուստներ: Ու եթե ձեռքբերումների մասին ենք խոսում՝ անկախություն, պատերազմում հաղթանակ, ապա սրանց կողքին  պիտի նշենք նաև կորուստներըորովհետև   իրականությունից ոչ  մի տեղ  չես փախչի:

-Հայաստան-Արցախ վերամիավորման ձախողման համար Արցախում մեղադրում են այդ  ժամանակվա ՀՀ  իշխանություններին: Արդյո՞ք հասարակության մակարդակով սրան պատրաստ ենք կամ գնում ենք սրան:

-Անկեղծ ասած՝ պատմության մեջ անձնավորված մեղադրանքները երբեմն պարզապես մերկապարանոց են լինում: Այս իրադարձություններում հանգամանքների հսկայական շղթա, փաթեթ կա, որ բերում- հագեցնում են նման իրավիճակի: Պատմությունը տարիներ հետո ամեն ինչ իր տեղն է  դնելու: Ինչ վերաբերում  է հասարակության ընկալմանը, ապա  մարդկանց նախ պիտի հոգեբանորեն, գաղափարապես  պատրաստել: Բայց եթե կա արժեքների խեղաթյուրումնա  չի  ընկալի իրականությունն այնպես, ինչպես  որ է: Այսօր մի իրականության մեջ Ղարաբաղի խնդիրն է, մեկ ուրիշ իրականության մեջ մենք ենք ապրում: Մի  իրականության մեջ մեր հաղթանակներ են , մյուսում՝ մենք ենք` մեր կորուստների ու պարտությունների հետ: Եվ քանի դեռ այդ երկուսի միաձուլումը չի կայացել, այդ խնդիրներն անընդհատ  ունենալու  ենք: Պատմական բազմաթիվ դեպքեր են հայտնի, երբ ունեցածը չենք գնահատել ինչպես հարկն է, և արդյունքում այն կորստի ենք մատնել : Ասածիս լավագույն ապացույցը Կարսի անկումն էր:

– Ակտիվորեն Արցախի միջազգային ճանաչման հարց ենք առաջ տանում, միաժամանակ, և  Արցախում,  և  ՀՀ-ում  պաշտոնական մակարդակով  վստահեցնում են,  թե  մի օր  լինելու  է  վերամիավորումը:

-Այսօրվա աշխարհաքաղաքական զարգացումներն արմատապես տարբերվում են այն քաղաքական դրսևորումներից, որ կար 50 տարի առաջ: Այսօր ամենուր գործում են երկակի ստանդարտները: Իսկ եթե մի խնդրի վերաբերյալ գոյություն ունի  2 ստանդարտ, դա արդեն ստանդարտ չի: Տեսեք, Արցախը չի գտնում իր լուծումը  միջազգային հարթակում, բայց աշխարհի մեկ այլ անկյունում զարգացումներն այնպիսի անսպասելի հանգուցալուծում կարող են թելադրել, որ միանգամայն անսպասելի էր: Օրինակ՝ Ղրիմի անջատումն Ուկրաինայից և  միացումը ՌԴ-ինկամ Վրաստանի տարածքային կորուստները՝ Աբխազիա, Հարավային Օսիա: Ըստ այդմ՝ չի բացառվում, որ մի օր  էլ մենք ունենանք  այնինչին 20 տարի է` ձգտում ենք: Բայց  նախ պիտի հստակեցնենք, թե ինչ  ենք ուզում: Ոմանց այսօր թվում է, թե  երկու  հայկական պետություն ունենալը նպաստավոր է, ասում են՝ դե ՄԱԿ-ում 2 ձայն կլինի և այլն Մյուս հատվածը, որ գիտի ինչ  է երկու պետականություն ունենալը (պատմության ընթացքում ունեցել և կորցրել ենք), հակված է պնդելու, որ չկա ավելի լավ տարբերակ, քան միավորումը: 1988-ին սրան էինք գնում, հետո  հեռացանք՝ տարբեր հանգամանքների բերումով, հիմա և  ժողովրդի, և  իշխանության մոտ  մի տեսակ սպասողական  վիճակ է:

-Այսինքն՝ ամեն ինչ  անում ենք դեպի հեռացում և ասում՝ մի օր միավորվելու ենք…

-Իհարկե, բայց հեռանկարը հասկանալու և լուծումներ առաջարկելու համար ավելի շատ ինֆորմացիայի կարիք կա, ինչը, ցավոք, մենք չենք  տիրապետում: Ի վերջո, ցանկացած տարակարծություն նաև ինֆորմացիայի պակասից է գալիս: Մենք  չենք տիրապետում   ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման ամբողջ  գործընթացի մանրամասներին, դրանից բխող հնարավոր հետևանքներին, ուստի ամեն ինչ կառուցված է ենթադրությունների վրա: Երբ հարցնես իշխանություններին, կասեն, որ 6 հոգի է  տիրապետում գործընթացին: Եվ մենք ստիպված ենք ապավինել այդ 6 հոգու հեռատեսությանն ու  հնարամտությանը՝ դրանից ելնելով  կանխորոշել  ապագան:

-1988-ի «Միացումից» գանք 2015-ի  բերձորյան «բաժանման»:

- Մի օրինակ բերեմ: Պատահում է, չէ՞, որ երկար տարիների ընկերները հանկարծ մի փոքրիկ, աննշան միջադեպի պատճառով  կարող են  իրարից բաժանվելԶարմանալի է, որ աննշան հակասությունը կարող է մոռացության տալ, որ ժամանակին հարազատներ են եղել, և տարիների մտերմությունն  ու հավատարմությունը մի վայրկյանում մղվում է երկրորդ պլան: Հիմա  նույնն այդ դեպքում էր. մի իրավիճակ ունեցանք, երբ մոռացանք, թե ինչն է  կապել մեզ իրար՝ նույն երկիրն ենք, նույն  ժողովուրդը, նույն  հողն  ու ջուրը: Ես թշնամի եմ  համարում նրան, ով Արցախը բաժանում  է ՀՀ-ից  կամ հակառակը: Ուրիշ  բառ  չեմ կարող գտնել, որովհետև ցանկացած քայլ ժողովրդի և պետության դեմ` դա թշնամություն է: Սա աններելի է, միաժամանակ աններելի է այն մարդկանց արարքը, ովքեր այս միջադեպի հեղինակներն են, ովքեր անում են քայլեր՝ լավ իմանալով, թե դա ինչի կհանգեցնի: Այստեղ ժողովրդի վերաբերմունքը պիտի միանշանակ լինի: Երբ ծնողն իր զավակին դաստիարակում է, պատահում է նաև այնպես, որ մի թեթև ապտակ էլ է հասցնում: Բայց դա չի նշանակում, թե երեխան այլևս նրանը չի: Չի նշանակում, որ զավակը պիտի լցվի հիշաչարությամբ ու ատելությամբ: Նա էլ իմ զավակն է, ես իր հայրն եմ, այլապես ինչպես  ձևավորենք ու պահպանենք ընտանիք, երբ ամեն միջադեպից հետոՆերելը լուրջ բան է, թշնամուն պիտի  չներես, բայց քոնին պարտավոր ես: Ես չեմ հասկանում՝ ինչպես կարելի  է   թշնամուն   ներել, միևնույն ժամանակ  չեմ  հասկանում, թե   ինչպես կարելի է հարազատին չներել: Իսկ Հայաստան-Արցախ տարանջատման մասին շշուկներն անգամ օրորոցում պիտի խեղդել:

-Արցախի ղեկավարությունից  շատ ուղիղ ասացին, որ իրենք չեն խառնվում  ՀՀ-ի ներքին խնդիրներին, ՀՀ-ն  էլ  չպետք է  խառնվի  իրենց  խնդիրներին:

-Արդարացում չկա դրան: Ինչքան էլ գիտենք, թե ինչու ենք այսօր առաձին պետություններ, բայց մեզ համար էլ հո առանձին չե՞նք: Չի կարող լինի մեր ու ձերԱյդ բաժանումը ոչ մի լավ բանի չի բերի: Կարող ենք օտարի աչքին թոզ փչել, բայց մեր աչքին  ինչի՞  փչենք:

– Մեր սխալն այն  չէ՞ նաև, որ  ամեն օր հերոսներ և չհերոսներ ենք փնտրում, այն դեպքում, երբ, օրինակ, հերոսը մեր կողքին է, մեզանից հեռու չէ:

-Մի քանի օր առաջ երիտասարդների հետ էի խոսում և հարց տվեցի՝ տեսե՞լ եք, որ մի հողագործի մեդալ տան, մրցանակ տան, որովհետև լավ հողագործ է: Իհարկե՝ ոչ: Մեզ համար հերոսը նա է, ով զոհվել է, կենդանի հերոս ունենալ չենք ուզումՄինչդեռ մեր շուրջ կարելի է հարյուրներով գտնել հերոսական մարդկանց, օրինակ՝  նա ով առավոտյան գնում է աշխատանքի և իր գործն անում է բարեխղճորեն: Մենք վաղուց դադարել ենք նաև կենտրոնանալ անհատի վրա, փոխարենը խոսում ենք հասարակությունից, ժողովրդից ամբոխից, սոցիալական խմբերից: Անհատը մեռել է մեզ համար: Բայց երկիրն անհատով է երկիրԻնչ ասել է երկիր առանց մարդու, դա դատարկ արոտավայր է, լեռներ, ձորեր, դաշտավայրեր…  Երբ ասում ես` երկիր ես պահում, ուրեմն՝ դու պահում ես այն մարդուն, ով ապրում է այս երկրում: Մարդուն պահելն է հերոսություն:

Մի վատ երևույթ էլ կա՝ մարդուն վարկաբեկում են անպատժելիության մթնոլորտում: Օրը ցերելով  մարդուն կանպատվեն, կզրպարտեն և  նա  կմնա անպաշտպանչի իմանա`  ինչպես վարվի` արդարանա՞, թե՞Ամեն մեկը պիտի հասկանա, որ դիմացինին վարկաբեկելն անբարոյականություն է, սա էլ հասարակության կրթվածությունից է գալիս: Ազատությունն ընկալվել է սխալ՝ ով ինչ ուզի` ասի ու անի: Իրավունքների մասին բոլորը հիշում են, բայց մոռանում են պարտականությունների մասին: Միտինգ են անում, բողոքում են, խոսում իրավունքներից, բայց հենց հարցնես պարտականություններից, այդտեղ խոսակցությունը կավարտվի: Այսօր մարդիկ կան, որոնք կարծես ծնվել են  ուրիշների արածները գնահատելու համար, իսկ  իրենք ինչ են անում՝ էս պետության համար, երկրի, էս ժողովրդի համար: Ոչինչ… Այսօր մի ամբողջ հասարակություն անպաշտպան է ագրեսիվ փոքրամասնությունիցորը   բզկտում ու տրորում է իր ճանապարհին հայտնված ամեն  ինչ:

-Խոսք գնաց կենդանի հերոսների   մասին,  չվարկաբեկելու,  բայց երիտասարդը, ով ծնվել է պատերազմից հետո, չի ճանաչում  կռվածին և հանկարծ լսում է, որ մեկ ուրիշ պատերազմի մասնակից քաղաքական նախասիրություններից և  հայացքներից ելնելով  ասում է՝ նա չի կռվել, ընդամենը մի փամփուշտ է կրակել և այլն, և այլն: Եվ այդ երիտասարդին այլ բան չի մնում, քան հավատալ: Այսինքն՝ այստեղ ավագ սերունդը գործ ունեն անելու: Իսկ այն, ինչ տեսնում ենք կռվածների շրջանում, վտանգավոր է չափազանց:

-Ես միշտ այս դեպքում հարցին հարցով եմ  պատասխանում՝ ո՞վ է հերոսը, խրամատում նստած զինվո՞րը, թե՞ նա, ով հաց էր ուղակում նրան: Իմ կարծիքով՝  երկուսն էլ և հավասարապես: Այսօր, երբ  տարանջատում ենք՝ թե նա, ով առաջին գծում է եղել՝ հերոս է, իսկ ով թիկունքում էր՝ հերոս չէ, կոպիտ սխալ է: Այստեղ կարևորը արարքի արժեքն է: Գրականության մեջ մեկը կարող է ընդամենը  մեկ գիրք գրել և ճանաչված գրող լինել, մյուսը մի սար գիրք կգրի և այդպես էլ ընթերցող չի ունենա: Նույնն է կյանքում է: Չի կարելի ասել՝ ես էսքան փամփուշտ եմ կրակել, ես չորս  շաբաթ քեզանից  ավել եմ մնացել, ուրեմն՝ չորս շաբաթով ավել հերոս եմ: Հերոս է նաև, ով երկրի համար գնացել, կռվել է, բոլոր գնացածներն են հերոսներորովհետև դա կամավորական կռիվ էր, պարտադրաբար չեն տարել: Իսկ ով տարանտաջում է, մատնում է իր հերոս չլինելը: Զինվորականությունը մասնագիտություն է և ոչ թե հերոսություն: Այսինքն՝ պետք է գնահատել արարքը, ոչ թե համազգեստն ու ուսադիրներըՄարդը չի կարող կանգնել մի բարձր տեղ և ասել՝ ես հերոս եմ, ինձ փառաբանեք: Դա պատմությունն է  որոշումՊատմությունը շատ լավ խմբագիր և սրբագրիչ է, իր տեղը կդնի արժանավորին, իսկ ավելորդը շպրտելով  դուրս: Ժամանակին էնքան հերոսների են փնովել, պիտակներ կպցրելբայց դա  եղել  է այնպես, ինչպես  Արարատին նետված քար: Քարը դիպել ու ընկել է, իսկ Արարատը մնացել է կանգուն:

-Եվ այս  իրողությունում  մտավորականների պասիվություն, չեզոք կեցվածք:

- Ես կարծում եմ` ոչ միշտ է ճիշտ աղաղկել- պահանջել, թե  ո՞ւր է  մտավորականը: Իսկ որտե՞ղ նա պիտի լինի: Մտավորականի տեղը իր գրասեղանի մոտ է,   իր երաժշտական գործիքի մոտ, իր արվեստանոցում, նկարահանման հրապարակումդասախոսության սրահում: Ինքը քաղաքագետ չի, ռազմագետ չի, կուսակցական գործիչ չի, դու իզուր ես նրանից ավելին ակնկալում, նրան պետք չի կարգել առաջնորդ: Գնա դիտիր նրա ֆիլմերը, ներկայացումները, լսիր  երաժշտությունը, կարդա գրքերը և ըստ դրա դատիր մտավորականիդ: Ասել, թե  ով մասնակցում է միտինգներին ու ակցիաներին, նա է լավ մտավորականը, սխալ մոտեցում է: Այդ դեպքում նա ոչ թե  լավ մտավորական, այլ  լավ ակտիվիստ կլինի: Պահանջները ճիշտ չենք  դնում: Քաղաքական պայքարի մեջ  ասել, թե ուր է մտավորականը, ճիշտ չէՆա պիտի լինի ոչ թե քաղաքական գործիչ, այլ ունենա քաղաքացիական դիրքորոշում, որը կարող է արտահայտել իր գործերի միջոցով, այն դաշտում, որն իրենն է, որտեղ ինքն ուժեղ է:

– Գաղտնիք չէ, որ այսօր  մշակութային ոլորտը սերտաճած է իշխանության հետ: Եվ անգամ իրենց ոլորտին վերաբերող խնդիրներին շատերը վախենում են մոտենալ, քննադատել, կպնել, օրինակ՝ թուրք ռեժիսոր Ֆաթիհ Աքինի Հայոց ցեղասպանության թեմայով նկարահանած «Սպի» ֆիլմի հետ կապված՝ որպես հայ վիրավորված լինելով:

- Միշտ էլ կգտնվեն պնակալեզ, ովքեր փորձում են ներկայանալ ազգի երևելիներ: Իսկական մտավորականները նրանք չեն, և մարդիկ տեսնում ու հասկանում են դա: Իսկական մտավորականը չի փորձի վախվորած, կռանալով  ինչ-որ բան մուրալ վերևներից, եթե նույնիսկ քաղցած մնա: Կեղծ մտավորականի թևի տակ կարող ենք լիքը պատվոգրեր տեսնել, կրծքին՝ մեդալներ: Բայց դա անարժեք բան է: Պատմությանը նայեք՝ Չարենցը ոչ մրցանակ ուներ, ոչ կոչում, բայց  Չարենցն էր: Վիլյամ Սարոյանին ԱՄՆ-ի բարձրագույն մրցանակ և  խոշոր դրամական պարգև էին շնորհել, բայց  նա հրաժարվեց՝ ասելով, որ կա ավելի վեհ ու թանկ բան` մտավորականի ազատությունըՎերջին 100 տարվա մամուլը թերթեք: Քանի-քանի անունների կհանդիպեք, որոնց մասին գրվել է գրեթե ամեն օր, բայց այսօր դրանց անունները ջնջվել ու մոռացվել են: Ահա սա է լինելու գնահատականը: Ուրեմն թող ամեն ոք իր գործն անի խղճով և ազնվորեն: Այդ դեպքում միայն մնք իրավունք կունենանք հուսալ ու ակնկալել ձեռքբերումներ:

Հարցազրույցը վարեց ՄԱՐԻԱՄ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸՀովիկ Չարխչյան Hovik Charkhchyan

Ցեղասպանության թեման չպետք է չարաշահել. Հովիկ Չարխչյան

9 Feb

NewsBook-ի զրուցակիցն է հրապարակախոս Հովիկ Չարխչյանը:

– Պարոն Չարխչյան, Բերձորի հայտնի միջադեպից հետո տարատեսակ կարծիքներ են հնչում` բարոյական է արդյոք Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցի օրը` ապրիլի 24-ին, ռեժիմին հեռացնելու կոչերով և կոնկրետ գործողություններով հանդես գալու «Հիմնադիր խորհրդարան»-ի մտադրությունը: Ձեր կարծիքով` ո՞րն է բարոյականության սահմանը կամ չափորոշիչը:

- Բարոյկանության գրված օրենքներ գոյություն չունեն: Յուրաքանչյուր մարդ ինքն է իր բարոյականության գրաքննիչը` իր ներսում եղած չափորոշիչների համաձայն: Ես շատ եմ ցավում Բերձորի դեպքերի համար, բայց նաև որևէ կերպ չեմ կարողանում համակերպվել այն մտքի հետ, որ քաղաքական իրավիճակը պետք է բերել-կապել Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցի հետ: Տրամաբանական որևէ կապ այդ 2-ի միջև չեմ գտնում, ընդհակառակը, կարծում եմ` սա թեմայի չարաշահում է: Ես սա անթույլատրելի եմ համարում: Այսօր ՀՀ ցանկացած քաղաքացի հասկանում է, որ երկիրն աղետալի իրավիճակում է, և որ փոփոխություններ են անհրաժեշտ, բայց դա չի նշանակում, որ ներքաղաքական երևույթները պետք է կապել Ցեղասպանության տարելիցի հետ: Նույն հաջողությամբ կարելի է ներքաղաքական իրավիճակից եղած դժգոհությունները կապել Շուշիի ազատագրման օրվա կամ, ասենք, Երեխաների իրավունքների պահպանության միջազգային օրվա հետ: Բայց ինչ ընդհանուր բան ունեն սրանք իրար հետ: Սա ինձ համար այդպես էլ մութ ու անհասկանալի մնաց:

– Գյումրիի դաժան սպանդին հաջորդած հակառուսական ընդգծված տրամադրությունների ֆոնին հասարակությունը և մասնագիտական նեղ շրջանակները շարունակում են քննարկել` տուժե՞լ, թե՞ ամեն դեպքում օգտվել է Հայաստանը հայ-ռուսական դարավոր համագործակցությունից:

- Հայ-ռուսական հարաբերությունները պայմանավորված են ոչ միայն մեր ցանկությամբ ու կամքով: Պատմության մեջ այնպիսի խմորումներ են տեղի ունեցել, որոնք բերել-հանգեցրել են այսօրվա վիճակին: Գնահատել հայ-ռուսական ներկայիս հարաբերությունները և հետադարձ հայացք չնետել պատմությանը, մեծագույն սխալ կլինի: Միաժամանակ, սա չի նշանակում, որ մենք կապերը պետք է պաշտպանենք ի հաշիվ մեր երկրի արժանապատվության և անվտանգության: Ես հարգում եմ մեր երկրին ծառայություններ մատուցած ռուսներին, բայց շատ ավելի վեր եմ դասում իմ երկրի արժանապատվությունը և անկախությունը: Եթե այս արժեքների դեմ որևէ քայլ է արվում, ես` որպես ՀՀ քաղաքացի, բնական է, որ պետք է ընդվզեմ: Ճիշտ է` հայ-ռուսական կապերը շատ խորը գնացող արմատներ ունեն, սակայն այդ խորությունը չի կարող ոտնձգություններ թույլ տալ իմ երկրի նկատմամբ: Եթե մենք արժանապատիվ կեցվածք դրսևորենք, որևէ մեկը չի կարող մեզ հետ վարվել` ինչպես իր վասալի:

Հարցազրույցը` Անի ՂազարյանիՀովիկ Չարխչյան Hovik Charkhchyan

ԿՈՐԾԱՆՎԱԾ ԻՆՔՆԱԹԻՌՆ ՈՒ ԱԶՆԻՎ ԽՈՍՔԸ

7 Feb

480127781981 թվականի ամռանը ես Երևանում մաթեմատիկայի մասնավոր դասերի է գնում մի դասախոսի մոտ: Ինձ պես ևս 4 հոգի կային, և այդ ընթացքում մենք բավականին մտերմացել էինք: Եվ ահա նույն օրերին կատարվեց արտառոց մի դեպք, որի մասին էլ ուզում եմ պատմել: Մեր գյուղից ոչ շատ հեռու օտարերկրյա մի ինքնաթիռ ընկավ: Ավելի ճիշտ, ինքնաթիռը խփեցին: Եթե առաջնորդվեմ պաշտոնական լրատվությամբ, ապա 1981-ի հուլիսի 18-ին պետական սահմանը խախտել էր արգենտինական ավիաընկերության CL-44 ինքնաթիռը, որը զենք էր տեղափոխում Իրան: 11 հազար մետր բարձրության վրա հայտնաբերելով սահմանախախտին` օդ էին բարձրացել խորհրդային Су-15ТМ կործանիչները: Նրանցից մեկն էլ խոյահարել էր թշնամական օդանավը Արարատի շրջանի տարածքում:
Հաջորդ օրը, մամուլից առաջ ընկնելով, ես եկա պարապմունքի և բոլորին պատմեցի, թե ինչպես է օդային մարտ ընթացել մեր կողմերում, ինչպես է ինքնաթիռը կործանվել և ինչպես են մարդիկ փրկել պարաշյուտով ցած ընկնող ռուս օդաչուին: Բայց ոչ ոք ինձ չհավատաց: Ես ասացի. «Ազնիվ խոսք, խփել են»: Նրանք ծիծաղեցին, ձեռք թափ տվեցին ու անցան պարապմունքի:
Ինչ մեղքս թաքցնեմ, խորապես վիրավորված էի: Մտածում էի` ի՞նչ պատճառով չեն հավատում պատմածներս ու ի՞նչ է պետք անել, որ խոսքերիս վստահեն: Եվ ելքը եղավ շատ պատահաբար: Գյուղում տղաներից մեկը պայթյունի վայրից ինքնաթիռի մի քանի փոքր կտորներ էր բերել: Դրանցից մեկը հատկապես տպավորիչ էր` օտարատառ մակագրությամբ: Ես դա վերցրեցի: Իսկ առավոտյան մեկնեցի Երևան: Մտա սենյակ ու հաղթականորեն «ռազմավարը» դրեցի սեղանին: Բոլորը ապշել էին: Շուռումուռ էին տալիս, նոր մանրամասներ էին պահանջում, նույնիսկ դասախոսը հետաքրքրությամբ տնտղեց ու տմբտմբացրեց գլուխը:
Ես հաղթել էի ու վայելում էի պահի հաճույքը: Իսկ հետո… Հետո ես հասկացա, որ «ազնիվ խոսք»-ը այնքան էլ ծանրակշիռ փաստարկ չէ: Կա ավելի արդյունավետը` ապացույցը:

Հովիկ Չարխչյան721806037

ՄԻ ՇԱՐՔ ՎԵՐԵՎ

4 Feb

1978 թվականն էր: Մեծ շուքով նշվում էր Հայաստանը Ռուսաստանին միավորելու 150-ամյակը: «Հրազդան» մարզադաշտում տոնախմբություն պիտի լիներ: Հայրս տոմսեր բերեց: Միասին գնացինք: Մարզադաշտը լեփլեցուն էր: Հանդիսության մեկնարկեց ավտոշքերթով: Եվ հանկարծ կատարվեց անսպասելի մի բան: Ամբողջ տրիբունան ոտքի կանգնեց, շրջվեց դեպի մեզ ու սկսեց ծափահարել:
Շփոթված շուրջս էի նայում ու ոչինչ չէի հասկանում. այս մարդիկ ինչու՞ են շքերթը թողած մեր կողմը դարձել, ի՞նչ են տեսել այստեղ: Եվ հենցայդ պահին հայրս ցույց տվեց մարդկանց հիացմունքի առարկան:
Մեզնից մի շարք վերև նստած էր Վիլյամ Սարոյանը: Բազմության անկեղծ ու անբռնազբոս պոռթկումից հուզված, ահագնացող ծափերի տակ ոտքի կանգնեց, ձեռքերը վեր բարձրացրեց ու ժպտաց երախտագետի ժպիտով:
Այդ օրն իսկապես տոն էր: Ժողովուրդը գրող էր մեծարում:

Հովիկ Չարխչյանwilliam-saroyan

Անհրաժեշտություն կա ևս մեկ անգամ Սևակի կենսագրությունն ուսումնասիրել

25 Jan

1661135_280779692082715_4376400398689993741_nԱյսօր Պարույր Սևակի ծննդյան օրն է:  Գրականագետ, սևակագետ Հովիկ Չարխչյանը Tert.am-ի հետ զրույցում ասաց, որ Սևակի ծննդյան օրվա ամսաթիվը կասկածելի է, քանի որ նրա մի շարք փաստաթղթերում ծննդյան օր  նշվում հունվարի 26-ը։

«Ես համոզված եմ, որ Սևակի կենսագրությունը պահանջում է ևս մի անդրադարձ, այսինքն՝ ևս մեկ անգամ անհրաժեշտություն կա Սևակի կենսագրությունը խորապես ուսումնասիրել: Մասնավորապես այն պատճառով, որ Սևակի կենսագրությունը ուսումնասիրվել, մշակվել և թղթին է հանձնվել խորհրդային տարիներին, երբ որոշ փաստեր պարզապես հրապարակման ենթակա չէին և ներկայացվում էր գեղեցիկ, հարթ մի կենսագրություն, որը, կարծես թե, առանց դժվարությունների հաղթահարել է բոլոր բարձունքները և հասել է այսպիսի մեծության»,-ասաց նա:

Հովիկ Չարխչյանը նշեց, որ հիմա, երբ արխիվային նոր էջեր են վերհանվում, պարզվում է, որ Սևակի կենսագրությունն այդքան էլ հարթ ու անխոչընդոտ ճանապարհ չի եղել  և յուրաքանչյուր նոր վավերագիր, նոր երանգներ է հաղորդում Սևակի կենսագրությանը:

Նա նաև նշեց, որ մինչ օրս գոյություն ունեն Սևակի բազմաթիվ չհրապարակված գործեր, հոդվածներ և վաղուց  ժամանակն է դրանք հրապարակելու: Հովիկ Չարխչյանը նշեց, որ  նրան հատկապես ավելի շատ հետաքրքրում է Սևակի  երիտասարդության և պատանեկության շրջանը:

Ինչ վերաբերում է մեծ գրողի բնավորության առանձնահատկություններին` սևակագետը նշեց. «Բոլոր նրանք, ովքեր քիչ թե շատ առնչվել են Սևակի հետ, մտերիմներ են եղել, բոլորն անխտիր խոսոմ են նրա բռնկուն խառնվածքի մասին, սակայն դրա հետ մեկ տեղ չեն մոռանում ասել, որ Սևակը չափազանց անաչառ էր, ազնիվ էր իր բռնկումների մեջ և առիթ չէր տալիս որևէ մեկին իրենից նեղանալ, և այդ ազնվությունը մենք տեսնում ենք նաև նրա տողերի մեջ»:

Նա նշեց, որ ինչպես Սևակի կենդանության օրոք շատերը նշում էին, թե  Սևակի ստեղծագործություններն անցողիկ են, այնպես էլ հիմա այդպես ասողները` սխալվում են: Ըստ նրա` Սևակի երկարակեցության գաղտնիքի բացատրությունը պետք է գտնել Սևակի մտածողության և մարդկանց հոգևոր գաղափարական պահանջմունքների կապի մեջ:  «Սևակն այսօր մնում է և շարունակում է մնալ ամենաընթերցված, ամենապահանջված հեղինակներից մեկը»,- ասաց նա:

Չարխչյանը նշեց, որ թեև Սևակը շատ հրաշալի ստեղծագործություններ ունի, սակայն նա ավելի շատ տպավորված է Սևակի այն բանաստեղծություններով, որոնցում հայրենիքի կարոտ կա:

 

ԼԻԱՆԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

Tert.am 24.01.2015

ԻՆՉՊԵՍ ՀԱՆԴԻՊԵՑԻՆՔ ԵՍ ԵՎ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ

18 Jan

Պատերազմն ի՞նչ բան է: Երեխա էինք, կռիվ-կռիվ էինք խաղում, լսում էինք տարեցների պատմությունները, գրքեր էինք կարդում, ֆիլմեր էինք դիտում: Ուրիշ պատերազմ մեզ համար չկար:
Դպրոցում շարադրության մրցույթում հաղթեցի, ինձ Վոլգոգրադի ճամբարի ուղեգրով պարգևատրեցին: Ճամբար ասվածը հեքիաթային մի վայրում էր` քաղաքից դուրս, անտառի մեջ, լճակների ափին: Ամեն ինչ նոր էր ու անսովոր: Այստեղ իմացա, որ գետը ոչ միայն մեր գյուղի կողքով անցնող ցամաք վտակն էր, այլև Վոլգայի պես անեզր մի տարածություն, որի կղզիների վրա մեր ամբողջ գյուղը կարելի էր տեղավորել: Իմացա, որ հուշարձանը կարող է 85 մետր բարձրություն ունենալ, առաջին անգամ նավ նստեցի…
Մի անգամ էլ հերթական զբոսանքից վերադարձել, սենյակում փոխվում էինք ու պատրաստվում էինք ճաշի գնալ: Եվ հենց այդ պահին պատուհանի տակ ուժգին պայթյուն որոտաց: Բոլորս սարսափած դուրս նետվեցինք: Այն, ինչ տեսանք` ահավոր էր: Պարզվեց, երեխաներից մեկը անտառում պատերազմի ժամանակներից մնացած նռնակ էր գտել: Փոքրիկը չէր հասկացել, թե դա ինչ բան է: Բերել էր լվացարանի մոտ, որ մաքրի-լվանա: Ու հենց ձեռքի մեջ էլ պայթել էր…
Մի քանի ժամ անց ճամբարը լցվեց զինվորականներով ու սակրավորներով: Ճամբարի պետին ձերբակալեցին ու տարան: Մեզ ասացին, որ այլևս մնալ չենք կարող, տեղափոխեցին հյուրանոց, իսկ առավոտյան ինքնաթիռով վերադարձանք Հայաստան: Ահա այսպես առաջին անգամ ես տեսա պատերազմի դեմքը:

Հովիկ Չարխչյանphoto_141435

ՄՀԵՐ ՄԿՐՏՉՅԱՆԻ ՊԱՏՄԱԾԸ

29 Dec

Մհեր Մկրտչյանը Հնդկաստանում մասնակցել էր «Ալի Բաբան և 40 ավազակները» ֆիլմի նկարահանմանը: Երևան էր վերադարձել ու պատմեց. «Մի հնդիկ մեծահարուստ ինձ ռեստորան հրավիրեց: Հյուրասիրությունից հետո դուրս եկանք փողոց, և այդ ժամանակ մեզ շրջապատեցին մի քանի մուրացկան երեխաներ: Մեծահարուստն իր գրպանից մետաղադրամներ հանեց և նետեց նրանցից շատ հեռու: Երեխաները վազեցին ու սկսեցին գետնից հավաքել: Երբ արդեն մեքենայի մեջ էինք, ես հարցրեցի. «Ինչու՞ փողը պարզապես չտվեցիր նրանց, այլ նետեցիր»: Եվ մեծահարուստը պատասխանեց. «Եթե ես դնեի նրանց ձեռքի մեջ, ապա նրանք փող կունենային առանց ջանք թափելու: Նետեցի հեռու, որպեսզի հասկանան, որ ամեն մի վաստակ քրտինք ու աշխատանք է պահանջում»:

Հովիկ Չարխչյանֆռունզ ալի բաբա

ԻՍԿ ՆՐԱՆՔ ԹՌՉՈՒՄ ԷԻՆ

27 Dec

Թող ներեն նրանք, ովքեր հակառակ կարծիքի են, բայց ես չեմ հավատում թռչող ափսեների ու այլմոլորակայինների գոյությանը: Դրանց մասին պատմությունները ինձ երբեք համոզիչ չեն թվացել: Եվ հիմա ուզում եմ մի դեպք պատմել, որ տեղի է ունեցել 1992 թվականի մայիսի 30-ի երեկոյան (ամսաթիվը ճշգրիտ է, քանի որ հետո այդ մասին գրվեց թերթում):
Պատերազմական օրեր էին: Երասխի սահմանին լարված էր: Ես այդ տարի աշխատում էի Վեդիում, թերթ էի խմբագրում: Եվ ահա նոր համարի նյութերն առած դուրս եկա խմբագրությունից, որ գնամ տպարան: Աստիճանների վրա մի պահ կանգ առա ու ակամա նայեցի երկնքին: Այն, ինչ տեսա, անհավատալի էր: Երկնքում, բավականին ցածր թռչում էին 5 լուսավոր գնդեր: Նրանք շարժվում էին երկու շարքով, դանդաղ: Մութը դեռ չէր ընկել, տեսանելիությունը հրաշալի էր, և կասկած լինել չէր կարող, որ դրանք ոչ ինքնաթիռներ էին, ոչ ուղղաթիռներ: Գնում էին անձայն, լույսերը չէին թարթում: Ես անմիջապես ինձ նետեցի շենք ու դուրս կանչեցի գրեթե բոլորին: Ու մենք աստիճանների վրա խմբված դիտում էինք գնդերի ընթացքը, որոնք թռչում էին սահմանի կողմը:
Շենքում ռադիոկապ կար սահմանը հսկող ջոկատների հետ: Անմիջապես կապվեցինք: Ծանոթ տղա էր կապավորը: Խնդրեցինք նայել երկնքին ու ասել, թե ինչ է տեսնում: Կրկնեց նույնը, ինչ մենք էինք տեսել:
Ասածս ինչ է. լինում է նաև այսպես` երբեմն չես հավատում նրան, ինչն անձամբ ես տեսել, և հավատ ես ընծայում նրան, ինչը ոչ տեսել, ոչ լսել ես:

Հովիկ ՉարխչյանНеопознанный-летающий-объект

Ավելի խորքից է գալիս

24 Dec

Շատ տարիներ առաջ էր: Ձմռան մի օր: Ահավոր ցուրտ էր: Ես ու ընկերս քայլում էինք Կալինինգրադի երկրամասի անտառներով: Ծնկահաս ձյուն էր: Եվ հանկարծ սառույցը կոտրվեց ու երկուսս էլ հայտնվեցինք ջրում: Գետը խորն էր, մեր հագուստների ծանրությունը ներքև էր տանում: Թե ինչ հրաշքով ափին հասանք` հիմա չեմ պատմի: Ասեմ միայն, որ երբ դուրս եկանք ջրից, սառնամանիքն անմիջապես մեզ պատեց սառցե շերտով: Մոտակա բնակավայրից բավականին հեռու էինք: Միայն երեկոյան կարողացանք տեղ հասնել: Ոչինչ չէինք զգում, թվում էր` նույնիսկ չէինք էլ շնչում: Իսկ հետո նստել էինք վառարանի մոտ ու համբերատար սպասում էինք, թե երբ պիտի հիվանդանանք ու ջերմենք: Բայց ոչինչ էլ չեղավ: Բացարձակապես ոչինչ: Նույնիսկ մի թեթև փռշտոցի չարժանացանք:
Ասելիքս ինչ է. նույնիսկ ամենածանր պահերին պետք չէ նստելու ու սպասել հիվանդությանը`լինի մարմնական, հոգևոր, նյութական, թե մեկ այլ կարգի: Եվ հիվանդ լինելու համար էլ միշտ չէ, որ սառցակալած գետն ընկնել է պետք: Սա արդեն առողջապահություն չէ: Սա ավելի խորքից է գալիս:

Հովիկ Չարխչյանmain

Ես այսօր ամառ հիշեցի

22 Dec

Ես այսօր ամառ հիշեցի: Հեռավոր մի ամառ իմ մանկության օրերից:
Մեր տնից մոտ 100 մետր այն կողմ գյուղամիջի ցայտաղբյուրն էր: Դրա դիմաց` հարթ տարածքում դրված էր երկաթե հսկայական մի կշեռք, իսկ շուրջբոլորը բլուր-բլուր լցված էին անթիվ ձմերուկներ: Խոշոր, արևից տաքացած, ճախճքած կեղևներով ձմերուկի լեռներ: Ձմերուկն արժեր 3 կոպեկ: Հայրս եկել էր կշեռքի մոտ ու վաճառողին ասել էր. «Կես տոննա ձմերուկ տուր»: Մենք բեռնեցինք մեր բաժինը մեքենայի թափքում ու տուն տարանք: Դարպասի մոտ կանգնեցինք ու սկսեցինք բեռնաթափել: Մեկ առ մեկ գլորում էինք ձմերուկները և նրանք բակի երկայնքով գնում, կուտակվում էին նկուղի բաց պատուհանի մոտ: Մեր բակում գլորվում էին, խոշոր, տաք, հյութալի ձմերուկները, և նրանց հոսքին վերջ չկար: Ես այսօր այդ հոսքը հիշեցի…
Եթե այս պահին հարցնեն` ո՞րն է ամենաթանկ մաղթանքը, թերևս ասեմ. ես բոլորիդ անհոգություն եմ մաղթում: Մանկության օրերի անհոգություն, որ հոսում է ու թվում է, թե դրան վերջ չի լինելու…

Հովիկ Չարխչյան??????????????????????????

ՀԱՄԱԼԻՐԸ, ՈՐ ՉԿԱՌՈՒՑՎԵՑ

6 Dec

1983 թվականին Ծիծեռնակաբերդի բարձունքում իր դռները բացեց մարզահամերգային համալիրը: Այսօր արդեն անհնար է Երևանը պատկերացնել առանց այդ ինքնատիպ շինության: Սակայն քչերը գիտեն, որ համալիրը կարող էր կառուցվել շատ ավելի վաղ և բոլորովին այլ տեսքով: Առաջին անգամ նման գաղափար ծնունդ է առել 1960-ականների կեսին, և Հայաստանում պատրաստվում էին դա կյանքի կոչել արդեն 1966 թվականին: Համենայն դեպս, նախատեսված էր շինարարությունը սկսել այդ տարվա վերջին: «Հայպետնախագիծը»հաղթող էր ճանաչվել 10 հազար տեղանոց մարզահամերգային համալիրի կառուցման մրցույթում: Նախագիծն իրենից ներկայացնում էր մի շրջանաձև շինություն:
Մամուլը շտապեց տեղեկացնել այդ խոշոր ծրագրի մասին: Թերթերը գրում էին, որ կառույցի ներսում լինելու էր հոկեյի դաշտ` 30×61 մետր մակերեսով: Իսկ ընդհանրապես, այնտեղ կարող էին անցկացվել տարատեսակ սպորտաձևերի մրցումներ: Համերգների կամ հանդիսավոր նիստերի ժամանակ դահլիճի գլխավոր տրիբունային (որը դաշտից 2,5 մետր բարձրության վրա էր լինելու) պիտի կցվեին լրացուցիչ շարքեր` ձևավորելով 6000 տեղանոց պարտերը: Փողոցից դեպի մարզահամալիր հանդիսատեսները կարող էին երթևեկել ստորգետնյա շարժասանդուղքներով:
Սակայն այդ նախագծին վիճակված չէր իրականություն դառնալ: Պատճառը ֆինանսական միջոցների սղությունն էր: Պիտի պահանջներ ևս մի ամբողջ տասնամյակ, որպեսզի միջոցների հայթայթման հաջորդ փորձը պսակվեր հաջողությամբ:
Ստորև ներկայացնում եմ համալիրի առաջին տարբերակի մանրակերտի լուսանկարը:

Հովիկ ՉարխչյանՀամալիրի առաջին մակետը 1966

ՉԱՐԵՆՑԸ ԵՎ ԱՐԳԵԼՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

27 Nov

039_zps599fd5a9Եղիշե Չարենցի կենսագրության մի անհայտ դրվագ իր արտացոլումն է գտել արխիվային երկու փաստաթղթերում, որոնք հրապարակում ենք առաջին անգամ: Դրանք միևնույն ժամանակ հնարավորություն են տալիս մեկ անգամ ևս պատկերացում կազմել այն ծանր մթնոլորիտի ու գաղափարական սահմանափակումների մասին, որ գերիշխող էին 1920-ականների Հայաստանում և դեռ էլ ավելի պիտի թանձրանային հետագա տարիներին:
Առաջին վավերագիրը մի գաղտնի պաշտոնական գրություն է, որ Լուսավորության ժողկոմատ է առաքվել Հատուկ բաժնի կողմից: Նամակում ասվում է.
« N5
Երևան, 14.3.1929
Գաղտնի
Լուսժողկոմի տեղակալ
ընկ. Յաղուպյանին
Սրանով Ձեզ հայտնում եմ, որ անցյալ տարվա դեկտեմբերի 14-ին ընկ. Գ. Վանանդեցին Հանր. Գրադարանի հատուկ բաժնից վերցրել է տանը օգտվելու համար Չալխուշյանի «Ինչ է և ինչ պիտի լինի մեր ուղին», ինչպես նաև դեկտ. 12-ին – «Հայրենիք» ամսագրի վեց համարներ: Վերոհիշյալները առանց հատուկ բաժնին վերադարձնելու՝ ընկ. Գ. Վանանդեցին հանձնել է քաղ. Չարենցին: Բացի դրա՝ քաղ. Չարենց հունվարի 7-ին հատուկ բաժնից վերցրել է «Հայրենիք» ամսագրի յոթը համարներ, հունվ. 20-ին վերադարձնելու պայմանավ:
Հիշյալ ամսագրի 13 համարները և գիրքը առանց վերադարձնելու քաղ. Չարենց Երևանից մեկնել է: Սույնը տեղեկացրել եմ և Պետ քաղ. Վարչության, հարկ եղածը տնօրինելու համար:
Հատուկ բաժնի վարիչ….»:

(Վերջին ստորագրությունը դժվարընթեռնելի է: Ամենայն հավանականությամբ, «Ա. Թագվորյան»):
Հայտնի փաստ է, որ այդ տարիներին սահմանված գրաքննության պայմաններում գրականության ու մամուլի հատուկ ֆոնդերից կարող էին օգտվել միայն սահմանափակ թվով մարդիկ և այն էլ` որոշակի նպատակներով: Իսկ սփյուռքից ստացվող պարբերականների գերակշիռ մասը կրում էր «գաղտնի» կնիքը և պահվում էր լայն հանրության աչքից հեռու: Հետևաբար Դաշնակցություն կուսակցության օրգան «Հայրենիք» հանդեսը չէր կարող ընդգրկված չլինել այս «վտանգավոր» աղբյուրների ցանկում, թեև 1922 թվականից ի վեր Բոստոնում լույս ընծայվող գրական-մշակութային ամսագիրը ինչպես գրականագետ Գուրգեն Վանանդեցուն, այնպես էլ Չարենցին կարող էր հետաքրքրել առավելապես իր գեղարվեստական բովանդակությամբ: Գալով հասարակական գործիչ, պատմաբան Գրիգոր Չալխուշյանի (1861-1931) գրքին, հիշեցնենք, որ 1923 թվականին հրատարակված «Ինչ էր և ինչ պիտի լինի մեր ուղին» ուսումնասիրությունն իրենից ներկայացնում էր Հայաստանի Առաջին Հանրապետության անկման տնտեսական և քաղաքական պատճառների վերլուծությունը: Այն ևս ընդգրկվել էր «անցանկալիների» շարքում, և եթե որևէ ընթերցող այնուամենայնիվ ցանկութուն էր հայտնում ծանոթանալ դրա բովանդակությանը, ապա նման ցանկությունն արդեն իսկ դիտվում էր զանցառում: (Ի դեպ, նկատենք մի հատկանշական հանգամանք, ինչը ևս անկարևոր չէ: Նամակում Վանանդեցու դեպքում օգտագործվում է «ընկեր» դիմելաձևը, մինչդեռ Չարենցի պարագայում՝ «քաղաքացի»-ն: Ամենայն հավանականությամբ, պատճառը կուսակցականությունն էր: Ինչպես հայտնի է, Չարենցին 1926-ի սեպտեմբերից հեռացրել էին կոմկուսի շարքերից):
Եվ այսքանից հետո դժվար չէր կռահել, որ նման ահազանգին պիտի անմիջապես հետևեր համաժեք արձագանքը` ուղեկցվելով «պատժիչ» գործողություններով: Վերը նշված գրության վրա Լուսժողկոմի տեղակալը մակագրում է՝ հանձնարարելով նկատողություն հայտարարել Վանանդեցուն ու միջոցներ ձեռք առնել գրականությունը Չարենցից վերցնելու և վերադարձնելու համար: Սակայն դա այնքան էլ հեշտ գործ չէր: Բանն այն է, որ Չարենցն այդ օրերին իսկապես Հայաստանում չէր: Նա մեկնել էր Մոսկվա: Փաստ է նաև, ահազանգից 20 օր անց արգելված գրականությունը դեռ գտնված ու վերադարձված չէր: Դա է վկայում մյուս գրությունը, որը ներկայացնում ենք ստորև.
«N611
4/4-29
Գաղտնի
Պետքաղվարչությանը
Հանրային գրադարանի հատուկ բաժինը հայտնում է, որ ընկ. Ա. Խանջյանի բանավոր կարգադրությամբ Ե. Չարենցին գրադարանից հանձնված է «Հայրենիք»-ի 7 N- ը, բացի այդ, նա ընկ. Վանանդեցուց ստացել է ևս «Հայրենիքի 6 N-ը և Չալխուշյանի «Ինչ էր և ինչ պիտի լինի մեր ուղին» գիրքը, այսպիսով Չարենցի մոտ կա 14 կտոր գաղտնի գրականություն:
Խնդրում եմ ձեռք առնել միջոցներ նրանից ստանալու այդ գրքերը և հանձնելու հատուկ բաժնին: Լուսժողկոմի տեղակալ՝ Հ. Յաղուբյան
Գաղտնի բաժնի վարիչ Ա. Նիկողոսյան»:

Դժվար է ասել, թե ինչով ավարտվեց այս տհաճ միջադեպը: Պետք է կարծել, որ գրականությունն ի վերջո վերադարձվել է հանրային գրադարան: Սակայն հազիվ թե դա եղել է անհետևանք: Ամեն դեպքում, այս ողջ պատմությունն այնքան բնորոշ է Չարենցին: Գաղտնին և արգելվածը միշտ հրապուրում էին նրան…

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ427c0af03f65

Երբ վտանգը գա` գնա Հայրենիք

18 Nov

Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ գերմանական բանակը ներխուժեց Ղրիմ և 1941 թվականի սեպտեմբերի 30-ին գտնվում էր Թեոդոսիա քաղաքից ընդամենը 30 կմ հեռավորության վրա: Հենց նույն օրն էլ որոշում կայացվեց քաղաքից անմիջապես էվակուացնել մեծ ծովանկարիչ Հովհաննես Այվազովսկու տուն-թանգարանում և նրա անունը կրող պատկերասրահում պահվող ողջ հավաքածուն: Նավահանգստում դրանք բարձվեցին շոգենավ, որն ուղղություն վերցրեց դեպի խոր թիկունք: Նկարները հասան Կրասնոդար: Եվ հենց այստեղ ստացվեց Հայաստանի կառավարությանը կից արվեստի վարչության պետ Շահինյանի հեռագրը: Նա գրում էր, որ Հայաստանը պատրաստ է ի պահ ընդունել իր տաղանդավոր զավակի թանկագին ժառանգությունը:

Պահպանվել է այդ օրերին կազմված հանձնման-ընդունման թիվ 107 ակտը` թվագրված 1941 թ նոյեմբերի 21-ի ամսաթվով: Այդ փաստաթղթից տեղեկանում ենք, որ Հայաստան էր առաքվում 15 խոշոր արկղ: Իսկ 1942-ի սկզբին բեռն արդեն Երևանում էր: Ղրիմից ժամանածներն ապշած էին, թե հայերն ինչպիսի բծախնդրությամբ էին նախապատրաստվել ու ինչպիսի հոգատարությամբ էին շրջապատել Այվազովսկու աշխատանքները:hxt1DAdwgtk

Պատերազմական այդ ծանր տարիներին Երևանում ոչ միայն կազմակերպվեցին Այվազովսկու գործերի մի քանի ցուցադրումներ, այլև հրատարակվեցին կատալոգներ, տպագրվեցին պլակատներ, նույնիսկ վավերագրական ֆիլմ նկարահանվեց: Վկայություններ կան, որ առաջին ցուցադրությանն այնպիսի հսկայական բազմություն էր հավաքվել, որ սրահները նեղ էին մարդկային հոսքի առաջ: Այդ օրը շատերի պես պատկերասրահ են այցելել նաև Ավետիք Իսահակյանն ու Մարտիրոս Սարյանը:

Շուրջ երեք տարի կտավները մնացին Հայաստանում: 1944 թվականի գարնանը Ղրիմն ազատագրվեց: Եկավ ետ դառնալու պահը: Սեպտեմբերի 30-ի ամսաթվով թվագրված մի փաստաթղթից տեղեկանում ենք, որ հանձնարարական է տրվել այն մասին, որ հոկտեմբերի կեսին տրամադրվի մեկ փակ վագոն` կտավները Երևանի կայարանից Թեոդոսիայի կայարան տեղափոխելու համար: Այվազովսկու կտավները կրկին տեղադրվեցին հատուկ արկղերի մեջ և ճանապարհ ընկան դեպի Ղրիմ: Այդ ընթացքում հատուկ հանձնարարական հեռագիր էր առաքվել բոլոր պետական մարմիններին, որոնցից պահանջվում էր ամեն կերպ աջակցել թանկագին բեռն անվնաս տեղ հասցնելու հարցում:

Հայտնի է, որ գնացքը Երևանից մեկնել է հոկտեմբերի 20-ին: Մեկնումից առաջ Թեոդոսիայի պատկերասրահի տնօրենը «Կոմունիստ» թերթում տպագրեց իր երախտիքի խոսքը` հասցեագրված Հայաստանի իշխանություններին և հայ ժողովրդին: Իսկ ղրիմցիներից մեկն իր հուշերում գրել է. «Մեզ ճանապարհելը շատ հուզիչ էր: Երբեք` ոչ նախկինում, ոչ դրանից հետո, մեզ հրաժեշտ չեն տվել այդքան ջերմությամբ ու անկեղծությամբ: Ստանալով վագոնը, որտեղ տեղադրվեցին արկղերը, ստանալով ուտելիքի պաշարը, որով մենք հետո սնվեցինք մոտ մեկ տարի, ստանալով դեղերը` հնարավոր հիվանդության դեպքերի համար, մենք մնաս բարով ասացինք բարի մարդկանց, հյուրընկալ Երևանին և բռնեցինք ետդարձի ճանապարհը»: Վերադարձը տևեց երեք շաբաթ: Գնացքը նկարներից բացի տանում էր նաև շինարարական նյութեր, որոնք անհրաժեշտ էին լինելու ավերված պատկերասրահը վերականգնելու համար:

1944 թ. դեկտեմբերի 13-ին «Պրավդա» թերթը գրեց. «Այվազովսկու կտավները վերադարձվել են Թեոդոսիա: Պատերազմի սկզբին դրանք տարվել էին նախ Կրասնոդար, ապա Երևան: Թեոդոսիայի պատկերասրահում, որն ավերել էին գերմանացի զավթիչները, ամբողջական վերանորոգում էր կատարվել և կտավները վերստին կներկայացվեն լայն ցուցադրության»:

1945 թ. մայիսի 2-ին պատկերասրահը բացեց իր դռները: Այդ օրը Թեոդոսիայում ստացվեցին հարյուրավոր շնորհավորական հեռագրեր: Դրանց թվում բազմաթիվ հեռագրեր կային նաև Հայաստանից:

Այս պատմությունն ավարտենք ևս մի փաստաթղթի հրապարակմամբ` ստորագրված ԽՍՀՄ ֆինանսների մինիստրության աշխատակցի կողմից: Այնտեղ ասվում է: «Ընդհանուր առմամբ Հայաստան (քաղաք Երևան) է տեղափոխվել և այնտեղից ետ է վերադարձվել 1459 արվեստի ստեղծագործություն: Էվակուացիայի ընթացքում կորուստներ չեն եղել»:

Այո, կորուստներ չեն եղել: Իսկ պատերազմի ժամանակ այդ բառերն այնքան հազվադեպ էին հնչում…

 

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ12.

 

ԳԱՅԹԱԿՂՎԱԾ ԱԲՈՎՅԱՆԸ

9 Nov

Խաչատուր Աբովյանի գրական և հասարակական գործունեությունը հանրահայտ է, ինչը չի կարելի ասել նրա անձնական կյանքի մասին: Եղել են լուրջ ուսումնասիրություններ, բայց և այնպես մեծ լուսավորչի կերպարի դափնիները միշտ էլ ստվերել են նրա զգացական աշխարհի ամենախոր անկյունները` անծանոթ թողնելով գեղեցկատես երիտասարդի հույզերի, գայթակղությունների, հրապուրանքների ու սերերի այն մեծ ու փոքր բռնկումները, որոնցով պիտի ամբողջանար նրա մարդկային նկարագիրը, և Աբովյանը մեզ պիտի ներկայանար գուցե բոլորովին ուրիշ, սակայն շատ ավելի հոգեհարազատ ու անմիջական պատկերով:

Այս առումով առանձնապես հետաքրքրական է գրողի կյանքի դորպատյան շրջանը: Նահապետական Քանաքեռից քաղաքակիրթ Եվրոպայի ճիշտ կենտրոնում հայտնված Աբովյանի համար հայտնության պես մի բան էր այն աշխարհը, որտեղ գերիշխում էր զգացմունքների ազատությունը, որտեղ հարաբերությունները ծնվում ու փթթում էին առանց տագնապների, որտեղ անկարելին կարելի էր դառնում, եթե սիրտն այդպես էր ուզում: Եվ վարակված այդ թեթևությամբ, նրա հոգում և մարմնում արթնանում էին կաշկանդված գրգիռները, նա իրեն նետում էր մղումների հորձանուտը` արբենալով ու տրվելով վայելքին, ճաշակելով արգելված պտուղը, լինելով մերթ գայթակղված, մերթ գայթակող:

Թռուցիկ, ժլատ, երբեն էլ անորոշության մշուշով պատված պատառիկներ են մեզ հասել Աբովյանի սիրային «դեգերումներից»: Բայց նույնիսկ այդ հպանցիկ ուրվանկարն էլ բավական է տեսնելու և զգալու, թե ապրումների ինչպիսի վերելքների ու անկումների միջով է անցել երիտասարդ գրողը…Univ_of_tartu_1860_litography

Դորպատ հասնելու հենց առաջին շաբաթներին` 1830-ի աշնանը նա ծանոթանում է Յուլիե Կրաուզեի հետ: Աղջիկը Աբովյանի հովանավոր պրոֆեսոր Պարրոտի կնոջ քույրն էր: Այդ տասնութամյա օրիորդը, որն, ըստ վկայությունների, առանձնապես հրապուրիչ արտաքին չուներ, Աբովյանին գերում է իր անկեղծ անմիջականությամբ, ազատ ու կենսախինդ պահվածքով: Նրանք այնքան են մտերմնում, որ մեկ տարի անց, երբ հարկադրված էին բաժանվել, այդ անջատումը խորը կսկիծ է պատճառում երկուստեք: «Իմ սիրտը ամենևին չէր ցանկանում բաժանվել նրանից, բայց հարկադրաբար բաժանվեցինք… Եվ ինձ, և նրա համար ցավալի էր այս բաժանումը»,- խոստովանում է Աբովյանը: Իսկ հետո, երբ կրկին հանդիպում են, կյանքը վերստին իմաստ է ձեռք բերում: «Եվ ահա ձյան նման հայտնվում է աղավնակերպ սպիտակազգեստ օրիորդը. համեստափայլ ժպիտը ճառագայթում էր նրա շուրթերից… Օհ, երանի թե  իմ ականջներին մշտապես հնչեին նրա այս մեղրահամ խոսքերը»,- իր օրագրում պիտի գրեր Աբովյանը: Տանեցիները` նկատելով խորացող կապը, այլևս ոչ թե խոչընդոտում էին, ինչպես առաջին օրերին, այլ հաշտվելով իրողության հետ` սկսում են փոքրիկ խորամանկություններով օգնել նրանց: 1832 թ. հունվարի 1-ից  Պարրոտը և տիկինը հատուկ դիտումով կարգ են սահմանում, որ ճաշի ժամանակ Աբովյանը նստեր Յուլիեի կողքին ( մինչ այդ նրա մշտական տեղը Պարրոտի կողքին էր): «Հավանաբար սա դիտավորյալ են արել, քանի որ առավել քաղցր օրիորդի մերձավորությունը կմեղմացնի իմ բիրտ բարքը, և, հիրավի, սա է այն միակ միջոցը, որով մարդ կարող է մեղմացնել իր սովորույթները, քանի որ որքան իր բարեկամությամբ ու ծանոթությամբ  մոտենա կանանց սեռին, այնքան կկրթվեն, պատվական կդառնան նրա բարքերը: Ես այս փորձառությունը վաղուց ունեմ»,- կատարվածն այսպես էր բացատրում (կամ գուցե արդարացնում) Աբովյանը: Նրանց մտերմությունը պիտի ձգվեր մինչև 1936 թ: Աբովյանը և Յուլիեն հրաժեշտ տվեցին միմյանց` որպես քույր և եղբայր մնալու խոստումով…

Սիրային մեկ այլ արկած էլ ծնունդ առավ այն օրերին, երբ Աբովյանը Դորպատում սենյակ վարձեց ռուս սարկավագ Վասիլի Սեմյոնիչի տանը: Շատ չանցած` նրան հրապուրեց սարկավագի քենին` Օլգային: Բարեբախտաբար, այս սիրավեպը կարճ տևեց: Հետո, երբ նա արդեն տեղափոխվել էր ուրիշ բնակարան, ժպիտով էր հիշում այդ «հիմարությունը»:

Հաջորդը օրիորդ Ադելաիդե Էրդմանն էր` պրոֆեսոր Էրդմանի դուստրը, ում տանը Աբովյանին հաճախ էին հրավիրում: Պատմում են, թե աղջիկն այնքան գեղեցիկ է եղել, որ մշտապես շրջապատված էր բազում երկրպագուներով, իսկ նրանցից մեկը նույնիսկ ինքնասպան էր եղել անպատասխան սիրո պատճառով: Աբովյանի բախտը բերեց, քանի որ նրանց սերը փոխադարձ էր ու խորը: Մի ինչ-որ պահի նա նույնիսկ լրջորեն սկսեց մտածել ամուսնության և Ադելաիդեին իր հետ Հայաստան տանելու մասին, ծանր ապրումներ էր ունենում այն երկյուղներից, թե գերմանուհին կմերժի իր առաջարկը` չցանկանալով մեկնել հեռավոր ու անծանոթ մի երկիր: Սակայն որքան մեծ պիտի լիներ նրա զարմանքը, որ երբ Ադելաիդեին հայտնեց իր մտադրության մասին, աղջիկը նրան պատասխանեց. «Որտեղ տղամարդն է, այնտեղ էլ կնոջ հայրենիքն է»:

Ցավոք, երջանիկ զույգին վիճակված չէր իրականություն դարձնել իրենց երազը: Բուռն սերը ցավալի վերջաբան ունեցավ. հարաբերությունները խզվեցին, Ադելաիդեն ամուսնացավ մեկ ուրիշի հետ`թողնելով Աբովյանին փշրված սրտով ու մոխրացած հույսերով: Ծանր էր այդ կորուստը: Միայն թե սերը դեռ երկար պիտի ապրեր: Ու երբ տարիներ հետո Աբովյանն աղջիկ ունեցավ, նրան կոչեց Ադելաիդե…

Իսկ մինչ այդ մի գայթակղությունը հաջորդում էր մյուսին: 1831-ի ամառը Աբովյանին նոր հրապուրանք բերեց: Դա գիմնազիայի մաթեմատիկայի ուսուցչի դուստրն էր` Յուլիե Դորոթեա Սոկոլովսկին` Յուլիե 2-րդը: Աղջկա ընտանիքն ապրում էր հենց գիմնազիայի շենքում, և Աբովյանը հաճախ էր այցելում նրանց, որտեղ նշանավոր լեզվաբան Ֆ. Յ. Վիդեմանին հայերեն դասեր էր տալիս:  Հափշտակությունն այնքան ուժգին էր, որ Աբովյանը սկսեց փախչել դասերից, որպեսզի աղջկան ժամ առաջ տեսնի: Նրանց կյանքում անմոռաց պիտի մնար 1832-ի ամառը, Միտավայում: Այստեղ երկուսով էին, սիրո վայելքն անսահման էր, թռչող ժամանակը` հեքիաթային: Երկու երջանիկները դեռ չգիտեին, որ դա իրենց վերջին հանդիպումն էր:  

Դժվար է ասել, թե այս կապն ինչու խզվեց, ինչ ելևէջներ էին, որ կասեցրեցին ընթացքը, սակայն պահպանվել է Յուլիեի հրաժեշտի նամակը` գրված 1836 թ հունվարին` Աբովյանի` հայրենիք վերադանալու օրերին: Յուլիեն գրում էր. «Հնարավոր է, որ դժվարին կոչումը, որին Դուք, սիրելի Աբովյան, ընդառաջ եք գնում, ցույց չտա Ձեզ Ձեր ապագան պայծառ լույսերի մեջ, հնարավոր է, որ մեծ լինի ցավը, որն զգում եք Դուք` թողնելով Ձեզ համար Հայրենիք դարձած օտար երկիրը, սակայն այնուամենայնիվ այն միտքը, թե Ձեր բարեկամների ոգիները ճախրելու են Ձեր շուրջը նաև հեռվում, կսփոփի և կհանգստացնի Ձեզ և կթեթևացնի Ձեզ համար բաժանումը, որը վաղ թե ուշ անխուսափելիորեն պետք է տեղի ունենար:

Թող Ձեր բոլոր բարեկամների սիրո և հարգանքի գիտակցությունը… սիրելի Աբովյան, ուրախացնի Ձեզ մենության ժամերին և միաժամանակ հավատացնի Ձեզ, որ շատ հաճախ և հաճույքով կմտածի Ձեր մասին Ձեր բարեկամուհին:

Յուլիե Սոկոլովսկի

Դորպատ, 14 հունվարի, 1836»:

Տունդարձի ճանապարհին  Աբովյանը Մոսկվայում  կանգ առնելուն պես իր առաջին նամակներից մեկը գրեց է հենց նրան…

Բայց սա դեռ բոլորը չէր: Կար նաև շոտլանդուհի տիկին Աննա Ֆրիդլենդերը, խիստ տարբեր Աբովյանի մյուս մտերմուհիներից, քանի որ այդ կինը ոչ միայն շրջահայաց էր, այլև կարողանում էր զսպել իր հույզերը` նույնն էլ հարկադրելով Աբովյանին: Ի նշան իրենց լուռ, կաշկանդված կապի, Աննան Աբովյանին նվիրեց մի թանկարժեք կնիք: Կնիքի վրա փորագրված էր. «Բարի է ամենայն իր, եթե վախճանն է բարի»: Այս խոսքերը նրանց պարագայում տեղին էին: Այդ կնիքը ասես զմռսել էր զգացմունքների դուռը` կասեցնելով հորձանքի ընթացքը: Եվ գուցե նաև դա էր պատճառը, որ նույն օրերին Աբովյանը մխիթարություն էր գտնում մեկ այլ` ավելի մատչելի օրիորդի մոտ, որի անունն էր Կարոլինե ֆոն Շվեբս: Աղջիկը լավ ձայն ուներ, հրաշալի դաշնամուր էր նվագում և կարողանում էր երաժտությամբ համեմել իր սիրախաղը: Կարոլինեին է նվիրված Աբովյանի «Օրիորդն ֆօն Շվէբս ի վերայ երգեհոնի» բանաստեղծությունը:

Իսկ հետո վրա հասավ մեկ այլ արկած և մեկ այլ հրապուրանք: Մի անգամ Աբովյանը որոշեց մեկնել ուղևորության: Նրա ընկերը` Թեոդոր Գրասն ապրում էր Ռիգայում, և Աբովյանը հյուր գնաց նրան` Պոնիմուն կալվածքը: Այդ ընտանիքում ապրում էր Շարլոտե Շուլցը, ով Գրասների ընտանիքի հոգեզավակն էր: Թե ինչպես նրանք մտերմացան ու թե ինչպես մտերմությունը վերածվեց սիրո, նույնիսկ զույգի համար էր անբացատրելի: Սակայն զգացմունքներն անկեղծ էին, հյուսվող թելերը` վստահելի ու ամուր: Նրանք թափառում էին շրջակա դաշտերում, գնում դիտելու լիտվացի գեղջուկների  հանդեսները, Շարլոտեն նրան նույնիսկ պարել սովորեցրեց: Իսկ երբ եկավ հրաժեշտի պահը, աղջիկը Աբովյանի համար թղթից մանրանկար ծաղիկներ կտրատեց` կենտրոնում դնելով հույսի խորհրդանիշը` խարիսխը: Դա ներքևում նա գրել էր այս տողերը. «Մի բողոքիր երջանկության չնչինությունից, ոչ մի վերք հավիտյան չի ցավում…»: Աբովյանից իբրև հիշատակ ստացավ նրա մազերից մի փունջ:

Համաձայն Աբովյանի օրագրային գրառումների, նրանց վերստին վիճակված էր հանդիպել: 1833 թ. հուլիսի 8-ին նա գրել է. «Սա իմ կյանքի ամենաերջանիկ ժամերից մեկն էր, որ վայելեցի: Բազում գեղեցիկ օրիորդներ եմ տեսել ես, բայց սրա համեստությունը, քնքույշ սիրտը, հոգու ազնվությունը, հեզ ու պարկեշտ բարքը ամբողջությամբ գրավել էին իմ հոգին: Ես վերցնելով ձեռքը` առաջնորդեցի նրան. իմ բոլոր երակներում եռում էր սեր և կրկին սեր. երկինքը և ողջ շրջակայքը թվում էին ներդաշնակված մեր ներքին զգայությունների հետ: Ախ, մենք սիրում էինք իրար… Ախ, եթե դառն օրհասը չմիավորի մեզ, անմոռաց կմնան այս օրն ու այս ժամը, որ հրեշտակի պես մաքուր հոգին ինձ սրտի ցավ պատճառեց»:

Շառլոտեին նա դեռ շատ երկար էր հիշելու` վերհուշն ու հոգի կսկիծը թաղելով բանաստեղծական տողերի մեջ. «Սերն է, որ պահում է բոլոր արարածներին, Փառք սիրո թագուհուն, ամենայն պատիվ…»: Իսկ երբ Հայաստան էր վերադառնում, Շառլոտեից հրաժեշտի թերթիկ ստացավ: Ծրարի մեջ դաշտալին ծաղիկներից հյուսված մի պսակ էր ու բանաստեղծություններ:

Բայց ժամանակը հոսում էր` ջնջելով անցնող օրերի շղթան և բերելով նոր տպավորություններ: Աբովյանը թվում է, թե դիմադրում էր այդ ընթացքին, միայն թե նրա դիմադարձումը թույլ էր, իսկ գայթակղություններն` ուժգին: Երբ ուսանողական ընկերոջ` Մաքսիմելիան Հերմանի հրավերով մեկնեց նրա հայրենի կալվածը` Ֆրիդրիխսհոֆ ու մնաց մոտ մեկ ամիս, այստեղ էլ մտերմացավ Հերմանի քրոջ` Հելենի հետ: Վերադարձավ Դորպատ, սակայն մի քանի օր անց կրկին մեկնեց այնտեղ ու 4 օր անցկացրեց Հելենի մոտ:

Այնուհետև ուղևորվեց Ռիգա ու ծանոթացավ մի օրիորդի` Ռոզալիե Վալցի հետ: Բայց Ռիգան նրա համար ուրիշ անակնկալներ էլ ուներ: Օրինակ, «Բեքաս» իջևանատունը, որտեղ հարբած աղջիկներ ու կանայք անցվորներին գինի ու օղի են բաժանում և կիսում էի նրանց հետ իրենց տռփանքը: Հիասթափված Աբովյանը հետո իր ծոցատետրում պիտի գրեր. «Ինչ ազնվագույն են մեր կանայք, զի նրանց չի արտոնվում կյանքի այսպիսի եղանակը»:

Այս հիասթափությունը, ցավոք, ոչ առաջինն էր ու ոչ վերջինը: Նա չի մոռանալու թե ինչպես մի կարճ ժամանակ մտերմություն արեց Սոֆյա անունով օրիորդի հետ, բայց հետո վրա հասավ զղջումի պահը, երբ մի անգամ անակնկալ հանդիպեց նրան ինչ-որ ուսանողի հետ համբուրվելիս:

Ահա այսպես գլորվեցին Խաչատրուր Աբովյանի` Դորպատում անցկացրած տարիները: Երիտասարդ արյան եռքը դադար էր  ուզում, և այդ իմաստով նրա վերադարձը բարերար ազդեցություն ունեցավ: Միայն թե հայրենիքում ու Թիֆլիսում էլ նա ստիպված էր բոլորովին այլ «վարարումների» առաջ պատվարներ դնել: Այդ տհաճ իրավիճակի մասին նա բավականին խոսուն գրառումներ է թողել` պատմելով, թե ինչպես էին իրեն հալածում մուցիքուլները` փորձելով ամուսնացնել այս կամ այն օրիորդի հետ ու խոստանալով մեծ օժիտ. «Հազիվ մի քանի շաբաթ էր անցել Թիֆլիս գալուց հետո,- գրում է Աբովյանը,- երբ անսպասելի ինձ այցելության եկան պառավ կանայք, իսկ երկու անգամ էլ` քահանաներ: Ես շատ լավ տեսնում էի, թե ինչ է նշանակում այդ բոլորը, և դրա համար էլ համառ կերպով մերժեցի նրանց հորդորանքները` պատճառաբանելով, որ ես հաստատապես վճռել եմ չամուսնանալ, եթե ինձ տալու լինեն անգամ իշխանադուստրեր և տասը հազար արծաթ ռուբլի էլ հետը»:

Իշխանադուստր ու արծաթ նրան ոչ ոք չտվեց, փոխարենը հանդիպեց Էմիլյային: Լոոզե Էմիլյան ծնունդով Տալինից էր: Զրկվելով ծնողներից, նա տեղափոխվել էր Թիֆլիս: Սիրահարված Աբովյանը խնդրեց աղջկա ձեռքը: 1938 թ. սեպտեմբերին Էմիլյան ու Աբովյանը պաշտոնապես նշանվեցին, իսկ մեկ տարի անց ամուսնացան: Աբովյանը սիրում էր կրկնել, որ իր լյութերադավան կինը «բարեբարոյությամբ ու պարկեշտությամբ կարող է զարդ լինել ամեն ընտանիքի»: 1840-ի մայիսին ծնվեց նրանց որդին` Վարդանը: Աբովյանը հավատարիմ ու սիրող ընտանիքի հայր էր: Երիտասարդական խենթությունները մոռացության էին տրված: Բայց արդյո՞ք մեկընդմիշտ…

 

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆKhachatur_Abovyan_5

 

50-Ի ՍԱՀՄԱՆԱԳԻԾԸ ՀԱՏԵԼԻՍ

10 Oct

Գրականագետ Հովիկ Չարխչյանի մոնոլոգը 50 տարվա իմաստնության և «չի կարելի»-ների մասին:

 

50 տարվա դիմագիծ
էական չէ, թե ինչպես ես վերաբերվում քո 50 տարվա գոյության փաստին: Էական է, թե ինչպես են այդ 50 տարիները վերաբերվում քեզ: Իսկ այդ վերաբերմունքից շատ բան է կախված: Կախված է քո 51-րդ տարին, 52-րդը: Ինձ համար 50-ն ընդամենը սիմվոլիկ թիվ է: Ու խոսքը ամենևին էլ այն մասին չէ, թե ես լավ եմ պահպանվել կամ վատ: Մենք ենք հորինել տարելից, տարեդարձ հասկացությունները: Բավական է ընդամենը ուշադրություն չդարձնել այդ ամենին, ու մոգական ամսաթիվը կդառնա շարքային մի օր, ու կհաջորդեն հաջորդ օրերը: Անցած 50 տարիներն ինձ համար մարդիկ են, հիշողություններ են, պատմություններ են, գործեր են, ձախողումներ են, թերություններ են: Այդ ամենն իմն է, իմ բեռն է: Ու ես ինչ էլ անեմ, երբեք չեմ կարող դրանից փախչել: Ես կարող եմ չնկատել, մարդիկ կարող են մոռանալ ամենը, բայց դա իր հետքը թողել է, չէ՞: Ու դա բավական է, որ ես անընդհատ ապրեմ անցած օրերի հիշողություններով, ու դրանք ինձ ուղեկից լինեն:

 

Չի կարելի
Հրաշք կլինի, եթե մարդուն հնարավորություն տրվի երկրորդ անգամ ապրել: Սովորաբար մարդիկ խուսափում են խոսել թերությունների մասին: Բնական է, որ կյանքն ամբողջությամբ պետք է սայթաքումներով լինի, այլապես ինչպե՞ս կիմանաս, թե որն է ճիշտը: Շրջապատող մարդիկ չեն կարող որոշել` ճի՞շտ քայլ է դա, թե՞ ոչ: Դու պետք է քո մաշկի վրա դա զգաս, որ հասկանաս` արժե՞ր դա անել: Սխալներն ահավոր շատ են եղել, սայթաքումներն ահավոր մեծ են եղել, հետևանքները` նույնպես ու նույնիսկ ճակատագրական: Միակ բանը, որ ես ինձ չեմ ների, այն է, որ ես ճիշտ չեմ գնահատել իմ երիտասարդ տարիները: Ես հիմա գիտեմ, որ դա լավագույն շրջանն էր գործ անելու համար: Ոչ թե ապրելու, ոչ թե հաճույքներ վայելելու (դա էլ` իր հերթին, բնականաբար) բայց աշխատելու, ինչ-որ բան ստեղծելու, հոգևոր պաշար կուտակելու լավագույն տարիներն էին, որոնք քամուն տրվեցին: Շատ եմ ափսոսում այդ ամենի համար: Հիմա մենք երբեմն ջանում ենք ապրել օրվա 25-րդ ժամով: Այսպես ուզում ենք պոկել այդ մեկ ժամը ու իրագործել ինչ-որ բան, որ չկարողացանք անել նախկինում: Բայց այդ ջանքերը երիտասարդության տարիներին քամուն տրված ժամանակի հատուցումն են:

 

Անդին
Երբ 36 տարեկան դարձա, փոխվեց իմ վերաբերմունքը մարդկային հարաբերությունների հանդեպ, այդ հարաբերություններն այլ կերպ սկսեցի գնահատել: Շրջադարձային էր ինձ համար: Մի շատ հետաքրքիր բան է մարդու հետ կատարվում. որոշակի շրջան քեզ համար բարձրագույն արժեք են այս, այս, այս բաները, բայց անցնում է մի որոշակի ժամանակաշրջան, ու դու հասկանում ես, որ հրապուրված ես եղել մի բանով, որ ընդհանրապես արժեք չի ունեցել, չէր էլ կարող ունենալ: Լավ, ես ինչպե՞ս էի տարված մի բանով, մինչդեռ դրա կողքին շատ ավելի հուսալի, շատ ավելի վստահելի մի հենարան կար: Այդ ամեն ինչը էլի քոնն է եղել, ոչ ոք չի կարող խլել դա քեզնից: Դու պարզապես չես նկատել դա: Ու ինչ-որ անհասկանալի, կասկածելի բաների հետևից ես ընկած եղել, որոնց վրա փորձել ես կառուցել կյանքդ, երազանքներդ, աշխատանքդ: Ու մի օր առավոտյան դու արթնանում ես ու տեսնում, որ այդ ավազե տնակը փլվել է, բայց ախր դու ունես քարե տուն` ամուր հիմքերով, որտեղ դու ընդամենը չէիր ցանկանում ապրել:
Իմ կյանքում այդ սահմանագծերը եղել են, ու շատ լավ է, որ եղել են, որովհետև կարող էին նաև չլինել: Շատերի հետ է պատահում, որ այդ շրջադարձը չի լինում, ու ապրում են մոլորված` չհասկանալով, թե ինչի համար են ապրում: Իրականում կյանքին իմաստ են հաղորդում մարդիկ` իրենց գործունեությամբ, ապրելակերպով, աշխարհընկալումներով: Մե՛նք ենք փորձում ենք գույն հաղորդել մեր ծնունդից մինչև մահ ընկած բնական ընթացքին, որը կոչվում է կյանք:

 

Կիրթ սերունդ
Կիրթ, զարգացած մարդը հարգանքի է արժանանում, որովհետև լավատեսորեն հավատում ենք, որ նա իր ստացած գիտելիքները կօգտագործի լավ նպատակների համար: Ես ծնունդով գյուղից եմ: Ես գնում եմ մեր դաշտերը, որտեղ մարդիկ հող են մշակում, չունեն բարձրագույն կրթություն, երևի միջնակարգն էլ թերի է մնացել: Այդ մարդիկ հող են մշակում, բերք են ստանում. նրանք տասն անգամ ավելի շատ հարգանք են ներշնչում, քան մի պրոֆեսոր, որը նստած է իր աշխատասենյակում ու հիացած է իր պրոֆեսոր լինելու հանգամանքով: Մարդու դաստիարակությունը դասագրքերից չի գալիս: Մարդու ներքին դաստիարակությունը գալիս է շրջապատի, մարդկանց, հարազատների, լեռների հանդեպ վերաբերմունքից:

 

Վաստակ և վարձք
Փողով կարելի է իրագործել շատ լավ բաներ, եթե երևակայությունդ կարողանաս գործի դնել: Ասում են` փողը վատ բան է, բայց փողը վատ բան է միայն այն դեպքում, եթե ծառայեցվում է վատ բանի: Լավ նպատակի ծառայեցվող փողը չի կարող վատը լինել: Ի վերջո, ի՞նչ է փողը` մեր աշխատանքի, մեր չարչարանքի վաստակը` արտահայտված ինչ-որ դրամանիշի վրա: Այսինքն` դրամը փաստում է մեր աշխատանքի, մեր չարչարանքի ծավալը: Չի կարող այն վատը լինել: Իմ աշխատանքը ինչո՞ւ պետք է վատը լինի: Ուրեմն փողի հանդեպ իմ վերաբերմունքը նույնպես պետք է լավը լինի: Այլ խնդիր է, թե ինչպես ես վաստակել այդ փողը: Լավ աշխատանքի միջոցով` լավ փող է: Հպարտացե´ք ձեր վաստակած փողով, եթե այն արդար եք վաստակել:

 

Կուզեի նմանվել
Երկրագնդի վրա կա ընդամենը մի մարդ, որին մանկուց երազել եմ նմանվել, ու դա ինձ երբեք չի հաջողվել: Իմ հայրը: Հայրս ինձ համար ցանկությունների, երազանքների, մարդկային վերաբերմունքի բարձագույն շեմն է: Ես միշտ ձգտել եմ նմանվել հորս: Նաև այն հերոսներին, որոնց ես կերպարանավորում եմ իմ գրքերում: Եթե ես չապրեմ իրենց կյանքով, ուրեմն դրանք արհեստածին հերոսներ են: Նրանք մեռած հերոսներ են, չապրող հերոսներ: Երբ գրում էի «Չարենցի կրակոցը» գիրքը, ես շնչում էի իր հետ: Իր հետ ուրախանում էի, իր հետ տառապում էի, իր հետ զայրանում էի, իր հետ քայլում էի փողոցներով, իր հետ ընկնում էի անձրևի տակ, իր հետ վշտանում էի: Այդ ամեն ինչը հաճելի էր, գերագույն վայելք էր: Ստեղծագործական պրոցեսի վայելքը դա է երևի: Իհարկե, շատ հաճելի է այդ երկրորդ կյանքը` այն, որ ապրում ես քո ընտրած հերոսի կյանքով, ոչ թե պատահական մեկի, որը քեզ կցվել է:

 

Տարիքի հետ
Երբ մեն-մենակ ես մնում ինքդ քեզ հետ, ու չկա ոչ ոք, որ քեզ գնահատի, հասկանում ես, որ դու ընդամնեը գյուղի փողոցով վազվզող երեխան ես: Ու այստեղ որևէ նշանակություն չունի տարիքը. հիսո՞ւն տարեկան ես, քառասո՞ւն ես, թե՞ 60 ես: Դու նույն երեխան ես, ու ոչ մի բան քո ներսում չի փոխվել: Արևի տակ, տաքացած ասֆալտին, թթենու վրա ինչ-որ քարեր կամ ծիրանի կուտ շպրտող երեխան ես ու ավելին չես: Ավելին դառնում ես կամ ձևանում ես այն ժամանակ, երբ մտնում ես կյանք կոչվող բեմ ու պետք է խաղաս քո դերը ոչ թե նրա համար, որ այն սրտովդ է, այլ որովհետև դա է հիմա կյանքի պահանջը: Երբ գյուղ եմ գնում, հագնում եմ հին, պատառոտված շորեր: Մեծ հաճույք է: Ես դա չեմ փոխի փայլուն կոստյումի հետ: Դու այնտեղ դու ես` քո վայրի տեսակով, քո բնական տեսակով, ինչպես կաս, ինչպես ծնվել ես, ինչպես սովորեցրել ու դաստիարակել են քեզ: Մնացածը «խաղ» է: Լավ նպատակի համար խաղ: Եթե դու ապրում ես հասարակության մեջ, պետք է խաղաս այդ հասարակության կանոններով:

 

Երկնային Հայր
Աստծո հետ իմ հարաբերությունները շատ բարդ են: Երբեմն հասկանում եմ Նրան, երբեմն` ոչ: Ես չեմ համարձակվում վիճել Նրա հետ, բայց չեմ էլ կարող թաքցնել իմ ներսում երբեմն-երբեմն ծագող կասկածները, անվստահությունը: Բայց դա շատ նորմալ է: Նույնիսկ հարազատ ծնողիդ հետ կարող ես վիճել, չհամաձայնել: Մենք հարազատներին ենք դու-ով դիմում, ուրեմն Նա շատ հարազատ է մեզ: Այդտեղ հարգելու կամ չհարգելու հարց չկա, մենք մեր հոր հետ ենք դու-ով խոսում, մեր զավակի հետ ենք դու-ով խոսում:

 

Ահեղ դատաստան
Աստծուն ոչ մի բան չեմ ասի: Բացարձակապես: Ես ավելի շատ կլսեմ: Ես չգիտեմ` ինչ պետք է ասեմ, որ Նրան հետաքրքրեմ: Ես չէի ուզի իմ դատարկ խոսակցություններով զբաղեցնել Նրան: Ու նույնիսկ չեմ էլ պատկերացնում այդ հանդիպումը:

 

Պետք է փոխել
Հայրենիք ասվածը քարտեզ չէ, հողատարածք կամ սար չէ: Հայրենիք ասվածը մարդն է: Չկա մարդը` չկա հայրենիքը: Եթե մենք բոլորս հավաքվեինք ու ապրեինք Անտարկտիդայում, այն կդառնար մեր հայրենիքը: Մարդիկ վերջին մի քանի տասնամյակներում շատ են փոխվել: Մարդկային ջերմ հարաբերությունները վերածվել են մարդկային գործնական հարաբերությունների: Վաղուց որևէ մեկը չի զանգել ինձ հենց այնպես, պարզապես: Երբ ինչ-որ մեկը զանգում է, ես գիտեմ, որ մի բան է ուզելու, խնդրելու կամ պահանջելու: Ու նույնն էլ քիչ-քիչ ես եմ դառնում: Որովհետև ստիպված ենք խաղալ այն կանոններով, որ այսօրվա կյանքն է թելադրում: Ես ապրում եմ 9-հարկանի շենքում, որտեղ իմ հարևաններին ընդամենը դեմքով գիտեմ: Այն էլ որովհետև հանդիպում ենք աստիճանահարթակում: Ես նույնիսկ չգիտեմ` ովքեր են, ինչով են զբաղբում, ովքեր են նրանց երեխաները: Երբ գյուղում էի ապրում, գիտեի բոլորին` նորածնից մինչև մեծահասակը: Գիտեի նրանց ուրախություններն ու վշտերը, ում աղջիկն ում հետ ամուսնացավ, ում տղան ումից բաժանվեց: Մի հսկայական ընտանիք էր, որտեղ կար անկեղծություն: Հիմա կարոտում եմ այդ հարաբերությունները: Մեր երկրում կատարվող բացասական երևույթները երբեմն հենց այդտեղ եմ փնտրում: Եթե լինեին այն նույն հարաբերությունները, կարծում եմ` շատ դժվարություններ շատ ավելի հեշտ կհաղթահարվեին: Պարզապես հիմա ամեն մեկս փակվել ենք մեր ամրոց-տան մեջ ու վախենում ենք այնտեղից դուրս գալ:

NEWMAG ամսագիր, 2014, համար 50hovik_charakhchyan-867x445

Ի՞ՆՉ ԵՆ ԱՐԵԼ ԵԶԴԻՆԵՐԸ ՄԵԶ ՀԱՄԱՐ

11 Sep

Իրաքի հյուսիսում եզդիների կոտորածները լայն արձագանք գտան նաև մեր երկրում: Պետությունը փորձեց հնարավորությունների սահմաններում օգնել, հասարակության տարբեր խմբեր բողոքի ձայն բարձրացրեցին, իրենց աջակցությունն առաջարկեցին: Այդ համընդհանուր անհանգստության մեջ եղան նաև մարդիկ, ովքեր ամեն դեպքում հարցրեցին. «Իսկ ինչու՞ մենք պիտի ձեռք մեկնենք նրանց: Ի՞նչ են արել եզդիները, երբ ծանր ու դժվարին ժամանակներ էին հայերիս համար»:

Ես նպատակ չունեմ պատմական ծավալուն անդրադարձ կատարել կամ բանավեճ ծավալել տարակուսողների հետ: Ընդամենը մի փոքրիկ դրվագ կներկայացնեմ: Մնացյալը որոշեք ինքներդ:

Երբ Առաջին Հանրապետությունը հիմք դրեց Ազգային բանակին, Հայաստանում տարբեր ազգությունների բազմաթիվ ներկայացուցիչներ էին ապրում:  Սակայն ազգային փոքրամասնություններից հայկական բանակի շարքեր թույլատրվեց զորակոչել միայն եզիներին: Սա վստահության ամենատիպիկ օրինակներից մեկն էր: Նրանց արտոնվեց ծառայել կամավորական սկզբունքներով գործող իրենց ազգային զորամասերում: Հայաստանի Ազգային արխիվում պահպանվող վավերագրերից մեկը` գրված գեներալ Մ. Սիլիկյանի ձեռքով, փաստում է, որ 1918 թ. հայկական առանձին դիվիզիայի կազմում գործել է եզդի կամավորականների գումարտակ: Հենց այդ գումարտակն էր, որ որը ակտիվ  մասնակցություն ունեցավ 1918 թ.  Մայիսյան հերոսամարտերին: Նրա հրամանատար Յուսուպ Բեկ Թեյմուրովը Սարդարապատի ճակատամարտում երևանյան զորաջոկատին աջակցություն ցուցաբերելու համար ավելի ուշ պարգևատրվեց Սուրբ Գեորգիի 4-րդ աստիճանի Խաչ շքանշանով:

Մեկ այլ արխիվային փաստաթուղթ, որն իրենից ներկայացնում է տեղեկագիր` կազմված ռուս պաշտոնյաների կողմից, հաստատում է, որ 1920 թ. հայկական բանակի հեծելազորի կազմում գործում էր եզդիներից կազմված մի հեծյալ դիվիզիոն, որը տեղաբաշխված էր Էջմիածնում:  Նրա կազմում կար 200 ձիավոր և 3 սպա: Եզդիների մեկ այլ հեծյալ դիվիզիոն էլ գործում էր Դրոյի հրամանատարության տակ գտնվող Սուրմալուի զորաջոկատի կազմում:

Առայժմ այսքանը:

 

Հովիկ Չարխչյանscan0012-1

Ո՞Վ ԷՐ ԲԱԿՈՒՆՑԻ «ԱԼՊԻԱԿԱՆ» ԿԻՆԸ

8 Sep

«Ալպիական մանուշակ» պատմվածքը Չարենցի կնոջ` Արփենիկի հիշատակին նվիրելուց առաջ Ակսել Բակունցը մի առիթով խոստովանել է, որ իրականում դա գրվել էր բոլորովին այլ կնոջ համար: Նույնիսկ պատմվածքում տողեր կային, որոնք գաղտնազերծում էին Բակունցի սրտի գաղտնիքը: Եվ այդ ճակատագրական կնոջ անունն էր Ժենյա Գյուզալյան:

Ժամանակակիցները պատմում են, որ Ժենյան միջին հասակի, բարեկազմ, փոքր ինչ սրված դիմագծերով աղջիկ էր: Միշտ երազկոտ հայացք ուներ: Հագնվում էր շատ ճաշակով: Սիրում էր ու ծանոթ էր գրականությանը: Այս սերը գալիս էր նրա ընտանիքից, որտեղ առանձնակի վերաբերմունք կար արվեստների նկատմամբ:460px-4_Engn_Gezal_s_plemyannicey

Բակունցը Ժենյային առաջին անգամ տեսել է Հանրային գրադարանում, որն այն օրերին գտնվում էր քաղաքի Կուլտուրայի տանը: Դա 1926 թվականին էր: Մեկ տարի էր, ինչ աղջիկը Թբիլիսիից տեղափոխվել էր Երևան և ընդունվել համալսարանի պատմագրության ֆակուլտետը: Շուտով նրանց ծանոթությունը վերածվում է մտերմության` պարուրված անթաքույց համակրանքով:

Ականատեսների վկայությամբ, առաջին ժամադրությունը կայացել է Աբովյան փողոցում, ներկայիս «Անի» հյուրանոցից փոքր-ինչ վերև: Ժամանակին այնտեղ երեք հսկա բարդիներ էին կանգնած, իսկ դրանց դիմաց գտնվում էր նկարիչ Հակոբ Կոջոյանի արվեստանոցը: Հենց այդ ծառերի տակ էլ զույգը հանդիպել է, քանի որ Ժենյան ապրում էր մոտերքում: Սակայն տեսակցություններ շուտով ընդհատվում են, քանի որ աղջիկը 1927 թվականին մեկնում է Լենինգրադ` ուսումը շարունակելու տեղի համալսարանի ազգագրության բաժնում: Միակ մխիթարությունը դառնում են նրանց ջերմ նամակները, որոնք լցնում էին դատարկությունը ու մեղմում բուռն կարոտը:452px-3_Evgn_Gezal_v_kostume_zangezurskoy_armyanki

Լենինգրադից Ժենյան վերադարձավ միայն 1931 թվականին ու աշխատանքի ընդունվեց պատմության թանգարանում: Ասում են, թե նրա համար առանձնակի ուրախության առիթ էին դառնում այն օրերը, երբ ազգագրական արշավախմբերի հետ գործուղվում էր Զանգեզուր: Բակունցը միշտ պատրվակ գտնում էր ընկերակցելու նրան: Այդ օրերից հուշ է մնացել մի լուսանկար, որտեղ Բակունցի ցանկությամբ Ժենյան նկարվել է զանգեզուրցի կնոջ տարազով:

Ինչ վերաբերում է «Ալպիական մանուշակը» պատմվածքին, ապա Բակունցն այն ընթերցել է Ժենյայի համար դեռևս ձեռագիր վիճակում: Ստեղծագործությունը աղջկան շատ է դուր եկել: Իսկ պատմվածքի մի հատված իրական հիմք ունի: Հիշու՞մ եք այս տողերը. «…Առավոտյան ծովը բրոնզե հալոցքի պես տարուբեր էր լինում և լիզում ափերի կրաքարը։ Ծովափին սև թավիշե գլխարկով կինը հովանոցի ծայրով ավազի վրա նշաններ էր անում և ավերում։ Իսկ ինքը ջարդում էր ձեռքի չոր ճյուղը, մանրիկ փշուրներ անում, և երբ ալիքները կաթիլներ էին ցողում նրանց ոտքերին ու ետ վազում, ալիքներն իրենց հետ տանում էին չոր ճյուղերի փշուրները։ Այն կինը ծովափին խոստումի բառեր ասաց, աշխարհը թվաց լայնարձակ մի ծով, և սիրտը ձուլվեց ծովի հետ»։ 1926 թվականի ամռանը Բակունցն ու Ժենյան միասին եղել են Բաթումում և հիշատակված պատկերը այն օրերի հուշն է…800px-5_Evgen_Gezal_v_Zvartoce

Հետագա տարիներին Ժենյան, ով արդեն թանգարանի ավագ գիտաշխատող էր ու հայտնի ազգագրագետ, անընդհատ գործուղումների էր մեկնում և նրանք ուշ-ուշ էին հանդիպում: 1937 թվականին Ակսել Բակունցի ողբերգական մահը խորապես ցնցեց կնոջը: Սակայն նա դեռ չգիտեր, թե ինչ ճակատագիր էր նախատեսված իր համար:

Ժենյա Գյուզալյանին ձերբակալեցին 1939 թ. սեպտեմբերի 15-ին: Նրան մեղադրանք ներկայացվեց հակապետական, հակահեղափոխական գործունեության համար: Ժենյան դատապարտվեց 10 տարվա ազատազրկման: Ասում են, որ նա մահացել է բանտում, 1941 թվականի աշնանը: Բակունցի «ալպիական» սերը ընդամենը 38 տարեկան էր…

 Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Степан_Лисициан,_Евгения_Гюзальян,_Сурен_Золян

382px-Евгения_Гюзальян_с_будущим_академиком_Арамом_Ганаланяном,1935г.

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Map

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 4,885 other followers

%d bloggers like this: