Tag Archives: Հովիկ Չարխչյան

ՁՄՌԱՆ ՄԻ ԳԻՇԵՐ

16 Jul

Պատմեմ Վարդգես Պետրոսյանի մասին:
1992 թվականի հունվարն էր: Ծանր տարի, ծանր ձմեռ: Մի օր Արարատի գործկոմի նախագահը զանգեց խմբագրություն, խնդրեց անցնել իր մոտ: Գնացի: Նրա աշխատասենյակում՝ գրասեղանի մոտ նստած էր Վարդգես Պետրոսյանը: Նախագահն ասաց, որ գրողը եկել է՝ Զանգակատուն մեկնելու համար, որտեղ պիտի նշվեր Պարույր Սևակի ծննդյան օրը: Անհրաժեշտ էր նրան մի մեքենայով գյուղ հասցնել ու ետ բերել:
Անկեղծ ասած, մի փոքր շփոթվեցի: Այդ պահի համար գրեթե խելահեղության հավասարազոր բան էր մենակ Երևանից գալն ու Սովետաշեն գնալը՝ գրական երեկույթի մասնակցելու համար: Մյուս կողմից էլ՝ մտածում էի, թե Սևակի գյուղը, որ այդ օրերին նույնպես հրակոծությունների թիրախ էր, հազիվ թե պատրաստ լիներ տարելից նշելու կամ հյուրեր ընդունելու: Բայց դեպքն առարկելի չէր, համաձայնեցի:
Մեր ունեցած մեքենան կիսաքանդ մի «Ռաֆ» էր: Դրանով էլ ճամփա ընկանք: Դրսում ձյունն անդադար տեղում էր: Սրահում սաստիկ ցուրտ էր: Ճանապարհի մի հատվածը, որ անցնում էր անմիջապես սահմանի երկայնքով, թշնամու նշանառության տակ էր, և այդպես՝ տագնապով, դողով, խոսքուզրույցով գնում էինք:
Տեղ հասանք, երբ արդեն մութ էր: Գյուղի փողոցներն ամայի էին: Խավարի մեջ ոչ մի շունչ չկար: Գնացինք դեպի ակումբի շենքը: Ներս մտանք, բացեցինք դահլիճի դուռն ու անշարժացանք շեմքին: Ամբողջ գյուղը՝ մեծից փոքր, այնտեղ էր: Լույսերը վառվում էին, անկյունում դրված վառարանն ուրախ ճարճատում էր, բեմին Սևակի հսկա դիմանկարն էր ու մինչև առաստաղ լցված սպասում կար: Պետրոսյանին տեսնելուն պես հավաքվածները ոտքի կանգնեցին, ծափերով ողջունեցին նրան և անմիջապես բեմ առաջնորդեցին:
Ու խոսեց Վարդգես Պետրոսյանը: Երբեք չեմ կարողանա գոնե մոտավոր վերարտադրել նրա արտասանած մտքերը: Բայց դա փայլուն խոսք էր, անկեղծ ու լուսավոր պոռթկում: Վերարկուով փաթաթված նրա փոքրիկ մարմինի մեջ թպրտում էր երկրի անհանգիստ ջիղը, ձայնի հնչերանգը պոետիկ մարտակոչ էր, շարժումների մեջ զորություն կա, որ պատրաստ էր տալ ընկճվածներին, բայց և գիտակցումը կար, որ ուժը միայն բառերի մեջ լինել չի կարող…
Խոսում էր նա, իսկ մենք բոլորս մի հրաշալի խաբկանքի մեջ էինք հայտնվել: Չկար ոչ պատերազմ, ոչ ձմեռ, ոչ տագնապ, ոչ հուսալքություն: Կար մի փոքրիկ, վառարանի պես շիկացած աշխարհ՝ լի բանաստեղծությամբ, հույզերի գերագույն թռիչքներով, մեծ արվեստի առաջ խոնարհումով, և այդ աշխարհն անհնար էր նվաճել:
Այդպես էլ նա մնաց իմ հիշողության մեջ:

Հովիկ Չարխչյան

?????????????????????????????????????????????????????????

ՏԱՂ ԱՆՁՆԱԿԱՆ

25 Jun

ՓԱՐԱՋԱՆՈՎԻ ՆՎԵՐԸ

10 Jun

«Անի» հյուրանոցի երկրորդ հարկի սենյակներից մեկում ես ու կինս կանգնել, ապշահար նայում էինք մահաճակալին և պատերի տակ շարված տասնյակ կոլաժներին, իսկ սեղանի մոտ նստած Սերգեյ Փարաջանովը հանգիստ նախաճաշում էր: Սփռոցի փոխարեն ճմրթված թերթ էր փռել, թերթի վրա՝ պոմիդոր, սոխ, պանիր ու հաց: Պոմիդորի հյութը ծորացել, կարմիր հետք էր թողել նրա ճերմակ շապիկին ու ինքն էլ կոլաժի էր մնան՝ հենց նոր սոսնձված ու առանց շրջանակի:
Կերավ, ձեքերը շփեց, վեր կացավ ու ասաց, որ ուզում է մեզ մի բան նվերել: Պահարանից դուրս բերեց Արարատների շքեղ ալբոմը, մակագրեց ու հանձնեց կնոջս: Հետո իր լուսանկարներից մեկի հակառակ կողմում ստորագրեց և դրեց նույն ալբոմի մեջ: Ապա մի պահ առանձնացավ, դարակներում ինչ-որ բան էր փնտրում: Գտավ ու մեկնեց մեզ: Լուսանկար էր՝ դերասանուհի Սոֆիկո Ճիաուրելիի դիմանկարը…
Երբ հրաժեշտ տվեցինք ու փողոց իջանք, երկար ժամանակ ուշքի չէինք եկել տեսածից և թանկագին նվերներից, որ մեր ձեռքին էին: Բայց տունդարձի ճանապարհին ես ինձ որսացի այն մտքի վրա, որ սևեռվել ու մնացել էի մի կետում. ինչու՞ Ճիաուրելին: Արարատներն ու սեփական դիմանկարը լիովին ընկալելին էին ինձ համար, բայց գեղեցիկ վրացուհին կարծես տեղ չուներ այդ պարզագույն շղթայի մեջ:
Ինչու՞ նա: Այդ ի՞նչ զգացումներ են, որ դրդում են անծանոթ մարդկանց նվիրել օտար կնոջ լուսանկար: Այդ ի՞նչ զգացումներ են, որ ստիպում են քո գեղեցիկը կիսել ուրիշների հետ, նրանց միջոցով քո հիացմունքը դարձնել բոլորինը, նվիրական գաղտնիքիդ մասին բարձրաձայնել մյուսների շուրթերով: Այդ ի՞նչ զգացումներ են, որ խճճվել, ելքեր են որոնել ու հորդել են այնտեղ, որտեղ լինելու կանխանշում չկար…
Մինչ օրս էլ մեր տան մի անկյունում դրված է Արարատների ալբոմը: Նրա էջերի ներսում Փարաջանովն ու Ճիաուրելին միշտ միասին են:

Հովիկ Չարխչյան

CREATOR: gd-jpeg v1.0 (using IJG JPEG v62), quality = 90

ԵՐԵՎԱՆԻ ՄԵԾ ՋՐՀԵՂԵՂԸ

25 May

Եթե առիթ եք ունեցել զբոսնելու մայրաքաղաքի Օղակաձև զբոսայգու` Կամերային երաժշտության տանը հարող հատվածում, ապա անկասկած տեսած կլինեք մերձակա ծառերի տակ շարված հսկա քարաբեկորները: Առաջին հայացքից` դրանք կարող են այգու յուրօրինակ ձևավորման տպավորություն թողնել: Սակայն տարեց երևանցիները կհուշեն, որ գեղագիտական ոճավորումն այստեղ ոչ մի կապ չունի, և այդ խոշոր քարերի լուռ ներկայությունը վերջին հիշողությունն է, որ մնացել է Երևանի մեծ ջրհեղեղից:
Փոքրիկ Գետառի անսպասելի վարարումի և խոշոր ավերածությունների մասին բազմաթիվ պատմություններ են շրջանառվում` հավաստի ու անհավանական: Դրանք մինչ օրս էլ հնչում են իբրև առասպել` գունազարդումներով, պատումների բազմազանությամբ, իսկ ոմանք նույնիսկ երգ էին հորինել արհավիրքի մասին.

Մայիսի 25-ին, գիշերվա իննին
Գետառը պայթեց, 
քաղաքը լցվեց:
Լցրեք, ընկերներ, վեդրոները լի,
Ջրերը հանենք մեր 
պադվալներից…

Մինչդեռ իրականությունը շատ ավելի դաժան էր և բոլորովին նման չէր ուրախ երգի:

CREATOR: gd-jpeg v1.0 (using IJG JPEG v62), quality = 100
1946 թվականի Երևանն ապրում էր հետպատերազմյան գարնան հոգսերով: Թեև պատերազմն ավարտվել էր, բայց բոլորը չէ, որ զորացրվել էին, և քաղաքի ամենօրյա խոսակցությունների գլխավոր նյութը շարունակում էր մնալ տղամարդկանց սպասվող վերադարձը:

Մեծ կորուստների ցավը դեռ չէր սպիացել, դժվարություններն անսահման էին, սննդի ու առաջին անհրաժեշտության իրերի պակաս կար: Եվ միայն գալիք լավ ժամանակների հույսն էր, որ ուժ էր տալիս ու ապրեցնում էր մարդկանց:

Ահա այդպիսի մի օր էր նաև մայիսի 25-ը, մինչև այն պահը, երբ երեկոյան անձրև սկսվեց ու քիչ անց վերածվեց տեղատարափի: Գարնանային առատ տեղումները նոր բան չէին, և քաղաքացիներն անհանգստության լուրջ պատճառներ չունեին: Սակայն ժամը 20։30-ի սահմաններում սկսեցին տագնապալի լուրեր հասնել այն մասին, որ Գետառը վարարել, դուրս է եկել իր ափերից, փլուզել է բոլոր պատնեշներն ու հոսում է դեպի մայրաքաղաք:

Հետագայում մասնագետներին պիտի ապշեցներ այն արագությունը, որով ձևավորվել էր լեռնային հոսքերի պաշարը և ահռելի ալիքի պես փշրվել Երևանի վրա: Կատարված հաշվարկների համաձայն` տարերքի ամենաբուռն պահին հոսքը կազմել էր 150-200 խմ/վայրկյան:Getar-Hovik-5

Հենց առաջին րոպեներից ջրերի խորությունը հասավ իր առավելագույն բարձրությանն ու չնվազեց հետագա երկու ժամերի ընթացքում: Ահա թե ինչ է գրում ռուս երկրաբաններից մեկը Երևանի հեղեղի մասին. «1946 թվականի մայիսի 25-ին Երևանով հոսող Գետառը բերեց բացառապես սելավային հեղեղ` իր ծավալներով գերազանցելով վերջին 30-40 տարիներին արձանագրված բոլոր ջրհեղեղները: Քաղաք լցված սելավի ընդհանուր ծավալը կազմում էր կես միլիոն խորանարդ մետր, ինչը նշանակում է, որ հեղեղված յուրաքանչյուր քառակուսի մետրին բաժին էր ընկել 380 կիլոգրամ տիղմ ու քար: Իսկ ընդհանրապես լեռներից Երևան էր հասել 60 հազար խորանարդ մետր ապարային մասսա»:

Լույսերն անջատվեցին: Քաղաքը թաղվեց մթության մեջ: Մարդիկ դուրս բերեցին լամպերն ու մոմերը:

Հոսանքն արագորեն ծածկում էր քաղաքի փողոցները` իր հետ բերելով այն ամենը, ինչ հանդիպել էր ճանապարհին: Մեկը մյուսի ետևից փլուզվում էին հողաշեն տները: Ավերվեց Գետառի հայտնի կամուրջը: Գլխավոր փողոցների բազմահարկ շենքերի նկուղներն ու առաջին հարկերը կուլ գնացին պղտոր ջրերին: Բայց ալիքը կանգ չէր առնում: Ոմանք բարձրացան տանիքները, մյուսները հեղեղի ծուղակից դուրս պրծնելու ճանապարհներ էին որոնում:Getar-Hovik-2

Սրբվել էին տրամվայի գծերը, ավերվել էին մայթերը, սալահատակ ու ասֆալտապատ ճանապարհները, արմատախիլ էին արվել ծառերը, էլեկտրասյուները, փողոցներում կայանած մեքենաները վերածվել էին անճանաչելի մետաղե ջարդոնների: Առանձնապես խոշոր ավերածություններ էին գրանցվել քաղաքի կենտրոնական և արևելյան հատվածներում:

Հայտնի կոմպոզիտոր և երաժշտագետ Ծովակ Համբարձումյանն իր հուշերում գրել է. «Երեկոյան ժամը 8-ի սահմաններում էր: Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոնում (որն այն ժամանակ գտնվում էր ներկայիս Երաժշտական կոմեդիայի թատրոնի տեղում) դիտում էի «Ֆրաու Ինգրիդը` Էստրոտից» ներկայացումը, երբ երկրորդ գործողության կեսին մեկեն բեմի թիթեղյա տանիքը սկսեց ուժգին ու աղմկալի թմբկահարվել նախ` առատ տեղացած կարկուտի հարվածներից, ապա` շուրջ կես ժամ տևած հորդառատ անձրևից:

Հանդիսականներով լեփ-լեցուն դահլիճում ո՞վ կարող էր կռահել, որ դրսում, քաղաքի հատկապես հյուսիս-արևելյան տարածքում, բառացիորեն արդեն մոլեգնում էր ջրհեղեղը… Երբ դուրս եկա թատրոնից և փորձեցի Աբովյան փողոցի սկզբնամասով վերադառնալ, ապշեցի, որ փողոցով դեպի հրապարակ է հորդում մի գետ, որի երկու «ափերին» մեկ հարկանի շենքերի կտուրներին ծվարել էին տվյալ շենքերի նկուղներում ապրող բնակիչները, հեղեղից մազապուրծ փրկված պատահական անցորդները: Փողոցներում դժոխային մութ էր, ոչինչ չէր երևում…»:

Ականատեսները պատմում էին, որ ջրածածկ էին եղել բոլոր այն տները, որոնք գտնվում էին ներկայիս Շախմատի տնից մինչև Սայաթ-Նովա փողոցն ընկած հատվածում: Ալավերդյան փողոցն ամբողջապես թաղված էր ցեխի հաստ շերտի տակ: Ջրերը հասել էին մինչև հրապարակ: Ուժգին հոսքից փլուզվել էր Անատոմիկումի մասնաշենքը: Դա սարսափելի տեսարան էր: Բժշկական գույքի հետ դուրս էին լողացել նաև մարդկային դիակները:

Ահավոր տեղեկություններ էին հասնում քաղաքից դուրս գտնվող ռազմագերիների ճամբարից: Ըստ լուրերի, երբ հեղեղը հասել էր բարաքներին, գերիները դուրս էին նետվել ու փորձել էին անցնել փշալարե ցանկապատը: Բայց դիտակետերում կանգնած զինվորականները կրակ էին բացել փախչողների վրա:Getar-Hovik-4

Դառը ճակատագրի էին արժանացել Կենդանաբանական այգու բնակիչները: Պատմում էին, որ ներկայիս «Այրարատ» կինոթատրոնի տարածքը, որն այդ տարիներին ծառայում էր իբրև բացօթյա շուկա, գիշերը լցվել էր Գետառի բերած անշնչացած կենդանիների դիակներով:

Ծանր փորձություն էր վիճակվել նաև մայրաքաղաքում և հարակից տարածքներում տեղակայված զորամասերին: Այդ գիշեր զինվորականներից մեկի հարսանիքն էր, և ողջ հրամանատարությունը հավաքվել էր խնջույքի վայրում: Կերուխումի ամենաթունդ պահին սկսում է աղմկել հեռախոսը: Տագնապալի լուրեր են գալիս բոլոր կողմերից, սակայն ճանապարհները փակ էին, իրավիճակն` անհասկանալի, և որևէ հստակ կարգադրություն հնչեցնել պարզապես հնարավոր չէր: (Հեղեղից հետո նորապսակներին պիտի հիշեցնեին հայերի այն հավատալիքը, թե մայիսին չի կարելի հարսանիք անել. ինչպես ասում են` «մայիս-վայիս»…):

Յուրաքանչյուր ծայրահեղ իրավիճակ նաև իր հերոսներն է ծնում: 1946-ի մայիսին Երևանում նույնպես քիչ չէին նրանք, ովքեր վտանգելով իրենց կյանքը` փրկում էին աղետյալներին: Մարդկանց հիշողության մեջ հատկապես թարմ է մնացել «Դինամո» մարզական ընկերության աշխատակից, ծանրամարտիկ Ռուբեն Մանուկյանի անունը: Նրա մասին պատմում են, որ տեսնելով, թե ինչպես է հեղեղը քշում մի հնգամյա երեխայի, անմիջապես նետվել է ալիքների մեջ ու անվնաս դուրս է բերել փոքրիկին:

Մղձավանջային իրարանցման ու քաոսային տենդի մեջ հայտնված Երևանն աննկարագրելի ճիգեր էր գործադրում` աղետից փրկվելու համար, երբ կեսգիշերն անց հոսքը մեղմվեց, իսկ այնուհետև ջրերը սկսեցին հոսել Գետառի հունով այնպիսի հանգստությամբ, ասես արտասովոր ոչինչ էլ չէր կատարվել: Վնասների իրական ծավալների մասին այն տարիներին հրապարակումներ չեղան: Զոհերի մասին` ևս: Սակայն լռության թիկունքում ողբերգությունը չես թաքցնի: Այսօր արդեն մի շարք աղբյուրներում նշվում է, որ 1946-ի մայիսի ջրհեղեղը շուրջ 200 մարդկային կյանք էր խլել:Getar-Hovik-3

Ասում են, որ ջրհեղեղից հետո ռուս հայտնի երգիծաբաններ Իլյա Իլֆը և Եվգենի Պետրովը մոսկովյան «Օգոնյոկ» ամսագրում մի ընդարձակ ֆելիետոն հրապարակեցին, որտեղ իրենց զարմանքն էին հայտնում, թե ինչպես պատահեց, որ ռուսական չափանիշներով առվակ հիշեցնող գետակն այդքան մեծ ավերածությունների պատճառ դարձավ: Ֆելիետոնի հեղինակները ցավով նշել էին աղետին դիմակայելու հարցերում քաղաքային իշխանությունների անկարողության մասին: «Գետառն առաջին անգամը չէր, որ հեղեղում էր Երևանը, իսկ քաղաքային հին կամ նոր իշխանությունները` ուղտի ականջում քնած, սպասում էին նոր աղետների»,- գրել էին երգիծաբանները: Նրանք ցավալիորեն իրավացի էին:

1946-ի ամռան սկզբին կառավարական հանձնաժողով ստեղծվեց` ակադեմիկոս Իվան Ելիզարովի գլխավորությամբ, պատճառներն ուսումնասիրելու և հետևանքները վերացնելու համար: Շատ չանցած սկսեցին Գետառի ափերի ամրացման և ափամերձ պատնեշների կառուցման աշխատանքները: Իսկ քաղաքի մաքրման համար ամիսներ պահանջվեցին:

Ի վերջո, ամեն բան վերադարձավ իր նախկին հունը: Գետառը` նույնպես: Անվերադարձ մնացին միայն կորստի տրված մարդկային կյանքերը:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

27 Apr

Շիրազը եկել էր Վեդի: Մշակույթի տան հսկայական դահլիճում ասեղ գցելու տեղ չկար: Բեմի վրա նստել էր, դեմքին բավարարվածության ու իր մեծության գիտակցումի զգացումներն էին միախառնված, կամ գոնե ինձ այդպես էր թվում: Դպրոցական էի ու կարծում էի, որ մեծ գրողը միշտ պիտի բարձրում լինի, իսկ մենք նրան պիտի նայենք ու լսենք ներքևից:
Բայց երբ հանդիպումն ավարտվեց, մի անբացատրելի հանդգնությամբ ինձ նետեցի նրա մոտ՝ իր վեհության հարթակն ու խնդրեցի մակագրել գիրքը:
– Անունդ ի՞նչ է,- հարցրեց:
– Հովիկ:
– Հովի՞կ: Տղամարդ ես, Հովիկս ո՞րն է: Ասա՝ Հովհաննես:
Հետո գիրքն առավ, դրեց սեղանին, դանդաղ գրեց ու վերադարձրեց.
– Հովհաննես…
Հրաժեշտ տվեց հանգիստ, վեհ, հաստատ քայլերով: Գնաց: Ինքը մնաց վերևում, ես՝ ներքում: Ինքը Հովհաննեսն էր, ես՝ Հովիկը:

Հովիկ Չարխչյան11156231_858899874180829_5700464004223103245_n

ԱՐՁԱԿԱԳՐԻ ՉՀՐԱՊԱՐԱԿՎԱԾ ՕՐԱԳՐԻՑ

25 Apr

Խորհրդային տարիներին մոռացումի, ժխտողականության մթնոլորտ էր: Խորհրդային Միությունը Թուրքիայի հետ հարաբերությունները չփչացնելու համար լռում էր Հայոց ցեղասպանության մասին: Եվ ահա 1965թ. ապրիլի 24-ին, Հայոց ցեղասպանության 50-ամյակի օրերին, ԽՍՀՄ-ում բարձրացավ ընդվզումի առաջին խոշոր ալիքը: Իշխանությունների կողմից արգելված ցույցերի արդյունքում Խորհրդային իշխանությունները թույլատրեցին, որ Մայր Աթոռը Ապրիլի 24-ին Սուրբ պատարագ մատուցի եւ հոգեհանգստյան պաշտոն կատարի ի հիշատակ Մեծ Եղեռնի 50-րդ տարելիցի: Արդեն 1967-ին Երեւանում Ծիծեռնակաբերդի բարձունքի վրա տեղի ունեցավ Ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված հուշահամալիրի հանդիսավոր բացումը: Պաշտոնական լռության պատնեշը քանդվեց, ու հասարակության լայն շրջանակներին հասանելի դարձավ 20-րդ դարի ամենամեծ ողբերգություններից մեկի պատմությունը: «Ժողովուրդ»-ը Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի առթիվ ընթերցողներին ներկայացնում է նշանավոր արձակագիր Մկրտիչ Արմենի անձնական օրագրից չհրապարակված, բացառիկ հատվածներ` 1965-ի ապրիլքսանչորսյան դեպքերի վերաբերյալ, որոնք տրամադրել է գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը:

 ***

Այն, ինչ տեղի ունեցավ այսօր, արժանի է հատորներով նկարագրության: Այս օրը, ինչ խոսք, անմոռանալի եւ շրջադարձային էր ինչպես հայ ժողովրդի կյանքում, այնպես էլ անձնապես ամեն մի հայի: Արդեն իսկ երեկ եւ մինչեւ անգամ երեկ չէ մյուս օրը հայտնի էր, որ մեր երիտասարդությունը պատրաստվում է դուրս գալ մասսայաբար նշելու Հայ եղեռնի հիսունամյակը: Թռուցիկներ եւ նկարներ էին տարածել դպրոցներում, ինստիտուտներում, հիմնարկներում եւ այլուր, փակցրել էին պատերի վրա: Բայց այն, ինչ տեղի ունեցավ, վեր էր ամեն մի սպասածից…

***

Ես շտապեցի հրապարակ, գիտենալով, որ այնտեղ է հավաքվելու երիտասարդությունը: Եվ, իրոք, Լենինի արձանի մոտ հավաքված էին մի քանի հազար մարդ: Տրիբունայի վրա ոչ ոք չկար, թույլ չէին տվել, եւ երիտասարդ հռետորները բարձրացվում էին հավաքվածների թեւերի վրա եւ այդպես խոսում: Շատերի կրծքերին կային սեւ կտորներ «50» թվանշանով եւ ձիթենու ճյուղով, կամ սեւ թղթիկներ նահատակված մտավորականների նկարներով, մեջտեղում Կոմիտասի նկարը:

***

Մտա փոստ եւ զանգ տվեցի Գրողների միություն: Պարզվեց, որ աշխատակցուհին գալու է ժամը մեկին: Ես կանգնեցի այդտեղ մինչեւ ժամը մեկը: Բոլորը բղավում էին «հողերը, հողերը, հողերը»…Ապա սկսեցին բղավել«Շիրազ, Շիրազ»…Որոշեցին գնալ նրա տունը եւ քայլեցին մինչեւ «Արմենիա» հյուրանոցը, բայց ղեկավարները որոշեցին ետ դառնալ եւ ետ դարձան: Արտասահմանից եկած հայ տուրիստները, հյուրանոցի առջեւ ավտոբուսում նստած, լաց էին լինում հուզմունքից:

***

Տերյան փողոցի ձախ թեւի վրայի սեւ շենքի երկար պատշգամբում կանգնած էին պիոներները փողկապներով: Երիտասարդները ձեռքով արեցին նրանց, իջեք վար: Սկսեցին բղավել. «մենք ձեզ համար ենք մտածում, երեխաներ»… Եվ այդտեղ ես ականատես եղա մի գարշելի տեսարանի: Տարիքով մի կին, միջին տարիքի, կամ դպրոցի վարիչը կամ այդպիսի մի այլ պնակալեզ, սարսափած սկսեց ներս տանել պատանիներին: Անասուն, քաղքենի, զուրկ հայկական արյունից, ստրկական հոգի…Բայց ավելի գարշելին դեռ առջեւումն էր: Հասնելով Պոլիտեխնիկ ինստիտուտին, ցուցարարները հրավիրեցին դրա ուսանողներին միանալ իրենց: Սակայն շենքի դուռը խուլ փակ էր, իսկ ուսանող-ուսանողուհիները նստել եւ խմբվել էին բոլոր հարկերի լուսամուտների մոտ, նայում էին դուրս: Նրանց փակել էին եւ դուրս չէին թողնում…Մի ուսանող, երրորդ հարկից, մինչեւ իսկ հասկացրեց ձեռքով-ոտքով. «ի՞նչ անենք, ուզում ենք գալ-միանալ, բայց չեն թողնում»:

***

Ցուցարարների գլխավոր մասն արդեն դուրս էր եկել Աբովյան, եւ Պոլիտեխնիկական ինստիտուտի մուտքի մոտ հավաքված մի քանի հարյուրը շտապեցին հասնել նրանց: Հետագայում իմացանք, որ համալսարանի հանրակացարանում փակել էին դռները ու ուսանողներին որպես ստրուկների պահել այնտեղ, բայց նրանք կեցցեն, ծեծել էին բանտապետներին, ջարդել դռները եւ նետվել դուրս: *** Կոմիտասի գերեզմանի մոտ ելույթներ ունեցան շատերը, այդ թվում Սիլվան, Պարույրը, Վարագը (Սիլվա Կապուտիկյանը, Պարույր Սեւակը, Վարագ Առաքելյանը` հեղ.): Մոտենում էր Օպերայի թատրոն գնալու ժամանակը, հարկավոր էր գնալ տուն, մի փոքր հանգստանալ եւ կարգի բերել ինձ: Միտինգն ավարտվել էր, երբ ես նստեցի տրանսպորտ եւ եկա տուն: Վեցն անց կես շտապեցի դեպի Օպերա: Առաջին բանը, որ տեսա Լենինի պողոտայում, դա տասնյակ հազարավոր երիտասարդության ցույցն էր, որն անցնում էր եւ բղավում «հողերը, հողերը»…

***

Դեռ իմ հրապարակում եղած ժամանակ, նախքան ցուցարարների շարժվելը, եկան եւ ամբիոն բարձրացան Քոչինյանը (Անտոն Քոչինյանը` հեղ. ), Վիկտոր Համբարձումյանը, Էդվարդ Թոփչյանը, էլի մի քանի մարդ, որոնց թվում նաեւ մի դեգեներատ, որը, ինչպես հետո իմացա, կոչվում էր Բադալ Մուրադյան: Նա բաց արեց միտինգանման բանը, խոսք տվեց Քոչինյանին, Համբարձումյանին, ապա բաց թողեց մի ապուշագույն կոչ, որը ռեկորդային էր իմ բոլոր լսածներից. «Իսկ այժմ, ընկերներ, ովքեր գործ չունեն այստեղ, թողեք հրապարակը, թողեք հրապարակը, թողեք հրապարակը»: Ի դեպ, կոչն ավելորդ չէր, այլ խիստ իրավացի: Հենց ինքն ու իր կոլեգաները «թողեցին հրապարակը», իսկ ցուցարարները մնացին:

***

Դեռ հրապարակում ցուցարարներից մեկը բարձրացավ ամբիոն եւ Քոչինյանին տվեց մի դաստա թղթեր, ցուցարարների պահանջները, խնդիրները, բանաձեւերը: Քոչինյանը բարձրացրեց թղթերը բռնած ձեռքը, այսինքն թե ինձ մոտ են, ապահով կացեք: Եվ ահա երեկոյան, ցուցարարները պահանջել էին, որ ներս թողնեն իրենցից մի քանի հոգու իմանալու համար այդ թղթերի պատասխանը: Նրանց ներս էին թողել եւ… այնքան ծեծել, որ շտապ օգնություն էին կանչել տանելու համար: Սա ես գրում եմ իմ լսածը…

***

Այն, ինչ որ պիտի անեին կառավարության խայտառակաբար փախած անդամները, արեց կաթողիկոսը (Վազգեն Ա-ն` հեղ.): Օթյակում նստած, եւ, չգիտես ինչու ոչ նախագահության սեղանի մոտ հրավիրված, նա վեր կացավ, բացեց իր գլուխը եւ լի սքանչելի խոսքով , արժանի ամեն մի իսկական կոմունիստի եւ հայի, խիստ հեռատես ու տակտով, խիստ անկեղծ, խիստ քաղաքական հասունությամբ եւ մարդկային իմաստությամբ, դիմեց երիտասարդներին: Ճիշտ է, նրա լռելուց հետո վերջիններս աղմկում էին, բայց դա ոչ թե խանգարելու համար, այլ որ ամեն մեկն ուզում էր ասել իր ասելիքը: Ընդհակառակը, նրանք մեծ հարգանքով էին վերաբերվում կաթողիկոսին, միակ մարդուն կառավարությունից եւ կուսակցությունից, որն ազնվություն ունեցավ խոսել ժողովրդի հետ:

***

Ես սարսափելի հոգնած էի, բայց ոչ այնքան մի քանի ժամ տեւող երթից, որքան որ ներքին ապրումներից ու զայրույթից: Եկա տուն, իսկ ցուցարարները դեռ մինչեւ ուշ գիշեր շրջում էին: Այդ մասին այլեւս, ես իրազեկ չեմ որպես ականատես:

1965թ. ապրիլի 24

Աննա Բաբաջանյան

http://armlur.am/50-600x412

100 ՏԱՐԻ, 100 ԱՆԳԱՄ

21 Apr

Վազում էի: Ընկա ու ոտքս խփեցի գետնին: Ցավն անտանելի էր: Լաց եղա, բայց ոչ միայն ցավից: Իմ անզորության ու թուլության համար էլ լաց եղա: Նաև ամոթից: Նաև այն բանի համար, որ ճարպիկ չէի, ինչպես մյուսները: Նրա համար, որ վազքս ընդհատվել էր, ընթացքս ծնկածալ կսկիծ էր դարձել:
Շուրջս նայեցի: Չլինի՞ մեկը տեսավ խեղճությունս ու կարծեց, թե գետնատարած մարմնի մեջ նվաղում են մղումները:
Վեր կենամ, աչքս սրբեմ, վերքս ծածկեմ ու առաջ գնամ: Ես ուրիշների հետ մրցել չեմ ուզում: Ինձ իմ երազին հասնել է պետք:

Հովիկ Չարխչյանvoshod01_b

Արվեստանոց. Հովիկ Չարխչյան

15 Apr

Հանրային հեռուստատեսության «Արվեստանոց» հաղորդման հյուրն է գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը:

ԵՍ ՏԵՍԵԼ ԵՄ ՍԵՎԱԿԻՆ

14 Apr

Ես իսկապես տեսել եմ Սևակին: Միայն մի անգամ: 1970-ի դեկտեմբերին: Մեր բարեկամուհու հարսանիքն էր, և ծնողներս իրենց հետ տարան հարևան գյուղ: Վեց տարեկան էի: Աղմկոտ խնջույքը ինձ հրապուրել չէր կարող, իսկ դրսում առատ ձյուն էր եկել, ու մենք երեխաներով թավալվում էինք սպիտակ կույտերի մեջ:
Հետո մայրս դուրս եկավ, թափ տվեց վերարկուս և ասաց. «Արի ներս գնանք, քեզ ցույց կտամ Պարույր Սևակին»: Ես չգիտեի, թե ով է Սևակը, բայց մայրս այդ բանն ասաց այնպիսի ձայնով, որ մանկական պարզամիտ հետաքրքրությունն ինձ հուշեց. դա մի բան է, որը պետք է տեսնել:
Հարսանքատանը` ընդարձակ սրահի վերջում դրված սեղանի մոտ կանգնել էր առատ մազերով, կոպիտ դիմագծերով մի մարդ և բաժակը ձեռքին խոսում էր: Մայրս ականջիս շշնջաց. «Տես, նա է»: Ես նայեցի նրան, հետո հիշեցի դրսի ձյունը ու փողոց վազեցի:
Դա վերջին անգամ էր: Մի քանի ամիս անց մեր տանը բոլորը տխուր էին, և ինձ ասացին, որ մահացել է Պարույր Սևակը: Ես անմիջապես հիշեցի հարսանիքը, կոպտադեմ մարդուն ու էլ երբեք չմոռացա:

Հովիկ Չարխչյանsevak-harsaniq

Հովիկ Չարխչյան. «Մեր երկիրը մարդկանց երկիր չէ»

12 Apr

Հարցազրույց գրականագետ Հովիկ Չարխչյանի հետ

ՄԱՐԴԸ ՄԵՐ ՈՒՇԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԻՑ ՎՏԱՐՎԵՑ 

Պարոն Չարխչյան, հոգնել ենք խոսել քաղաքական թեմաներից: Եկեք էսօր խոսենք մեր ժամանակի մարդու մասին:

-Վերջին 20-25 տարիներին երկրի մեծագույն դժբախտություններից մեկը դարձավ այն, որ սովորական մարդը, անհատը վտարվեց ուշադրությունից: Մենք սկսեցինք խոսել հավաքականությունների մասին` ժողովուրդ, ամբողջ, զանգված: Մեզ համար հաճելի էր հանդես գալ այդ դիրքերից, որովհետև այդ դեպքում պատասխանատվություն չունես նրանցից յուրաքանչյուրի առջև: Իսկ ի՞նչ կա ավելի հեշտ բան, քան պատասխանատվությունից խուսափելը, հռետորական հարցադրումներ անելը, պահանջներ ներկայացնելը և այլն: Մարդը մեր ուշադրության կենտրոնից վտարվեց: Վտարվեց նույնիսկ գրականության մեջ, որովհետև երբ ինչ-որ ստեղծագործություն ես գրում, քեզ թվում է, թե քո հերոսներն առանձին անհատներ են, բայց երբ ամբողջական ստեղծագործությունը կարդում ես, նկատում ես, որ հեղինակին նույնիսկ քիչ է հետաքրքրում իր իսկ ստեղծած հերոսը: Նրան ավելի շատ հետաքրքրում է գաղափարը, նյութը, թեման, ասելիքը, քան կոնկրետ հերոսը: Ու սրանով էսօրվա մեր գրականությունը մեծ կորուստ կրեց: Պահանջներ ենք ներկայացնում` ասելով, թե ինչու է վատը մեր գրականությունը, որովհետև այնտեղ մենք մեզ չենք տեսնում:

Երբ Հրանտ Մաթևոսյանն Աղունի կերպարը ստեղծում էր, և մենք ասում էինք` Աղունը մեր մայրն է, մեր մայրերն Աղունի մեջ են, էսօրվա մեր գրականության մեջ չեմ կարող գտնել այն կերպարը, որ ասեմ` այ, սա իմ եղբայրն է, հորեղբայրն է, ընկերն է, բարեկամն է: Մենք առնչություն ունենք լուսնից իջած կերպարների, այլմոլորակայինների հետ: Ցավոք, նույնը նաև մշակույթի մյուս տեսակների մեջ է` թատրոն, կինո:

Մարդը գործիք է դարձել մշակույթում, որի միջոցով ինչ-որ հայացքներ, ինչ-որ ասելիք է փոխանցվում: Մինչդեռ պիտի լիներ ճիշտ հակառակը, ասելիքը պիտի բերեին-հանգեցնեին մարդուն և ասեին, որ չկա ավելի կարևոր բան, գերակա նպատակ, քան մարդն է` իր ազատություններով, իր շահերով, իր երջանկությամբ և այլն:

-Երեկ Հրանտ Մաթևոսյանի հոդվածներից մեկն էի կարդում` «Բանի աշխարհը»: Խորհրդային Միության փլուզումից հետո անցումային փուլի մասին է խոսում: Թվում է` այնքան արդիական նյութ է: Հոդվածն էսպես է սկսվում. «Նոր հազարամյակ եկավ: Ի՞նչ է եղել, ի՞նչ է լինում, ինչքանո՞վ ըմբռնեցինք, ինչքանո՞վ ենք ըմբռնում, ինչքանո՞վ ենք ժամանակի ընթացքի տերը և ինչքանո՞վ ենք նրա ենթական: Անդեմ ենթական»: Այս հարցադրումները թույլ տվեք ուղղել Ձեզ` ի՞նչ է եղել, ի՞նչ է լինում, ինչքանո՞վ ենք ըմբռնել, ինչքանո՞վ ենք ժամանակի ընթացքի տերը:

-Ցավոք, չըմբռնեցինք, որովհետև երբ անցնում էինք նոր հազարամյակ, չգիտես ինչու, օրացույցային ընկալում ունեինք, այսինքն` տարեթիվը փոխվեց, ու սկսեց նոր հազարամյակ: Ժամանակի զգացողությունը չներծծվեց մեր արյան մեջ: Եվ 21-րդ դար հասկացությունը դարձյալ շարունակում է մնալ օրացույցային մեզ համար: Գիտեք, Հրանտ Մաթևոսյանն իր ստեղծագործություններից մեկում հրաշալի միտք է արտահայտում: Ասում է`եթե գրականությունը ձևի և բովանդակության խնդիր է դնում, պիտի հասկանա, որ երբ փոխվում է ձևը, չի կարող չփոխվել բովանդակությունը: Այսինքն` մտածել, թե նոր ձևերի մեջ կարող ես տեղադրել հին բովանդակությունը, միամտություն է: Ձևն անպայման պիտի անդրադառնա բովանդակության վրա: Եվ երբ այսօր մեր շրջապատում ամեն օր, ամեն վայրկյան տեսնում ենք ձևերի փոփոխություն, պիտի հասկանանք, որ դրա հետ մեկտեղ փոխվում է բովանդակությունը: Իսկ մեզ մոտ կատարվեց ճիշտ հակառակը. մենք կառչած մնացինք կոնկրետ բովանդակություններից և փորձեցինք այդ բովանդակությունները բերել-խցկել նոր ձևերի մեջ: Չտեղավորվեց, հասկանո՞ւմ եք:

Դրա համար պետք է գտնեմ նոր բովանդակություն ձևին համապատասխան կամ պետք է գտնեմ նոր ձև, որն իր մեջ կներառի հին բովանդակությունը: Սա մի քիչ տեսական խնդիր է, բայց առանց այս տեսական մոտեցումների մշակույթը, արվեստը կամ մարդն իր պատկերացումների շրջանակով չի կարող ընկալել իրականությունն այնպիսին, ինչպիսին կա: Դրա համար էլ գալիս է այդ աղճատումը: Այսինքն` մենք տեսնում ենք մի իրականությունը, որն ընկալում ենք բոլորովին այլ չափանիշներով: Եվ այստեղից էլ անհամապատասխանությունն է, մեր դժգոհությունը, մեր բողոքը, մեր ընդվզումը, մեր չհասկացված լինելը:

Այսօր մարդն իրեն չհասկացված է համարում իր շրջապատի կողմից: Ինչ-որ բան է ուզում ասել, ինչ-որ բան է պատրաստվում անել, բայց տեսնում է, որ չունի համախոհներ, որովհետև ոչ մեկը չի լսում նրան: Բոլորս կարող ենք շատ խելացի մտքեր արտաբերել, բայց կարո՞ղ ենք լսել, հասկանալ, ընկալել դրանք: Լսելու կուլտուրայի բացակայությունը բերում է ընկալելու կուլտուրայի բացակայություն: Եվ այն լավագույնը, որ այսօր ստեղծվում է, ընկալելու ունակությունից զրկված է: Ամեն մեկս ասում ենք այն, ինչ մտածում ենք առանց լսելու մյուսին, և այդքանով վերջանում է:

Մարդը, իսկապես, վտարված է: Քաղաքում գուցե այդքան ակնհայտ չէ, բայց գյուղում սարսափելի է: Գյուղացին հասկանում է, որ էս երկրում չէ, մի անմարդաբնակ կղզում է, որտեղ իրեն նետել և մոռացել են, և ինքը պարզապես պիտի պահպանի իր գոյությունը, մինչև ավարտվի այդ կյանքը, կամ մի ուրիշը գա, կամ չգիտեմ` ինչ կլինի: Նա չի գտնում այն թելերը, որոնք իրեն կապում են ընդհանուր երկրի, ռիթմի հետ:

ԵԹԵ ՉՈՒՆԵՍ ԱՐՄԱՏՆԵՐ, ՔՈ ՍԱՂԱՐԹԸ ԵՐԲԵՔ ՉԻ ԱՊՐԻ

Սոցիալական ցանցերի մասին խոսեցիք, Ձեր ֆեյսբուքյան էջում հաճախ եք տեղադրում հին, այսինքն` անցյալում արված լուսանկարներ, ինչպես նաև արվեստագետների, մտավորականների մտքեր: Դրանք մեծ հավանության են արժանանում մարդկանց կողմից: Տպավորություն է, որ մարդիկ կարոտում են իրենց անցյալը:

-Շատ կարևոր բառ ասացիք` կարոտել բառն անմիջական առնչություն ունի հիշողություն բառի հետ: Ես ընդամենը մի խնդիր ունեմ` արթնացնել հիշողությունը, որովհետև վերջին տարիներին մարդիկ սկսել են սարսափել իրենց անցյալից, առավելագույնը քողարկում են: Իրենց թվում է, թե վատ է, որ ապրում էին ուրիշ կարգերով երկրում: Դա ընդամենը պետական կարգ է, իսկ մարդկային կյանքը չի ենթարկվում այդպիսի պայմանականությունների: Իմ ծնողը մեղավոր չէ, որ ինքը Խորհրդային Միության քաղաքացի էր, և մեղադրել նրան միայն այն բանի համար, որ ապրել է այդ ժամանակներում`ասելով, մոռացության տուր կյանքդ, ինչպե՞ս կարելի է, կամ ինձ ասել` մոռացության տուր մանկությունդ: Սա աբսուրդ է:

Եվ երբ այսօր տեղադրում եմ, այսպես ասած, անցյալ դարի Երևանի, Հայաստանի պատկերներ, իմ խնդիրը մեկն է` մարդկանց ասել, որ ունենան իրենց հիշողությունը, ապրեն իրենց հիշողությամբ, որովհետև հիշողություն, անցյալ չունեցող մարդն արդեն մեռած է: Չի կարելի ապրել միայն այս օրով և ապագայի պատկերացումներով: Եթե չունես արմատներ, քո սաղարթը երբեք չի ապրի: Ինչ վերաբերում է համաշխարհային գրականությունից վերցրած ցիտատներին, դրանք ևս միտված են հիշողություն արթնացնելուն, որ կան մեծ մարդիկ, մեծ մտքեր, սնվեք դրանցից: Եթե ուզում եք, որ ձեր այսօրվա սերմը լավ բերք տա, պարարտացրեք ձեր հողը:

ՊԱՐԶԱԳՈՒՅՆ ԲԱՆԵՐԻ ՄԵՋ Է ՄԵՐ ԴԺԲԱԽՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԲԱՆԱԼԻՆ

Ի՞նչն եք ամենաշատը կարոտում:

-Մարդկային հարաբերությունները… Չեմ պատկերացնում ավելի կարևոր բան, քան մարդկային հարաբերությունները: Բոլորին թվում է, թե երբեմն իդեալականացնում եմ այն, բայց իրականում այդպես չէ: Ապրել եմ գյուղում, մանկությունս, պատանեկությունս անցել են գյուղում: Իմ տունը եղել է գյուղը, ոչ թե չորս պատը: Իսկ էսօր ապրում եմ ինըհարկանի շենքում, որտեղ միայն դիմացիս հարևանին եմ ճանաչում: Նախկին ջերմությունը, փոխհարաբերությունները չկան, իրար ձեռք մեկնելու, մեկը մյուսով ապրելու, մեկի ուրախությամբ ուրախանալու, մեկի տխրությամբ տխրելու հարաբերությունները բացակայում են: Երբ մեր հեռախոսը զանգ է տալիս, գիտեմ` ինչ-որ մեկը զանգ է տալիս գործով: Ինձ զանգ չեն տալիս, որ հարցնեն` ինչպե՞ս ես ապրում:

Վերջերս մեկին մի դեպք պատմեցի. մի անգամ մեր գյուղում կայծակը խփել էր, կոլխոզի դեզը վառել: Ամբողջ գյուղը դուրս էր եկել դեզը փրկելու համար, կանայք ու էրեխեքը լաց էին լինում մի խոտի համար, որն իրենց սեփականը չէր: Հիմիկվա մտածողությամբ կասեին` վառվում է վառվի, մեզ ի՞նչ, մեր սեփականը չէ: «Մեզ ի՞նչ» բառակապակցություն չկար այն ժամանակ: Մեր սիրտը ցավում էր ցանկացածի համար, ում մատը փուշ էր մտնում, և մենք ոչ միայն պատրաստակամություն, այլև պատասխանատվություն ունեինք այդ փուշը հանելու: Այ, էս ամեն ինչը վերացավ, և երկիրն էլ դադարեց լինել մարդկանց երկիր: Մեր երկիրը մարդկանց երկիր չէ:

– Իսկ ինչի՞ երկիր է:

-Ինչ-որ ցանկությունների, պատկերացումների, պատրանքների, երազանքների, հիասթափությունների, դժբախտությունների երկիր է, բայց ոչ մարդկանց: Բոլորը մոռանում են, որ այդ ամեն ինչի ետևում մարդն է: Չի կարող լինել դժբախտություն` վերացական մի բան, որ օդից կախված է: Դժբախտությունն ինչ-որ մեկից է եկել, հավաքվել, կուտակվել և ամպի նման կախվել օդում: Եկեք գտնենք նրան, ումից պոկվեց այդ դժբախտությունը, այդ ամպն էլ կվերանա:

Կարելի է անվերջ ասել` մենք վատ ենք ապրում, մեզ համար ծանր է և այլն, ու ոչինչ չանել` այդ վատ վիճակը վերացնելու համար: Իսկ անելու մեկ ձև կա բոլոր ժամանակներում, հավատացնում եմ Ձեզ, դա պայքարը չէ, միտինգը չէ, պատերին խփելը չէ, գործ անելն է: Երբ բոլորս կգնանք մեր տեղերը, որտեղ կոչված ենք լինելու և մարդավարի կանենք մեր գործը, այդ ժամանակ կարթնանանք և կտեսնենք, որ մեր երկիրն էլ է երկիր դարձել: Սա է ամբողջ երկրի դժբախտության բանաձևը: Պարզագույն բաների մեջ է մեր դժբախտությունների բանալին:

ՏԱ ԱՍՏՎԱԾ, ՈՐ ԻՄ ԵՐԿԻՐԸ ԼԻ ԼԻՆԻ ԻՆՁ ՆՄԱՆ «ՀԻՄԱՐՆԵՐՈՎ»

Ինչի՞ց եք ամենաշատը վախենում:

-Եթե շատ անձնական բան ասեմ` վախենում եմ, անհանգստանում եմ իմ տղաների վաղվա օրվա համար: Իսկ եթե ընդհանուր, վախենում եմ, որ կկորցնենք այն լավագույնը, որն այս երկրում, այս աշխարհում ստեղծվել է, որը պահպանման կարիք ունի: Ամեն օր տեսնում եմ այդ կորուստները և նաև տեսնում եմ, թե որքան անտարբերությամբ ենք մոտենում դրանց` ասելով, լավ, էս մի բանն էլ որ չլինի, աշխարհը փուլ չի գա` մոռանալով, որ այդ բաները հետզհետե պակասում են և մի օր էլ կվերջանան: Այդ դեպքում աշխարհն արդեն պետք չի լինի մեզ, քանի որ չեն լինի էն բաները, որոնք մեզ ապրեցնում են, լցնում են մեր ներսը` մեզ դարձնելով մարդ: Շատ կուզեի, որ այդ անհանգստությունը մի քիչ լիներ բոլոր սրտերում: Տագնապը ստիպեր մի քիչ սթափ հայացքով նայել այն ամենին, ինչ մեր շրջապատում կա:

-Էսօր շատերը մտածում են երկրից գնալու մասին: Ի՞նչ եք մտածում այս մասին:

-Գնալ բառը կփոխարինեի փախչել բառով: Ամեն գնացողի մեջ փախուստ եմ տեսնում: Պիտի չսիրենք փախչողին` ինչ պատճառաբանությամբ էլ լինի, որովհետև ոչ մի պատճառաբանություն չի արդարացնում փախուստը: Իսկ ինչո՞ւ ես չեմ գնում, որովհետև հիմա՞ր եմ, իսկ նրանք խելացի՞ էին: Տա Աստված, որ իմ երկիրը լի լինի ինձ նման «հիմարներով», բայց ոչ փախչողներով, որովհետև հիմարների երկիրը կարելի է դարձնել խելացի, իսկ փախչողների երկիրն ինչո՞վ պետք է լցնես` ուրիշ տեղի փախչողներո՞վ:

-Ինչո՞ւ են փախչում:

-Մարդիկ պարզագույն պատկերացում ունեն. ասում են` մի անգամ ծնվել ենք, մարդավարի ենք ուզում ապրել, և այդ մարդավարի ապրելը պատկերացնում են էն միջավայրում, որտեղ որոշակի պայմաններ կան` մոռանալով, որ ապրելը միայն ուտելը, հագնելը, քնելն ու գլխի վերևը ծածկ ունենալը չէ, ապրելը մի քիչ ավելին է: Զրուցել եմ մարդկանց հետ, ովքեր երկրից գնացել են, բայց զղջում են դրա համար: Այդ զղջումը ոչինչ չի տալիս ինձ: Հիմա մի դաժան բան ասեմ` ներել բառը չեմ հասկանում: Հակաստվածաշնչյան բան եմ ասում: Ի՞նչ ասել է ներել, նշանակում է մոռանալ կամ չունենալ ինքնասիրություն: Տեսեք, եթե քեզ ինչ-որ մեկը վիրավորում է և դու ներում ես, նշանակում է` կամ հիշողություն չունես, որ քեզ վիրավորել են, կամ ինքնասիրություն չունես և այդ վիրավորանքը կուլ ես տալիս:

ԵՐԿՐԻՑ ՓԱԽՉՈՂՆԵՐԸ ԴԱՍԱԼԻՔՆԵՐ ԵՆ

Ներում ես, որովհետև չես ուզում լինել հիշաչար:

-Կարծում եք` հիշաչար լինելն առավելությո՞ւն է: Հակառակը` հիշաչար լինելն է լավագույն հատկություններից մեկը` հիշել և պատասխանել արժանվույն: Սա շատ ավելի մարդկային մոտեցում է, քան մոռանալ, կուլ տալ և ձև անել, թե նման բան չի եղել, քո ներքին ապրումները կեղծել, որպեսզի դուր գաս բոլորին: Եթե հանկարծ հայտնվեք ծանր իրավիճակում, և Ձեր ընկերը թողնի Ձեզ այդ վիճակում ու փախչի, ի՞նչ կմտածեք: Այդ դեպքում ինչո՞ւ արդարացնել նրա արարքը: Չէ՞ որ երկրից փախչողներն էլ դասալիքներ են, երկիրն են թողել ծանր վիճակում: Իսկ ինչո՞ւ պիտի հասկանամ նրանց: Իրենք փորձեցի՞ն հասկանալ երկրի դժբախտությունը, փորձեցի՞ն հասկանալ, որ երկիրն իրենց կարիքն ունի: Երբ նրանք սահմանը հատում են, անտարբեր եմ նրանց ճակատագրի նկատմամբ, որովհետև նրանք երկրի սահմանը չհատեցին, այլ մարդ լինելու և չլինելու սահմանը, իր հոր որդի լինելու և չլինելու սահմանը: Նրանց համար շատ հեշտ է մեղքը բարդել իշխանություններին: Իսկ իշխանություններն ովքե՞ր են, ձեր գյուղի ու քաղաքի էրեխեքը չե՞ն, ձեր մի մասնիկն են, ձեր միջավայրում մեծացած, ձեզ հետ սնված, Մարս մոլորակից հո չենք բերել լցրել այստեղ: Ո՞ւմ եք մեղադրում` ինքներդ ձե՞զ, թե՞ վախենում եք, որ ճշմարտությունը կասեն ձեր երեսին, որ ամեն մեղքի մեջ դուք էլ ձեր բաժինն ունենք: Մենք բոլորս ենք մեղավոր, և ունենք մեր մեղքի բաժինը:

-Օրինակ, ո՞րն է Ձեր մեղքի բաժինը:

-Պիտի բռնեի էն ձեռքը, որը չեմ բռնել, պիտի փակեի նրա ճանապարհը, որ չեմ փակել, պիտի տայի նրա գլխին, ում գլխին պիտի տայի ու չեմ տվել, պիտի անեի գործեր, որոնք կիսատ են ու դեռ չեմ արել… Շատ-շատ մեղքեր ունեմ: Իմ էրեխեքին մանկություն, պատանեկություն եմ պարտք, որը չկարողացա տալ, որովհետև էդպիսին էր վիճակը: Իմ ծնողների առջև չմարած պարտքեր ունեմ` հազարներով, հարյուր հազարներով… Դրանք էլ իմ մեղքերն են: Իմ մեղքը չէ՞, որ հիմա ես քաղաքում եմ, այլ ոչ թե իմ գյուղում (Հ. Չարխչյանը ծնվել է Արարատի մարզի Վանաշեն գյուղում- հեղ.): Գիտեք` երջանի՞կ եմ, որ քաղաքում եմ:

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆ ԸՆԴԱՄԵՆԸ ՄԵՔԵՆԱ ԷՐ, ՈՐ ՊԻՏԻ ԱՇԽԱՏԵՑՆԵԻՆՔ ՄԵԶ ՀԱՄԱՐ

Իսկ ինչո՞ւ Ձեր գյուղում չեք:

-Որովհետև էն, ինչ անում եմ, ցավոք, միայն այստեղ է հնարավոր անել: Ուրիշ ոչ մի բան ինձ չի կապում այս միջավայրի հետ: Ես այնտեղի ծնունդ եմ, իմ աշխարհը, իմ միջավայրը, իմ ծնողները, եղբայրներն ապրում են այնտեղ, իմ ամեն ինչն այնտեղ է, ինչո՞ւ պիտի ես էստեղ լինեմ: Մի փախչող էլ ես եմ, չէ՞: Ճիշտ է, իմ փախուստը երկրի մեջ է, բայց դա նույնպես փախուստ է: Այ, էս փախուստների, քողարկվելու, իրար հետևում պահ մտնելու պահվածքի մեջ է ամբողջ երկիրի դժբախտությունն ու ողբերգությունը: Երբ կարողանանք այնքան ազնվություն ունենալ, որ խոստովանենք և ուղղենք այդ ամենը, մեր երկիրը կդառնա աշխարհի ամենալավ երկիրը: Ախր, երկիրը միայն արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն կամ բանկային համակարգը չէ, երկիրն ուրիշ բան էլ է: Ով մտածում է, թե աշխատավարձերը բարձրացնեն, երկիրը կդառնա երջանկության բուրաստան, չարաչար սխալվում է, չի դառնա: Ոչ լի խանութները, ոչ գործարանները մեզ երջանիկ չեն դարձնի, որովհետև մենք ուրիշ բանի պահանջ ունենք: Երբ կհասկանանք դա, երբ կվերադարձնենք դա, այն ժամանակ այդ ամենն ինքն իրեն կլինի:

-Ինչի՞ կարիք ունենք:

-Մարդկային հարաբերությունների… Եղել են ժամանակներ, երբ պետություն չենք ունեցել, բայց ապրել ենք, չէ՞: Իսկ ինչո՞վ ենք ապրել` այդ նույն մարդկային ջերմությամբ, իրար հասնելով: Պետությունն ընդամենը մեքենա էր, որ պիտի աշխատեցնեինք մեզ համար, ոչ ավելին:

-Բայց չաշխատեցրինք, չէ՞:

-Չաշխատացրինք, որովհետև մեր ձեռքերն ուրիշ բանով են զբաղված: Մեր ձեռքերով մեր գլխի վերևում պատ ենք սարքում` աներևույթ ու երևութական բաներից պաշտպանվելու համար: Այնինչ պիտի աշխատեինք: Այս երկիրն աշխատող ձեռքի կարիք ունի, ոչ միայն ֆիզիկական աշխատանքի, այլև հոգին, սիրտը մաքրելու համար: Մեր մտավորականության անելիքը ո՞րն է, պիտի ճշտի, հասկանա, որ հազարամյակներ շարունակ խնդիրներ է ունեցել, դու էսօր ինչո՞ւ ես հեռու կանգնում այդ խնդիրներից, ձեռքդ վերցրու, քո ասելիքն ունես, քո բաժին անելիքն ունես:

ԼՈՒՍԱՆՑՔԻ ՍԵՐՈՒՆԴ ԵՆՔ

Ո՞նց կբնորոշեք մեր ժամանակը:

-Ես ասել եմ` լուսանցքի սերունդ ենք: Երկու ժամանակների բախման կետում հայտնվելով` վտարվեցինք լուսանցք: Մենք, էսպես ասած, կողքում արված գրառում ենք, որը կա´մ կօգտագործվի հիմնական տեքստի մեջ, կա´մ կջնջվի, կասվի` սա ավելորդ է: Որպեսզի տեքստ դառնանք, մեզնից է կախված, այդ լուսանցքի գրառման մեջ պիտի դնենք իմաստ: Հենց իմաստավորենք մեր գոյությունը, դառնանք իմաստավորված լուսանցքի գրառում, վերևում` ամպերի մեջ նստած Տերը մեզ կբերի տեքստ, կմտցնի ընդհանուր շարադրանքի մեջ, և կդառնանք պատմության էջ, ժամանակի մասնիկը: Իսկ եթե չիմաստավորենք, կջնջեն, կասեն` ո՞ւմ է պետք այս անիմաստությունը: Դա ենք մենք:

-Լուսանցքում են հայտնվել նաև կոշկակարը, դերձակը, հացթուխը…

-Որովհետև իրենց մի օր կանչեցին և ասացին` դուք պետքական մարդիկ չեք: Վերջին 25 տարվա մեջ տեսե՞լ եք, որ պետական մրցանակ ստանա մի հողագործ, մի բանվոր, մի շինարար: Նրանք չեն ստանում, չեն գնահատվում, նրանց չեն ասում, որ դուք եք պետության հիմքը, դուք եք մեր ժամանակի հերոսը, հասարակությունը պիտի ձեզնից օրինակ վերցնի: Իսկ այսօր հասարակությունն ումի՞ց է օրինակ վերցնում`մականունավորներից, քրեածին տարրերից, օլիգարխներից: Սա է հասարակության էսօրվա հերոսը: Սրան ենք մրցանակներ տալիս, ցուցադրում: Մշակութային գործիչների մեջ աստղերն ու աստղիկներ են շատացել, բայց ո՞ւր է այդ ջերմությունը, որ պիտի գար այդ աստղերից: Ինչո՞ւ չեմ տաքանում, ինչո՞ւ եմ մրսում այդքան աստղերի, կրակների առկայությամբ: Ի՞նչ ցուրտ է մտել մեջս, որ դուրս չի գալիս: Ինչո՞ւ մեր երկիրը տաք չէ, ո՞ւր կորան էդ խարույկները, ո՞վ հանգցրեց:

-Լավաշի հոտ էլ չի գալիս:

-Թոնիրը չի վառվում… Մեր թոնիրն է հանգել, դրա համար մեր լավաշը հում է: Բոլորս հանգցրինք այդ թոնիրը, ինչ ասես նետեցինք այդ թոնիրը, որ գոնե կրակ լինի, բայց կրակը մի բանից որ վառվում, ջերմություն է տալիս, մի դույլ ջրից, ավազից, մի մեքենա հողից, մի թեժ քարից ո՞նց կարող է կրակ լինել: Տարանք լցրեցինք թոնիրը բերնեբերան, հիմա ասում ենք` լավաշ չի ծնվում:

-Պարոն Չարխչյան, կա՞ մի հարց, որ հաճախ եք տալիս Ձեզ:

-(Ժպտում է- հեղ.) Ամեն Աստծու առավոտ երբ արթնանում եմ, հարցնում եմ ինձ` էսօր ի՞նչ եմ անելու, հետո երեկոյան ուզում եմ հասկանալ` արեցի՞ այն, ինչ պիտի անեի, եթե չեմ արել, զզվում եմ ինձնից, եթե արել եմ, գոհ եմ ինձնից: Լավ կլիներ, որ բոլորս արթնանայինք ու ասեինք` էսօրվա մեր անելիքը ո՞րն է և գնայինք զբաղվեինք մեր անելիքով, այլ ոչ թե պատուհանը բացեինք և ասեինք` է~ մարդիկ, ե՞րբ եք սկսելու անել, որ իմ բարձրությունից նայեմ ու գնահատեմ, թե ոնց եք անում: Գնահատողները շատացել են: Պատկերացնո՞ւմ եք դասարան, որտեղ ուսուցիչներն ավելի շատ լինեն, քան աշակերտները: Դա արդեն դասարան չէ: Իսկ դասարանում պիտի լինեն շատ աշակերտներ և մեկ ուսուցիչ, ով վաստակել է գնահատելու իրավունքը: Իսկ մինչև գնահատելը, պետք է ուսանել: Ուսանիր, որ վաստակես գնահատելու իրավունքը:

Հարցազրույցը վարեց Մարինե Մարտիրոսյանը

hetq.am59324

ԱՌԱՋԻՆ ՈՒ ՎԵՐՋԻՆ ԱՆԳԱՄ

6 Apr

Տարիներ առաջ էր, երեխա էինք: Մի օր դպրոցում ասացին, որ պրոֆեսոր Վարազդատ Հարությունյանն է եկել մեր գյուղ և ակումբում պիտի սլայդներ ցուցադրի Արևմտյան Հայաստանից: Այն տարիներին դա նույնն էր, թե Լուսնի հակառակ երեսը տեսնեինք: Տուն եկա ու այդ մասին ասացի պապիս: Պատվիրեց, որ իրեն էլ հետս տանեմ: Պապս 80 տարեկան ամուր, խստաբարո, անժպիտ մարդ էր, քայլում էր ձիգ, դեմքին` արժանապատիվ հպարտություն: Պատկառում ու երկյուղում էինք նրանից:
Իսկ այդ երեկո ակումբի դահլիճում ասեղ գցելու տեղ չկար: Մթի մեջ լույսի փունջն ընկնում էր ճերմակ պաստառի վրա, պատկերները հաջորդում էին մեկը մյուսին ու պրոֆեսորի ձայնը խլանում էր ցուցադրող սարքի աղմուկի մեջ: Կլանված դիտում ու լսում էին, երբ հանկարծ մի պահ աչքս ընկավ պապիս դեմքին, ու ես ապշանքից քար կտրեցի: Նա լալիս էր: Լալիս էր ժայռի պես իմ պապը, արցունքները հատիկ-հատիկ գլորվում էին այտերի վրա, իսկ նա ասես չգիտեր էլ այդ մասին, անշարժ նայում էր էկրանին, որտեղ իր կյանքի կողոպտված աշխարհն էր:
Այդ օրը պապիս ամրության մասին առասպելն ինձ համար փշուր-փշուր եղավ: Բայց նրա արտասուքի մեջ ես ավելի մեծ ամրություն գտա, որ եկել էր նրա ներսից թափանցիկ արցունքի տեսքով: Երկրի սերն էր: Ամրակուռ մի սեր, որ այդքան տարիներ լցվել, ամբարվել, լռել էր խորքում ու հանկարծ դուրս հորդեց մի մութ դահլիճում, բոլորից ծածուկ, առաջին ու վերջին անգամ:

Հովիկ Չարխչյան136225567-600x450

Եղիշե Չարենցի երկու նորահայտ վավերագրերը

14 Mar

Չարենցագիտության ոլորտում որոնումները եւ նոր բացահայտումները երբեք չեն դադարել, դրանք այսօր էլ շարունակվում են` ի հայտ բերելով նոր շերտեր ինչպես Չարենցի ստեղծագործական հանճարից, այնպես էլ նրա կյանքի եւ գործունեության ոլորտներից: Որպես ասվածի ապացույց` Եղիշե Չարենցի ծննդյան 118-ամյակի առթիվ գրող, չարենցագետ Հովիկ Չարխչյանը «Ժողովուրդ»-ին է տրամադրել մեծ բանաստեղծի ձեռքով գրված երկու բացառիկ նորահայտ վավերագրեր, որոնք հրապարակվում են առաջին անգամ: Առաջին փաստաթղթում կարդում ենք.

«N 910

18 փետրվար, 1921թ.

Երեւան Ամերիկյան Կոմիտեին Հասկելի նախկին բնակարանի ներքեւի հարկում, ուր հիմա տեղավորված է Ամերիկյան Միսիան, Լուս. Ժող.Կոմիսարիատից տարված են մի շարք նկարներ, այն է`

1.Երկանյանի «Հայ բանաստեղծ»

2…..«Աշխատանք եւ հսկում»

3.Ռուբեն «Փարիզի փողոց»

4.Շարբաբչյանի «Բրիտանացի երեխա»

5…..«Սուրամի բերդը»

6.Թադեւոսյանի «Հովերգական»

Քանի որ Լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատը հիմնում է ժողովրդական պատկերասրահ, որի համար միանգամայն անհրաժեշտ են հիշյալ նկարները, ուստի խնդրում եմ հայտնեք մեզ, թե երբ եւ որտեղ կարող եք հանձնել հիշյալ նկարները մեր ներկայացուցիչ ընկ. Բաշինջաղյանին` տեղափոխելու համար Լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատ: Արվեստի բաժնի վարիչ` Չարենց,

Քարտուղար»:

Հովիկ Չարխչյանը, անդրադառնալով այս վավերագրին, մեզ հետ զրույցում ընդգծեց, որ այն արժեքավոր է ոչ միայն այն պատճառով, որ գրված է Չարենցի կողմից, այլեւ ապացույցն է այն բանի, որ գրողն ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Հայաստանի ազգային պատկերասրահի հիմնադրման աշխատանքներին: Նա ընթերցողին առաջարկեց ուշադրությունը բեւեռել նաեւ այն փաստի վրա, որ այս գրությունը կազմվել է 1921 թվականի փետրվարի 18-ին` ճիշտ այն օրը, երբ Հայաստանում բռնկվեց Փետրվարյան խռովությունը: Փաստաթուղթը ներկայացնելուն զուգահեռ ծանոթագրության կարգով հավելենք, որ նամակում հիշատակված Ուիլյամ Հասկելն ամերիկացի ռազմական, քաղաքական գործիչ, գնդապետ, Հայաստանում դաշնակից պետությունների գերագույն կոմիսարն է եղել: Ինչ վերաբերում է այն արվեստագետներին, որոնց կտավները պահանջում է Չարենցը, ապա տեղեկացնենք, որ Սարգիս Երկանյանը գեղանկարիչ էր, ով 1920-ին բնակության մեկնեց Միացյալ Նահանգներ: Ցանկում հիշատակված նրա կտավներն այժմ գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում: Իսկ բեմանկարիչ Գրիգոր Շարբաբչյանը 1921թ. Թիֆլիսի հայկական դրամատիկական թատրոնի գլխավոր նկարիչն էր: 1926-ին հենց Շարբաբչյանը պետք է ձեւավորեր Չարենցի «Կապկազ-թամաշան»:

Գրականագետի ներկայացրած երկրորդ բացառիկ փաստաթուղթը Չարենցի պաշտոնական նամակն է զինվորական ժողովրդական կոմիսարին: Ընդ որում, այն նմանատիպ բովանդակությամբ առաջին նամակը չէ` գրված Չարենցի կողմից: Հովիկ Չարխչյանը նշեց, որ արվեստի կոմիսար աշխատած տարիներին Չարենցը օգնության ձեռք է մեկնել բազմաթիվ երիտասարդ արվեստագետների եւ մշակութային գործիչների: Նրանցից շատերն իրենց հետագա հաջողությունների համար մեծապես պարտական են Չարենցի ուշադրությանն ու մարդկային վերաբերմունքին: Փաստաթղթում կարդում ենք.

«Զինվորական ժողովրդական կոմիսարին.

Նո. 694 ամսիս 26-ի գրությամբ խնդրել ենք ուղարկել Լուսժողկոմիսարիատի Արվեստի բաժնի տրամադրության տակ կարմիրբանակային Սեդրակ Թարիվերդյանին, որը երաժիշտ է Երեւանի Գավհեղկոմի թատերա-երաժշտական խմբում, որպես մասնագետ թառանվագ միանգամայն անփոխարինելի է Պետական երաժշտախմբի համար, բայց չնայած դրան՝ սվոդնի զինվորական հիվանդանոցի վարչությունը, որի տրամադրության ներքո գտնվում է այժմ կարմիրբանակային Սեդրակ Թարիվերդյանը, պատասխանել է մեզ մերժումով` առարկելով, որ հիշյալ Թարիվերդյանը հարկավոր է հիշյալ հիվանդանոցի համար: Խնդրում եմ կարգադրել` ուղարկել բաժնիս տրամադրությանը հիշյալ Թարիվերդյանին, որի փոխարեն բաժինս կարող է ուղարկել հիվանդանոցային ուրիշ թառանվագներ կամ իրեն` Թարիվերդյանին, եթե հիվանդանոցում լինեն համերգներ: Զրկել Պետական երաժշտական խմբին միակ մասնագետ երաժշտից, նշանակում է անգործության ենթարկել մյուս երաժիշտներին եւ այսպիսով կասեցնել այն փոքրիկ գեղարվեստական գործը, որ կատարվում է խորհրդային Մայրաքաղաքի բանվորական թատրոնում: Արվեստի բաժնի վարիչ` Չարենց N802 2./.6. 1921»:

Մարտի 13-ը մեծ գրողի ծննդյան օրն է, եւ սա նրան նորովի բացահայտելու, Չարենց մարդուն, գործչին ճանաչելու եւս մեկ առիթ է:

Աննա Բաբաջանյան charents-600x454

Առավոտը «Շանթում»

22 Feb

Գրքի տոնի կապակցությամբ զրույց «Առավոտը Շանթում» հեռուստահաղորդման ժամանակ: Փետրվարի 19, 2015 թ.:

Խոստովանություն

20 Feb

Ես սիրու՞մ եմ գիրքը: Ես դա չգիտեմ: Չեմ մտածել դրա մասին, որովհետև շնչելիս չես մտածում օդի հանդեպ քո զգացմունքների մասին, և քայլելիս էլ չես խորհում, թե ինչքան տարփանք կարող է լինել քո ոտնահետքերում, երբ դրանք հպվում են գետնին:   Չէ, հավանաբար չեմ սիրում, քանի որ գիրքն իմ ներսում միանգամայն այլ մղումներ է արթնացնում: Ես դառնում եմ շահամոլ ու հարստահարիչ, ես պատրատ եմ նրանից կորզել ամեն բան, պահել փակի տակ, չզիջել ոչ մեկին: Լավ գիրքը ինձ դարձնում է ագահ, վատը չարացնում է: Ուրիշի պահարանում տեսած գիրքն ինձ նախանձ է ներարկում, կորցրած գիրքն ինձ հուսահատության է մատնում: Վաճառվող գրքի հետ ես դառնում եմ վաշխառու, փոխանակելիս` հաշվենկատ, նվիրելիս` թալանված: Ինչպե՞ս ես կարող եմ սիրել մի բան, ում հետ մշտական վեճի մեջ եմ, ով իմ օրերը դարձնում է իրենը, իմ ժամանակը քառատում է, ինձ խլում է նրանցից, ում իսկապես սիրում եմ, ինձ վարակում է իր բացիլներով: Ես չեմ սիրում գիրքը: Ես նրա հիվանդն եմ:

Հովիկ Չարխչյան10923609_808084055893595_2471693606620386644_n

Արցախյան շարժումից մնաց այն, ինչ շահեցինք, իսկ շահեցինք անկախություն ու Ղարաբաղ. Հովիկ Չարխչյան

13 Feb

1988-ի փետրվարի 12-ին  Հադրութի հանրահավաքով  ու Հայկական ԽՍՀին  ԼՂԻՄ վերամիավորման մասին ստորագրահավաքով սկսված ղարաբաղյան շարժման մասին գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը  Tert.am-ի հետ զրույցում ասաց. «Մնաց այն, ինչ շահեցինք: Իսկ շահեցինք   անկախություն, շահեցինք՝  Ղարաբաղ: Իհարկե,  մեծագույն կորուստներով, որոնց մասին մոռանալ պետք չէ, դրանք համարյա կարելի է դնել երկու հավասար նժարների վրա: Ու շատ ցավալի է, որ նման մեկնարկը նման վատ ավարտ ունեցավ, որովհետև այն, ինչին ձգտում էր այդ հսկայական զանգվածը, միասնական այդ կորիզը, այսօր դրանից հետք անգամ չի մնացել»։

-Դուք ղարաբաղյան շարժման ակտիվիստներից էիք. ի՞նչ եք հիշում՝ ինչպե՞ս և ի՞նչ հանգամանքներում մեր ժողովրդի ամենամեծ հատվածի հետ միասին 1988 թվականի փետրվարյան այս օրերին հայտնվեցիք Երևանի թատերական հրապարակում՝ դրան նախորդող բնապահպանական շարժումից անմիջապես հետո:

-Ղարաբաղյան շարժման մեկնարկի մասին շատ հետաքրքիր հանգամանքներում եմ իմացել. փետրվարի 20-ին, որը մենք համարում ենք Հայաստանում ղարաբաղյան շարժման սկիզբ, այդ օրը կնոջս ծննդյան օրն է նաև և այդ օրը մեր տանը նշում էինք ու մեր հյուրերից էր Վազգեն Սարգսյանը ու  ինքը մեզ ասաց, որ լուրեր ունի, որ Երևանում մեծ շարժում է սկսվել, որ մարդիկ հավաքվում են հրապարակներում, պահանջում են Ղարաբաղի հետ միավորում: Ու այդ ժամանակ առաջին անգամ իմացանք , որ Ղարաբաղում էդպիսի նիստեր են գումարվել,  որոշումներ են կայացվել  (Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի և Լեռնային Ղարաբաղի ազգային խորհրդի որոշումը՝  Հայկական ԽՍՀ-ի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին), որովհետև այդ կարգի ինֆորմացիա չկար, և մամուլն այդ մասին ոչինչ չէր գրում: Ու հենց այդտեղ՝ սեղանի մոտ, որոշեցինք առավոտյան մեկնել Երևան ու հասկանալ, թե ինչ է  կատարվում։ Առավոտյան գնացինք ու հետագա օրերին՝ մոտ մեկ շաբաթից ավելի մնացինք Երևանում: Եվ այն, ինչ կատարվում էր քաղաքում, ինչ կատարվում էր Ազատության հրապարակում,  այդ բոլորը մեր պատկերացումներից պարզապես վեր էր: Աննկարագրելի մի բան, որը ո՛չ կարող էինք ենթադրել, ո՛չ կարող էինք կռահել, ո՛չ կարող էինք գուշակել ու մեր մտքով էլ նախկինում չէր կարող անցնել, որ Հայաստանում հնարավոր է նման բան, նման շարժում:

-Մարդիկ հիմա արդեն սովորել են «հրապարակի  էներգետիկա» կոչվող տերմինին, Ձեր կարծիքով ի՞նչն էր խորհրդային 70 տարիների ձևավորված մարդուն՝ ավագ ու երիտասարդ սերնդին, ուսանողությանը կանչում հրապարակ, հմայում, ստիպում, որ այնտեղ օրեր ու գիշերներ լուսացնեն: Այսինքն՝ նկատի ունեմ, որ այդ մարդիկ ներկայիս քաղաքացիական ակտիվիստները չէին, լրիվ այլ դաստիրակություն ստացած ու արժեքային համակարգ ունեցող մարդիկ էին:

-Թատերական հրապարակի ողջ հմայքը հենց նրանում էր, որ  ամեն ինչ միանգամայն նոր էր, միանգամայն անսպասելի, ապշեցուցիչ  ընկալումներով: Եվ առաջին անգամ մարդիկ հասկացան, որ իրենք կարող են խոսել, որ իրենք ուժ են և իրենց հետ կարող են հաշվի նստել: Առաջին անգամ տեսան առաջնորդներ հրապարակում, հարթակի վրա, նրանց, ում համակրում ու հավատում էին, այլ ոչ թե նրանց, ում նշանակում էին կամ բերում-պարտադրում: Առաջին անգամ նկատեցին, որ կարելի է խոսք ասել, և այդ խոսքը կարող է լսելի ու ընկալելի լինի: Այն ժամանակ կային նաև մարդիկ, ովքեր զգուշավորներ էին և կային մարդիկ, ովքեր ծայրահեղականներ էին, էսպես՝ պայմանական բնորոշումներով եթե ներկայացնենք: Այսինքն՝ մարդկանց խմբեր, որոնք կարծում էին, որ այդ ամեն ինչը պետք է շատ զգույշ անել, պահանջները շատ զգուշորեն ներկայացնել, և նրանք, որպես կանոն, հրապարակ էին գալիս Գորբաչովի լուսանկարով կամ ԽՍՀՄ կազմում մնալու կարգախոսներով: Եվ կային մարդիկ, ովքեր իրենց հետ եռագույն դրոշներ էին բերում, բարձրաձայն խոսում անկախության մասին: Ասեմ, որ 88-ի փետրվարին անկախության մասին խոսակցությունները  արտառոց էին, որովհետև  որևէ մեկի մտքով չէր անցնում քայլ անել այդ սահմանից այն կողմ: Եվ ամբողջ ուշադրությունը բուն ղարաբաղյան խնդիրն էր: Ու մարդկանց մի հսկայական զանգված հավատում էր, որ դա կարելի է լուծել խաղաղ եղանակով՝ պարզապես բավական է պահանջեն, բարձրաձայնեն և մոսկվաներում անմիջապես կընկալեն, կհասկանան: Ու հետո եկան նաև հիասթափության օրերը,  երբ «Պրավդայում» առաջին անգամ նյութեր տպագրվեցին երևանյան ցույցերի մասին ու ժողովրդին բնորոշեցին որպես ծայրահեղականներ,մի ամբոխ, որը չգիտես ինչեր է  պահանջում: Մարդիկ շատ վիրավորված էին: Ասեմ, որ շարժման օրերին մարդիկ հենց Ձեր ասած այնպիսի էներգետիկայով էին լեցուն, այնպես էին լիցքավորված, որ այլևս անհնար էր  այն նրանցից հանելը: Ես տեսել եմ Արարատից Երևան 40-50 կիլոմետր ոտքով եկող հսկայական զանգվածի՝ երեխաներ, տարեց մարդիկ, պլակատներով, դրոշակներով, երգերով… և փետրվար էր՝ ցուրտ, ձյուն, սառնամանիք, բայց մարդիկ էնպես հասան Երևան, ասես մի փոքրիկ ճանապարհ էին կտրել: Եվ այդ ոգևորությունը նրանց նաև մեծ ֆիզիկական ուժ էր տալիս, և ասեմ, որ այդ ամեն ինչը բնության բոլոր կարգերի դեմ էր:

-Մեզ մոտ կան մտավորականներ, որոնք դեմքի բազմանշանակ արտահայտությամբ կարող են ասել օրինակ՝ ես չեմ սիրում Թատերական հրապարակը: Ինչո՞ւ հետագայում այդ հրապարակը վարկաբեկվեց, չնայած հիմա էլ որևէ լուրջ բողոքի ակցիա առանց Ազատության հրապարակի չի անցնում:

-Ցանկացած լավ բան, երբ վերածվում է շահեր կորզելու միջոցի և կամ՝ առևտրի առարկայի, անմիջապես արժեզրկվում, վարկաբեկվում է: Շատ հասկանալի է, որ այդ հսկայական զանգվածների մեջ անպայման պետք է լինեին մարդիկ, որոնք պետք է  շատ ավելի «խորամանկ» գտնվեին կամ շատ ավելի արագ կողմնորոշվեին, որ այդ զարգացումներից կարելի է նաև շահել և խաղալ լրիվ ուրիշ լարերի վրա: Ոչ այն լարերի վրա, որոնցով ժողովուրդը դուրս էր եկել հրապարակ: Աշխարհի պատմությունն է ցույց տալիս, որ ցանկացած  հեղափոխությանը հաջորդում է ռեակցիայի ժամանակաշրջանը, ճգնաժամային ժամանակները: Նույնն էլ կատարվեց մեզ մոտ, ինչի հետևանքները տեսանք, ճաշակեցինք: Բայց երբ ամեն ինչը նայում ես ընդհանուր պատկերի մեջ, հասկանալի է, որ այդ բացասական երևույթները մղվում են երկրորդ պլան ու մնում է այն, ինչ շահեցինք, իսկ շահեցինք   անկախություն, շահեցինք՝  Ղարաբաղ: Իհարկե, մեծագույն կորուստներով, որոնց մասին մոռանալ պետք չէ, դրանք համարյա կարելի է դնել երկու հավասար նժարների վրա: Ու շատ ցավալի է, որ նման մեկնարկը նման վատ ավարտ ունեցավ, որովհետև այն, ինչին ձգտում էր այդ հսկայական զանգվածը, միասնական այդ կորիզը, այսօր դրանից հետք անգամ չի մնացել:

Հարցազրույցը` Անուշ Դաշտենցի

Tert.am 12.02.2015 թ.asas.thumb

Մարդուն պահելն է հերոսություն. երկիրն առանց մարդու դատարկ արոտավայր է…

10 Feb

Արցախյան շարժման 27- ամյակի առիթով  Times.amը կներկայացնի հարցազրույցների շարք՝ «Դեպի միացում»  կամ  «Բաժանում  միացումից հետո» վերտառությամբ: Զրուցակիցները լինելու են տարբեր ոլորտի ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ շարքային քաղաքացի, ով  մասնակից է  եղել  շարժմանը,  «միացման» ցույցերինՇարքի  առաջին հարցազրույցը գրող, գրականագետ ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆԻ հետ է, ով 1996-98-ին եղել է ՀՀ պաշտպանության նախարարության լրատվության ու քարոզչության վարչության պետի տեղակալ։

-1988 թվականի  փետրվարի 12-ին Ստեփանակերտում տեղի ունեցավ ժողովրդական առաջին զանգվածային ցույցը՝ ԼՂԻՄ-ը Հայաստանի հետ վերամիավորվելու պահանջով:  Իսկ  արդեն փետրվարի 20-ին ԼՂԻՄ-ի ժողովրդական պատգամավորների մարզային խորհուրդը որոշում ընդունեց անջատվել Ադրբեջանից և վերամիավորվել ՄայրՀայրենիքի` Հայաստանի հետ և տեղի ունեցավ  արցախյան առաջին ցույցը Երևանում: Ավելի ուշ՝ 1989-ի դեկտեմբերի մեկին Երևանում կայացած ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի և ԼՂԻՄ Ազգային խորհրդի միացյալ նիստում ընդունվեց պատմական որոշում` Հայաստանի հետ Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին: Բայց հետո երբեմնի Ազատության հրապարակում հնչող «Միացումից» հեռացանք և ունեցանք Անկախ Արցախ և Անկախ Հայաստանի Հանրապետություն: Այն ժամանակվա իշխանությունների և դրան հաջորդածների ներկայացուցիչները, քաղաքական շրջանակները տվել են  «Միացումից» շեղման քաղաքական,  ռազմական կամ  ռազմաքաղաքական հիմնավորումները: Ըստ Ձեզ՝ կա՞ր սրա նաև հասարա-քաղաքական կողմը, այլ պատճառներ:

Սովորաբար 88-ի շարժման այսպիսի բնորոշումներ կան՝ Անկախության համար պայքար, զարթոնքի ժամանակաշրջան և այլնԲայց մի հանգամանք կա, որն անտեսվել է, այն է՝ ովքե՞ր էին Անկախության համար պայքարողները: Դա մի սերունդ էր, որին ներարկվել էր  խորհրդային գաղափարախոսություն, բայց նրանք ոտքի կանգնեցին և պահանջեցին այն ամենը, ինչն ունեցանք: Սա ապացուցում է, որ քարոզչությունը, գաղափարախոսությունը  և  մնացածը մեծ հաշվով  դատարկ  բաներ  են: Եթե քո արյան մեջ գենետիկան նստած է այն, ինչը ստիպում  է այդպիսին լինելաշխարհում ոչ մի գործոն չի կարող քեզ վրա ազդել  կամ  մեղմել ցանկությունդ: Իսկ ինչո՞ւ հրաժարվեցինքորովհետև  հոգևոր աշխարհից  անցում կատարեցինք դեպի նյութականը: Ի վերջո, բացի մարդկային հարաբերություններից կան նաև առևտրային, ֆինանսական հարաբերություններ, սեփականության ապահովման խնդիրներ: Եվ այդ ժամանակ հայրենիքը նեղանումնեղանում  և հայտնվում է չորս պատերի սահմաններում, որը քո տունն է, քո մասնավոր տարածքըԱյ այդ սահմանների նեղացումն էլ հենց բերեց սրան՝ մեր մաշկը սկսեց ավելի մոտիկ լինել մեզ:

Սրան հաջորդեցին ցավալի 90-ականները, երբ ընդամենը մի 10.000 տղա երկիր էր պահում, իսկ ի՞նչ էին անում մյուներըԵս շատ լավ հիշում եմ այդ տարիները, երբ Երևանում հազարավոր մարդիկ կային, ովքեր գաղափար չունեին, որ պատերազմ է ընթանում: Նրանք իրենց կենցաղով էին, և իրենց առօրյան բնավ չէր հուշում, որ երկիրը պատերազմի մեջ է: Ես երբեմն բաներ եմ ասում, որոնց համար ինձ մեղադրում են, բայց տեսեք՝ զինվորական օրենքներով  դասալիք է համարվում այն մարդը, ով լքում է դիրքերը, և նրան պատժվում են պատերազմական օրենքներով: Եվ ուրեմն այն մարդկանց նկատմամբ, որոնք պատերազմի օրերին երկիրը լքեցին, պետք է ընդգծված վերաբերմունք ունենալ: Հայրենիքդ վտանգի մեջ է, իսկ դու թողնում ու գնում ես: Ի՞նչ է սա, եթե ոչ` դասալքությունովքե՞ր  են նրանք, եթե ոչ` դասալիքներ: Հետո էլ այդպիսիք հեռուներից սիրում են հայրենիքը, հեռուներից խորհուրդներ են տալիս: Էս երկիրը պետք է ընդգծված վերաբերմունք ունենա դրանց, հատկապես 1990-94-ին գնացածների նկատմամբ: Երկիրդ վտանգի մեջ է, ո՞ւր ես թողնումգնում: Ինչի՞ն ես սպասում. որ մեկ ուրիշը քո փոխարեն պայքարի, շտկի, հետո դու գա՞ս: Ահա այս կարգի կորուստներ ունեցանք 1988-ից հետո, ցավալի կորուստներ: Ու եթե ձեռքբերումների մասին ենք խոսում՝ անկախություն, պատերազմում հաղթանակ, ապա սրանց կողքին  պիտի նշենք նաև կորուստներըորովհետև   իրականությունից ոչ  մի տեղ  չես փախչի:

-Հայաստան-Արցախ վերամիավորման ձախողման համար Արցախում մեղադրում են այդ  ժամանակվա ՀՀ  իշխանություններին: Արդյո՞ք հասարակության մակարդակով սրան պատրաստ ենք կամ գնում ենք սրան:

Անկեղծ ասած՝ պատմության մեջ անձնավորված մեղադրանքները երբեմն պարզապես մերկապարանոց են լինում: Այս իրադարձություններում հանգամանքների հսկայական շղթա, փաթեթ կա, որ բերումհագեցնում են նման իրավիճակի: Պատմությունը տարիներ հետո ամեն ինչ իր տեղն է  դնելու: Ինչ վերաբերում  է հասարակության ընկալմանը, ապա  մարդկանց նախ պիտի հոգեբանորեն, գաղափարապես  պատրաստել: Բայց եթե կա արժեքների խեղաթյուրումնա  չի  ընկալի իրականությունն այնպես, ինչպես  որ է: Այսօր մի իրականության մեջ Ղարաբաղի խնդիրն է, մեկ ուրիշ իրականության մեջ մենք ենք ապրում: Մի  իրականության մեջ մեր հաղթանակներ են , մյուսում՝ մենք ենք` մեր կորուստների ու պարտությունների հետ: Եվ քանի դեռ այդ երկուսի միաձուլումը չի կայացել, այդ խնդիրներն անընդհատ  ունենալու  ենք: Պատմական բազմաթիվ դեպքեր են հայտնի, երբ ունեցածը չենք գնահատել ինչպես հարկն է, և արդյունքում այն կորստի ենք մատնել : Ասածիս լավագույն ապացույցը Կարսի անկումն էր:

– Ակտիվորեն Արցախի միջազգային ճանաչման հարց ենք առաջ տանում, միաժամանակ, և  Արցախում,  և  ՀՀ-ում  պաշտոնական մակարդակով  վստահեցնում են,  թե  մի օր  լինելու  է  վերամիավորումը:

Այսօրվա աշխարհաքաղաքական զարգացումներն արմատապես տարբերվում են այն քաղաքական դրսևորումներից, որ կար 50 տարի առաջ: Այսօր ամենուր գործում են երկակի ստանդարտները: Իսկ եթե մի խնդրի վերաբերյալ գոյություն ունի  2 ստանդարտ, դա արդեն ստանդարտ չի: Տեսեք, Արցախը չի գտնում իր լուծումը  միջազգային հարթակում, բայց աշխարհի մեկ այլ անկյունում զարգացումներն այնպիսի անսպասելի հանգուցալուծում կարող են թելադրել, որ միանգամայն անսպասելի էր: Օրինակ՝ Ղրիմի անջատումն Ուկրաինայից և  միացումը ՌԴինկամ Վրաստանի տարածքային կորուստները՝ Աբխազիա, Հարավային Օսիա: Ըստ այդմ՝ չի բացառվում, որ մի օր  էլ մենք ունենանք  այնինչին 20 տարի է` ձգտում ենք: Բայց  նախ պիտի հստակեցնենք, թե ինչ  ենք ուզում: Ոմանց այսօր թվում է, թե  երկու  հայկական պետություն ունենալը նպաստավոր է, ասում են՝ դե ՄԱԿում 2 ձայն կլինի և այլն Մյուս հատվածը, որ գիտի ինչ  է երկու պետականություն ունենալը (պատմության ընթացքում ունեցել և կորցրել ենք), հակված է պնդելու, որ չկա ավելի լավ տարբերակ, քան միավորումը: 1988-ին սրան էինք գնում, հետո  հեռացանք՝ տարբեր հանգամանքների բերումով, հիմա և  ժողովրդի, և  իշխանության մոտ  մի տեսակ սպասողական  վիճակ է:

-Այսինքն՝ ամեն ինչ  անում ենք դեպի հեռացում և ասում՝ մի օր միավորվելու ենք…

Իհարկե, բայց հեռանկարը հասկանալու և լուծումներ առաջարկելու համար ավելի շատ ինֆորմացիայի կարիք կա, ինչը, ցավոք, մենք չենք  տիրապետում: Ի վերջո, ցանկացած տարակարծություն նաև ինֆորմացիայի պակասից է գալիս: Մենք  չենք տիրապետում   ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման ամբողջ  գործընթացի մանրամասներին, դրանից բխող հնարավոր հետևանքներին, ուստի ամեն ինչ կառուցված է ենթադրությունների վրա: Երբ հարցնես իշխանություններին, կասեն, որ 6 հոգի է  տիրապետում գործընթացին: Եվ մենք ստիպված ենք ապավինել այդ 6 հոգու հեռատեսությանն ու  հնարամտությանը՝ դրանից ելնելով  կանխորոշել  ապագան:

-1988-ի «Միացումից» գանք 2015-ի  բերձորյան «բաժանման»:

Մի օրինակ բերեմ: Պատահում է, չէ՞, որ երկար տարիների ընկերները հանկարծ մի փոքրիկ, աննշան միջադեպի պատճառով  կարող են  իրարից բաժանվելԶարմանալի է, որ աննշան հակասությունը կարող է մոռացության տալ, որ ժամանակին հարազատներ են եղել, և տարիների մտերմությունն  ու հավատարմությունը մի վայրկյանում մղվում է երկրորդ պլան: Հիմա  նույնն այդ դեպքում էր. մի իրավիճակ ունեցանք, երբ մոռացանք, թե ինչն է  կապել մեզ իրար՝ նույն երկիրն ենք, նույն  ժողովուրդը, նույն  հողն  ու ջուրը: Ես թշնամի եմ  համարում նրան, ով Արցախը բաժանում  է ՀՀից  կամ հակառակը: Ուրիշ  բառ  չեմ կարող գտնել, որովհետև ցանկացած քայլ ժողովրդի և պետության դեմ` դա թշնամություն է: Սա աններելի է, միաժամանակ աններելի է այն մարդկանց արարքը, ովքեր այս միջադեպի հեղինակներն են, ովքեր անում են քայլեր՝ լավ իմանալով, թե դա ինչի կհանգեցնի: Այստեղ ժողովրդի վերաբերմունքը պիտի միանշանակ լինի: Երբ ծնողն իր զավակին դաստիարակում է, պատահում է նաև այնպես, որ մի թեթև ապտակ էլ է հասցնում: Բայց դա չի նշանակում, թե երեխան այլևս նրանը չի: Չի նշանակում, որ զավակը պիտի լցվի հիշաչարությամբ ու ատելությամբ: Նա էլ իմ զավակն է, ես իր հայրն եմ, այլապես ինչպես  ձևավորենք ու պահպանենք ընտանիք, երբ ամեն միջադեպից հետոՆերելը լուրջ բան է, թշնամուն պիտի  չներես, բայց քոնին պարտավոր ես: Ես չեմ հասկանում՝ ինչպես կարելի  է   թշնամուն   ներել, միևնույն ժամանակ  չեմ  հասկանում, թե   ինչպես կարելի է հարազատին չներել: Իսկ ՀայաստանԱրցախ տարանջատման մասին շշուկներն անգամ օրորոցում պիտի խեղդել:

-Արցախի ղեկավարությունից  շատ ուղիղ ասացին, որ իրենք չեն խառնվում  ՀՀ-ի ներքին խնդիրներին, ՀՀ-ն  էլ  չպետք է  խառնվի  իրենց  խնդիրներին:

Արդարացում չկա դրան: Ինչքան էլ գիտենք, թե ինչու ենք այսօր առաձին պետություններ, բայց մեզ համար էլ հո առանձին չե՞նք: Չի կարող լինի մեր ու ձերԱյդ բաժանումը ոչ մի լավ բանի չի բերի: Կարող ենք օտարի աչքին թոզ փչել, բայց մեր աչքին  ինչի՞  փչենք:

– Մեր սխալն այն  չէ՞ նաև, որ  ամեն օր հերոսներ և չհերոսներ ենք փնտրում, այն դեպքում, երբ, օրինակ, հերոսը մեր կողքին է, մեզանից հեռու չէ:

Մի քանի օր առաջ երիտասարդների հետ էի խոսում և հարց տվեցի՝ տեսե՞լ եք, որ մի հողագործի մեդալ տան, մրցանակ տան, որովհետև լավ հողագործ է: Իհարկե՝ ոչ: Մեզ համար հերոսը նա է, ով զոհվել է, կենդանի հերոս ունենալ չենք ուզումՄինչդեռ մեր շուրջ կարելի է հարյուրներով գտնել հերոսական մարդկանց, օրինակ՝  նա ով առավոտյան գնում է աշխատանքի և իր գործն անում է բարեխղճորեն: Մենք վաղուց դադարել ենք նաև կենտրոնանալ անհատի վրա, փոխարենը խոսում ենք հասարակությունից, ժողովրդից ամբոխից, սոցիալական խմբերից: Անհատը մեռել է մեզ համար: Բայց երկիրն անհատով է երկիրԻնչ ասել է երկիր առանց մարդու, դա դատարկ արոտավայր է, լեռներ, ձորեր, դաշտավայրեր…  Երբ ասում ես` երկիր ես պահում, ուրեմն՝ դու պահում ես այն մարդուն, ով ապրում է այս երկրում: Մարդուն պահելն է հերոսություն:

Մի վատ երևույթ էլ կա՝ մարդուն վարկաբեկում են անպատժելիության մթնոլորտում: Օրը ցերելով  մարդուն կանպատվեն, կզրպարտեն և  նա  կմնա անպաշտպանչի իմանա`  ինչպես վարվի` արդարանա՞, թե՞Ամեն մեկը պիտի հասկանա, որ դիմացինին վարկաբեկելն անբարոյականություն է, սա էլ հասարակության կրթվածությունից է գալիս: Ազատությունն ընկալվել է սխալ՝ ով ինչ ուզի` ասի ու անի: Իրավունքների մասին բոլորը հիշում են, բայց մոռանում են պարտականությունների մասին: Միտինգ են անում, բողոքում են, խոսում իրավունքներից, բայց հենց հարցնես պարտականություններից, այդտեղ խոսակցությունը կավարտվի: Այսօր մարդիկ կան, որոնք կարծես ծնվել են  ուրիշների արածները գնահատելու համար, իսկ  իրենք ինչ են անում՝ էս պետության համար, երկրի, էս ժողովրդի համար: Ոչինչ… Այսօր մի ամբողջ հասարակություն անպաշտպան է ագրեսիվ փոքրամասնությունիցորը   բզկտում ու տրորում է իր ճանապարհին հայտնված ամեն  ինչ:

-Խոսք գնաց կենդանի հերոսների   մասին,  չվարկաբեկելու,  բայց երիտասարդը, ով ծնվել է պատերազմից հետո, չի ճանաչում  կռվածին և հանկարծ լսում է, որ մեկ ուրիշ պատերազմի մասնակից քաղաքական նախասիրություններից և  հայացքներից ելնելով  ասում է՝ նա չի կռվել, ընդամենը մի փամփուշտ է կրակել և այլն, և այլն: Եվ այդ երիտասարդին այլ բան չի մնում, քան հավատալ: Այսինքն՝ այստեղ ավագ սերունդը գործ ունեն անելու: Իսկ այն, ինչ տեսնում ենք կռվածների շրջանում, վտանգավոր է չափազանց:

Ես միշտ այս դեպքում հարցին հարցով եմ  պատասխանում՝ ո՞վ է հերոսը, խրամատում նստած զինվո՞րը, թե՞ նա, ով հաց էր ուղակում նրան: Իմ կարծիքով՝  երկուսն էլ և հավասարապես: Այսօր, երբ  տարանջատում ենք՝ թե նա, ով առաջին գծում է եղել՝ հերոս է, իսկ ով թիկունքում էր՝ հերոս չէ, կոպիտ սխալ է: Այստեղ կարևորը արարքի արժեքն է: Գրականության մեջ մեկը կարող է ընդամենը  մեկ գիրք գրել և ճանաչված գրող լինել, մյուսը մի սար գիրք կգրի և այդպես էլ ընթերցող չի ունենա: Նույնն է կյանքում է: Չի կարելի ասել՝ ես էսքան փամփուշտ եմ կրակել, ես չորս  շաբաթ քեզանից  ավել եմ մնացել, ուրեմն՝ չորս շաբաթով ավել հերոս եմ: Հերոս է նաև, ով երկրի համար գնացել, կռվել է, բոլոր գնացածներն են հերոսներորովհետև դա կամավորական կռիվ էր, պարտադրաբար չեն տարել: Իսկ ով տարանտաջում է, մատնում է իր հերոս չլինելը: Զինվորականությունը մասնագիտություն է և ոչ թե հերոսություն: Այսինքն՝ պետք է գնահատել արարքը, ոչ թե համազգեստն ու ուսադիրներըՄարդը չի կարող կանգնել մի բարձր տեղ և ասել՝ ես հերոս եմ, ինձ փառաբանեք: Դա պատմությունն է  որոշումՊատմությունը շատ լավ խմբագիր և սրբագրիչ է, իր տեղը կդնի արժանավորին, իսկ ավելորդը շպրտելով  դուրս: Ժամանակին էնքան հերոսների են փնովել, պիտակներ կպցրելբայց դա  եղել  է այնպես, ինչպես  Արարատին նետված քար: Քարը դիպել ու ընկել է, իսկ Արարատը մնացել է կանգուն:

-Եվ այս  իրողությունում  մտավորականների պասիվություն, չեզոք կեցվածք:

Ես կարծում եմ` ոչ միշտ է ճիշտ աղաղկել- պահանջել, թե  ո՞ւր է  մտավորականը: Իսկ որտե՞ղ նա պիտի լինի: Մտավորականի տեղը իր գրասեղանի մոտ է,   իր երաժշտական գործիքի մոտ, իր արվեստանոցում, նկարահանման հրապարակումդասախոսության սրահում: Ինքը քաղաքագետ չի, ռազմագետ չի, կուսակցական գործիչ չի, դու իզուր ես նրանից ավելին ակնկալում, նրան պետք չի կարգել առաջնորդ: Գնա դիտիր նրա ֆիլմերը, ներկայացումները, լսիր  երաժշտությունը, կարդա գրքերը և ըստ դրա դատիր մտավորականիդ: Ասել, թե  ով մասնակցում է միտինգներին ու ակցիաներին, նա է լավ մտավորականը, սխալ մոտեցում է: Այդ դեպքում նա ոչ թե  լավ մտավորական, այլ  լավ ակտիվիստ կլինի: Պահանջները ճիշտ չենք  դնում: Քաղաքական պայքարի մեջ  ասել, թե ուր է մտավորականը, ճիշտ չէՆա պիտի լինի ոչ թե քաղաքական գործիչ, այլ ունենա քաղաքացիական դիրքորոշում, որը կարող է արտահայտել իր գործերի միջոցով, այն դաշտում, որն իրենն է, որտեղ ինքն ուժեղ է:

– Գաղտնիք չէ, որ այսօր  մշակութային ոլորտը սերտաճած է իշխանության հետ: Եվ անգամ իրենց ոլորտին վերաբերող խնդիրներին շատերը վախենում են մոտենալ, քննադատել, կպնել, օրինակ՝ թուրք ռեժիսոր Ֆաթիհ Աքինի Հայոց ցեղասպանության թեմայով նկարահանած «Սպի» ֆիլմի հետ կապված՝ որպես հայ վիրավորված լինելով:

Միշտ էլ կգտնվեն պնակալեզ, ովքեր փորձում են ներկայանալ ազգի երևելիներ: Իսկական մտավորականները նրանք չեն, և մարդիկ տեսնում ու հասկանում են դա: Իսկական մտավորականը չի փորձի վախվորած, կռանալով  ինչոր բան մուրալ վերևներից, եթե նույնիսկ քաղցած մնա: Կեղծ մտավորականի թևի տակ կարող ենք լիքը պատվոգրեր տեսնել, կրծքին՝ մեդալներ: Բայց դա անարժեք բան է: Պատմությանը նայեք՝ Չարենցը ոչ մրցանակ ուներ, ոչ կոչում, բայց  Չարենցն էր: Վիլյամ Սարոյանին ԱՄՆի բարձրագույն մրցանակ և  խոշոր դրամական պարգև էին շնորհել, բայց  նա հրաժարվեց՝ ասելով, որ կա ավելի վեհ ու թանկ բան` մտավորականի ազատությունըՎերջին 100 տարվա մամուլը թերթեք: Քանի-քանի անունների կհանդիպեք, որոնց մասին գրվել է գրեթե ամեն օր, բայց այսօր դրանց անունները ջնջվել ու մոռացվել են: Ահա սա է լինելու գնահատականը: Ուրեմն թող ամեն ոք իր գործն անի խղճով և ազնվորեն: Այդ դեպքում միայն մնք իրավունք կունենանք հուսալ ու ակնկալել ձեռքբերումներ:

Հարցազրույցը վարեց ՄԱՐԻԱՄ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸՀովիկ Չարխչյան Hovik Charkhchyan

Ցեղասպանության թեման չպետք է չարաշահել. Հովիկ Չարխչյան

9 Feb

NewsBook-ի զրուցակիցն է հրապարակախոս Հովիկ Չարխչյանը:

– Պարոն Չարխչյան, Բերձորի հայտնի միջադեպից հետո տարատեսակ կարծիքներ են հնչում` բարոյական է արդյոք Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցի օրը` ապրիլի 24-ին, ռեժիմին հեռացնելու կոչերով և կոնկրետ գործողություններով հանդես գալու «Հիմնադիր խորհրդարան»-ի մտադրությունը: Ձեր կարծիքով` ո՞րն է բարոյականության սահմանը կամ չափորոշիչը:

– Բարոյկանության գրված օրենքներ գոյություն չունեն: Յուրաքանչյուր մարդ ինքն է իր բարոյականության գրաքննիչը` իր ներսում եղած չափորոշիչների համաձայն: Ես շատ եմ ցավում Բերձորի դեպքերի համար, բայց նաև որևէ կերպ չեմ կարողանում համակերպվել այն մտքի հետ, որ քաղաքական իրավիճակը պետք է բերել-կապել Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցի հետ: Տրամաբանական որևէ կապ այդ 2-ի միջև չեմ գտնում, ընդհակառակը, կարծում եմ` սա թեմայի չարաշահում է: Ես սա անթույլատրելի եմ համարում: Այսօր ՀՀ ցանկացած քաղաքացի հասկանում է, որ երկիրն աղետալի իրավիճակում է, և որ փոփոխություններ են անհրաժեշտ, բայց դա չի նշանակում, որ ներքաղաքական երևույթները պետք է կապել Ցեղասպանության տարելիցի հետ: Նույն հաջողությամբ կարելի է ներքաղաքական իրավիճակից եղած դժգոհությունները կապել Շուշիի ազատագրման օրվա կամ, ասենք, Երեխաների իրավունքների պահպանության միջազգային օրվա հետ: Բայց ինչ ընդհանուր բան ունեն սրանք իրար հետ: Սա ինձ համար այդպես էլ մութ ու անհասկանալի մնաց:

– Գյումրիի դաժան սպանդին հաջորդած հակառուսական ընդգծված տրամադրությունների ֆոնին հասարակությունը և մասնագիտական նեղ շրջանակները շարունակում են քննարկել` տուժե՞լ, թե՞ ամեն դեպքում օգտվել է Հայաստանը հայ-ռուսական դարավոր համագործակցությունից:

– Հայ-ռուսական հարաբերությունները պայմանավորված են ոչ միայն մեր ցանկությամբ ու կամքով: Պատմության մեջ այնպիսի խմորումներ են տեղի ունեցել, որոնք բերել-հանգեցրել են այսօրվա վիճակին: Գնահատել հայ-ռուսական ներկայիս հարաբերությունները և հետադարձ հայացք չնետել պատմությանը, մեծագույն սխալ կլինի: Միաժամանակ, սա չի նշանակում, որ մենք կապերը պետք է պաշտպանենք ի հաշիվ մեր երկրի արժանապատվության և անվտանգության: Ես հարգում եմ մեր երկրին ծառայություններ մատուցած ռուսներին, բայց շատ ավելի վեր եմ դասում իմ երկրի արժանապատվությունը և անկախությունը: Եթե այս արժեքների դեմ որևէ քայլ է արվում, ես` որպես ՀՀ քաղաքացի, բնական է, որ պետք է ընդվզեմ: Ճիշտ է` հայ-ռուսական կապերը շատ խորը գնացող արմատներ ունեն, սակայն այդ խորությունը չի կարող ոտնձգություններ թույլ տալ իմ երկրի նկատմամբ: Եթե մենք արժանապատիվ կեցվածք դրսևորենք, որևէ մեկը չի կարող մեզ հետ վարվել` ինչպես իր վասալի:

Հարցազրույցը` Անի ՂազարյանիՀովիկ Չարխչյան Hovik Charkhchyan

ԿՈՐԾԱՆՎԱԾ ԻՆՔՆԱԹԻՌՆ ՈՒ ԱԶՆԻՎ ԽՈՍՔԸ

7 Feb

480127781981 թվականի ամռանը ես Երևանում մաթեմատիկայի մասնավոր դասերի է գնում մի դասախոսի մոտ: Ինձ պես ևս 4 հոգի կային, և այդ ընթացքում մենք բավականին մտերմացել էինք: Եվ ահա նույն օրերին կատարվեց արտառոց մի դեպք, որի մասին էլ ուզում եմ պատմել: Մեր գյուղից ոչ շատ հեռու օտարերկրյա մի ինքնաթիռ ընկավ: Ավելի ճիշտ, ինքնաթիռը խփեցին: Եթե առաջնորդվեմ պաշտոնական լրատվությամբ, ապա 1981-ի հուլիսի 18-ին պետական սահմանը խախտել էր արգենտինական ավիաընկերության CL-44 ինքնաթիռը, որը զենք էր տեղափոխում Իրան: 11 հազար մետր բարձրության վրա հայտնաբերելով սահմանախախտին` օդ էին բարձրացել խորհրդային Су-15ТМ կործանիչները: Նրանցից մեկն էլ խոյահարել էր թշնամական օդանավը Արարատի շրջանի տարածքում:
Հաջորդ օրը, մամուլից առաջ ընկնելով, ես եկա պարապմունքի և բոլորին պատմեցի, թե ինչպես է օդային մարտ ընթացել մեր կողմերում, ինչպես է ինքնաթիռը կործանվել և ինչպես են մարդիկ փրկել պարաշյուտով ցած ընկնող ռուս օդաչուին: Բայց ոչ ոք ինձ չհավատաց: Ես ասացի. «Ազնիվ խոսք, խփել են»: Նրանք ծիծաղեցին, ձեռք թափ տվեցին ու անցան պարապմունքի:
Ինչ մեղքս թաքցնեմ, խորապես վիրավորված էի: Մտածում էի` ի՞նչ պատճառով չեն հավատում պատմածներս ու ի՞նչ է պետք անել, որ խոսքերիս վստահեն: Եվ ելքը եղավ շատ պատահաբար: Գյուղում տղաներից մեկը պայթյունի վայրից ինքնաթիռի մի քանի փոքր կտորներ էր բերել: Դրանցից մեկը հատկապես տպավորիչ էր` օտարատառ մակագրությամբ: Ես դա վերցրեցի: Իսկ առավոտյան մեկնեցի Երևան: Մտա սենյակ ու հաղթականորեն «ռազմավարը» դրեցի սեղանին: Բոլորը ապշել էին: Շուռումուռ էին տալիս, նոր մանրամասներ էին պահանջում, նույնիսկ դասախոսը հետաքրքրությամբ տնտղեց ու տմբտմբացրեց գլուխը:
Ես հաղթել էի ու վայելում էի պահի հաճույքը: Իսկ հետո… Հետո ես հասկացա, որ «ազնիվ խոսք»-ը այնքան էլ ծանրակշիռ փաստարկ չէ: Կա ավելի արդյունավետը` ապացույցը:

Հովիկ Չարխչյան721806037

ՄԻ ՇԱՐՔ ՎԵՐԵՎ

4 Feb

1978 թվականն էր: Մեծ շուքով նշվում էր Հայաստանը Ռուսաստանին միավորելու 150-ամյակը: «Հրազդան» մարզադաշտում տոնախմբություն պիտի լիներ: Հայրս տոմսեր բերեց: Միասին գնացինք: Մարզադաշտը լեփլեցուն էր: Հանդիսության մեկնարկեց ավտոշքերթով: Եվ հանկարծ կատարվեց անսպասելի մի բան: Ամբողջ տրիբունան ոտքի կանգնեց, շրջվեց դեպի մեզ ու սկսեց ծափահարել:
Շփոթված շուրջս էի նայում ու ոչինչ չէի հասկանում. այս մարդիկ ինչու՞ են շքերթը թողած մեր կողմը դարձել, ի՞նչ են տեսել այստեղ: Եվ հենցայդ պահին հայրս ցույց տվեց մարդկանց հիացմունքի առարկան:
Մեզնից մի շարք վերև նստած էր Վիլյամ Սարոյանը: Բազմության անկեղծ ու անբռնազբոս պոռթկումից հուզված, ահագնացող ծափերի տակ ոտքի կանգնեց, ձեռքերը վեր բարձրացրեց ու ժպտաց երախտագետի ժպիտով:
Այդ օրն իսկապես տոն էր: Ժողովուրդը գրող էր մեծարում:

Հովիկ Չարխչյանwilliam-saroyan

Անհրաժեշտություն կա ևս մեկ անգամ Սևակի կենսագրությունն ուսումնասիրել

25 Jan

1661135_280779692082715_4376400398689993741_nԱյսօր Պարույր Սևակի ծննդյան օրն է:  Գրականագետ, սևակագետ Հովիկ Չարխչյանը Tert.am-ի հետ զրույցում ասաց, որ Սևակի ծննդյան օրվա ամսաթիվը կասկածելի է, քանի որ նրա մի շարք փաստաթղթերում ծննդյան օր  նշվում հունվարի 26-ը։

«Ես համոզված եմ, որ Սևակի կենսագրությունը պահանջում է ևս մի անդրադարձ, այսինքն՝ ևս մեկ անգամ անհրաժեշտություն կա Սևակի կենսագրությունը խորապես ուսումնասիրել: Մասնավորապես այն պատճառով, որ Սևակի կենսագրությունը ուսումնասիրվել, մշակվել և թղթին է հանձնվել խորհրդային տարիներին, երբ որոշ փաստեր պարզապես հրապարակման ենթակա չէին և ներկայացվում էր գեղեցիկ, հարթ մի կենսագրություն, որը, կարծես թե, առանց դժվարությունների հաղթահարել է բոլոր բարձունքները և հասել է այսպիսի մեծության»,-ասաց նա:

Հովիկ Չարխչյանը նշեց, որ հիմա, երբ արխիվային նոր էջեր են վերհանվում, պարզվում է, որ Սևակի կենսագրությունն այդքան էլ հարթ ու անխոչընդոտ ճանապարհ չի եղել  և յուրաքանչյուր նոր վավերագիր, նոր երանգներ է հաղորդում Սևակի կենսագրությանը:

Նա նաև նշեց, որ մինչ օրս գոյություն ունեն Սևակի բազմաթիվ չհրապարակված գործեր, հոդվածներ և վաղուց  ժամանակն է դրանք հրապարակելու: Հովիկ Չարխչյանը նշեց, որ  նրան հատկապես ավելի շատ հետաքրքրում է Սևակի  երիտասարդության և պատանեկության շրջանը:

Ինչ վերաբերում է մեծ գրողի բնավորության առանձնահատկություններին` սևակագետը նշեց. «Բոլոր նրանք, ովքեր քիչ թե շատ առնչվել են Սևակի հետ, մտերիմներ են եղել, բոլորն անխտիր խոսոմ են նրա բռնկուն խառնվածքի մասին, սակայն դրա հետ մեկ տեղ չեն մոռանում ասել, որ Սևակը չափազանց անաչառ էր, ազնիվ էր իր բռնկումների մեջ և առիթ չէր տալիս որևէ մեկին իրենից նեղանալ, և այդ ազնվությունը մենք տեսնում ենք նաև նրա տողերի մեջ»:

Նա նշեց, որ ինչպես Սևակի կենդանության օրոք շատերը նշում էին, թե  Սևակի ստեղծագործություններն անցողիկ են, այնպես էլ հիմա այդպես ասողները` սխալվում են: Ըստ նրա` Սևակի երկարակեցության գաղտնիքի բացատրությունը պետք է գտնել Սևակի մտածողության և մարդկանց հոգևոր գաղափարական պահանջմունքների կապի մեջ:  «Սևակն այսօր մնում է և շարունակում է մնալ ամենաընթերցված, ամենապահանջված հեղինակներից մեկը»,- ասաց նա:

Չարխչյանը նշեց, որ թեև Սևակը շատ հրաշալի ստեղծագործություններ ունի, սակայն նա ավելի շատ տպավորված է Սևակի այն բանաստեղծություններով, որոնցում հայրենիքի կարոտ կա:

 

ԼԻԱՆԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

Tert.am 24.01.2015

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Map

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 4,902 other followers

%d bloggers like this: