Tag Archives: Հովիկ Չարխչյան

ԴԻԼԻՋԱՆԻ ԱՂԵՏԸ

28 Aug

Եղանակի կտրուկ փոփոխությունները, բնության անոմալ երևույթները մեր օրերում պայմանավորում են գլոբալ տաքացումներով: Իսկ 1927 թվականին Հայաստանում ոչ ոք չէր խոսում դրա մասին: Եվ երբ օգոստոսյան մի խաղաղ օր ահավոր փոթորիկը ասպատակեց Հայաստանով մեկ՝ Երևանից մինչև Իջևան՝ իր թիկունքում թողնելով ավերածություններ ու զոհեր, այն ժամանակ քչերին էր մտագոհում դրա առաջացման պատճառները: Մայրաքաղաքը, Ներքին Ախտան, Ծաղկաձորը, Քարվանսարան, Սևանը մեծապես տուժել էին վերահաս աղետից: Բայց այն, ինչ այդ օրը կատարվել էր Դիլիջանում, վեր էր բոլոր պատկերացումներից:դիլիջան-ընդհանուր տեսք, 1932
1927 թ. օգոստոսի 16-ին Դիլիջանում խաղաղ, հաճելի օր էր: Քաղաքը լի էր հանգստացողներով, մարդիկ վայելում էին զով եղանակն ու գեղեցիկ բնությունը, երբ կեսօրից հետո՝ ժամը 13-ի սահմաններում սկսեց անձրևել: Հետո հանկարծ քամին ուժգնացավ, կարճ ժամանակում վերածվեց իսկական մրրիկի և դրան գումարվեցին ուժգին տեղատարափն ու հեղեղը: Լեռնալանջերից հոսող պղտոր ջրերը իսկույն ողողոցին Հին ու Նոր Դիլիջանների փողոցները՝ իրենց հետ ներքև բերելով հսկայական քարաբեկորներ, 50-60 փթանոց ժայռեր: Քաղաքամիջով հոսող գետը դուրս եկավ ափերից: Այնպես էր ստացվել, որ այդ ժամանակ գետափին դարսված էին շուրջ 4000 գերաններ: Հեղեղը դրանք նետեց գետը, ջրերի հետ հոսելով սրանք խցանեցին կամուրջը, ալիքները բախվեցին խոչընդոտին, հորձանք տվեցին ու բարձրացան: Այլևս փրկություն չկար:
Բարձրացող ջրերը հաշված րոպեների ընթացքում ողողեցին քաղաքը: Առաջինը ջրի տակ անցան առափնյա տները, միլիցիայի պահակակետն ու բանտը: Տեսնելով, որ այլ ելք չկա, օրենքի պաշտպանները բացեցին կալանավայրի դռները և շուրջ 50 բանտարկյալների վերջին պահին փրկեցին անխուսափելի մահից: Հետո արդեն նրանք միասին՝ միլիցիոներ ու կալանավոր, նետվեցին ազատելու բնակիչներին: Այս անձնազոհ մարդիկ բարձրանում էին տների կտուրները, անցք էին բացում այնտեղ ու բնակիչներին մեկ առ մեկ տանիք էին հանում: Հեղեղի առաջին ժամերին այդպես հաջողվեց փրկել ավելի քան 40 դիլիջանցու:դիլիջան-32
Խուճապը, տագնապը, հուզմունքը միաձուլվել էին իրար: Մի տեղ մարդիկ արցունքներն աչքերին՝ համբուրում էին իրենց փրկարարների ձեռքերը, մի այլ կետում անհավասար պայքար էր ընթանում անզուսպ տարերքի դեմ: Պատմում են, որ ալիքները մի տնից քշել-տարել էին մի 10 տարեկան աղջկա, որ անհույս կերպով թպրտում է ալիքների մեջ: Եվ ահա բնակիչներից մեկը` Համբարձում Վարդանյանը, տալով պարանի մի ծայրը ընկերոջը և մյուս ծայրը պահելով իր ձեռքին` նետվում է հեղեղի մեջ ու ազատում է աղջկան: Խոսում էին նաև մի գյուղացու մասին, որը ջրի հոսանքից իր ձիերն ազատելիս նկատել էր խեղդվող երեխայի, թողել էր ձիերը և ազատել փոքրիկին: Սակայն մարդկային զոհեր այնուամենայնիվ կային: Թերթերը գրեցին, որ խեղդվել են 3 երեխա, մի ծերունի` ռուսական Դոլովի գյուղից, ինչպես նաև գետից դուրս էին բերել մի անճանաչելի դարձած դիակ:
Երբ մի քանի ժամ անց մրրիկը հանդարտվեց, Դիլիջանն ու շրջակայքը մարտադաշտի էին նման: Ավելի ուշ այստեղ ժամանած հատուկ հանձնաժողովը պիտի արձանագրեր, որ վնասված ու քանդված էին 63 տուն և 20 խանութ: Անօթևան էին մնացել 52 ընտանիք: Շարքից դուրս էր եկել տեղի աղյուսի գործարանի վառարանը, 80000 աղյուսներ, սղոցարանից հեղեղը քշել- տարել էր ամեն բան, վնասված էին էլեկտրակայանը, երկու ջրմուղները, բանջարանոցներ և այգիներ: Սպանվել էին մեծ թվով եղջերավոր անասուններ: Ջուրը լցվել էր ներքնահարկերն ու պահեստները, և քաղաքում հացի տագնապ էր ստեղծվել, տները լցված էին տիղմ ու ավազով: Քանդվել էին մի քանի կամուրջներ, լուրջ վնասներ էր կրել քաղաք եկող խճուղին, Դիլիջանի գլխավոր փողոցը: Իսկ դրանց վերականգնման համար անհրաժեշտ շինանյութերը հնարավոր էր բերել միայն Թիֆլիսից:
Ըստ նախնական հաշվարկների, հեղեղի վնասները կազմել էին շուրջ կես միլիոն ռուբլի, որն այն ժամանակների համար խոշոր գումար էր: Առանձնապես տուժել էր աղքատ բնակչությունը, որոնք ապրում էին նկուղային հարկերում: Սակայն ոչ աղետի և ոչ էլ դրան հաջորդած օրերի ընթացքում քաղաքում թալանի ու կողոպուտի ոչ մի դեպք չգրանցվեց: Ընդհակառակը, մարդիկ համերաշխորեն ձեռնամուխ եղան հետևանքների վերացման աշխատանքներին: Ներգրավվեցին 15-42 տարեկան բոլոր բնակիչները: Այդ աշխատանքներին մասնակցում էին նաև Կարմի խաչը և Հայաստանի օգնության կոմիտեն: Աղստև գետի երկայնքով հատուկ խմբերը շրջապատից հավաքվում էին բոլոր իրերը, վերադարձնում իրենց տերերին:d5a4d5abd5acd5abd5bbd5a1d5b6-d5b0d5a1d5b6d5a3d5bdd5bfd5b5d5a1d5b6-d5bfd5b8d682d5b6-1932
Ամառային ակումբի մոտ հողը խոշոր ճեղքված էր տվել: Տեղ հասած մասնագետները ուսումնասիրեցին վայրը և առաջարկեցին բնակիչներին անմիջապես տարհանել: Նրանցից մեկը նույնիսկ խորհուրդ տվեց քաղաքի այդ հատվածն ընդհանրապես քանդել:
Ի դեպ, կալանավորների մասին: Դիլիջանի գավգործկոմը դիմել էր Հայկենտգործկոմին, որ Դիլիջանի ուղղիչ տան կալանավորներից մի մասին, որ մասնակցել էր փրկարարական աշխատանքներին, ազատի կալանքից: Այս առթիվ Հայկենտգործկոմը որոշել էր վաղաժամ կալանքից ազատել այն կալանավորներին, որոնք կրել են ոչ պակաս, քան դատավճռով սահմանված պատժի երկու երրորդը:
Այդ օրերին Հայաստանում էր գտնվում Լենինգրադի աստղադիտարանի աշխատակից, ֆիզիկոս Պոպովը, ով Արագածի վրա կառուցվելիք դիտակետի նախապատրաստական աշխատանքներն էր համակարգում: Վերջինս օգոստոսի 16-ի տարերքի մասին հետևյալն էր ասել. «Այդ փոթորիկը ցիկլոնի բնույթ չէր կրում: Ըստ երևույթին դա տեղային քամիներից էր, վայրկյանում մոտ 25 մետր արագությամբ, ինչը քիչ անգամ է պատահում: Քամին հարավային ուղղությամբ էր և կարելի է եզրակացնել, որ Արարատից էր փչում»:
Շատերի հետ նույն օրերին Դիլիջան մեկնեց նաև «Հայկինոյի» ստեղծագործական խումբը՝ տեղում նկարահանումներ կատարելու համար: Արդյունքում նույն տարի էկրան բարձրացավ 9 րոպե տևողությամբ «Դիլիջանի հեղեղը» վավերագրական ֆիլմը: Դրա օպերատորն էր Գ. Բեկնազարյանը (Գարոշ), իսկ ռեժիսորը՝ Ա. Դանիելյանը: Աղետը դարձավ ոչ միայն հիշողություն, այլև պատմություն:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆdilijan

Մարդկանց համբերության բաժակը լցվել է, այլևս տեղ չկա. Հովիկ Չարխչյան

19 Aug

NewsBook-ի զրուցակիցն է գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը:

— Պարոն Չարխչյան, այսօր որոշները քննդատում են այն լրատվամիջոցներին, որոնք հաճախ են քննադատաբար անդրադառնում Արցախից հող զիջելու գաղափարին և պնդում են, թե նման բան իրականում չկա: Չէ՞ որ հայտնի ասացվածք կա՝ առանց կրակ ծուխ չի լինում:

— Լուրջ բանակցություններ են գնում և այսօր սեղանին հայտնվել է մի տարբերակ, որտեղ խոսք կա փոխզիջումների մասին, դա անհերքելի է: Անժխտելի է հենց այն պատճառով, որ մինչ այս պահն իշխանության որևէ ներկայացուցիչ կտրականապես դա չի հերքել, նրանք միայն հարցերին պատասխանելուց պնդում են, թե խոսքը խելամիտ զիջումների մասին է: Ի՞նչ ասել է խելամիտ փոխզիջում, ի՞նչ ենք մենք պատրաստ զիջել, ինչի՞ դիմաց ենք պատրաստ զիջել, այս հարցերի շուրջ որևէ կոնկրետ պատասխան չկա: Եթե հակառակ կողմից մենք ակնկալում ենք ԼՂՀ անկախության ճանաչում և ընդունում, որ դա զիջում է, այդ դեպքում մենք ի՞նչ ենք դրա դիմաց տալու: Պարզ չէ՞, որ խոսքը կարող է միայն տարածքային զիջման մասին լինել: Անկախությունը վերացական հասկացություն է, քանի որ այսօր կարող են ճանաչել, իսկ վաղը հրաժարվել այդ ճանաչումից և դեռ չեմ խոսում այն մասին, որ մոլորակի վրա բազմաթիվ երկրներ կան, որոնք առանց իրենց անկախության միջազգային ճանաչման էլ շատ նորմալ ապրում են: Անկախության ճանաչումը գերագույն նպատակ չէ և առանց այդ անկախության էլ ԼՂՀ գոյություն ունի և դեռ հարյուրավոր տարիներ կարող է գոյություն ունենալ: Մյուս կողմից մեզ փորձում են վախեցնել պատերազմով, եթե մենք չենք համաձայնում, և պնդում են, թե այս տարբերակն այլըտրանք չունի: Իսկ ո՞վ ասաց, որ այլընտրանք չունի: Եթե լինես հզոր երկիր, ունենաս հզոր բանակ, ապա ոչ մեկը ռիսկ չի անի քեզ հետ պատերազմի գալ: Իսկ ուժեղ և հզոր լինելու նախապայմանը մեկն է՝ թալանչիներին բռնել, երկրի միջոցները խնայել և ծառայեցնել պաշտպանական նպատակների համար: Այդ ժամանակ փոխզիջումների մասին էլ խոսք լինել չի կարող:

— ԼՂՀ հիմնախնդիրը հայությունը շատ սուր է ընկալում: Նորանկախ Հայաստանի պատմության մեջ նախագահն է հրաժարական տվել հենց այս խնդրի հետ կապված հարցերի պատճառով, իսկ ապրիլյան պատերամզից հետո նույնիսկ փոխզիջումների գնալու տարբերակը ժողովուրդը չի էլ լսում: Ի՞նչ եք կարծում՝ իշխանությունն այս կամ այն հանդիպման ժամանակ զիջումների մասին խոսալով վա-բանկի չի գնում:

— Մեր ժողովուրդը ցույց տվեց, որ նույնիսկ հողերի հանձման մասին խոսակցություն չի կարող հանդուրժել, էլ ուր մնաց դրա կիրառումը: Մեր ժողովուրդն ապացուցեց, որ չկա այդպիսի մարդկանց խումբ, որոնք կարող են երկրի, առավել ևս տարածքների ճակատագիր որոշել, և սա նույնիսկ թափանցիկ ակնարկ էր այն մասին, թե ինչպիսի պատիժ է սպասում նման քայլի գնացողին: Սակայն իշխանությունները մեզ կարող են հավաստիացնել, թե կա արտաքին այնպիսի ճնշումներ, որ այլևս նահանջի տեղ չունեն և ստիպված են գնալ զիջումնային քայլի: Այս պարագայում էլ մենք պետք է իշխանություններին հարցնենք, թե ինչու՞ է ձեր վիճակը դարձել այդպիսին, որ բանը հասել է վերջին խաղաքարտին: 2-րդ՝ նրանք պետք է պատասխանեն, թե ում կարծիքն են հարցրել, արդյո՞ք հարցրել են ժողովրդին՝ նրանք համաձայն են այս տարբերակին, արդյո՞ք հուլիսյան իրադարձությունները սրա արդյունքը չէր և պատասխանը էր, թե ինչ կարող է լինել, եթե իշխանությունը զիջումների գնան: ԼՂՀ-ում ասում են, որ Արցախի ժողովուրդն է որոշելու ԼՂՀ ճակատագիրը, իսկ ես ծավալները կընդարձակեմ և կասեմ, որ հայ ժողովուրդն է որոշելու՝ ԼՂՀ-ում, ՀՀ-ում և սփյուռքում ապրող հայը: Սա մի այնպիսի գլոբալ, համազգային հարց է, որ այստեղ անհատն ու անհատների խումբը չեն կարող այս հարցը լուծել, սա ինչ-որ մեկի հետ տնտեսական դաշինք կնքելու կամ երկրի տարածքով գազամուղ անցկացնելու հարց չէ: Պատմության մեջ հողերի հարցը միշտ էլ լուծվել է պատերազմի ճանապարհով, մեր ժողովուրդն էլ պատերազմել է, արյուն է թափել ու հազարավոր զոհեր տվել, և այսօր որևէ մեկը ո՛չ իրավական, ո՛չ բարոյական տեսանկյունից նույնիսկ դա քննարկելու իրավունք չունի: Եթե պետք էր, որ այս մասին նաև դրսում իմանան, ապա ինձ թվում է՝ դրսում արդեն իսկ շատ լավ պատկերացում ունեն այս մասին, իշխանություններն այս պահին մանիպուլյացիա են անում, սակայն չկա այնպիսի մի ճնշում, որ կարողանա մեր ժողովրդի կամքը կոտրել, ինչպես նաև պետք է ասենք, որ մենք բոլորովին չենք վախենում պատերազմելուց, մենք այնքան երկար ենք պատերազմել ու չենք վախեցել, որ դա բոլորին է հայտնի:

— «Սանսա ծռեր» խմբի պայքարի շարժառիթներից մեկը հենց Արցախից հողեր զիջելն էր, նրանց աջակցեց նաև հանրությունը, քանի որ 20 հազարանոց հանրահավաքներ էր լինում: Սակայն իշխանությունը, փոխանակ առերեսվի խնդրի հետ, պնդում էր, թե նման զինված պայքարները ՀՀ-ին տանում են կործանման: Հիմա փաստացի պայքարը մեզ վնաս չտվեց:

— Նախ պետք է նշենք, որ հասարակության վերաբերմունքը չի չափվում միայն փողոց դուրս եկած մարդկանց քանակով: Եթե դրսում կար մի քանի հազար մարդ, ապա իշխանությունը հրաշալի պիտի իմանա, որ իրենց աշխատավայրերում կամ տանը կան հազարավոր մարդիկ, ովքեր առաջին իսկ վտանգի դեպքում պատրաստ էին միանալ հավաքված մարդկանց: Այդ պահին հասարկության առավել ակտիվ մասն էր այնտեղ, սակայն դա դեռ չի նշանակում, որ մյուսները չեն կիսում հավաքվածների կարծիքը: Եթե իշխանությունն ուսումնասիրություն կատարեր, ապա կհասկանար, որ հասարակության ճնշող մեծամասությունն այդ պահին նրանց հետ էր: «Սասնա ծռեր»-ին աջակցում էին ոչ միայն նրա համար, որ նրանք դեմ էին հողերի հանձմանն, այլ նաև նրա համար, որ նրանք դուրս էին եկել այն իշխանության դեմ, ովքեր փաստացի վերծվել են իրենց ժողովրդի թշնամու: Մեր երկրին այսօր այնպիսի ծայրահեղ դրության մեջ է, որ միայն թշնամին կարող է մարդուն հասցնել այս վիճակին, մարդկանց համբերության բաժակը լցվել է, այլևս տեղ չկա:

— Որոշ քաղաքական ուժեր, հասարակական դեմքեր մեղադրեցին «Սասնա ծռեր»-ին զենքով պայքարելու համար, բայց արդյո՞ք ՀՀ-ում քաղաքական պայքարով խնդիրներ լուծվում են, այս իշխանությունների հետ ունեցած փորձը դա հուշո՞ւմ է:

— Մենք այս պահին խոսում ենք հարցը լուծելու մեթոդների մասին: Պետք է արձանագրենք, որ եթե հարցեր կան ու ինչ-որ մեկն էլ փորձում է դրանք լուծել, ապա նախ պետք է հասկանա, թե որտեղից առաջացան այդ հարցերը և ինչու՞ են դրան այնպիսի հարցեր, որ մարդիկ արդեն սկսել են ընտրություն չկատարել, թե ինչ մեթոդով պետք է լուծել՝ ընտրությունների՞, թե՞ ավտոմատների: Սակայն այս հարցերին պատասխանելու փոխարեն սկսում են քննարկել, թե ով ինչ անօրինական քայլ կատարեց: Աշխարհում հարյուրավոր ապստամբություններ են եղել, ո՞ր մեկն է քննարկել դրա անօրինական կամ օրինական լինելը: Եթե հասունացել է պահը, այդ դեպքում հասարակությունը չի էլ մտածում, թե ինչ մեթոդներով պետք է ճանապարհը հարթի: Մարդ, երբ ծայրահեղ հիվանդ է, չի նստում քննարկում՝ պետք է իրան վիրահատեն, թե դեղերով բուժվի, գնում է ցանկացած քայլի, որպեսզի բուժվի: Այսօր որևէ մեկը չի ցանկանում ուշադրություն դարձնել նպատակին, որպեսզի հասկանա, թե ինչու մարդիկ գնացին նման քայլի, մի՞թե դա արվում էր երկիր ավերելու և թշնամուն հանձնելու համար: Իհարկե ոչ, արվում էր միայն նրա համար, որ մենք էլ մարդավարի ապրենք: Երբ այս պահանջներն ու կատարման մեթոդները համադրում ես, ապա անտրամաբանական բան չես տեսնում: Իսյ ինչ են անում իշխանությունները երկիր նկատմամբ՝ արդյո՞ք դա ահաբեկչություն չի իր հասարակության նկատմամբ, երբ առավոտից իրիկուն գողանում են, բռնանում մարդկանց կամքի վրա, շրջանցում են օրենքը, երկիրը հասցրել են ծայրահեղ վիճակի, սրանից ավելի վատ ահաբեկչություն ու հանցագործություն որտե՞ղ կարելի է տեսնել: Համեմատության եզրեր անգամ չի էլ կարելի որոնել, քանի որ նա, ով կփորձի ցույց տալ իմ վերքը, ապա ես ցույց կտամ նրա ամենախորը հիվանդությունները:

— Ի՞նչ եք կարծում՝ իշխանությունները կշարունակեն խոսել փոխզիջումների մասին, թե նրանց հույսը 2011-ի նման այն է, որ կստորագրվեն փաստաթղթեր, բայց Ադրբեջանը չի համաձայնի, ինչպես Կազանի պայմանագրի դեպքում էր:

— Կարծում եմ՝ ներկա դրությամբ իշխանությունները փոքրիկ հետքայլեր են կատարում, այսինքն՝ ինչ-որ ժամանակ նրանք ոգևորված էին հողի հանձման գաղափարով, սակայն հիմա նրանք հասկացան, որ դա պարզապես անհնար է: Թե ինչ կտա նրանց թեթև նահանջն այս պահին, դժվարանում եմ ասել, բայց ամեն դեպքում այս պահի տրամադրությունն ու իրավիճակը բոլորովին չի բխում իշխանության շահերից: Իշխանությունը շատ լավ հասկանում է, որ իրենց գոյությունը կարող է չտևել մինչև 2017 թվականի ընտրություններ: Պետք է մի փոքր սպասել՝ հասկանալու համար, թե որ կողմի վրա է այժմ իրադրությունը թեքվում: Ցանկացած իրավիճակի պարագայում կա պատճառահետևանքային կապ և ԼՂՀ հողերի հանձման խնդիրն առանձին վերցրած գոյություն չունի, այդ երևույթը շատ այլ հանգամանքներով է պայմանավորված:

— Կարող ենք արձանագրել, որ «Սասնա ծռեր»-ի զինված ապստամբությունը ժողովրդի մեջ ընտրություններից առաջ արթնացրեց իշխանություններին «ոչ» ասելու զգացումը:

— Իշխանություններին «ոչ» ասելու, մերժելու գաղափարն ու զգացումը ժողովրդին երբեք չի լքել և շատ վաղուց ու շատ խորը հուսվածքներ է թողել: Հիմա մենք միայն դիտում ենք դրա տարատեսակ դրսևորումները՝ մի դեպքում սովորական ցույցերի, բողոքներ, երթերի տեսքով, մեկ այլ դեպքում «Սասնա ծռեր»-ի ընդվզումուվ, իսկ վաղը կարող ենք այնպիսի անսպասելի իրավիճակի առաջ կանգնել, որքան «Սասնա ծռեր»-ի պարագայում էր: Սա շարունակական է և վերջը չի երևում, որովհետև որքան իրավիճակը խորանա, այնքան արտահայտման ձևերն ավելի ստվար գույներով կդրսևորվեն:

Հարցազրույցը՝ Անի Արամի
Նյութի աղբյուրը ` Newsbook.am13934910_1089439437758054_7823683616357597686_n

ԱՆԽՈՀԵՄ ԱՌԱՏԱՁԵՌՆՈՒԹՅՈՒՆ

17 Aug

1940 թվականի հունիսին Խորհրդային Միությունում նշվում էր Լենինգրադի Էրմիտաժի հիմնադրման 175-րդ տարեդարձը: Մեր երկիրը նույնպես որոշեց իր բաժինն ունենալ հոբելյանական միջոցառումներում, ինչի առթիվ Հայաստանի Ժողկոմխորհը մի հատուկ կարգադրություն հրապարակեց: Այնտեղ ասվում էր, թե «նկատի ունենալով այն մեծ ծառայությունները, որ կատարել է Էրմիտաժը՝ Հայաստանի կերպարվեստի թանգարանը կազմակերպելու գործում», անհրաժեշտ է դիտում փոխհատուցումն իրականացնել խոշոր նվիրատվություններով:
Թե ինչպես դա իրագործվեց՝ դատեք ինքներդ: Էրմիտաժին հանձնված նվերների թվում էր Ծերունի Ծաղկողի ձեռագիը (14-րդ դար): Նվիրաբերվեց Գառնու տաճարի բազալտե խոյակներից մեկը, որը հայտնաբերվել էր ակադեմիկոս Մառի պեղումների ժամանակ՝ 1910 թվականին: Լենինգրադ առաքվեց Պռոշյանց իշխան Ամիր Հասանին և նրա որդուն պատկերող բարձրաքանդակը՝ 14-րդ դարի եզակի նմուշ՝ բերված Եղեգնաձորից: Նվեր տրվեցին Էջմիածնի թռչնազարդ խոյակը (10-12-րդ դդ.) ու խաչքարեր (9-13-րդ դդ.): Նվիրաբերման հարուստ ավարը լրացնում էին Մարտիրոս Ծաղկողի ձեռագիր Աստվածաշունչը, Սևանի փայտե խոյակները և այլ թանկարժեք ցուցանմուշներ: Ու թե նման առատաձեռնությունը որքանով էր արդարացված, փաստաթղթերում այդ մասին ոչ մի խոսք չկա:

Հովիկ Չարխչյանpizap.com14712059283761

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԱՎՏՈՄԵՔԵՆԱՆ ԵԿԱՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆ

12 Aug

Իր ժամանակին Հովհաննես Թումանյանի տաղանդավոր գրիչը անմահացրեց այն պատմական պահը, երբ երկաթուղին մուտք գործեց Հայաստան աշխարհ: Ցավոք, առաջին ավտոմեքենաների հայտնությունը փաստող գեղարվեստական նկարագրություններ գրեթե չկան, թեև եթե գործի դնենք երևակայությունը, դժվար չի լինի պատկերացնել, թե ինչպես առաջին անգամ երկաթե նժույգի ազդանշանի ձայնը խախտեց գավառական քաղաքների նահապետական անդորրը և անիվներից բարձրացող փոշին ազդարարեց քաղաքակրթության մուտքը: Իսկ եթե այնուամենայնիվ մի կողմ թողնենք կռահումներ կատարելու փորձերը, ապա առկա վավերագրերն ու վկայությունները թույլ են տալիս այդ շրջադարձային իրադարձության մասին գոնե ընդհանուր գծերով որոշակի պատկերացում կազմել:erivanskaya_krepost_sluzhit_stenoj_tramvajnogo_parka_-_1939_god_-big
Եվ այսպես, համաձայն այդ աղբյուրների, առաջին քառանիվը մեր կողմերում երևաց անցյալ դարի 10-ական թվականներին, ընդ որում դա կատարվեց այնպես միանգամից ու հախուռն, որ հայաստանցիները նույնիսկ ժամանակ չունեցան զարմանքի, հիացմունքի ու տագնապների համար: Իսկ երբ 1914 թ. վրա հասավ առաջին համաշխարհային պատերազմը, Կարս–Սարիղամիշի վրայով դեպի Էրզրում, Երզնկա և այլուր ավտոտրանսպորտը սկսեց երթևեկել գիշեր ու ցերեկ, առանց դադարի: Ճիշտ է, մեքենաները գերազանցապես Ռուսաստանից էին, իսկ վարորդները՝ օտարականներ, սակայն մերն էին ճանապարհներն ու ուղևորների մի մասը, այնպես որ բնակչությունը դա ընդունեց ոչ իբրև անցողիկ մի բան, այլ հաստատվող ու մնայուն երևույթ: Ըստ որոշ աղբյուրների, մինչև 1918 թվականը Հայաստանում արդեն կային շուրջ 100 տարատեսակ ինքնաշարժեր:
Սակայն եթե խոսենք այն մեքենայի մասին, որին կարելի է պայմանականորեն անվանել առաջին «հայաստանյան», ապա այս խնդրի շուրջ կարծիքները բաժանվում են, ու մինչ օրս էլ շարունակվում է բանավեճը, թե որն է եղել այն, երբ է բերվել և ում կողմից: Ասվում է, որ առաջնեկը Երևանում հայտնվել է 1912 թվականին: Այն բերվել է Թիֆլիսից: Առաջին վարորդի անունը եղել է Վարդան, թեև քաղաքում նրան անվանել են Մաշտի: Մեքենայի մակնիշը կոչվել է «Պաներ-Սալվարսոն» կամ «Իսպանո-Սյուիզա»:Нубарашен. Олдскульные шоферы и не менее олдскульные автомобили. Начало XX века.
Տարբերակների թվում արժանահիշատակ է նաև պատմությունն այն մասին, որ առաջին մեքենան Ֆրանսիայից բերվել է էջմիածինցի մի խումբ հարուստ բամբակագործների նախաձեռնությամբ: Նպատակն էր` դա աշխատացնել Երևան-Էջմիածին ճանապարհի վրա: Միայն թե տեղ հասնելուն պես պարզվել է, որ ճանապարհի կամուրջները թույլ են ու չեն դիմանում մեքենայի ծանրությանը: Շուրջ մեկ տարի էլ պահանջվել է, մինչև խճուղու բոլոր կամուրջները փոխվել ու ամրացվել են: Միայն դրանից հետո ավտոմեքենան սկսել է երթևեկել: Բայց դա էլ երկար չի տևել: Բամբակագործները հաշվարկել են, որ առավել ձեռնտու կլինի, եթե մեքենայի շարժիչը հանեն և օգտագործեն բամբակ զտելու համար: Իսկ բեռները կարելի էր նաև տեղափոխել հին եղանակով՝ սայլերով…
Ամեն դեպքում, ֆայտոնների, սայլերի ու կառքերի քաղաք Երևանի առաջին ավտոպարկի հիմնադրման տարեթիվն է համարվում 1917 թվականի դեկտեմբերի 28-ը, երբ հայկական երկրորդ հրաձգային դիվիզիայի շտաբին կից՝ Աբովյան և Թարխանյան փողոցների անկյունում հավաքվեցին այն բոլոր մեքենաները, որոնք դեռ կարող էին փոխադրամիջոց կոչվել: Ականատեսների պնդմամբ, այդ հարկի տակ հայտնված առաջին փոխադրամիջոցը եղել է «Բենց» մակնիշի մեքենան, որը պատկանում էր «Ռուս-Բլթիկ» բանկին: Այդ իսկ պատճառով էլ ընդունված է ասել, թե հենց այդ մեքենայով հիմք դրվեց հայաստանյան ավտոտրանսպորտին:
Դրանից հետո եկավ նաև երկրորդը՝ դարձյալ «Բենց» մակնիշի, սակայն շղթայաքարշ ավտոմոբիլը: Հաջորդ տարի Թիֆլիսի Ազգային խորհրդից ստացվեցին ևս 3 մեքենաներ: Սակայն այդ ամիսներին ակտիվացան ռազմական գործողությունները, մեքենաները ցրվեցին տարբեր ճակատներում, և շուրջ կես տարի Երևանի ավտոպարկը մնաց դատարկ: Պատերազմը քայքայել էր ռուսական բանակը, ավելի ուշ թուրքերը զավթեցին Կարսն ու մյուս շրջանները և այնտեղ գտնվող ողջ տեխնիկան անցավ նրանց ձեռքը: Երևանում մնացել էին միայն այն մեքենաները, որոնք սպասարկում էին կառավարության անդամներին:

ավտո

Բարեբախտաբար, Հայաստանն արդեն ուներ ինչպես ավտոգործի վարպետներ, այնպես էլ մարդիկ, ովքեր կարող էին վարորդություն դասավանդել: Հենց նրանք էլ ձեռնամուխ եղան փրկված բեկորներից ու պահպանված ջարդոններից երկրորդ կյանք հաղորդելու հատուկենտ մեքենաներին: Հիմա արդեն համեստ շարժակազմը Երևանում նոր հանգրվան էր գտել Պոչտովայա ու Բազարնայա փողոցների խաչմերուկում: Այդ ընթացքում բացվեց նաև առաջին մեխանիկական արհեստանոցը, այլ կերպ ասած՝ ծնունդ տրվեց մի վայրի, որտեղ աշխատում էին հայ «դզող-փչողների» նախակարապետները:
Դրանք իսկապես շատ դժվարին տարիներ էին: Անկախություն հռչակած Հայաստանում միջոցների ծայրահեղ սղության պայմաններում առնվազն անլրջություն պիտի լիներ մտածել ավտոպարկը թարմացնելու մասին: Պահեստամասեր գրեթե չկային, իսկ երբ ճանապարհները փակվում էին, բենզինի մասին խոսք լինել չէր կարող: Մի անգամ բանվորները որոշեցին մեքենաներից մեկը աշխատացնել սպիրտով, սակայն այդ փորձը ձախողվեց: Վիճակն առավել բարդացավ 1921 թվականի փետրվարյան ապստամբությունից հետո: Ականատեսները պատմում են, որ երբ մարտական գործողություններն ի վերջո ավարտվեցին, երկրի ճանապարհներին կարելի էր հանդիպել եղած մեքենաների թալանված, ջարդոտված կամ այրված կմախքներ: Հենց այդ անմխիթար «ժառանգության» հիմքի վրա էլ էնտուզիաստները նախ վերադարձրեցին կորստի մատնվածը, ապա կարողացան պահպանվածը համալրել նորերով: Նրանց համար ավտոմեքենան, ինչպես ասում են, այլևս ոչ թե շքեղություն էր, այլ փոխադրամիջոց:
Համաձայն պահպանված տեղեկությունների, 1921 թվականի գարնանը Երևանում կային 32 բեռնատար և 16 մարդատար ավտոմեքենաներ, ինչպես նաև շուրջ 300 տրանսպորտային գործի մասնագետներ:
Հայաստանյան ավտոտրանսպորտի պատմությունն այնուհետև դառնալու էր զարգացման ու առաջընթացի ժամանակագրություն: Բայց մենք այնուամենայնիվ հիշատակենք ևս երկու հետաքրքրական դրվագ: Նախ նշենք այն մասին, որ 1923 թվականին երեք բեռնատարներ սկսեցին երթևեկել Երևան-Ելենովկա-Դիլիջան-Նոր Բայազետ երթուղով: Սրանց թերևս կարելի է համարել առաջին հայկական «дальнобойщик»-ներ: Իսկ նույն տարվա վերջին երթուղի դուրս եկավ 8-տեղանի մարդատարը՝ ճանապարհվելով Երևանից Դիլիջան: Այն ժամանակ մարդիկ դեռ չէին գործածում ավտոբուս բառը: Բայց այդ օրերն արդեն հեռու չէին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ12647325_932122243568975_1632871812458966226_n

 

Իշխանությունը փորձում է դանդաղեցնել իր մահը

10 Aug

Գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը ՍիվիլՆեթի հետ զրույցում քննարկում է հուլիսի 17-ից Հայաստանում առկա հանրային տրամադրությունները՝ նշելով, որ հանրության և վարչախմբի միջև եղած անջրպետը խորանում է, և գործընթացն ի վերջո ավարտվելու է վարչախմբի հեռացմամբ։

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ՄԵՂԱԴՐԵՑԻՆ ԽՐԻՄՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿԻՆ

24 Jul

Մեծ մարդկանց մեծ մեղքեր են վերագրվում: Սա օրինաչափություն չէ, սակայն կա նման հակում. մարդկային մի ներքին մղում կարծես պահանջ ունի նվազեցնել տարբերությունն իրենց և նրանց միջև, ովքեր բացառիկ են կոչմով ու անհատականությամբ: Համանման վերաբերմունքի մի դրվագ էլ մեր եկեղեցու պատմության մեջ ենք հանդիպում, որն առնչվում է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Մկրտիչ Ա. Խրիմյանի՝ Խրիմյան Հայրիկի բարենորոգչական գործունեության հետ:
Այդ ծրագրերի մասին եկեղեցու աղբյուրներն այսպես են գրում. «Կաթողիկոսի գահակալության օրոք շարունակվում են Մայր Տաճարի վերանորոգման աշխատանքները: Նա մի շարք կարգադրություններ է կատարում Տաճարի վերանորոգման աշխատանքներն սկսելու համար: Սակայն ինչ-ինչ պատճառներով Հայրիկի նպատակադրվածությունը կյանքի չի կոչվում, իսկ սկսված աշխատանքներն էլ մնում են անավարտ»:0000001315
Որ մտահղացումները կարող էին նաև չիրագործվել, միանգամայն բնական է: Զարմանալին այս պատմության մեջ մեկ այլ բան է: Խոսքը Խրիմյան Հայրիկի հասցեին հնչող ծանր մեղադրանքների մասին է: Մասնավորապես կաթողիկոսն ամբաստանվում է այն բանի համար, որ նրա ձեռնարկումների արդյունքում զոհաբերվել են թանկագին մշակութային արժեքներ, մեծ վնաս է հասցվել Մայր տաճարի ներքին հարդարմանը, անհետ կորել են գեղարվեստական գործեր: Բայց որքանո՞վ են հիմնավոր ու փաստարկված նման պարսավանքները: Դատենք ըստ իրադարձությունների հաջորդականության:
Խրիմյան Հայրիկը 1895 թվականին ձեռնարկում է Էջմիածնի Մայր տաճարի վերանորոգումը: Դրանից 15 տարի անց՝ 1910 թվականին հայտնի գրող և հասարակական գործիչ Արշակ Չոպանյանը վրդովմունքով արձանագրում է, թե տաճարի զարդերն ու նկարները Խրիմյան Հայրիկը «քանդած ու փչացուցած է անհավատալի վանդալությամբ՝ անհասկանալի քմայքը գոհացնելով»: Չոպանյանն ասում է, որ տաճարից հաջողվել էր փրկել միայն գմբեթի որմնանկարները, այն էլ՝ Պետերբուրգի հնագիտական ընկերության մասնագետների միջամտությունից հետո, իսկ եկեղեցում կախված գեղանկարչական աշխատանքներին դուրս էին բերվել և ուղարկվել էին տարբեր գյուղերի եկեղեցիներ:էջմիածին 1874
Ոչ պակաս նշանավոր մեկ այլ անձնավորություն՝ հայագետ, պատմաբան Մաղաքիա Օրմանյանն իր «Ազգապատում» աշխատության մեջ գրեթե նույնն է պնդում՝ տեղեկացնելով, որ Մայր տաճարի ներքին զարդարանքներն ու Նաղաշ Հովնաթանի կտավները ոչնչացվել են ու «120 պատկերներեն հազիվ 20 հատ անխնամ կերպով մնացեր են թանգարանին մեջ նետված»:
Կա նաև Կիլիկիո կաթողիկոս Գարեգին Հովսեփյանի վկայությունը, ով ժամանակին ցավով նշել է, թե «Խրիմյան կաթողիկոսի օրոք մեծ սխալ էր կատարվել հայ արվեստի նկատմամբ»: Նա գրում է, որ առանց նախապես հոգալու ֆինանսական ծախսերը, նորոգման համար անհրաժեշտ նյութերը, առանց մասնագետների ու նկարիչների հետ խորհրդակցելու քանդվել են որմնանկարները, սրբվել են նախշազարդերը, պատերից ցած են բերվել կտավները, որոնք արդեն սկսել էին խոնավությունից պոկոտվել ու թափվել:
Իսկ ահա գրող Կոստան Զարյանը հեգնանքով ամփոփում է թեման՝ ասելով. «Լուսավորյալ» մի կաթողիկոս՝ նույն ինքը Խրիմյանը, հանուն առաջադիմության և քաղաքակրթության, հին բաներ անվանելով, ծեփել է տվել անողոք կերպով որմնանկարի գեղեցիկ մի մասը, և ոչ մի սպառնացող ատրճանակ չի արգելել այդ ոճիրը»:
Մի՞թե այս բոլորը ճշմարտություն է: Արդյո՞ք Խրիմյան Հայրիկի պես շրջահայաց ու խելամիտ անձնավորությունը կարող էր նման անհեռատեսություն ու կամայականություն հանդես բերել, երբ խոսքը հոգևոր ժառանգության ճակատագրին էր վերաբերում: Եվ արդյո՞ք նրա արարքն իրոք ոճրագործություն էր, որը պիտի կանխվեր ատրճանակով:10704_b
Այս հարցերին պատասխան գտնելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել մի շարք նկատառումներ: Սկսենք այն փաստից, որ Վեհափառին վանդալիզմի համար մեղադրող անձանցից և ոչ մեկն այդ իրողության ականատեսն ու վկան չի եղել: Նրանք բոլորն էլ իրենց կարծիքը շարադրել են դեպքերից ավելի ուշ, այս կամ այն խոսակցությունների, տեղեկությունների ազդեցության տակ՝ առանձնապես խորամուխ չլինելով բուն խնդրի նրբերանգների ու մանրամասների մեջ:
Վերցնենք թեկուզ անհետ կորած 100 կտավների պատմությունը, ինչի համար պատասխանատու է դիտվում Խրիմյան Հայրիկը: Ի՞նչ նկարների մասին է խոսքը, ովքե՞ր են եղել դրանց հեղինակները, որտե՞ղ են ցուցադրվել: Չկան հաստատ ու վստահելի վկայություններ այն մասին, թե այդ շրջանում Մայր տաճարում 100-120 կտավներ են եղել: Փոխարենը այն, ինչն առկա էր, գրեթե բոլորն էլ հասել են մինչև մեր օրերը: Եթե տվյալ դեպքում ակնարկը վերաբերում է Նաղաշի գեղանկարչական աշխատանքներին, ապա, այո, դրանց զգալի մասը ոչնչացվել է, միայն ոչ թե 19-րդ դարի վերջին, այլ ավելի վաղ՝ 18-րդ դարում, երբ գահակալած որոշ կաթողիկոսների օրոք տաճարից հաճախակի հանվել են հնացած պատկերները՝ փոխարինվելով նորերով: Ընդ որում՝ հետաքրքիր մի հանգամանք. նոր գործերը արվել են Նաղաշի որդիների ու թոռների ձեռքով, այսինքն հենց նրանք էլ եղել են հները պատերից իջեցնողն ու նորերով փոխարինողները: Իսկ եթե նույնիսկ ընդուենք այն պնդումները, թե իբր Խրիմյանի կարգադրությամբ ընդհանրապես հանվել էին բոլոր կտավները՝ անհանդուրժելի համարելով Մայր տաճարում պատկերներ ցուցադրելու երևույթը, ապա սա դեռ չի նշանակում, որ դրանք ոչնչացված են:
Նմանապես հիմնավոր չեն այն հավաստիացումները, թե Խրիմյան Հայրիկը չի առաջնորդվել մասնագետների ու նկարիչների խորհուրդներով: Օրինակ, պահպանվել է Խրիմյանի մի նամակը՝ գրված 1894 թվականի օգոստոսի 5-ին: Հասցեատերն է Մկրյան քահանան: Ահա այս նամակում կաթողիկոսը գրում է, որ ձեռնարկել է նոր մատենադարանի կառուցումը, ինչպես նաև տաճարի ձևավորումը և փնտրում է մի արվեստավոր, «պատկերահան»: Այնուհետև նա հավելում է. «Էջմիածնա տաճարի ներսի նորոգություն ևս առաջիկա գարնան պիտի սկսվի, որոյ մեջ թե պատկերուն նկարներ և թե հին ու նոր կտակարանի պատմական նշանավոր պատկերն պիտի պատրաստվի»: Այս նպատակի համար սկզբնապես Էջմիածին է հրավիրում պոլսեցի նկարիչ Պետրոս Սրապյանին: Ավելի ուշ նոր որմնանկարչական աշխատանքների համար Մայր Աթոռ է գալիս նկարիչ Վարդգես Սուրենյանցը:

King_Tiridates_with_his_wife_Ashkhen_and_sister_Khosrovidukht_by_Naghash_Hovnatan
Կաթողիկոսն իրոք պատրաստվում էր հեռացնել տաճարի որմնանկարները և հայկական ոճով նկարազարդել ամբողջ կառույցի ներսը: Սակայն այդպիսի քայլի նա դիմում էր հարկադրաբար: Բանն այն է, որ տարիների ընթացքում վատ պայմանները, անձրևաջրերը, խոնավությունը լիովին գունաթափել ու վնասել էին նկարազարդ շերտերը: Այս մասին բազմաթիվ վկայություններ կարելի է գտնել նույն շրջանում Էջմիածին այցելած մարդկանց գրառումներում: Ելքը մեկն էր. տաճարի որմնանկարները հատվածաբար դուրս բերել և տեղափոխել ավելի ապահով վայր, իսկ այնուհետև ձեռնամուխ լինել նորի ստեղծմանը, ինչն էլ արել է Խրիմյան Հայրիկը: Մայր տաճարի որմնանկարների մի մասը կաթողիկոսի ցուցումով հանվել ու պահվել են վանքի թանգարանում, դրանց որոշ նմուշներ այսօր էլ կարելի է տեսնել Հայաստանի ազգային պատկերասրահում:
Գալով այն հարցին, թե ինչու՞ ծրագիրն անկատար մնաց, ապա սրա համար պատճառները չափազանց շատ էին: Եվ խոսքը միայն միջոցների ու հնարավորությունների սղությունը չէր: Հայտնի փաստ է, որ 1890-ականներին վերջին ծայր առան հակախրիմյանական տրամադրություններ: Դրանք խմորվում էին ինչպես հասարակության առանձին շերտերում, այնպես էլ կղերական միջավայրում: Այդ արհեստածին կրակն ամեն գնով թեժ էին պահում միաբանության մի շարք անդամներ, նաև «Մշակ» թերթը՝ լիբերալ հայացքների շղարշի տակ: Նույն ժամանակներում ծավալվող քաղաքական իրադարձություններն իրենց հերթին անելիքների ու հոգսերի այնպիսի մի ծանրություն բերեցին Հայոց եկեղեցու առաջնորդի համար, որ Խրիմյան Հայրիկին ուրիշ ոչինչ չէր մնում, քան անկատար թողնել իր ծրագիրը և զբաղվել առավել հրատապ ու կենսական հարցերի լուծմամբ: Իսկ անհաստատ ու անկայուն ժամանակների թոհուբոհում չկա ավելի դյուրին բան, քան մեղավորների փնտրտուքն ու մեղադրանքների շռայլումը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՆԵՐԿԱ- ԲԱՑԱԿԱ

17 Jul

Համացանցում մեկը գրում է. «Քեզ չի՞ մտահոգում մեր երկրում մարդու իրավունքների վիճակը: Վաղը կեսօրին միացիր մեր միտինգին»: Հետո երկրորդն է գրում. «Աշխարհը բնապահպանական աղետի եզրին է, քո բողոքի ձայնը բարձրացրու, մասնակցիր ակցիային»: Երրորդից է գալիս ահազանգ. «Ի պաշտպանություն քաղբանտարկյալների` շարժվում ենք դեպի դատախազություն: Դու պիտի այնտեղ լինես: Այսօր նրանք են, վաղը քո հերթը կգա»: Մյուս նամակն է ստացվում. «Գայլերին դաժանորեն ոչնչացնում են: Աջակցիր մեր նստացույցին»: էլի մեկը. «Պատմական հուշարձանն են ավիրում: Եկ, որ միասին կանխենք բարբարոսությունը»: Հետո՝ դարձյալ հրավեր. «Հանդես բեր քաղաքացիական ակտիվություն, դատապարտիր լրագրողների դեմ բռնությունը»: Այսպես անդադար կանչում ու կանչում են: Պիտի կորսված տարածքները ետ վերադարձվի, ՄԱԿ-ի շենքի դիմաց պիտի դատապարտվի Բաքվի ագրեսիան, պիտի Պոլսո պատրիարքին քարկոծենք, պիտի թունավոր թափոնների դեմն առնենք, պիտի «Նաիրիտը» բացենք, պիտի խաղողի մթերման գումարները ետ բերենք, պիտի անվասայլակներ տանք հաշմանդամներին, պիտի, պիտի, պիտի… Հետո օգնություն ենք հանգանակում՝ բանակի համար, փոքրիկ Վարդանիկի համար, վիրավոր զինվորի համար, անապահով ընտանիքի համար, Գերմանիա մեկնող հիվանդի համար, կարկտից տուժածների համար, սահմանամերձ բնակավայրերի համար, Արցախի համար, փախստականների համար…
Այս հոսքն ավարտ չունի: Հեղեղի պես թափվում է և դրա տարափի տակ մարդը խեղճանում, դառնում է ճնշված, անօգնական ու անպաշտպան: Չկա ավելի ծանր բան, քան գիտակցումը, որ բոլորին օգնել ու աջակցել չես կարող: Թակարդն ընկածի պես պատեպատ ես խփվում, նայում ես շուրջբոլորդ, ուզում ես հազար կտոր լինել, բայց մարդ ես՝ մասնատվել չես կարող, իսկ նրանք շարունակում են կանչել: Ոչ ոք չի էլ ջանում գիտենալ՝ համակրածիք ես իրենց հետ, թե ոչ: Եվ այդ ժամանակ քո ներկա-բացակա լինելու հանգամանքը դառնում է չափման միավոր: Չկաս, ուրեմն անտարբեր ես երկրիդ վիճակի նկատմամբ: Ներկա ես, կնշանակի քո հիմնական անելիքն արդեն արել ես:
Իսկ ո՞րն է այդ անելիքը: Մարդիկ ասում են՝ պայքարելը: Ու հենց ասում են՝ պայքարել, յուրաքանչյուրն իր պայքարն է մատնացույց անում: Ես դեմ չեմ և ոչ էլ վերին ատյան եմ, որ սահմանեմ, թե ով է իրավացին և ով է մոլորվածը: Բայց ես համաձայն չեմ, թե պայքար բառի աշխարհագրությունն այնքան նեղ է, որ պիտի մշտապես ենթադրի փողոց ու հրապարակ: Ես նաև համաձայն չեմ, թե երկրի ամենասրտացավ մարդը ցուցարարն է:
Նույն նպատակին տանող ճանապարհները կարող են բազմաթիվ լինել: Այլ հարց է, թե որն ենք ընտրում մենք: Մեր ընտրությունից նպատակը փոխվել չի կարող: Սակայն կփոխվի վերաբերմունքը, որովհետև նա, ով ասում է, թե իր ճանապարհն է միակ ճանապարհը, ինձ ուղեկից լինել չի կարող:
Եվ հետո ես՝ մեղավորս, համարձակություն ունեմ մտածելու, որ իմ անելիքը աշխատելն է: Ես ուզում եմ գործ անել: Այն գործը, որ հոգեհարազատ է ու գուցե թե ոմանց էլ անհրաժեշտ է: Բայց որպեսզի ես դա անեմ, պիտի լինեմ այնտեղ, որտեղ գործն է:

* * *
Շատ անգամ ու շատ առիթներով եմ լսել այս բազմաչարչար հարցը. «Որտե՞ղ են մեր մտավորականները»: Հարցնում են նրանք, ովքեր այլևս ուրիշ հարցնելու բան չունեն: Հարցնում են նրանք, ովքեր ուզում են իրենց առաքելությունը գեղեցկացնել մեկ-երկու հանրահայտ դեմքերի ներկայությամբ: Հարցնում են նրանք, ովքեր ձախողվել են և շտապ անհրաժեշտ է մեղավոր գտնել: Ու քանի որ ամենալավ մեղավորները բացականերն են, հենց նրանց մասին էլ ասում են. «Որտե՞ղ են մեր մտավորականները»:
Իսկ որտե՞ղ կուզեիք, որ նրանք լինեին: Ձեր կողքի՞ն: Եվ ինչու՞: Որովհետև դո՞ւք եք հասարակությունը: Շատ լավ: Իսկ դուք, որ հասարակություն եք, երբևէ եղե՞լ եք ձեր մտավորականի կողքին: Ու եթե եղել եք, ինչպե՞ս է, որ չգիտեք, թե որտեղ է ձեր մտավորականը: Նա այնտեղ է, որտեղ նրան թողեցիք: Ավելի ճիշտ, լքեցիք: Ավելի ճիշտ, բաժանվեցիք: Հենց այն նույն կետում, որտեղ նա դադարեց լինել մտավորական ու վերածվեց քավության նոխազի: Հենց այն խաչուղու վրա, որտեղ սայթաքել են բոլոր ժամանակներում:
Սրանից մեկ դար առաջ նույնպես կային մարդիկ, ովքեր հարցնում էին. «Ու՞ր են մեր մտավորականները»: Հիմա պատմեմ այդ մտավորականներից մեկի՝ բանաստեղծ Հովհաննես Հովհաննիսյանի մասին: 1919 թվականի աշնանը նա իր ընտանիքն առած` վերադարձավ հայրենիք, որ լինի բոլորի հետ: Բայց ոչինչ չուներ ու քաղցած էր: Ստիպված հպարտությունը մի կողմ դրեց ու նամակ գրեց եկեղեցուն՝ նրանցից հաց խնդրելով: «Ակամա աքսորից միայն սեպտեմբերին վերադառնալով` հնարավորություն չունեցա ձմեռվա պաշար կուտակել՝ բազմանդամ ընտանիքիս կերակրելու համար: Արդեն վեց օր է` տոմսերով հաց էլ չեն տալիս, իսկ շուկայից գնելու համար 200 ռ. և ավելի ծախսելու կարիք կա, որն իմ ուժերից վեր է»,- գրել էր Հովհաննիսյանը: Հետո այդպես քաղցած որոշ ժամանակ սպասեց, մինչև եկավ պատախանը: Իսկ եկեղեցուց նրան պատախսխանել էին. «Վանական խորհուրդս վերստին քննության առնելով պարոն Հովհաննես Հովհաննիսյանին փոխարինաբար մեկ խալվար ցորեն տալու խնդիրը և գտնելով, որ շտեմարանի պաշարը չի կարող բավարարել վանքի կարիքները, որոշեց մերժել»:
Ես մեկը պատմեցի, դուք շատերը հիշեք: Մեկիկ-մեկիկ հիշեք մեր այն մեծերին, որոնք ապրեցին ու մեռան թշվառության, աղքատության, քաղցի, լքվածության ու մոռացության մեջ: Նույնիսկ կարող եք ժամանակի մեջ շատ հեռուները չգնալ: Ընդամենը մի քանի տարի առաջ էր, ընդամենը մի քանի ամիս առաջ էր, ընդամենը երեկ էր…
Իսկ եթե հեռուներից կուզեք, դա էլ կպատմեմ: Հնագույն լեգենդն ասում է, որ հույն հայտնի փիլիսոփան դուրս էր գալիս քաղաքի հրապարակ ու դիմում էր անցորդներին. «Ինձ հաց տվեք»: Չէր խնդրում, ձեռքն առաջ պարզած չէր մուրում, այլ պահանջում էր: Ինձ հաց տվեք,- ասում էր,- որովհետև ես ձեր միտքն եմ: Ու այդ միտքը կերակրել է պետք: Ինչպես որ ծառը նախ ջրում են ու հետո միայն նրանից պտուղ են ակնկալում: Իսկ ում կերակրում, խնամում են, ում պտուղներից օգտվում են, նրա մասին երբեք չեն հարցնում, թե որտեղ է նա: Եվ ուրեմն դուք էլ երբեք մի հարցրեք, թե որտեղ է մտավորականը, որովհետև ճշմարիտ մտավորականը միշտ այնտեղ է, որտեղ ձեր խիղճն է օթևան տվել:

* * *
Լեռնագնացն ընտրում է անհաղթահարելի գագաթը, գերմարդկային ճիգերով մագլցում է մինչև վերջ և ամպերի մեջ թաղված կատարին ոչ թե իր անունն է թողնում, այլ կանգնեցնում է հարազատ երկրի դրոշը: Լեռնագնացը միայնակ է, բարձունքն ինքն է նվաճել, բայց վեհության գագաթին դրոշը կծածանվի բոլորի համար: Որովհետև չի լինում մեկ հոգու հաղթանակ: Որովհետև ամենաբարձր կետի վրա բոլոր բացակաները ներկա են:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆIMG_2610

Լույսը հեռու

17 Jul

Արգինա Հարությունյան- «Լույսը հեռու»: Խոսքերի հեղինակ՝ Հովիկ Չարխչյան:

ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՕՐԵՆՔՆ ՈՒ ՄԱՐԴՈՒ ՕՐԵՆՔԸ

10 Jul

Հիշել եմ՝ պատմեմ:
Երասխի կռիվների ամենաթեժ պահին ռուսական զորքը եկավ, նստեց սահմանին, իրավիճակը վերցրեց իր ձեռքը: Մեր կամավորները հայտնվեցին անորոշ դրության մեջ: Ոչ ոք դիրքերը լքելու մտադրություն չուներ, բայց որպեսզի հեռու մնային տհաճ միջադեպերից, մի խորամանկ ելք գտան: Գյուղի տների մեծ մասը դատարկված էր: Ու որոշեցին հրացանավոր մարդկանց խումբ-խումբ տեղակայել հենց այդ տներում, որ և աննկատ մնային, և ներսից հսկեին սահմանը:
Մեզ բաժին հասավ մի տուն, որ հենց սահմանի մոտ էր: 7-8 հոգի էինք: Պատուհանների մոտ հերթապահ կանգնեցրինք, մենք էլ նստոտեցինք հյուրասենյակում՝ կիսամութի մեջ: Քաղցած էինք: Սնունդն ուշանում էր: Ճարահատյալ տղաներից մեկը պտտվեց սենյակներում, հետո մտավ նկուղ ու վերադարձավ մի բանկա կոմպոտը ձեռքին: Մեր քաղցած հայացքների ներքո գունեղ մրգահյութը և նրա մեջ լողացող պտուղները երկնային մանանայի պես մի բան թվացին: Ու այն է՝ ուզում էինք բացել կափարիչը, երբ հանկարծ մերոնցից մեկն ասաց.
— Չբացեք:
— Ինչու՞
— Դա մերը չի:
— Եղածն ընդամենը կոմպոտ է:
— Հետո՞ ինչ: Մենք էստեղ նրա համար չենք, որ ուրիշի ունեցվածքը յուրացնենք:
— Ի՞նչ ես խոսում, ի՞նչ յուրացնել: Մենք նրանց տունն ենք պահպանում, մի կոմպոտ չարժի՞:
— Դու ոչ թե նրա, այլ քո տունն ես պաշտպանում: Տար, դիր տեղը…
Կոմպոտն այդպես էլ չբացվեց: Ոչ ոք ոչնչի ձեռք չտվեց: Սնունդն, իհարկե, բերեցին մեկ օր անց, իսկ մենք այդ տանը մնացինք երեք օր: Հետո շատ ուրիշ բաներ պատահեցին, բայց կոմպոտի պատմությունը չմոռացվեց:
Ես ցանկություն չունեմ փոքրիկ բաներից մեծ ընդհանրացումներ անելու, ոչ էլ ուզում եմ մարդու արժեքը գնահատել մի կոմպոտի օրինակով: Պարզապես այդ պատկերը մտքիցս չի ջնջվում, ու նաև հիշում եմ, որ պատերազմ էր: Իսկ պատերազմում ոչինչ հենց այնպես չի լինում, որովհետև նա ընդմիջում չի տալիս կշռադատումների համար: Նրա ամուր ձեռքը պարզապես ճանկում ու դուրս է քաշում այն, ինչն արդեն կա ներսում: Դու ժամանակ չես ունենում այլակերպման համար: Նա ժամանակ չի ունենում զանազանման համար:
Մարդիկ սրան ասում են պատերազմի օրենք, իբրև թե նա է թելադրում վարքականոնը՝ օրերի էության հանգույն: Մարդիկ նաև ասում են, որ լավ պատերազմ չի լինում՝ ինչ նպատակի համար էլ այն ծառայի, և հետևաբար նրա օրենքները նույնպես լավը լինել չեն կարող: Այդ օրենքները պահանջում են ոչնչացնել, որպեսզի քեզ չոչնչացնեն, զրկել, որ զրկված չլինես, հարվածել, քանի դեռ քեզ չեն հարվածել: Ու դժվար է վիճել նրանց հետ, ովքեր ուզում են լինել՝ չլինելու պահանջին հակընդդեմ:
Չէ, վիճաբանել եմ ուզում: Բայց ուզում եմ նույն օրերի մի դրվագ էլ հիշել, որի ականատեսը եղա:
Հավանաբար ձմեռ էր: Կամավորներով լի մեքենան կանգ առավ մի փոքրիկ կրպակի մոտ: Երկուսն իջան ու սկսեցին առևտուր անել: Լցրեցին ուսապարկերը, հետո ասացին, որ չեն վճարելու: «Կռվող տղերքի համար է»,- ասացին: Վաճառողը խեղճացավ, սկսեց բացատրել, որ ապրանքն իրենը չէ, ինքն ընդամենը աշխատող է ու չի կարող ձրի ոչինչ տալ, թեև շատ հարգում է զինվորներին: Բայց բացատրությունն իզուր էր: Վեճը շուտով վերածվեց քաշքշուկի, ապա սկսեցին փշրվել շշերը, ապրանքը փողոց շպրտվեց, իսկ «առևտրականներն» իրենց ավարն առած՝ նստեցին մեքենան ու գնացին:
Սա էլ է եղել: Ցավոք: Եվ երբ դա հիշում եմ, պատերազմի չգրված օրենքները դառնում են անընթեռնելի, պատերազմի վարքը ինձ սփոփանք չի բերում: Փոխարենը մխիթարվում եմ մեկ ուրիշ պատմությամբ, որ լսել եմ իմ ծանոթից: Դեպքն այսպես է եղել: Ազատագրված տարածքներում մերոնք մի դատարկված գյուղ են մտնում: Անցնում են տնետուն, հետո տեսնում են գրադարանը: Ներս են գնում ու կռվողներից մեկը, որ պատմաբան էր, զարմանքով նկատում է, որ դարակներում բազմաթիվ հազվագյուտ ու արժեքավոր գրքեր կան: Սկսում է ընտրել: Մի 15-20 գիրք է առանձնացնում, թելերով կապում ու դնում է մեքենայի մեջ: Բայց հենց շարժվում են, խնդրում է կանգ առնել: Դուռը բացում է, գրքերը թղնում է ճամփեզրին ու ասում է.
— Դատարկ ձեռքերով եկել եմ, դատարկ ձեռքերով էլ տուն եմ գնալու…
Փշրված շշերի, ընտրված գրքերի ու դատարկ ձեռքերի մեջ պատերազմի ի՞նչը պիտի փնտրեմ, որ ինձ տանի դեպի մարդը: Որքանո՞վ է ազնիվ ամեն անգամ մեղքը բարդել պատերազմի վրա կամ պատերազմի տիղմի մեջ պահ տալ մաքրության երաշխիքները: Ես չեմ հավատում այդ խաղին: Ես չեմ հավատում պատերազմի օրենքի գոյությանը, և երբ մարդիկ սկսում են խոսել դրա մասին, միշտ սպասում եմ, թե երբ նրանք կմտաբերեն մյուսը՝ մարդու օրենքը: Միայն թե ոչ ոք դա մտաբերելու պատճառ չունի, քանի որ չկա այդպիսի բան, երբեք չի եղել ու լինել չի կարող: Ի՞նչ մարդու օրենք: Ո՞վ կարող է սահմանել անսահմանելին, համակարգել արարքների ու մտքերի օրինակելի աստիճանակարգը, եզրագծել, թե որտեղ է սկսվում ու ավարտվում մարդը: Սա սոսկ ներքին մի պահանջ է, որ որակական տարբերակման միջոցով պիտի փորձի տարանջատել թույլատրելին անթույլատրելիից, հաստատականը՝ ժխտականից և վերջապես՝ մարդկայինը անմարդկայինից:
Գայլը չի մտահոգվում գայլ լինելու համար, թռչունը չի ջանում մնալ թռչուն, մրջյունը չի պնդում, թե ինքը մրջյուն է, և միայն մարդն է, որ տվայտում է մարդ լինելու պահանջից, որովհետև վստահ չէ, որովհետև դեռ կասկածը կրծում է սիրտը, որովհետև հեշտ չէ լինել այն, ինչը լինելը բավարար չէ, դեռ կայանալ է պետք:
Ես գիտեմ, թե ինչ կարող է անել պատերազմը մարդու հետ: Ես գիտեմ, թե ինչ է անում մարդը պատերազմի հետ: Բայց վստահաբար գիտեմ նաև մի բան. երբ մարմնիդ մեջ թույն է ներարկվում, դու սկսում ես հակաթույն որոնել:
Ուրեմն փնտրենք և գտնենք այդ փրկագործ շիճուկը: Ու եթե ձեզ անհրաժեշտ է պայմանականությունը, եթե պետք է մի բան, ինչից կառչելը կազատի անկումներից, եթե կարիք ունեք փոխարինել առկան թեականով, ուրեմն թող լինի, ապրելու իրավունք առնի մարդու օրենքը: Ու մի օր, երբ արհավիրքը կրկին կգա ու կանցնի, ես էլ պիտի ձեզ հետ միասին ասեմ. «Այնուամենայնիվ, մարդը կա»: Կնշանակի՝ մարդկանց օրենքը դեռ հաղթում է: Դեռ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆhov

ԳՈՐԿԻՆ ԵՐԵՎԱՆԸ ԼՔԵՑ ԱՌԱՆՑ ՀՐԱԺԵՇՏԻ

10 Jul

Երևանի կենտրոնում՝ Աբովյան փողոցում մի գեղեցիկ, հնաոճ շինություն կա, որի պատին ցուցանակ է փակցված. «Այս տանը 1928 թ. իջևանել է ռուս մեծ գրող Մաքսիմ Գորկին»: Ժամանակին առիթ եմ ունեցել լսելու պնդումներ, թե Գորկին այս տանն ընդհանրապես չի եղել, բայց քանի որ նախատեսված էր, որ նա այստեղ գիշերեր, այդ պատճառով էլ ցուցանակը հետագայում տեղադրել են: Սակայն իրականությունն այլ բան է ասում: Եվ ոչ միայն ցուցանակի մասին:2013-04-30 093
1928 թվականի ամռանը անսպասելի լուրը տարածվեց երկրով մեկ. «Գորկին Հայաստան է գալիս»: Հեղափոխության երգիչն ու մրրկահավը, Լենինի ու Ստալինի մտերիմը, սովետների երկրի թիվ մեկ գրողը պիտի այցելեր հայերի հողը: Համաձայն պաշտոնական տեղեկության, Գորկին հուլիսի 25-ի առավոտյան Թիֆլիսից Ղարաքիլիսա (Վանաձոր) էր ժամանելու: Նրան դիմավորելու համար շտապ այնտեղ մեկնեցին Ժոմկոմխորհի նախագահ Ս. Տեր- Գաբրիելյանը, Լուսժողկոմ Ա. Մռավյանը և Կենտգործկոմի քարտուղար Ռ. Դաշտոյանը: Օրն անձրևային էր, սակայն լուսաբացին քաղաքի երկաթուղային կայարանում դիմավորելու համար հավաքվել էր հսկա բազմություն՝ պաշտոնական դեմքեր, գրողներ, երկաթգծի բանվորներ, արհմիությունների ներկայացուցիչներ, կոմերիտականներ ու պիոներներ:
Եվ ահա ուժգին սուլոցով կառամատույց է մտնում գնացքը: Մարդիկ բուռն ծափահարություններով և ուռաներով դիմավորում են նրա մուտքը: Շարժակազմը կանգ է առնում: Դռները բացվում եմ: Բոլորն անհամբերությամբ սպասում են: Բայց Գորկին չկա: Անցնում են րոպեները: Ոչ մի շարժում, վագոնից ոչ ոք դուրս չի գալիս: Ստիպված որոշում են պարզել, թե ինչ է կատարվում: Գրող Վահրամ Ալազանը համընդհանուր շփոթմունքին հաջորդած պատկերն այսպես է ներկայացնում. «…Մտնում ենք ներս: Ահա կարմիր պղնձագույն դեմքը ծռած՝ հանգիստ կերպով թեյ է խմում: Դրսում` հուզմունք ու համբերահատություն: Ներսում` հանգիստ ու անտարբերություն»:
Այդ պահվածքի մեջ վիրավորական երանգներ կային, բայց ինչ-որ մեկը որոշեց եղածը վերագրել Գորկու բացառիկ համեստությանը, բազմությունն էլ այդ խայծը կտցեց, և երբ վերջապես նա դուրս ելավ վագոնից, հավաքվածների խնդության ու խանդավառության փոթորիկը պայթեց օդում: Ալեքսեյ Մաքսիմովիչը նստեց մեքենան և նրան կայարանից տարան քաղաքի հանգստյան տուն: Նա լուսանկարվեց հանգստացողների հետ, իսկ տեղի պարտիզպանը երկու մեծ ծաղկեփունջ նվիրեց գրողին: Այնուհետև Գորկին ուղղություն վերցրեց դեպի Դիլիջան՝ ճանապարհին մի կարճ կանգառ անելով Վարդանլու գյուղի մոտ գտնվող պիոներական ճամբարում:Gorki-Hayastan
Տոնական ու հանդիսավոր տրամադրություն էր նաև Դիլիջանում: Շարված էր զորքը, սպասում էին տեղացիներն ու հյուրերը: Քաղաքի նոր հյուրանոցի շենքի առաջ կայացավ դիմավորման միտինգը: Հնչեցին ելույթներ, որից հետո Գորկին մի փոքր զբոսնեց ու կարգադրեց ճանապարհ ընկնել: Առջևում Սևանն էր: Հետագայում նա իր ուղեգրության մեջ այսպիսի գրառում պիտի կատարեր.
«Դիլիջանի դաշտում ընկերներից ինչ-որ մեկը կիսաձայն ասաց.
— Թուրքերն այստեղ շատ հայերի են կոտորել:
— Դե ինչու՞ այդ մասին հիշել այսպիսի գեղեցկության գրկում,- պատասխանեցին նրան:
Այո, զարմանալի գեղեցիկ է: Կարծես լեռները գրկել ու պահպանում են դաշտը կենդանի էակների սիրով ու քնքշությամբ»:
Գորկին հիացած էր Հայաստանով, բայց ոչ նոր ժամանակների հայաստանցիներով, ովքեր փորձում էին ամեն կերպ շրջանցել անցյալի «անհարմար» փաստերը: Իր գրառումներում գրողն այդ մարդկանց հեգնանքով անվանում էր «պարոնայք հումանիստներ, իդեալիստներ ու մշակույթի պահապաններ», որոնց դավանած արժեքները հիմնված էին ցինիզմի վրա: Իսկ հիմա նա պիտի տեսներ նաև նոր ժամանակների գյուղերն ու դրանց բնակիչներին, որոնց ծայրահեղ աղքատությունը ցնցում է Գորկուն: Երբ կանգ են առնում Ելենովկայում (այժմ՝ Սևան քաղաք), նրան տանում են դիտելու լիճը, ծանոթանալու ձկնաբուծության փորձերի և գիտական աշխատանքների հետ, սակայն թանկագին հյուրի համար անջնջելի են մնում իր զրույցները տեղաբնակների հետ, որոնք ապրում էին միջնադարի կենցաղով ու անտեղյակ էին մեծ աշխարհի անցուդարձից:
Օրվա երկրորդ կեսին Մաքսիմ Գորկին արդեն Երևանում էր: Այստեղ նրա համար նախատեսել էին գերհագեցած ծրագիր: Սկզբում հանդիսավոր նիստն էր Կուլտուրայի տանը, հետո գրողը ծանոթացավ Երևանի արդյունաբերական և կուլտուրական կյանքին: Պատմության թանգարանում տպավորված էր մագաղաթե ձեռագրերով, պատկերասրահում հիացավ Մարտիրոս Սարյանի կտավներով: Այնուհետև մամուլը հայտնում էր. «Նախաճաշից հետո պրոլետգրող Եղիշե Չարենցը Մաքսիմ Գորկուն մատուցեց իր «Երկիր Նայիրի» գրվածքի ռուսերեն թարգմանությունը: Գորկին շնորհակալություն հայտնեց Չարենցին և խոստացավ նամակ գրել նրան այդ գրքի մասին, որը նա սկսել է կարդալ դեռ Իտալիայում»:Մաքսիմ Գորկու դիմավորումը դիլիջանում
Գորկուն ուղեկցեցին հիդրոկայան, բամբակազտիչ գործարան, ապա գնացին Ձեթ- օճառի գործարան: Մի զավեշտալի դրվագ կա՝ կապված այդ այցի հետ: Գործարանում նա առանձին ուշադրությամբ էր դիտում մեքենայի ամեն մի շարժումը: Ափի մեջ բռնում էր բամբակի հունտը, գցում ատամի տակ, ծամում, վերցնում էր թեփը, քուսպը, ուշադիր զննում էր ամեն բան: Այդ ժամանակ որոշում են նրան ցուցադրել բանվոր «արձանագործի» կերտած Լենինի օճառե կիսանդրին: Գորկին վերցնում է քանդակը, շուռումուռ է տալիս և հանկարծ ասում է, որ իրեն առավելապես հետաքրքրում է օճառի որակը: Դրա համար էլ պոկում է Լենինից մի փոքրիկ կտոր, թրջում շրթունքներում, ապա սկսում է մատներով տրորել: Մինչ ներկաները ապշած դիտում էին, թե ինչպես էր անարգվում հեղափոխության մեծ առաջնորդը, Գորկին շարունակում է աշխուժորեն բացատրել, թե ուզում էր ընդամենը իմանալ՝ փրփուր տալի՞ս է այդ օճառը, որից իր սիրելի ընկերոջ կիսանդրին էին կերտել:
Այցելությունների կարևոր վայրերից մեկն էլ դառնում է «Արարատ» գինու գործարանը, որի նկուղներում հիացած հյուրը առատորեն համտեսում է տակառների թունդ պարունակությունը: Ասում են, թե հենց այստեղ էլ նա արտասանել է իր նշանավոր խոսքերը. «Երևի ավելի հեշտ է Արարատ լեռը բարձրանալ, քան բարձրանալ «Արարատի» նկուղից»:
Հենց այդպես՝ գինովցած էլ Գորկին գնաց մասնակցելու մեծ միտինգին, որ կայացավ քաղաքային այգում, շուրջ 10 հազար երևանցիների ներկայությամբ: Փոթորկալից օվացիաներով, խնդության բացականչություններով և համատարած ուրախությամբ դիմավորեցին նրան, Գորկին մի ճառ արտասանեց, որն ըստ էության խորհրդային երկրի ու հեղափոխության գովքն էր: Իսկ երեկոյան նույն այգում նրա համար մեծ համերգ տվեցին: Կոնսերվատորիայի սաները կատարեցին Սպենդիարյանի ստեղծագործություններից, իսկ պարախումբը ցուցադրեց Սասունցիների պարը: Սա անջնջելի տպավորություն թողեց Գորկու վրա: Հետագայում նա այդ տեսարանը պիտի վերհիշեր այսպիսի գույներով. «Տաքացած երգում է դուդուկը, բայց նրա բարձր ձայնը արդեն ականջ ծակող չի թվում, բարձր, բայց փափկորեն չափ է խփում թմբուկը, և այդ երաժշտության ետևում տեսնում ես մեկ ուրիշը՝ մարդկային ճկուն մարմնի զարմանալի գեղեցիկ շարժումների երաժշտությունը, ազատ խաղը վառ հագուստների բազմերանգ ալիքների մեջ: Այն պահերին, երբ բազմագլուխ մարմնի շարժումների սլացիկությունը աճելով փոխվում էր ոսկե և ծիածանագույն փոթորկի, ես սպասում էի, որ պարողների շղթան կկտրվի առանձին օղակների, բայց այդ փոթորկի մեջ էլ նրանք պահպանում էին շարժումների միահամուռ շարժունությունը՝ մեծացնելով և խորացնելով ուժի ու միասնության տպավորությունը: Երբեք ես չէի տեսել և չէի կարող երևակայել այդպիսի կատարյալ միաձուլության պատկեր, շատերի համախմբվածություն մի միասնական գործողության մեջ: Այդ շատ հինավուրց պարի մեջ անտարակույս թաքնված էր ինչ-որ խորհրդանշական բան, բայց ինձ չհաջողվեց պարզել, թե ինչ է դա` քրմերի կրոնական պա՞ր, թե՞ ռազմիկների պար… Անտարակույս, սասունցի հայերի պարը ռազմիկների հաղթական պար է»:caption
Համաձայն այդ օրերի մամուլի տեղեկություների, երեկոյան ժամը 9-ին Մ. Գորկին Մյասնիկյանի անվան գրադարանում տեսակցություն է ունեցել Հայաստանի պրոլետգրողների ասոցիացիայի, Աշխատավորական գրողների միության անդամների և մամուլի աշխատակիցների հետ: Սակայն այլ աղբյուրներ վկայում են, որ իրականում հանդիպումը կայացել էր Բանկոոպի թեյարանում: Դատելով արձագանքներից, զրույցն այնքան էլ աշխույժ և հետաքրքիր չի անցել՝ հերթապահ հարցեր, հերթապահ պատասխաններ: Օրվա անցուդարձից հոգնած ռուս գրողը իր գործն ավարտած մարդու շտապողականությամբ հեռացել է հավաքից և գնացել էր իրեն հատկացված բնակարանը՝ հենց այն տունը, որտեղ այսօր ցուցանակն է փակցված: Իսկ երբ առավոտը բացվեց, նա արդեն Երևանում չէր: Գորկին Թիֆլիս էր մեկնել՝ առանց հրաժեշտ տալու:
Իբրև վերջաբան՝ այս պատմությանը կցենք այդ օրերին «Խորհրդային Հայաստան» թերթում տպագրված լուրը՝ «Մաքսիմ Գորկին Հայաստանում» վավերագրական ժապավենի մասին: Այնտեղ մասնավորապես ասվում էր. «Մաքսիմ Գորկին Երևանում» կինոժապավենը կիսով չափ միայն կարող է գոհացուցիչ համարվել, որովհետև միանգամայն անհայտ պատճառներով խրոնիկայում բոլորովին բացակայում են Երևանում գրողի մնալու կադրերը, օրինակ` գործարանները, հիդրոկայան, թանգարան այցելելը: Վերջապես այն վիթխարի միտինգը, որը կազմակերպվել էր Կոմունարների այգում Մաքսիմ Գորկու մասնակցությամբ , ապա` հանդիսավոր ընդունելությունը, օվացիաները, որոնք ցույց տվին բազմահազար ընթերցողները մեծ գրողին:
Ինչ վերաբերվում է հանված կադրերին, չի կարելի չխոստովանել, որ հաջող են թե լուսանկարները, թե մոնտաժի սյուժետային կառուցվածքը և թե դինամիկ լինելը` չնայած աննպաստ պայմաններին»:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ0_7bc7e_3e553f5a_L

Շատ լավ է, որ հայ հոգևորականները նկատել են եկած հյուրի և իրենց տարբերությունը. Հովիկ Չարխչյան

6 Jul

NewsBook-ի զրուցակիցն է գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը:
— Պարոն Չարխչյան, օրերս Հայաստանում էր Հռոմի Ֆրանցիսկոս պապը, ով հայ հասարակությանը զարմացրեց իր համեստ կեցվածքով: Այսօր մեր հոգևոր բարձրաստիճան հայրերը նման համեստություն չունեն: Ի՞նչ եք կարծում՝ այցից հետո մեզ մոտ որոշակի փոփոխություն կլինի՝ հաշվի առնելով այն, որ տեսանելի էր՝ ժողովրդի համար Հռոմի պապի կերպարն ավելի ընդունելի էր:

— Հռոմի պապը բավականին խելացի մարդ է, և նա ոչ միայն պարզապես իր համեստ կեցվածքն, իր էությունն ու ապրելակերպը ցույց տվեց, այլ մեսիջներ հաղորդեց: Նա այնքան խելացի է, որ նրա ցանկացած արարքի մեջ որոշակի հաղորդագրություն պետք է տեսնեն բոլոր նրանք, ովքեր ապրում են այլ արժեքներով ու չափանիշներով: Պատահական չէ, որ Հռոմի պապը հատկապես Հայաստանում այդպիսի կեցվածքով հանդես եկավ, որովհետև, եթե մենք հետևում ենք Հռոմի պապի` այլ երկրներ կատարած այցերը, ապա կտեսնենք, որ շատ տեղերում նա խիստ ընդգծված համեստություն չի ունեցել: Հայաստանում այս ամենը խիստ նպատակային էր, և դեռ չեմ խոսում նրա ելույթներում հնչած որոշ դիտողությունների մասին, որոնք կոդավորված մեսիջներ էին: Կարծում եմ՝ նա մինչև ՀՀ տեղափոխվելը բավականին տեղեկացված է եղել մեր երկրում տիրող բարքերի, հատկապես հոգևորականության շրջանում ու իշխող շքեղ ապրելակերպի մասին: Ժողովուրդը, որը որոշ դեպքերում գուցե հակում ունի իրավիճակը ծայրահեղացնելու և խստացնելու, ամեն դեպքում Հռոմի պապի այցին շատ ճիշտ գնահատական տվեց և հասկացավ այն, ինչ նրան մատուցվեց: Մեր իշխանավորներն ու հոգևորականները պետք է հասկանան, որ մարդու հարստությունը նրա ունեցվածքի մեջ չէ, այլ նրա էության մեջ է, իսկ խելացի, հարուստ մարդիկ երբեք ցուցամոլությամբ աչքի չեն ընկնում: Հռոմի պապի այցը մեզ համար բարոյականության մեծ դաս էր, և մենք ևս մեկ անգամ համոզվեցինք, թե հանրության մեջ սոցիալական խզվածքը որքան խորն է, մարդկային նկարագիրների մեջ ճեղքվածքը որքան խորն է և վաղուց ժամանակն է մտածել հարթեցման մասին, որպեսզի լինի այնպիսի հասարակություն, որտեղ կգնահատվի աշխատող մարդը, ոչ թե գրպանի պարունակությունը:

— Խոսեցիք Հռոմի պապի կեցվածքի ու ելույթների մեսիջների մասին: Ի՞նչ մեսիջների մասին է խոսքը:

— Հռոմի պապն անընդհատ շեշտադրումներ էր անում այն հանգամանքի վրա, որ մենք բիբլիական ազգ ենք, որ մեզնից է ծնունդ առել քրիստոնեությունը, որ մենք քրիստոնեության համար կղզյակ ենք: Այս ամենը նշանակում է, և նա շեշտում էր, որ մենք նաև պարտավոր ենք լինենք քրիստոնեական արժեքների պահպանողները: Պապը նշում էր, որ եթե մենք մեզ համարում ենք այս իմաստով եզակի, ուրեմն՝ պետք է բարի լինենք և եզակի լինենք նաև մյուս առումներով և չի կարելի միայն հղում անել պատմական փաստերին: Այս իմաստով մերոնք պետք է հասկանային, թե ինչո՞ւ էր միշտ նույն բանը թիրախավորվում: Մյուս կողմից, երբ Հռոմի պապը խոսում էր Ցեղասպանության մասին, նա մեզ զոհի կարգավիճակում չէր տեսնում, նա չէր ուզում, որ մենք հիվանդանանք այդ ախտով, թե մենք կոտորված և ջարդված ենք: Հռոմի պապը շեշտելով ասում էր, որ տեսեք` դուք այդքան զրկանք կրած ժողովուրդ եք, բայց այդ տառապանքը պետք է Ձեզ կոփած լինի, եթե դուք հաղթահարել եք նման փորձություններն, ապա բարի եղեք լինել տեր ձեր կրած տառապանքին, այսինքն՝ այնքան լավը լինեք, որ ձեր լավ հատկանիշները հատուցում լինի ձեր կրած զրկանքներին:

— Հռոմի պապի այցելության օրերին և դրանից առաջ էլ, անգամ սոցիալական ցանցերն էին ողողված Հռոմի պապի արտահայտած մտքերով: Ցիտում էին նույնիսկ քարոզից խոսքեր: Արդյո՞ք կգա մի ժամանակ, երբ հայ հասարակությունը կցիտի իր հոգևորականի խոսքերը:

— Ես հավատում եմ, որ կգան այդ ժամանակները, քանի որ մեր պատմության մեջ նման բան եղել է: Մենք իսկապես ունեցել են մեծ հոգևորականներ՝ Խրիմյան Հայրիկ, Վազգեն Առաջին և այլոք, որոնք մեր համար հոգևոր առաջնորդներ են եղել, իսկ նրանց խոսքը մեզ համար իրոք արժեքավոր էր: Մարդիկ իրենց վերաբերմունքով ապացուցեցին և հայտարարեցին, որ բավական է և իրենց պետք է ասել ոչ միայն խելացի խոսք, այլ նաև անկեղծ խոսք: Մեր հոգևորականությունը գուցե իր ելույթներում վեհ բաների մասին է խոսում, բաց նրանց խոսքերը չեն ցիտվում ու տարածվում, քանի որ մարդիկ կարիք ունեն երկխոսության այնպիսի մեկի հետ, ով իրենց հետ անկեղծ է մինչև վերջ, ով իրենց հետ դառը ճշմարտությունների մասին կխոսի: Այս իմաստով, այո, մեր հոգևորականները կարիք ունենք իրենց ասելիքը վերաձևակերպելու և համապատասխանեցնելու իրենց էությանը, քանի որ նախ պետք է փոխել էությունը, հետո նոր բառերի դասավորությունը: Բառերի թիկունքում անպայման պետք է կանգնած լինեն արարքները և այն արարքները, որոնք գնահատավում են:

— Տեսակետ կա, որ մեր Հայ Առաքելական եկեղեցում նույնպես կան իսկապես հարգանքի արժանի հոգևորականներ, սակայն ընդհանուր համակարգն այնպիսին է, որ մենք նրանց չենք ճանաչում, քանի որ կտրված է եկեղեցի-հասարակություն կապը: Այսօր ոչ թե ցանկանում ենք հարգել այս կամ այն հոգևորականին, այլ պարտավոր ենք հարգել:

— Իսկապես կան հարգանքի արժանի հոգևորականներ, և ես գնահատում եմ նրանց գործունեությունը: Ամբողջ խնդիրն այն է, որ մենք՝ իբրև հոգևոր հոտի անդամներ, եկեղեցին գնահատում ենք իր ամբողջության մեջ, որովհետև մարդուն դու կարող ես անհատապես արժևորել, բայց դու նրան պետք է դիտարկես այն համակարգի մեջ, որում գործում է: Նույնն իշխանության մեջ է, քանի որ իշխանության մեջ կան ազնիվ չինովնիկներ, բայց երբ իշխանական ամբողջ համակարգն աղճատված վիճակում է գտնվում, մեր վերաբերմունքն էլ անուղղակի տարածվում է մյուսների վրա: Պարկեշտ հոգևորականները ներսում կարող են ինչ-որ բան փոխել, եթե ունենան ժողովրդի մեծ աջակցությունը: Բացի դա, մենք մեր եկեղեցուն վերաբերում ենք որպես մեր մշակույթի ու հազարամյա պատմության անբաժանելի ներկայացուցիչ և մեր կապը եկեղեցու հետ կապված է ժամանակային ու տարածական ժառանագությամբ: Մենք մի կողմից սիրում, հարգում և գնահատում ենք մեր եկեղեցին, իսկ մյուս կողմից՝ շատ խիստ պահանջներ ենք ներկայացնում, որովհետև ուզում ենք, որ այն, ինչ որ մերն է, լինի լավագույնը: Սրա մեջ որևէ վատ բան չկա, թեև մեր հոգևորականները շատ են նեղվում իրենց հասցեին հնչող քննադատություններից՝ մոռանալով, որ իրենք այդ հազարամյա մշակույթի կրողներն են և իրենք պարտավոր են ոչ թե լավը լինելու, այլ շատ լավը լինելու, քանի որ իրենց թիկունքում գտնվող պատմական ժառանգությունը դա է թելադրում: Հոգևորականներին պետք է հասկացնել, որ իրենց կրած համազգեստի տակ ահռելի մշակույթ է թաքնված, ուրեմն՝ նրանք պետք է բարի լինեն պատվով կրել այդ համազգեստը, բարի լինեն հոգևոր տաճարը պահեն մաքուր ու ազնիվ, իսկ եթե ի վիճակի չեն, ապա գնան, այլ բանով զբաղվեն: Հռոմի պապի այցը մենք իդեալականացրեցինք, քանի որ կարիք ունենք անկեղծ մարդկանց հետ շփման:

— Հռոմի պապի այցելությունից հետո որոշ քահանաներ հարցազրույցներ տվեցին, որոնցում Ձեր ասած առողջ քննադատություն ընդունելը չերևաց: Հակառակը` նրանք հայ հասարակությանն օտարամոլ անվանեցին: Փաստացի մեր եկեղեցին առողջ քննդատություն ընդունելու և հասարակություն-եկեղեցի կապն ամրապնդելու փոխարեն, մեզ օտարամոլ է անվանում:

— Միանշանակ պետք է ասեմ, որ որևէ օտարամոլության մասին խոսք լինել չի կարող, թեպետ, շատ լավ է, որ իրենք այդպես են արձագանքել, քանի որ դա նշանակում է, որ նկատել են եկած հյուրի և իրենց տարբերությունը: Հասկացան, թե ինչպես է պատահում, որ ժողովուրդը հոգևորականին կարող է ընդունել, իսկ մի այլ հոգևորականից երես թեքել, այսինքն՝ մատը դրվել է ցավոտ վերքի վրա և այդ ցավը նրանց ստիպել է խոսել ու բարձրաձայնել այդ երևույթի մասին, սակայն վստահ եմ, որ հոգևորականները իրենց ներսում հետևություններ արել են: Պարզ է, որ օտարամոլության մասին խոսք չկա, ի՞նչ է` մենք բոլոր դրսից եկած հոգևորականին ընդունելու ենք, բնականաբար, ոչ: Նույն բանը ժամանակին կար գրական միջավայրում, երբ դրսից գրող էր գալիս ու մեր մոտ ջերմ ընդունում էին, հայ գրողները սկսում էին խանդով վերաբերվել: Մենք պատասխանում էինք, որ դուք էլ լավ գրեք ու ձեզ էլ լավ կընդունեն, ո՞վ է մեղավոր: Մեր երկիր շատ օտար մարդիկ են գալիս ու գնում, մեծ ու փոքր մարդիկ են լինում, հակառակը որոշ հյուրերի համար մենք մեր երկիրը փակում ենք: Մեր հոգևորականները պետք է տեսնեին, որ մենք շատ դառը խոսքեր ասացին ու մեր երկրի դռները փակեցին ուրիշ հայ հոգևորականի առաջ՝ Պոլսո Հայոց Պատրիարքարանի փոխանորդ Արամ արքեպիսկոպոս Աթեշյանի ու սրանից էլ պետք է հետևություններ անեին: Եթե զուգահեռներ անցկացնեն, ապա հետաքրքիր եզրահանգման կգան:

— Կարո՞ղ ենք փաստել, որ հայ հասարակությունը հեռացել է ոչ թե հավատքից կամ Հայ Առաքելական եկեղեցուց, այլ պարզապես ցանկանում է տեսել այլ եկեղեցի ու հոգևորական:

— Հայերը չեն հեռացել ու նույնիսկ Հռոմի պապը շեշտեց, որ մենք երբեք կրոնին չենք վերաբերվել որպես մի հագուստի, որը կարող են հանել ու հագնել: Մեր ներսում, մեր արյան բաղադրության մեջ շատ խորը նստած է հարգանքը եկեղեցու ու հավատցյալների նկատմամբ: Այստեղ մենք պարզապես խոսում ենք արժեքների վերաիմաստավորման վերաբերյալ մեր տեսակետի մասին, ու մենք ասում ենք, որ բարի եղեք արժանի լինել նրան, ինչը ձեզ է վստահվել երկրի ու երկնքի կողմից: Եթե արժանի չեք, ապա միշտ մեր կողմից արժանանալու են հանդիմանանքի: Իզուր են մեր հոգևորականները հիվանդագին ընդունում հայ հասարակության քննադատությունը, նրանք հակառակը, գոնե, պատճառների մասին պետք է մտածեն, թե ինչո՞ւ մի ժողովուրդ, որ մեծ հարգանք ուներ և ունի եկեղեցու նկատմամբ, սկսել է դժգոհել իր հոգևորականներից: Թող գնան ու հատիկ-հատիկ շարեն իրենց հոգևորականներին և հասկանան, թե ինչպիսի՞ կենցաղով, առօրյայով ու բարքով են ապրում, արդյո՞ք նրանց ապրելակերպը համապատասխան է այն արժեքներին, որ նրանք քարոզում են եկեղեցում:

Հարցազրույցը՝ Անի Արամիh

ԿԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ ԱԴԱՄԱՆԴԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԵՏՔԸ

1 Jul

Աշխարհի ամենաթանկ ադամանդներից մեկը, որ կրում է ռուս իշխան Օրլովի անունը և կշռում է 40 գրամ (194, 5 կարատ), զարդարել է ռուս կայսրուհի Եկատերինա Երկրորդի գայիսոնը: Սակայն քչերին է հայտնի, որ այդ թանկարժեք քարը՝ ռուսական ինքնիշխանության խորհրդանիշներից մեկը հայկական «ծագում» ունի: Իսկ այս հետաքրքրական, փոքր-ինչ խորհրդավոր պատմությունը ծայր առավ 1767 թվականի ամռանը , երբ պարսկական էնզելի նավահանգստում խարիսխ նետեց շաքարով բեռնված մի նավ: Նավից իջնող հայ վաճառականը, որ ծնունդով Ջուլֆայից էր, հենց նոր մի խոշոր ու եկամտաբեր գործարք էր կնքել անգլիացիների հետ, գոհ էր իր վաստակից և մտածում էր, թե ինչպես կարելի է տնօրինել հավելյալ գումարները: Ու հավանաբար նրա հետագա կյանքը բոլորովին այլ ընթացք ստանար, եթե այդ պահին…
Ահա հենց այս կետից պատմությունը տարատեսակ ճյուղավորումներ է ստանում: Վարկածներից մեկի համաձայն վաճառականը, որի անունը Գրիգոր Սաֆրասով (Խոջամինասով) էր, հանդիպում է մի աֆղան զինվորականի և վերջինս նրան առաջարկում է գնել իր մոտ եղած թանկարժեք իրերը, որոնք Նադիր շահի կողոպտված գանձերն էին: Մեկ այլ տարբերակով Սաֆրասովն անձամբ է եղել շահի պալատում, իսկ այստեղ պատրաստվում էին ռազմական արշավանքի, ու միջոցների սղություն կար: Եվ հենց դրա համար էլ նրան առաջարկում են գնել կապտականաչավուն, աղավնու ձվի մեծության հնդկական մի ադամանդ:
Ամեն դեպքում առաջին իսկ վայրկյանից հայ վաճառականը մեկընդմիշտ գերվում է քարի կախարդիչ տեսքից և անմիջապես ձեռք է բերում այն: Սակայն մի բան էր տեր լինել աշխարհի հրաշագույն գանձերից մեկին, մեկ ուրիշ խնդիր էր` հոգալ դրա պահպանությունը, քանի որ ադամանդի գոյությունն արդեն իսկ նրան պիտի վերածեր կողոպտիչների թիրախի: Եվ այդ ժամանակ Սաֆրասովը որոշում է քարը տեղափոխել որքան հնարավոր է հեռու: Նա ծածուկ կերպով ադամանդը տանում է Ամստերդամ և հանձնում տեղի բանկերից մեկի հատուկ պահոց: Հիմա արդեն կարելի էր հարմար գնորդ որոնել դրա համար:800px-Ivan_Lazarev_by_Lampi
Նախընտրելի գնորդների թվում առաջին հերթին Սաֆրասովը տեսնում էր եվրոպական երկրների թագավորական տները՝ գերազանց հասկանալով, որ միայն նրանք կվճարեն իր ակնկալած գինը: Սակայն եվրոպացիները չարդարացրեցին նրա սպասելիքները: Շուրջ հինգ տարի՝ մինչև 1767 -ը ադամանդը մնաց Ամստերդամի բանկում, մինչև որ հայ վաճառականին օգնության ձեռք մեկնեց մեկ այլ հայ՝ Հովհաննես Լազարյանը: Միլիոնատեր Լազարյանը, ով այդ տարիներին Սանկտ Պետերբուրգի առևտրական ընկերության ղեկավարն էր, իսկ ավելի ուշ պիտի նշանակվեր Ռուսաստանի կայսերական բանկի կառավարիչ, որոշեց միջնորդի դեր ստանձնել ոչ պատահաբար: Նախ և առաջ այս երկու նշանավոր հայերը ազգակցական կապեր ունեին: Եվ հետո գործարար Լազարյանը՝ լինելով խիստ հաշվենկատ մարդ, ակնկալում էր այդ գործարքից բավականին պատկառելի շահույթ ապահովել իր համար (ի դեպ, իրադարձություններից առաջ ընկնելով `ասենք, որ Լազարյանը քարը գնեց 120 հազարով և կարողացավ այն վաճառել 400 հազար ռուբլով՝ դրա հետ մեկտեղ արժանանալով բազում պարգևների ու տիտղոսների):
Դեպքերի հետագա զարգացման մասին աղբյուրները կրկին իրարամերժ տեղեկություններ են հաղորդում: Ու որպեսզի չխճճվենք դրանց մեջ, այս անգամ նախապատվությունը տանք 1838 թվականին Մոսկվայում լույս ընծայված եռահատոր մի աշխատության, որն ամփոփում էր հայ ժողովրդի պատմությանն առնչվող զանազան իրավական և պետական վավերագրեր, ինչպես նաև հայ նշանավոր անձանց հետ կապված առանձին դրվագներ: Ահա հիշյալ ժողովածուի երկրորդ հատորի 301-րդ էջում գրված է հետևյալը. «Եկատերինա Երկրորդ թագուհու գահակալության շրջանում Աստրախանի վրայով Ս. Պետերբուրգ է գալիս մեծահարուստ մի հայ՝ Գրիգոր Սաֆրասովը (Խոջամինասով), որն աշխարհի զանազան հեռավոր երկրներում ճամփորդելու ժամանակ ձեռք էր բերել արտասովոր մեծության, փայլի և լավագույն ջրի մի ադամանդ, որն իր մեծությամբ և բարձր հատկություններով անգին էր: Իշխան Գրիգորի Գրիգորևիչ Օռլովի միջոցով այս քարը ներկայացրեց կայսրուհուն: Նորին մեծությունը հրահանգեց տեղեկանալ ադամանդի գնի մասին: Սակայն երբ Սաֆրասովը հայտնեց, որ ինքը գին չի կարող նշանակել, այլ այդ բանը թողնում է կայսրուհու կամքին, այդ ժամանակ Եկատերինան, չկամենալով գին որոշել, բարեհաճեց հայտնել, որ այս ադամանդը չափազանց թանկ տեսակից է, մինչդեռ դրամագլուխները, պատերազմի բերումով անհրաժեշտ են պետական այլ կարիքների համար»:1024px-Orlow_(Diamant)
Սաֆրասովը, լսելով այդ պատասխանը, որոշում է մեկնել արտասահման՝ ադամանդն այնտեղ վաճառելու համար, բայց մինչ այդ նախընտրում է նույն առաջարկով ներկայանալ իշխան Օրլովին: Կայսրուհու ֆավորիտ Օրլովը Հովհաննես Լազարի Լազարևի միջոցով տեղեկանում է ադամանդի վերջնական գնի մասին ու համաձայնում է հայ վաճառականից քարը ձեռք բերել 400 հազար ռուբլի պետական թղթադրամով: Այնուհետև նույն աղբյուրը գրում է. «Զատկի առաջին օրը իշխան Օրլովը շնորհավորանքի ժամանակ այդ քարը մի տուփի մեջ դրած, որը ճենապակյա հավկիթի ձև ուներ, մատուցեց Նորին մեծությանը: Կայսրուհուն այդ անակնկալը զարմանք պատճառեց: Նա հրահանգեց, որ հիշատակված գումարը վճարվի պետական գանձարանից, իսկ Սաֆրասովին շնորհեց Կոմերցիայի խորհրդականի տիտղոս: Այդ թանկարժեք ադամանդը դրվեց և այդպես էլ մնում է ցայժմ Եկատերինա 2-րդ կայսրուհու գայիսոնի գլխին»:
Ի դեպ, ականատեսները պատմում են, թե որքան մեծ է եղել կայսրուհու հիացմունքը: Վերջինս նույնիսկ կարգադրել է քարը մի քանի օր պալատում դնել ցուցադրության, իսկ հետո հրավիրվել է իտալացի վարպետ Բորջիոն, որն էլ մշակման է ենթարկել ադամանդը՝ գայիսոնի վրա տեղադրելու նպատակով: Սակայն վերստին շտապենք հիշեցնել, որ ոչ բոլորն են համաձայն պատմության նման շարադրանքի հետ: Օրինակ, ռուս Ճանապարհորդ, բնագետ, ակադեմիկոս Պյոտր-Սիմոն Պալասը 1801թ. լույս տեսած իր հիշողությունների գրքում գրում է. «Աստրախանում ապրածս օրերին ես ծանոթացա մի հայի հետ, ով Գրիգորի Սաֆրասի ժառանգն էր… Այդ ադամանդի մասին նրա պատմությունն այնպես է տարբերվում համանման մյուս պատմություններից, որ ես, հավանաբար, կարող եմ հաճույք պատճառել իմ ընթերցողներին, քանի որ այդպիսով կարող են հերքել բազմաթիվ կեղծ վկայություներ»:
Ինչ խոսք, այսպես պատահում է լեգենդների հետ: Ամեն ոք ունենում է իր պատմությունը: Սակայն անժխտելի է, որ այսօր Ռուսաստանի Ալմաստե ֆոնդում պահվող աշխարհի ամենաարժեքավոր ադամանդը հայկական հետքեր է կրում և վկայում է հայ գործարար համբավի դարավոր ավանդույթների մասին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆCatherine_II_by_Alexey_Antropov_(18th_c,_Tver_gallery)

ԴԱՎԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԱԼԳՈՐԻԹՄԸ

29 Jun

Մեր աշխարհագրության ուսուցիչը բավականին խելացի ու հետաքրքիր մարդ էր: Նույնիսկ ամենաձանձրալի թեման կարողանում էր վերածել գրավիչ դասաժամի: Եվ ահա մի օր մենք պիտի ծանոթանայինք խոնավագրիչ (գիգրոգրաֆ) կոչվող սարքի հետ: Հակիրճ բացատրությունից հետո նա մեզ առաջարկեց մի պարզ փորձ կատարել՝ մեկ շաբաթ շարունակ սարքը պահել միացրած, հետո ծանոթանալ արդյունքներին՝ այսինքն դիտել հիդրոգրամման և փորձել կռահել, թե ինչ արտաքին գործոններ են ազդել խոնավության տատանումների վրա:
Սարքը գործի դրեցինք ու ժամանակը սկսեց հոսել: Երբ վերջապես վրա հասավ նշված օրը, բոլորս միասին բացեցինք գալարաթուղթը, նայեցինք գծապատկերին ու այն, ինչ տեսանք, ապշեցրեց բոլորիս: Յոթ օր անընդհատ, գրեթե միշտ նույն ժամին խոնավության ցուցիչը միանգամից թռիչք էր արձանագրել, թեև այդ օրերին տեղումներ ընդհանրապես չէին եղել. պարզ, արևոտ եղանակ էր: Ուրեմն ինչու՞ պիտի սարքն արձանագրեր խոնավության կտրուկ աճ: Մենք դրա համար բացատրություն չունեինք: Սկսեցինք ամենատարբեր ենթադրություններն անել: Եվ երբ վարկածների ամբողջ պաշարը սպառվեց, մեր ուսուցիչը բացահայտեց գաղտնիքը:
Պարզվեց, որ ամեն օր նույն ժամին դպրոցի հավաքարարը մտել էր դասասենյակ և խոնավ շորով լվացել էր հատակը: Սարքն էլ անմիջապես արձանագրել էր նրա «թաց աշխատանքը»: Ընդամենը այդքանը, ուրիշ ոչինչ:
Միանգամից ասեմ, որ մենք ջախջախված էինք: Հավաքարարուհին մեզ խորագույն հիասթափության դուռն էր հասցրել՝ գիտության առեղծվածային հմայքը նետելով դասարանի թաց հատակին ու փշուր-փշուր անելով այնտեղ: Հասկանում էինք, որ ուսուցչի ասածն առավել քան համոզիչ էր: Բայց և այնպես մեր անհանգիստ միտքը դեռ երկար ժամանակ փնտրտուքի մեջ էր՝ նորանոր կապեր որոնելով տամկացած օդի և նրա թողած թանաքագիր հետքերի միջև: Գիտեինք, թե որն էր ճշմարտությունը, բայց նրան ճանաչել չէինք ուզում: Օդի խոնավությունը եկել, բախվել էր մեր ընկալումների չորությանն ու առաջ չէր անցնում: Իսկ պատճառը պարզից էլ պարզ էր:
Ճիշտ է, պատճառների մասին մենք պիտի խորհեինք ավելի ուշ: Միայն թե մեր ուշացած մտածումը չէր փոխում խնդրի էությունը, որ վավերացնում էր անուղղելին. մարդիկ չեն ցանկանում իրենց համար նշանակալի դեպքերի մասին ունենալ պարզ բացատրություններ, քանի որ պարզությունը չի արդարացնում նրանց մեծ սպասելիքները: Մարդիկ համոզված են, որ որքան կարևոր է իրադարձությունը, այնքան շատ խորհրդավորություն պիտի կրի, պիտի ունենա բազում քողավորող ծալքեր, խճճված թելեր, կանխամտածված քայլեր:
Ու դեռ ավելին. պիտի անպայման գործի դավադրության ալգորիթմը, քանի որ ոչինչ չի կարող տեղի ունենալ առանց կողմնակի միջամտության: Միշտ կգտնվի անտեսանելի այն ուժը, որ ներգործում է դեպքերի ընթացքի վրա, ուղղորդում է դրանք, ենթարկում է իր կամքին: Ընդամենը անհրաժեշտ է որոնել: Լավ որոնել: Եվ եթե համառ գտնվես՝ երևակայությունդ օգնության կգա ճիշտ ժամանակին:
Արտառոց այս հակումը՝ իմանալ այն, ինչ ուզում ես, այլ ոչ թե այն, ինչն իրական է, մի փոքր ավելին է, քան սովորական ինքնախաբկանքը: Դա ընկալման կաղապարն է, որ ձևավորվում, ամրանում, շիվեր է տալիս պատճառահետևանքային առնչությունների բարդ լաբիրինթոսում, իսկ հետո դառնում է որոշիչ իր մեծ ու փոքր դրսևորումների մեջ: Մարդն ինքնաթելադրվում է իր պատկերացումների պահանջներին համապատասխան՝ ստորադասելով փաստերն ու գերադասելով աշխարհը և երևույթները տեսնելու այն սովորույթը, որին իր աչքն ու միտքն են վարժվել, իր փորձն է համակերպել, իր կանխակալ կարծիքն է հարիր ճանաչել:

* * *
Ամեն օր կարելի է տեսնել ու լսել այդ բաները: Մեկը սայթաքեց ու ընկավ, վերլուծաբանն անմիջապես կգրի. «Մասոնների ձեռքի գործն էր»: Մեկ ուրիշն աննպաստ կարծիք է հայտնել՝ «Սիոնիստների մատը խառն է»: Երրորդը դժգոհ է ինչ-որ բանից, սրա արձագանքն էլ ունեն. «Պատվիրված բողոք է»: Հետո գույները գնալով խտանում են, և պարզվում է, որ ծորակից ջուր չի գալիս, քանի որ կա պանթյուրքական ծրագիր, հարևանը մեկնեց արտագնա աշխատանքի՝ համաձայն Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտի, խանութի հացը լավը չէր Սորոսի մեղքով, աշխատավարձն ուշ է վճարել ոչ թե գործատուն, այլ տամպլիերների օրդենը և այսպես շարունակ: Ամեն ինչ գալիս է հեռվից, գալիս է խորքից, բարդ, անքննելի են դրանց գործերը և անհնար է, որ երբևէ լինեն հասարակ ու պարզ:
Ու որքան մեծանում են թվացյալ դավադրության ընդգրկման ծավալները, այնքան մարդն իրեն զգում է փոքր, անպաշտպան, ենթակա, արտաքին ազդակների կրնկի տակ տրորված, խորհրդավոր հսկաների թելադրանքին հնազանդ: Եվ մեր միտքն արդեն ինքնավար կերպով սկսում է ստեղծել մի կենցաղ ու առօրյա, որի մասին Իոնեսկոն կասեր՝ «Չկա ոչինչ ավելի ճշմարիտ, քան առասպելը», ու ցավալիորեն չէր սխալվի…
Բյուզանդիայի մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսը 53-օրյա պաշարումից հետո նվաճվեց Օսմանյան կայսրության զորքերի կողմից: Պատմաբանները պնդում են՝ դա անխուսափելի էր, քանի որ այն դատապարտված էր կործանման, և դրա համար թվարկում են տասնյակ հանգամանքներ: Իսկ երբ նրանք դա հիմնավորում են գիտականորեն, այդ ժամանակ արժեզրկվում է պատմությունն այն մասին, որ քաղաքը հանձնվեց, քանի որ օգնական ուժեր կանչելու համար նեղուցը կտրել ցանկացող մակույկը մոլորվեց թանձր մառախուղի մեջ, չկարողացավ ժամանակին տեղ հասնել, այլապես պատմության անիվը գուցե պտտվեր բոլորովին այլ ուղղությամբ: Մարդիկ չեն ցանկանում ջրերի վրա անհուսորեն տարուբերվող մակույկին վստահել լինել-չլինելու ճակատագրական խնդրի բանալին, քանի որ դա կդիտվի պարզունակ լուծում, կզրկի պատկերը հոգեցունց տեսարաններից, կարժեզրկի խոշորն իր մանր ներկայությամբ: Եվ ու՞մ հոգսն է, որ գուցե թե փոքրիկ նավակն իսկապես մի հսկա կայսրություն փրկեր, եթե կարողանար ափ հասնել:
Հավանաբար նույն կերպ ժամանակին սագերն էին փրկել Հռոմը, երբ գալլերը մթա 390 թվականին ուզում էին քաղաք ներթափանցել: Բայց աղմկոտ թռչնազգիները ոչ մի ձևով չէին պատշաճում անտիկ աշխարհի հերոսական պատումի հետ, ու Հռոմն էլ պիտի անառիկ մնար՝ լիներ սագերի հետ, թե առանց սագերի: Այսպես են մեզ թելադրում-հորդորում ներքին պահանջները, լրջության և անլրջության մասին մեր բարեհարմար հայեցակետերը, վերին թելադրանքի անխուսափելի առկայությունը: Եվ գրողի ծոցն է գլորվում խեղճ ու կրակ ճշմարտությունը, որ ապրի առասպելի և դավադրության սիրո պտուղը: Ապրի կասկածելին:
Դեռ երբեք աշխարհը չի փլուզվել նրանից, որ մարդը որևէ փաստի մասին վերապահ կամ թյուր ըմբռնում ունի: Փոխարենը փլուզվել է մարդը՝ չնկատելով, թե ինչպես կաթիլ առ կաթիլ սեփական կարողությունների նկատմամբ անվստահությունն իր նստվածքն է թողնում և արժեզրկվում է կարծիքն իբրև անհատական վերլուծումների հանրագումար: Նահանջում է նա ու իր նահանջի ճանապարհին մի կողմ է նետում ամենակուռ զրահը՝ հակադրման համարձակությունը:

* * *
Կանգնիր գետափին, մի քար վերցրու և նետիր ջրերի մեջ: Լսեցի՞ր ճոփյունը: Տեսա՞ր, թե քարն ինչպես կուլ գնաց ալիքներին: Դա քո ընտրությունն էր: Եվ գետը, և քարը, և նետելը: Ոչ ոք ոչինչ չթելադրեց, չհուշեց, թե ինչպես վարվես, չասաց, թե այլընտրանք չկար: Կարող էիր նաև չնետել քարը: Դա ևս կլիներ քո կամքը: Եվ ընդհանրապես, քո նետած քարից հազիվ թե գետն իր հունը փոխի, բայց եթե բազում լինեք ազատներդ և շատ լինեն նետված քարերը, ապա մի օր ջրերը կարող են հոսել այնտեղ, որտեղ դուք կցանկանաք:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆhovik charkhchyan

ՄԱՀԱՓՈՐՁ ԱՎԵՏԻՍ ԱՀԱՐՈՆՅԱՆԻ ԴԵՄ

29 Jun

Պատմության կարևորագույն իրադարձությունները միշտ էլ ուղեկցվել են առաջին հայացքից աննշան, դրվագային թվացող դեպքերով, որոնք, սակայն, հետքեր են թողել ինչպես ժամանակի, այնպես էլ մարդկանց ճակատագրերի վրա: Ու եթե հաճախ դրանք մոռացության են տրվել, այդ մոռացումն էլ իր պատճառներն է ունեցել: Ահա այդպիսի մի «անտեսված» միջադեպի մասին ենք ուզում պատվել, որն առնչվում է հայ նշանավոր գրող, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության խորհրդարանի նախագահ Ավետիս Ահարոնյանի անվան հետ:
Ահարոնյանը, որ գլխավորել էր հայկական պատվիրակությունները Կոստանդնուպոլսի հայ-թուրքական բանակցություններում (1918), Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովում (1919), Լոնդոնի (1921) կոնֆերանսում ու ստորագրել էր Սևրի դաշնագիրը (1920), 1921 թվականին ապրում էր Փարիզում: Ահա հենց այդ տարվա ձմռանն էլ Հայաստանում և սփյուռքում անսպասելի մի լուր տարածվեց՝ մահափորձ էր կատարվել Ավետիս Ահարոնյանի դեմ: Տեղեկություններն այնքան կցկտուր ու հակասական էին, որ առաջին պահին նույնիսկ քչերը հավատացին դրանց իսկությանը: Բայց շատ չանցած տեղ հասան նաև առաջին վկայություններն ու պաշտոնական հաղորդումները:ավետիս ահարոնյանի վերջին նկարը 1936
Համաձայն այդ հրապարակումների, հունվարի 26-ին Տեր-Զաքարյան ազգանունով մի հայ երիտասարդ մուտք էր գործել քաղաքի Մարսո փողոցում գտնվող Ահարոնյանի բնակարան, սպառնացել էր նրան, իսկ հետո կրակել էր ատրճանակից: Բարեբախտաբար, ահաբեկիչը վրիպել էր, ինչից հետո նրան ձերբակալել էին: Բոլորին առաջին հերթին մտահոգում էր, թե ի՞նչն է եղել հարձակման պատճառը, սակայն ամենից շատ վշտացնում էր այն փաստը, որ կրակողն ազգությամբ հայ էր, այլ ոչ թե օտարերկրացի մեկը:
Հաջորդ օրերին նոր մանրամասներ ի հայտ եկան՝ լրացնելով ժլատ լուրերի բացը: Նախ գրեցին, որ Ալեքսանդր Տեր-Զաքարյանը գնացել էր Ահարոնյանի մոտ՝ նրանից դրամ խնդրելու, որպեսզի Ֆրանսիայից Միացյալ Նահանգներ մեկներ, և մերժում ստանալուց հետո կրակել էր: Այնուհետև ասվում էր, որ հարցաքննության ժամանակ նա քննիչին հայտնել էր, թե սեփական թշվառությունն էր իրեն մղել նման ոճրագործության: Բայց առավել հետաքրքրականը նրա հետևյալ խոսքերն էին. «Փարիիզ էի եկել՝ հուսալով բարեկեցիկ կյանք գտնել այստեղ, մինչդեռ ծանր աշխատանքի գնով հազիվ եմ կարողանում օրվա ապրուստ հայթայթել ինձ համար: Այդ պատճառով էլ որոշեցի իմ և հայրենակիցներից վրեժը լուծել՝ սպանելով Հայաստանի խորհրդարանի նախագահին, ով հայերին սովամահության է մատնել»:
Ձերբակալվածի այս բառերը լիովին բավական էին, որ Ահարոնյանի ու Դաշնակցություն կուսակցության քաղաքական հակառակորդներն անմիջապես վերցնեին այդ միտքն ու դրոշակ դարձրած ծածանեին նրանց դեմ՝ որպես ապացույց իրենց առավելության և հիշեցում այն բանի, թե ՀՅԴ-ն էր Հայաստանը տարել կործանման: Այստեղ հարկ է նկատել, որ հատկապես 1920-ականների սկզբին շատերի մոտ կար այն մտայնությունը, համաձայն որի տանուլ տրված Հայկական հարցի մեղավորներից մեկը հենց Ավետիս Ահարոնյանն էր, քանի որ նա՝ իբրև կուսակցության ակնառու դեմքերից մեկը, ամենաակտիվ մասնակցությունն էր ունեցել ազգային, քաղաքական կյանքի կարևորագույն իրադարձություններին: Իսկ Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո, սրված գաղափարական պայքարի պայմաններում, այդ թեզն ավելի հաճախ էր շրջանառվում:
Այնպես որ, երբ մի քանի օր անց հայտնի դարձավ, որ մահափորձի հեղինակ երիտասարդն ինքն էլ Երևանից եկած դաշնակցական էր ու հինգ տարի իբրև կամավոր կռվել էր թուրքերի դեմ, պատկերը նոր երանգներ ձեռք բերեց:
Այդ ընթացքում տեղի մամուլը շարունակում էր պարբերաբար անդրադառնալ գործի ընթացքին, և հետզհետե ավելացող փաստերը որոշակի ձևափոխումներ էին կատարում սկզբնական պատկերացումներում: Օրինակ, գրեցին, թե Տեր-Զաքարյանը նախկինում էլ մի քանի անգամ նույն պահանջով այցելել էր այդ տուն ու դատարկաձեռն հեռացել: Իսկ միջադեպի օրը, հակառակ տան ծառայողի արգելքներին, նրան հաջողվել էր հասնել մինչև Ահարոնյանի սենյակ ու պահանջել 1500 ֆրանկ: Լսելով մերժողական պատասխան, գրպանից դուրս էր քաշել ատրճանակը, բայց մինչ կկրակեր, Ահարոնյանը կարողացել էր բռնել նրա դաստակը և փամփուշտը խրվել էր պատի մեջ:twuby
Որոշ ժամանակ անց ֆրանսիական թերթերը հանդես եկան առավել ծավալուն հրապարակումներով, որտեղ արդեն աչքի էին զարնում գլխագրային ենթավերնագրերը. « Մահափորձը, որին քիչ մնաց` զոհ գնար Հայկական պատվիրակության նախագահ պ. Ա. Ահարոնյանը, քաղաքական հանգամանք չուներ»: Ահա նման շրջադարձային որակումից հետո պարբերականները փոխանցում էին ոստիկանության կոմիսար Մ. Սիմոնի կատարած քննության արդյունքները, համաձայն որոնց Ալեքսանդր Տեր-Զաքարյանը նախկին ուսանող էր, սովորում էր Պետրոգրադում, երբ բռնկվեց հեղափոխությունը և նրան ստիպեց վերադառնալ Երևան: «Ութ ամիս առաջ Փարիզ եկավ իր ուսումը շարունակելու համար: Բայց դրամ չունենալով` բազմիցս օգնություն է խնդրել պ. Ահարոնյանից, որը զանազան առիթներով օժանդակել է նրան: Վերջերս նույնիսկ անցագիր է հանել Տեր- Զաքարյանի համար, որ իր երկիրը դառնա: Բայց նա չմեկնեց և շարունակեց գալ Մարսոյի փողոց, ուր գտնվում է պ. Ահարոնյանի տունը և դրամական նոր օգնություն խնդրել: Պ. Ահարոնյանը հրամայեց, որ հեռացնեն նրան: Տեր- Զաքարյանը մի քանի անգամ փորձեց ներս մտնել, բայց չհաջողեց: Վերջին անգամ գալով, ծառային հրմշտելով Ահարոնյանի սենյակը մտավ և 150 ֆրանկ պահանջեց: Պ. Ահարոնյանը մերժեց: Այդ ժամանակ գրպանից ատրճանակը հանելով` ուղղեց պ. Ահարոնյանի վրա: Նախագահը բարեբախտաբար ժամանակին տեսավ նրա շարժումը և կարողացավ դաստակը բռնելով` խուսափել գնդակից, որ միջնորմի մեջ անհետացավ: Իր արարքի պատճառած իրարանցումից օգտվելով` Տեր- Զաքարյանը փախավ փողոց, բայց ծառան հետևից վազելով, բռնեց և ոստիկանատուն հանձնեց»,- գրում էր թերթերից մեկը:
Մահափորձի հեղինակի նկատմամբ քրեական գործ հարուցվեց: Այս անգամ Ահարոնյանի հակառակորդները սկսեցին աղմկել, թե նա չունի այնքան ներողամտություն, որ հանգիստ թողնի դժբախտ երիտասարդին: Մինչ աշուն Տեր-Զաքարյանը մնաց կալանքի տակ, մինչև որ սեպտեմբերի վերջին կայացավ նրա դատավարությունը: Եվ միայն այդ ժամանակ հասկանալի դարձավ, որ Ավետիս Ահարոնյանի ցանկությունն էր իր վրայից հանել քաղաքական բնույթի մեղադարանքները: Ինչպես այդ օրերին գրել էր թերթերից մեկը, «Տեր-Զաքարյանը խոստովանել է, որ ցանկանում էր սպանել պ. Ահարոնյանին քաղաքական պատճառներով: Նա պատճառաբանում էր, թե Ահարոնյանն իբրև հայկական պատվիրակության ղեկավար իր հայրենակիցների մեծամասնության ներկայացուցիչը չէր»:
Հատկանշական է, որ դատավարության ժամանակ ընդհանուր դատախազ Կոտրֆրուան՝ պահանջելով ոչ այնքան խիստ պատժաչափ, միաժամանակ հարկ էր համարել հիշեցնել օտարերկրացիներին, որ կարիք չկա «իրենց քաղաքական վեճերը կարգավորել ֆրանսիական հողի վրա»: Ի վերջո դատարանը Տեր-Զաքարյանին դատապարտեց մեկ տարվա ազատազրկման և նրան պարտավորեցրեց տուժող կողմին՝ Ա. Ահարոնյանին իբրև վնասի հատուցում վճարել… մեկ ֆրանկ:
Ահա այսպիսի ավարտ ունեցավ ցավալի միջադեպը, որ դեռ երկար ժամանակ արծարծվում էր հայկական մամուլում՝ մերթ կրելով զուտ իրավական բովանդակություն, մերթ համեմվելով սուր քաղաքական սարկազմով: Իսկ տարաբախտ ուսանողի հետագա ճակատագիրն այդպես էլ անհայտ մնաց…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆaharonyan

ՌՈԲԻՆԶՈՆԸ ԵՐՋԱՆԻԿ ՉԷՐ

19 Jun

Ամեն անգամ, երբ գյուղ եմ գնում մերոնց տեսնելու, մայրս իսկույն հարցնում է.
— Դե պատմիր, ի՞նչ կա երևաններում: Էլի ցույցեր անու՞մ են… Էն նախարարին ինչի՞ հանեցին… Էն տղաներին ինչի՞ համար են դատում… Պատերազմի մասին ի՞նչ են խոսում…
Ու ես՝ քաղաքային թոհուբոհից մինչև կոկորդս կուշտ մարդս, որ գլխապատառ փախել եմ այդ աղմուկից՝ գյուղի երանավետ լռության մեջ մեկուսի հանգստություն գտնելու հույսով, մի քիչ զարմանքով, մի քիչ էլ նախանձով ասում եմ նրան.
— Այ մեր, ապրիր քո համար հանգիստ, քո հող ու ջրով, տուն ու տեղով, օրվա հոգսերով, քո թոռներով: Ի՞նչ գործ ունես էդ ամենի հետ…
Ու մայրս էլ հարցեր չի տալիս՝ ինձ հետ անհամաձայն: Սեղան է բացում՝ ձեռքի հետ պատմելով գյուղի անցուդարձից: Իսկ ես լսում եմ նրան ու ամեն անգամ մտքումս կրկնում եմ. «Ախ, երանի ձեր հոգսերն իմը լինեին»:
Բայց հոգսն ու մտատանջությունը փոխանակելի չեն, ինչպես որ փոփոխական են մեր ցանկությունների սահմանները, դրա համար էլ մտքի ու մարմնի դեգերումները միշտ չէ, որ ընտրում են միևնույն ուղղությունը: Մենք ապրում և ինքներս ենք ստեղծում դժվարակիր կյանքը՝ իր ամենայն արատներով հանդերձ և հանդուրժում ենք մեր չարաբաստիկ հոգեզավակին այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի լցվել համբերության բաժակը, քանի դեռ չեն սպառվել դիմակայման եռանդի վերջին պաշարները:
Եվ այնժամ առաջին միտքը, որ այցի է գալիս իբրև փրկչական ելք, սեփական անձի մեկուսացումն է: Գլուխն առնել ու գնալ, կորչել, մոլորվել, լինել շատ հեռու, դառնալ բացակա, չլսել, չիմանալ, շրջագծել հորիզոնն ինչպես մի խեցի, որի ներսում պիտի պատսպարվի կակղամորթի մեր մարմինը, տեղափոխվել մարդկանց աշխարհից դեպի մարդազերծ աշխարհը, որտեղ ներկան կդառնա բացակա, որտեղ չեն պղտորվելու միտք, հոգի արյուն…
Հանապազօր կյանքից հոգնած, ձանձրացած, ուժահատ ու դժկամ ո՞ր մեկս գոնե մեկ անգամ չենք երազել ընկնել մի անմարդաբնակ կղզի և ապրել այնտեղ խելացնոր աշխարհից կտրված, իբրև նոր օրերի Ռոբինզոն: Օվկիանոսի ջրերը կսրբեին բոլոր կապող թելերը, ձայները, հետքերը և կլիներ միայն կղզին, որտեղ չկան պայմանականություններ, չկան խաղարկվելիք դերեր, ներկրվող տագնապներ, արտանետվող խռովքներ: Մեր կղզին մեզ կտար երանության գերագույն դրսևորումը՝ մարմնի և հույզերի սանձարձակ ինքնավարությունը:
Ազատ կլիներ Ռոբինզոնը: Բայց երջանի՞կ կլիներ Ռոբինզոնը: Որովհետև մի օր իր կղզու ամայի ափերին նստած միայնակ Ռոբինզոնը պիտի հասկանար, որ ինքն ունի այն, ինչ երազում էր, սակայն չունի ամենակարևորը՝ երազանքի նպատակը: Եվ դատարկ ափի ավազի վրա ներանձնացած Ռոբինզոնը պիտի կռահեր, որ նույնիսկ անրջային կյանքը ոչինչ չարժե առանց իմաստի և իմաստն է, որ ապրելը դարձնում է ապրեցնող: Ու կղզու ափամերձ ավազների վրա վաղանցուկ հետքեր թողնող Ռոբինզոնը վաղ թե ուշ պիտի խոստովաներ, որ մարդու կյանքը խորհուրդ ունի միայն այն ժամանակ, երբ կան մյուսները: Միայնակ մարդն անմարդաբնակ կղզի է՝ անմարդաբնակ կղզու վրա և ոչ ոք չի գնում այնտեղ ապրելու:

* * *
… Մայրս նստել է կողքիս, ոչինչ չի հարցնում և ես սիրում եմ նրա անհամաձայն լռությունը: Ես սիրում եմ իմ մոր մտախոհումները, որ իր գյուղական ինքնամփոփ կենցաղի մեջ ականջ է դնում քաղաքի եռուզեռին: Իմ խուսափանքով հանդերձ ես ուզում եմ նրան հեռու պահել կողմնակի ցնցումների արձագանքից՝ տարածության ու անգիտության մտացածին ցանկապատ կապելով և հուսադրելով ինձ, թե տարօրինակ ոչինչ չկա, երբ մարդն անմասնակից է բոլոր տարուբերումներին և նրա կամքն է մնալու ինքն իր հետ՝ սեփական կյանքն իր պատկերացմամբ ապրելու իրավունքով:
Ես նույնիսկ հարմար արդարացումներ եմ գտնում ինձ համար, սկսում եմ հավատալ այն պնդմանը, որ «Դոն Կիխոտը» կարելի էր միայն բանտում գրել, ես փորձում եմ հասկանալ Գոգենին, որ Փարիզը փոխեց Հայիթիի հետ, ես նախանձում եմ Սելինջերի ինքնամեկուսացմանը, որտեղ միտքն արգասաբեր էր: Ես այս բոլորը խրախուսում ու ըմբռնում եմ մինչև այն սահմանը, երբ վրա է հասնում մեկ այլ իրողություն խոստովանելու պահը: Ու ես ինքնակամ-պարտադրական համաձայնությունս եմ տալիս մեկ այլ մտքի՝ նրան, որ թե Սերվանտեսի վեպը, թե Գոգենի կտավները, թե Սելինջերի մտքի արգասիքը հասցեագրված էին մարդկանց և երբեք լույս աշխարհ չէին գա, եթե չլինեին մյուսները՝ նրանք, ովքեր բաժանարար պատնեշից այն կողմ էին:
Երեկոյան ես հրաժեշտ կտամ մերոնց, որ վերադառնամ չմեկուսացված մարդկանց երկիրը, հազար-հազար կղզիներով այն աշխարհը, որտեղ անթիվ ռոբինզոններ են ապրում, որտեղ ամեն ոք փակվում է իր չորս պատերի մեջ, երկփեղկվում է սեփական մաշկում, բայց լուսաբացի հետ նրանք լքում են իրենց առանձնարանը, որ նավարկեն ժամանակի ջրերի միջով դեպի մյուսները, լողան ընդառաջ հարակից հոգսերին, մերձակա հույզերին, առընթեր խութերին և ճոճվեն այն ալիքների վրա, որոնք նաև մյուսներին են շարժման մեջ դնում: Միայն այդպես կարող են ապրել մարդիկ: Ուրիշ կյանք չի լինում:

* * *
Հիմա չեմ հիշում՝ այս պատմությունը երբ և ումից եմ լսել, բայց կա այսպիսի մի մոռացված լեգենդ և այդ լեգենդում ասվում է, թե եղել է ժամանակ, երբ մարդիկ իմացել են իրենց մահվան օրը:
Այդ տարօրինակ ժամանակներում մի մարդ իր պարտեզի շուրջը ցանկապատ էր կապում: Խփում էր ցից ցցի ետևից, բայց իր գործն անում էր անտարբեր ու անեռանդ, և ոչինչ չէր ստացվում: Հանկարծ մի անցորդ է մոտենում նրան, նայում է փայտերին ու հարցնում է.
— Եղբայր, ցանկապատդ ինչու՞ է այսքան վատը:
— Դե գիտե՞ս, ինձ ընդամենը երեք օրվա կյանք է մնացել ապրելու, այնպես որ այսքանն էլ հերիք է:
— Իսկ դու չե՞ս ուզում պատրաստել այնպես, որ քեզնից հետո ապրողները օգտվեն դրանից:
— Էհ,- ձեռքը թափ է տալիս մարդն ու շարունակում ցցերը շարել:
Այս հանդիպումից անցնում է երեք օր, բայց նա չի մեռնում: Անցնում է մեկ ամիս, մեկ տարի, երեք տարի, իսկ նա դեռ ապրում էր: Մարդն արդեն առաջվա պես չգիտեր իր մահվան օրը: Եվ այդ ժամանակ նա քանդում է հին ցանկապատն ու շինում է նորը՝ ամուր, ուղիղ, գեղեցիկ, որովհետև մտածում է, թե գուցե դեռ շատ երկար է ապրելու:
Եվ ապրում է: Իսկ այն անցորդը աստվածն էր: Նա որոշեց հետայդու մարդուց գաղտնի պահել իր վախճանի օրը, որպեսզի նա չմտածի միայն իր անձի մասին:
Հիմա մենք էլ, որ դեռ չգիտենք, թե ճակատագիրն ինչ է խոստանում վաղվա համար, վեր կենանք, գնանք մեր գործին և անենք այդ գործը ոչ թե հանուն նրա, որ վաղվա օրն անորոշ է, այլ հանուն այն բանի, որ որոշյալ աշխարհում մարդը նույնպես պիտի որոշյալ լինի: Որովհետև մենք կարող ենք լինել դժգոհ, կարող ենք լինել հուսահատված ու զայրացած, բայց ցանկապատը ուղիղ ու ամուր շինել պարտավոր ենք: Ցանկապատը մեղավոր չէ:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆՀովիկ Չարխչյան Hovik Charkhchyan

Սևակի անծանոթ բանաստեղծությունը

19 Jun

Հունիսի 17-ը բանաստեղծ Պարույր Սեւակի մահվան օրն է: Այս առիթով «Ժողովուրդ»-ը ընթերցողներին է ներկայացնում նրա անծանոթ բանաստեղծությունը, որը տրամադրել է գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը: Վերջինս մեզ հետ զրույցում, խոսելով այս ստեղծագործության մասին, նախ նշեց, որ ըստ ժամանակակիցների վկայությունների` Սեւակը միշտ խուսափել է գրել մանկական գործեր: Եվ երբ նրան հարցրել են, թե որն է դրա պատճառը, բանաստեղծը պատասխանել է, որ մանկական գրականությամբ զբաղվելը շատ լուրջ գործ է, եւ ինքը չի պատրաստվում «խաբել» երեխաներին` անելով մի բան, որն իրեն կոչումով տրված չէ: Եվ, այնուամենայնիվ, իր կյանքի վերջին տարիներին` 1969-70 թթ., Սեւակն, այսպես ասած, դեմ է գնում ինքն իրեն: Բանն այն է, որ այդ ժամանակ «Պիոներ» ամսագիրը սովորաբար դիմում էր նշանավոր գրողներին, խնդրում, որ մանկական ստեղծագործություններ հանձնեն խմբագրությանը: Ելնելով այն հանգամանքից, որ այդ տարիներին ամսագրի գրեթե բոլոր համարներում մեկը մյուսի ետեւից տպագրվել են Սեւակի մանկական բանաստեղծությունները, կարելի է ենթադրել, որ ամսագրին հաջողվել էր համոզել նաեւ բանաստեղծին: Դրանք հետագայում պետք է ամփոփվեին փոքրիկ գրքույկում` «Մեր ծանոթները» վերնագրով, որն, ի դեպ, լույս է տեսել Սեւակի մահվանից հաշված օրեր անց: Ու թեեւ գրողն ինքը գիրքը չտեսավ, դա չի նշանակում, որ նա դրա խմբագրման աշխատանքներին չէր մասնակցել: Ի վերջո, գիրքը կազմվում էր դեռեւս Սեւակի կենդանության օրոք: Եվ հետաքրքիր է, որ նրա անծանոթ այս բանաստեղծությունը տեղ չի գտել ժողովածուում ինչ-ինչ պատճառներով: Դրանք, ըստ գրականագետի, կարող են մի քանիսը լինել: Օրինակ` գրքույկը կարող էր ծավալային առումով սահմանափակ լինել, ու որոշ բանաստեղծություններ պարզապես դուրս մնային, կամ, հնարավոր է, այս գործը Սեւակին այնքան էլ դուր չի եկել, եւ նա այն համոզման է եղել, որ դա դեռ ենթակա է մշակման: Ամեն դեպքում, հաշվի առնելով, որ Սեւակը շատ քիչ մանկական ստեղծագործություններ ունի, այս բանաստեղծությունը, որը ներկայացնում ենք ստորեւ, կարելի է բավական արժեքավոր համարել:

ՎԱՐԴՆ ՈՒ ՄԱՆՈՒՇԱԿԸ

Վարդն ու Մանուշակը քույր- եղբայր են եղել,
Միշտ իրար հետ կռվել, միշտ իրար են նեղել,
Վարդը եղունգներով ճանկռտել է նրան,
Նա էլ պոկոտել է շեկ մազերը սրա:

Մայրը շատ է նրանց խելք ու խրատ տվել,
Նրանք էլ` էլ չենք անի` ասել են ու երդվել,
Ասել են, բայց հետո էլի կռիվ ու լաց,
Էլի ճանկռտած ձեռքեր, էլի կռիվ ու լաց:

Երբ չի օգնել նույնիսկ պաչելն ու ծեծելը,
Մայրիկը բարկացել է, մի օր անիծել է,
Որ իրար հետ անվերջ կռվող եղբայր ու քույր
Մեկը մեկից միշտ էլ կարոտ մնան կյանքում:

Ինչպես ասաց մայրը, եղավ հենց այդպես էլ,
Այդ օրվանից նրանք իրար էլ չեն տեսել,
Որովհետև արդեն իրենց ամբողջ կյանքում
Տարբեր ժամանակ են միշտ էլ նրանք ծաղկում:

Աննա Բանաջանյան13473707_1075482425866156_1671751765_n-600x401

ՊԵՏՐՈՍ ԴՈՒՐՅԱՆԻ ՀԵՏՄԱՀՈՒ «ՃԱՄՓՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆԸ»

12 Jun

1872 թվականին, 21 տարին դեռ չբոլորած, վախճանվեց բանաստեղծ Պետրոս Դուրյանը: Այդ անսպասելի ու ծանր կորստի պահին նրա ընկերները հանկարծ հիշեցին, որ տաղանդավոր երիտասարդը նույնիսկ լուսանկար չուներ: Շտապ կանչեցին նկարիչ Աբրահամ Սարգայանին, որ գոնե մահվան մահճում Դուրյանի դիմանկարը վրձներ: Բայց մահն այնպես էր աղավաղել Դուրյանի դեմքը, որ նկարիչը հրաժարվեց այդ փորձից: (Ավելի ուշ հիշողությամբ, հարազատների նմանությունը օգտագործելով պիտի ստեղծվեր պայմանական մի կերպար, որ Պետրոս Դուրյանի դիմանկարն էր համարվելու երկար տարիներ): Նրա մարմինը հողին հանձնեցին Կ.Պոլսի Սկյուտար թաղամասի հայկական գերեզմանատանը: Այսպես անցավ 85 տարի:

71609_518020394883268_1523132163_n
1957 թվականին թուրքական իշխանությունները հանկարծ որոշեցին, որ գերեզմանատան տարածքով պիտի նոր մայրուղի անցնի և դիմեցին բնակիչներին՝ իրենց հարազատների շիրիմները տեղափոխելու հորդորով: Շատերի հետ վտանգվել էր նաև Դուրյանի գերեզմանը: Պոլսո Հայոց պատրիարքարանը անմիջապես ստանձնեց բանաստեղծի վերաթաղման հոգսը: Այն օրերին պատրիարք Գարեգին արքեպիսկոպոս Խաչատուրյանի հանձնարարությամբ ու մասնակցությամբ Դուրյանի մասունքները հանվեցին ու տեղափոխվեցին շիրմատան խորքը:
Բայց այդ օրը տեղի ունեցավ ևս մի դեպք, որը հայտնի դարձավ տարիներ հետո: Պահպանվել է ականատես Կարպիս Տողրամաճյանի գրավոր վկայությունն այդ մասին, ուր մասնավորապես ասված է. «Ես` սրորագրյալս` Կարպիս Տողրամաճյան, Թուրքիո Հայոց պատրիարքարանին բարապանը եղած եմ 1950 թվականեն ի վեր: Կվկայեմ, որ ես անձամբ ներկա էի հանգուցյալ Գարեգին Ս. պատրիարքի կողքին 1957 թվականին, երբ Պետրոս Դուրյանի գերեզմանը կփորվեր անոր ոսկորները գերեզմանին ավելի ներսերը փոխադրելու համար, քանի որ հին գերեզմանին տեղը ընդարձակվելուն՝ ճամփու պիտի հատկացվեր: Ես անձամբ տուփի մը մեջ բերի գանգին ոսկորները նախ` դպրեվանք, ուր մնաց քանի մը ամիսներ և ապա փոխադրեցինք պատրիարքարան, ուր կման մինչև այսօր»:850
Նույնատիպ մի վկայություն էլ թողել է գերեզմանափորը՝ Միհրան Ակտաղը, և նրա գրությունն այսօր պահվում է Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի արխիվում: 1967 թ. սեպտեմբերին նա հաստատում էր, որ հենց ինքն է դուրս բերել Դուրյանի փշրված գանգը և հանձնել հայ հոգևորականներին:
Թե որն էր պատրիարքի մտադրությունն՝ այնքան էլ հստակ չէր: Ամեն դեպքում, բանաստեղծի գանգը նրա մոտ պահվում էր կիսածածուկ և միայն եզակի, վստահելի մարդկանց էր նա արժանացնում այն տեսնելու պատվին: Վերջինիս մահից հետո Դուրյանի մասունքների պահպանությունն անցնում է Շնորհք արքեպիսկոպոս Գալուստյանին: Նորընտիր պատրիարքն այդ օրերին հարկ է համարում մի հավաստագիր գրել, որտեղ ասվում էր. «Հանգուցյալ Պատրիարքը ինձի ցույց տված է Պետրոս Դուրյանի գանգին ոսկորները և ըսած է, որ զանոնք հանել տված է Դուրյանի գերեզմանեն 1957 թվականին, երբ Սկյուտարի Պաղլար- Պաշըի մաս մը կհատկացվեր հարակից ճամփուն… Մեր պատրիարք ընտրվելեն ասդին մեծ բանաստեղծին այս պատվական նշխարքը կմնա մեր հոգածության ներքո»:
Հանգուցալուծումը վրա հասավ 1969 թվականին: Օգտագործելով Էջմիածին մեկնելու անհրաժեշտությունը, պատրիարքը որոշում է Դուրյանի գանգն իր հետ տանել Հայաստան: Նա կարծում էր, որ բանաստեղծի աճյունի մյուս մասի հանգրվանը պիտի հայրենքը դառնա, իսկ նրա պոեզիայի սիրահարների համար այդ երկրորդ շիրմատեղը պիտի լինի ուխտատեղի: Պատմում են, թե ավելորդ անախորժություններից խուսափելու համար զգուշավոր պատրիարքը գանգը թաքցրել էր իր սքեմի տակ և այդպես անցել սահմանը:duryan_04
Շնորհք արքեպիսկոպոսը բանաստեղծի գանգը հանձնում է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինին՝ ի տնօրինություն: Սակայն կաթողիկոսը ոչ միայն չի շտապում կազմակերպել դրա վերաթաղումը, այլև իր հերթին այն տալիս է Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանին: Բանն այն է, որ Վեհափառը մեկ այլ մտադրություն ու ցանկություն էլ ուներ: Նա ուզում էր մասնագետների օգնությամբ, գանգաբանական սկզբունքներով վերականգնել Դուրյանի իրական դեմքը, ինչից հետո արդեն կորոշվեր գանգի ճակատագիրը:
Այդ տարիներին մեծ համբավ ու հեղինակություն էր վայելում մարդաբանության լաբորատորիայի հիմնադիր, գանգաբան Անդրանիկ Ճաղարյանը, ով պլաստիկ անատոմիայի նորագույն մեթոդների գործադրմամբ կարողանում էր գանգի բեկորների հիման վրա վերարտադրել դեմքի եռաչափ պատկերը: Հենց նրա օգնությանն էլ ապավինել էր Վազգեն Առաջինը՝ Դուրյանի գանգն ի պահ հանձնելով թանգարանին: Եվ թանգարանի աշխատակիցները չհապաղեցին:
Ճաղարյանը հետագայում այդ նշանավոր պահը շատ անգամ պիտի մտաբերեր, և ոչ առանց հուզմունքի. «1970 թվականի մայիսն էր… Թանգարանի տնօրեն, արվեստի վաստակավոր գործիչ Ս. Մելիքսեթյանը գուրգուրոտ հոգածությամբ ինձ հանձնեց փայտյա մի փոքրիկ տուփ, որի մեջ ամփոփված էին խունացած ոսկորներ և մի բուռ հող. «Պետրոս Դուրյանի գանգի բեկորներն են, փորձենք վերականգնել բանաստեղծի դեմքը»: Վերականգնել Դուրյանի դեմքը…Ընդունե՞լ առաջարկը, թե՞ մերժել: Իմ գիտական կյանքում հուզումներ շատ եմ ունեցել, բայց խոստովանում եմ, որ այն, ինչ համակեց ինձ այդ պահին, անկարելի է բառերով արտահայտել: Ոչ, դա ուրախության կամ հպարտության սոսկական զգացում չէր, դա գուցե ամենից առաջ վախ էր: Այո, ես վախենում էի Դուրյանից, նրա անկրկնելի հմայքից…»:71699_518020008216640_1752874978_n
Բայց գիտությունն ու էմոցիաները համատեղվել չեն սիրում, և մասնագետը գործի է անցնում: Պահպանվել է նույն տարվա մայիսի 19-ին կազմված արձանագրությունը գանգի ընդհանուր անատոմիա-մարդաբանական նկարագրական նշանների մասին: Այնտեղ մասնավորապես ասվում էր. «… Գանգը շատ վատ է պահպանված, փշրված բեկորներ, բացակայում են աջ այտային աղեղը, աջ այտոսկրի ճակատային ելունը, աջ կողմնաոսկրի մի մասը, ծոծրակոսկրի մի մասը, պահպանված է 20 ատամ, ձախ ճակատոսկրի վրա սուր գործիքից առաջացած ակոսավոր վնասվածք, որը թափանցում է ոսկորի սպունգանման շերտը, 2սմ երկարությամբ (հավանաբար դամբարանը փորելու ժամանակ բրիչի հարվածից փշրվել է գանգը)… Գանգը վերևից հնգանկյունանի (պենտագոնալ) ձևի , դեպի ծոծրակը լայնացող ձվի տեսքով, ճակատը բարձր, թմբերը` թույլ զարգացած, ունքամեջը հարթ, վերունքային աղեղները`միջին բարձրության, պտկաձև ելունները` միջակ, ձախ ելունի վրա` բազմաթիվ անցքեր, որոնք վկայում են, որ կենդանի ժամանակ Դուրյանն ունեցել է միջին ականջի բորբոքում` հավանաբար հյուծախտային ծագմամբ և բորբոքումը տարածվել է ոսկորի վերադիր հյուսվածքների մեջ…»:

77042_518022458216395_1263027382_n
Իսկ հետո մեկը մյուսին են հաջորդում մանրակրկիտ աշխատանքի երկարատև օրերը՝ լի տարատեսակ բարդություններով և նաև անսպասելի անակնկալներով: Օրինակ, ինչ-որ մի պահի հանկարծ պարզվում է, որ գանգակամարի ոսկրաբեկորների մեջ կան կտորներ, որոնք պատկանում էին տարիքն առած կնոջ: Շփոթված գիտնականն առաջին պահին չի հասկանում, թե բանն ինչ է: Եվ միայն հետո հաջողվում է ճշտել, որ Դուրյանի հարևանությամբ թաղված է եղել նրա մայրը և գերեզմանը տեղափոխելիս մոր գանգի ոսկորները խառնվել են որդու գանգի ոսկորներին:
Ի վերջո վրա է հասնում այնքան սպասված պահը: Ճաղարյանի աշխատասենյակում տեղադրված էր Պետրոս Դուրյանի կիսանդրին: Պրոֆեսորը համոզված էր. բանաստեղծը եղել է հենց այս դեմքով: Մնում էր, որ հանրությունը նույնպես ընդունեն նրան այնպիսին, ինչպիսին գիտությունն էր ծնունդ տվել՝ վերացականությունից հասնելով մինչև առարկայության:
Թե ինչեր տեղի ունեցան հետո, արդեն հանրահայտ փաստեր են: Հայաստանցիների մեծ մասը դրական գնահատեց բանաստեղծի դեմքի վերականգնումը, իր աշխատանքի մասին Անդրանիկ Ճաղարյանը մի ամբողջ գիտական աշխատություն գրեց, իսկ Դուրյանի մասունքները 2012 թվականին զմռսվեցին Պանթեոնի հուշապատի մեջ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ5931359.854cdefd.560

ԶՈՐԱՎԱՐԸ ՁԻՈՒՑ ՉԸՆԿԱՎ, ՆՐԱՆ ԳՑԵՑԻՆ

11 Jun

Գրողը տանի, ինչ հեշտ բան է ոչնչացնելը: Մի հարված, մի ցնցում, մի չարամիտ հպում, և փոշիանում է մարդկային մտքի ու ձեռքի տքնանքի արդյունքը, ավերակ է դառնում այն, ինչը դեռ երեկ թվում էր անսասան ու մշտակա: Եվ ոչ այն պատճառով, որ աշխարհում ամեն բան անցողիկ է, այլ նաև նրա համար, որ աշխարհի վարքը զերծ չէ ինքնափլուզումների հակումից՝ մի վայրի, անբացատրելի ջիղ, որի տատանումները ինքնախարազանման վերքեր են թողնում:
Բայց մենք, որ ոչ միայն դրա ականատեսն ու ականջալուրն ենք, այլև գիտենք զգալ ու ըմբռնել, ինչու՞ ենք տեսնում ավերումների փոշիները, ինչու՞ ենք լսում կործանումների դղիրդը, բայց չենք ուզում իմանալ ու ճանաչել աղետներից մեծագույնը՝ մարդու ոչնչացումը: Մարդու ոչնչացումը նվաստացման ճանապարհով: Մարդու ոչնչացումը` արժեզրկման գնով: Մարդու ոչնչացումը` վարկաբեկման մաղձով: Որովհետև ինչպես որ հենասյուներից զրկված կառույցն է ծնկի գալիս, այնպես էլ մարդն է փլուզվում, երբ նրան զրկում են իր պատվից, իր էությունից, իր վաստակից ու անցյալից…

* * *
Ծանր նախաբան ստացվեց, բայց ծանրությունը գրից չէ, այլ նստվածքից: Երկար ժամանակ է, որ ինձ հանգիստ չի տալիս այդ միտքը և երկար ժամանակ է, որ ես չունեմ սփոփանքի ոչ մի պատճառ: Փոխարենը գրեթե ամեն օր տեսնում եմ, թե ինչպես է աղտեղվում մարդը, արատավորվում նրա անունը, շահարկվում նրա անսատար կացությունը: Մարդը՝ և ծանոթ, և անծանոթ, մարդը, որին գիտեմ վաղուց, մարդը, որին դեռ չեմ ճանաչում, մարդը, որ այլևս չկա, բայց կա նրա հիշատակն ու գործը: Եվ նրանք բոլորը միասին այն իրավունքի պատանդներն են դարձել, որ կոչվում է սեփական կարծիք հայտնելու արտոնություն:
Ոչ բռնությամբ, ոչ ուժով, ոչ ֆիզիկական հաշվեհարդարով, այլ մեղմ, անխռով, ինչպես ածելին կխրվի քներակի մեջ կամ ինչպես թույնը կներծծվի մաշկի տակ, զրպարտվում ու պախարակվում են մարդիկ, և այդ ածելին մի քիչ ժողովրդավար է, և այդ թույնը ազատ խոսքի իրավունքով է օժտված, և սպանվում է մարդն ու նրա հիշատակը և զոհ է մատուցվում այն վեհագույն թողտվությանը, որի մոլեռանդ հավատաքննիչներն ենք դարձել… Ինչ երանություն է լինել ոչնչություն, բայց ունենալ սեփական կարծիք հայտնելու իրավունք: Ինչ գոհություն է տնօրինել ուրիշների վարկը ու զերծ մնալ հատուցման երկյուղից:
Տաղանդավոր երաժիշտը մի անգամ վրիպեց ու մատը չդրեց ճիշտ ստեղնի վրա: Եկեք կոտրենք ձեռքերը, այրենք դաշնամուրը:
Պարկեշտ ու համեստ անհատը մի անգամ թուլություն դրսևորեց ու ազատություն տվեց իր հույզերին: Եկեք քարկոծենք, սաստենք, առաքինության դասեր տանք սանձարձակին:
Հայտնի ու քաջ զորավարը, որ տասնյակ ճակատամարտեր էր շահել, մի անգամ սայթաքեց ու վայր ընկավ նժույգից: Եկեք ծաղրենք, պախարակենք, փառավորվենք նրա անկումով:
Բայց… Բայց զորավարը ձիուց չընկավ: Նրան գցեցին:
Դուք գցեցիք: Որովհետև, երբ դուք ստորին եք, թամբին նստածը ճնշում է ձեզ իր բարձրությունից: Իսկ երբ նա ներքևում է, արդեն հավասար եք դառնում, արդեն հանգիստ եք և նա անվնաս է ձեզ համար: Եվ չկա տարօրինակ ոչինչ, որովհետև փոքրերը ճնշվում են մեծերի ներկայությունից, թույլերը նախանձում են ուժեղներին, ձախողվածները չեն ներում հաջողակներին…

* * *
Զրուցում ենք: Ասում է.
— Սողոմոն Թեհլերյանին գիտե՞ս:
— Դա ի՞նչ հարց էր: Իհարկե, գիտեմ:
— Իսկ գիտե՞ս, որ իրականում Թալեաթին սպանելուն հաջորդող դեպքերը ճիշտ չեն ներկայացված:
— Չհասկացա, ի՞նչ ես ուզում ասել:
— Բանն այն է, որ կրակելուց հետո Թեհլերյանը ոչ թե դեպքի վայրում հանգիստ կանգնել ու սպասել է ոստիկաններին, այլ նրա վրա են հարձակվել կատաղած անցորդները և սկսել են դաժանաբար ծեծել: Ոստիկանները եկել են ավելի ուշ և փաստացի փրկել են վրիժառուին ամբոխի հաշվեհարդարից: Իսկ մի քանի օր անց նրա բանտախուց է այցելել Թաելաթի ազգականներից մեկը ու ներս մտնելուն պես սկսել է ձեռնափայտով հարվածել Թեհլերյանի գլխին: Ականատեսներն ասում են, որ վերքերը ծանր են եղել…
— Այն, ինչ պատմում ես, դրա մասին լսել էի: Բայց հիմա ինձ ուրիշ բան է մտահոգում: Ուզում եմ հասկանալ, թե ինչու՞ դու այդ բանը պատմեցիր:
— Դե, փաստ է, ինչու՞ չասել:
— Փաստը փաստ է: Բայց դա ճիշտ այնպիսի փաստ է, ինչպես եթե ես ասեմ, որ քո երկու ատամները փչացած են: Միայն թե դու այդ մասին չես պատմի, չէ՞: Իսկ եթե մեկնումեկն ասի՝ կչարանաս, կսրտնեղես: Ուրեմն ինչու՞ պատմեցիր Թեհլերյանի մասին: Գիտես, որ մարդիկ սիրում ու մեծարում են նրան: Գիտես, որ քո ասած դրվագները ոչինչ չեն փոխում. Թեհլերյանն էլի Թեհլերյան է մնալու: Ուրեմն ինչու՞ ասացիր: Նեղվե՞լ ես այդ սիրուց: Համբավի վրա ստվեր նետելը հաճու՞յք է պատճառում…
Տհաճ զրույց էր: Սակայն անպտուղ զրույց: Անհնար է նմաններին համոզել, որ փաստը, ճշմարտությունը, խոսքի իրավունքը հրազենի տեսակներ չեն, որով մարդ են ոչնչացնում: Թվում է՝ անկարելի է կասեցնել նրանց ավերածու կիրքը, որով սնվում է եռանդն ու սողոսկում է խորին շերտերը ջանադիր խլուրդի համառությամբ: Հազարավոր էջերի մեջ կփնտրտեն, կգտնեն ու դուրս կքաշեն մի ճմրթված խզբզանք և դրոշակ դարձրած կսկսեն ծածանել. «Խնդրեմ, ասում էի, չէ՞, որ սուրբ չէ»:
Դե իհարկե, սուրբ չէ, բայց չարիք էլ չէ, ինչպես այս սուտ դրոշակակիրը, ինչպես ճշմարտության այդ ճղճիմ պաշտպանը և ազատ խոսքի այն դավանիչը, որի համար ազատը նույնանում է անախորժի հետ:
Ասպետության ժամանակներում վիրավորանքի ու զրպարտանքի համար մենամարտի էին կանչում: Ու կռիվ էին տալիս: Ու մեռնում էին: Բայց ոչ թե կյանքն էր անարժեք, այլ պատիվն էր արժեքավոր:

* * *
Սրանք գնում են, գալիս են մյուսները՝ իբրև թե ավելի նրբանկատ և հանդուրժող: Բայց եկողներն էլ մի ուրիշ քմայք ունեն. նրանց համար չկան հեղինակություններ: Ասում են, թե ղեկավարվում են սեփական ճաշակով, որովհետև ճաշակ ասվածի կասկածելի ծխածածկույթի տակ հեշտ է մերժել բոլորին՝ հերոսներին, դասականներին, ազգային գործիչներին՝ անհիշելի ժամանակներից մինչև մեր օրերը: Եվ նրանցից ոչ մեկը սրանց սրտով չէ:
«Ես այսինչին չեմ սիրում»,- աչքերիդ մեջ կնայի ու կասի ճաշակավորը՝ իբրև բարձրագույն վճիռ: Է, հետո՞: Քո սիրելն այդ ե՞րբ դարձավ չափորոշիչ գործոն: Ինչո՞վ վաստակեցիր դրա իրավունքը: Կամ ի՞նչ արժե քո ինքնաբավ, հավակնոտ չսիրելն այն հռչակի համեմատ, որ բերել է այսինչը հարյուրամյակների միջով, իր աշխատանքի, իր մտքի, իր պայքարի ու դավանանքի գնով:
Եվ թվում է, թե պիտի հաղթի նա՝ արժանավորը, քանի որ դա է ազնիվ ելքը: Սակայն պարտվում է: Պարտվում է, որովհետև միջակությունը վերջապես ազդեցության լծակ է գտել լավագույնների վրա գործադրելու ու գրոհի է անցել ամբողջ ճակատով. «Համահավասարեցումն իբրև արդարություն. ոչնչացնենք ծառերը, որ թփուտներն իրենց լավ զգան»:
Կսղոցվեն ծառերը, կմնան թփուտները և դրանք էլ կչորանան, որովհետև ծառերն էին նրանց պաշտպանիչ տանիքը ու մեկի բացասման մեջ չէ մյուսի գոյության հավաստումը: Ասա, կրկնիր, համոզիր, փաստարկներ բեր, ապացուցիր, որ ոչնչացնելով ինչ-որ մեկին ոչնչացնում ես նաև ինքդ քեզ: Ոչ ոք չի հավատա դրան:

* * *
Ժամանակին մի ապաշնորհ պոետ կար, անունը Պատվական: Իրեն չգնահատված հանճար էր համարում: Գրվածքները տարել էր Պարույր Սևակի մոտ, սա կարդացել ու ասել էր. «Պատվական, թղթերդ լավ կպչան կլինեն թոնրի համար»: Նեղվել էր, ամենուր բողոքում էր, թե իրեն նախանձում են:
Բայց բախտը մի անգամ իսկապես ժպտաց Պատվականին: Վիճակախաղով այն ժամանակների համար շատ մեծ գումար շահեց: Կարծես ճակատագիրն էլ իր հերթին էր հուշում, թե՝ թող գրելը, փողը վերցրու, տուն ու տեղ դիր, կյանքդ կազմակերպիր: Միայն թե Պատվականը այլ հովերով էր ապրում: Ու նա ամբողջ գումարը տվեց մի քանդակագործի ու սեփական արձանը պատվիրեց:
Երբ քանդակը պատրաստ էր, որոշեց բացումը նշանավորել ճոխ խնջույքով: Հավաքվեցին մարդիկ, շնորհավորեցին, խմեցին և այդ իրարանցման մեջ մեկն անզգուշորեն կպավ արձանին: Քանդակը վայր ընկավ ու փշրվեց՝ բեկորների վերածելով Պատվականի փողերը, երազանքներն ու փառասիրությունը: Որովհետև ամենահեշտ բանը ոչնչացնելն է:
Բոլոր առումներով:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

hovik charkhchyan Հովիկ Չարխչյան

ԳՆԱՄ ԱՐԱԳԻԼ ՀԱՇՎԵԼՈՒ

3 Jun

Այս շարադրանքն ինձ արագիլները հուշեցին:
Ուժեղ քամին պոկել, ցած էր բերել արագիլի բույնը: Մարդիկ տներից դուրս էին թափվել, նայում էին մոլորված թևավորների զույգին, ուզում էին ինչ-որ բանով օգնել, բայց այդ պահին տեղ հասան փրկարարներն ու գործն իրենց ձեռքը վերցրին: Աստիճանը վերև ձգվեց, համազգեստ հագած տղան մագլցեց մինչև սյունի կատարը, իսկ ներքևում սկսեց եռուզեռը: Մեկը տնից տախտակներ ու մուրճ բերեց, մյուսը վազեց մեխերի ետևից, կանայք հին բարձեր տվեցին, որ միջի փետուրները հանեն, երեխաներն առվի եզրից ցախ ու շիվ հավաքեցին, մինչև որ բույնը շյուղ առ շյուղ հյուսվեց, տեսքի եկավ ու դարձավ առաջվանը:
Հետո մի ամբողջ փողոց իր հոգսն ու ցավը մոռացած՝ հավաքվել էր էլեկտրասյան շուրջն ու սպասում էր արագիլների գալուն: Երբ վերջապես նրանցից առաջինը զգուշավոր թևաբախումով նախ՝ պտույտներ տվեց և հետո իջավ նոր բնի մեջ, հավաքվածները խորը շունչ քաշեցին, իսկ մեկն ամփոփեց բոլորի մտածմունքը. «Սրանք էլ են շնչավոր, ապրելու իրավունք ունեն»:
Օրեր անց մարդաշատ մի վայրում հիշեցի ու պատմեցի արագիլների դեպքը: Ներկաներից մեկը լսեց ու ասաց. «Բան եք գտել անելու: Հիմա դրա ժամանա՞կն է»: Մարդը երևի ուզում էր ասել, թե կան դրանից ավելի կարևոր գործեր, թե միայն պարապ մարդիկ իրենց թանկ ժամանակը կվատնեն թռչնաբույն տեղադրելով և, ընդհանրապես, այս կյանքում ամեն ինչ ունի հերթականություն: Սկզբում կարևորներն են, հետո գալիս են անկարևորները:
Առաջին դեպքը չէր, որ նման կարծիք էի լսում: Ընդհանրապես քիչ չեն նրանք, ովքեր միշտ գիտեն, թե երբ ինչ է պետք անել և երբ ինչ պետք չէ անել: Դրանք այն մարդիկ են, ովքեր առաջնորդվում են ստորադասման հատուկ աստիճանակարգով, նրանց համար սկզբունքային կարևորություն ունի «հիմա»-ի ու «հետո»-ի հստակ տարանջատման պայմանը, իսկ եթե հանդգնել ես խախտել ժամանակային պայմանականությունները, եթե դու դեռ այնքան հասուն չես գտնվել հասկանալու, որ ամեն բան իր նախանշված ժամանակն ունի, այդ դեպքում դու ոչ միայն սահմանափակ ընկալումներ ունես, այլև քո թեթևամիտ էգոիզմով վնասում ես հանրային շահը, որովհետև այդ շահն ամեն օր, ամեն վայրկյան ականջներիդ տակ կրկնելու է, թե ինչն է առաջնայինը և դու միշտ մնալու ես լուսանցքում, եթե շփոթել ես հիմնականի ու անէականի տեղերը:
Կարծում եք՝ սա ընդամենը կամակոր վերաբերմու՞նք է, որ կարելի է քամահրել ու առաջ անցնել: Ցավոք, դա վաղուց արդեն արմատացած մտայնություն է, մի ամբողջ սերնդի արյան բաղադրությունը, նրա մղումների զսպաշապիկն ու համակերպումների օրենսգիրքը: Չե՞ք հավատում: Այդ դեպքում մի պահ կանգ առեք ու ետ նայեք: Ի՞նչ եք տեսնում ձեր թիկունքում: Չէ՞ որ այնտեղ նույն այդ վերապահումների հսկայական շղթան է՝ իր բազում հանգույցներով ու ոլորումներով: Չէ՞ որ երեկվա մեջ գրեթե ոչինչ չեղավ մեր ուզածի պես: Մեզ միշտ սաստեցին. «Ոչ հիմա, այժմ դրա ժամանակը չէ», և մենք հնազանդվեցինք, որ սեփական ցանկությամբ չխախտենք մեկ ուրիշի ցանկության ընթացքը, հանկարծ մեր կամքից անկախ խոչընդոտ չդառնանք և չպահանջենք ավելին, քան սահմանված ու վիճակված էր մեզ համար: Ասացին՝ հիմա պատերազմ է՝ չի կարելի, հիմա ճգնաժամ է՝ չի կարելի, անցումային շրջան է՝ չի կարելի, ձմեռ է՝ չի կարելի, հետո ամառ կլինի՝ դարձյալ չի կարելի: Եվ ընդհանրապես, չի կարելի ապրել այնպես, ինչպես ինքդ ես ուզում, որովհետև քեզնից զորեղ մի բան էլ կա՝ հանգամանքը, ու քեզ արտոնված չէ լինել նրանից կարևոր…
Եվ ահա այն օրը, երբ այդ գիտակից մարդը ցավակցող-կշտամբող հայացքով նայեց ինձ ու հարցրեց. «Հիմա դրա ժամանա՞կն է», ես չցանկացա անպատասխան թողնել նրան: Ու այդ պահին վերստին ինձ օգնության եկավ պատմությունն արագիլների մասին: Այո, հենց արագիլների մասին, միայն թե սա արդեն ուրիշ պատմություն էր, մի բան, որ կարդացել էի հին մամուլի տրցակները թերթելիս:
… 1944 թվականի գարուն: Պատերազմ: Հայաստան: Մարդիկ ապրում են տագնապների, կորուստների, թշվառության, քաղցի ճիրաններում: Թերթերի էջերը լի են ռազմաճակատից եկող հաղորդումներով: Կարծես թե ուրիշ ոչինչ չի կարող դրանից առավել էական ու կարևոր լինել: Եվ հանկարծ այդ հաղորդումների շարքում մի փոքրիկ լուր անմիջապես ուշադրություն է գրավում: Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի աշխատակիցները տեղեկացնում են, որ Արարատյան դաշտում կատարվել է արագիլների հաշվառում և նրանց պահպանությունը գտնվում է իրենց հսկողության ներքո: Ապա մեկ առ մեկ թվարկվում է, թե որ հանդամասում քանի արագիլ է իջել և որ գյուղում քանիսն են բնավորվել…
Արագիլնե՞ր: Սա ի՞նչ բան է: Շուրջբոլորը գոյության կռիվ է, ի՞նչ արագիլների մասին կարող է խոսք լինել: Եվ վերջապես ու՞մ են պետք այդ արագիլները, եթե մարդկային կյանքն այլևս ոչինչ չարժե, եթե համընդհանուր ցավը սրբում է իր ճանապարհին լուսավոր ու կենսատու ամեն ինչ և առաջին հերթին՝ ապրելու կիրքը, վաղվա մեջ հույս փնտրելու շարժունակ ջիղը… Իսկ մարդիկ գնացել էին նրանց հաշվելու՝ չխորհելով դրա մասին, կամ, ավելի ճիշտ, խորհելով, սակայն գտնելով ոչ այն պատասխանը, որ գտել են այսօր. «Հիմա դրա ժամանակ չէ»…
Ծնվեմ ծնվողի հետ, թաղվեմ թաղվողի հետ, ընկնեմ ու բարձրանամ սայթաքողի ու ոտքի կանգնողի հետ, որ դիտվեմ ներդաշնակ, համահունչ, միակամ: Իսկ ե՞րբ կարող եմ չլինել բոլորի պես, այսինքն պարզապես մի փոքր ապրեմ: Ոչ թե անհնազանդ, այլ ինքնուրույն: Ոչ թե հոսանքին հակառակ, այլ ինքս իմ հունով: Կարելի՞ է: Թույլ տալի՞ս եք:
Ձեր մատը փուշ մտնելիս իմ մատն էլ փուշ մի խրեք: Դրանից ձեր ցավը չի մեղմվի: Թողեք մատներս անվնաս մնան, որ կարողանամ ձեր փուշը հանել: Մի ասեք, թե խարխլում եմ ձեր միասնությունը, որովհետև այն, ինչ ասում եք, դեպի միօրինակություն տանող ուղենիշ է՝ համատեղ լինելու անվան տակ: Իսկ միասնությունը միանման լինելը չէ, զգացմունքի ու վարքի կոլեկտիվիզմը չէ. միասին ժպտում ենք, միասին արտասվում: Եթե ինչ-որ մեկի ծիծաղն ու լացը չեն գալիս, ի՞նչ եք անելու: Կարծիքը կփաթաթեք վզին և հետո կզարմանաք, թե ինչո՞ւ խեղդվեց:
Քարկոծեք ինձ, որովհետև ես ուզում եմ գնալ արագիլ հաշվելու: Սպառնացեք, բղավեք ականջիս տակ. «Հիմա դրա ժամանակը չէ», իսկ ես ձեզ կպատասխանեմ՝ միշտ ժամանակն է: Ամեն վայրկյան, ամեն ակնթարթ ժամանակն է անելու այն, ինչ անհրաժեշտ է, որ արվի:

* * *
… Քայլում էինք արահետով: Հնձած արտի դեղին-կանաչ հարթության մեջ երեք արագիլներ էին իջել: Ես մի շյուղ բռնած՝ ուզեցի պոկվել տատիս ձեռքից ու վազել նրանց մոտ: Տատս ետ պահեց.
— Ձեռք մի տուր: Արագիլը ղսմաթ է…
Այն երեք արագիլները ո՞ր կողմը գնացին:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

hovik Charkhchyan

Որտե՞ղ են թաղված Սարդարապատի հերոսները

28 May

Հայաստանի անկախացումից հետո ամեն տարի` մայիսի 28-ին, նշվում է Առաջին հանրապետության հիմնադրման օրը՝ Հանրապետության տոնը: Եթե մայիսյան հերոսամարտերում եւ հատկապես Սարդարապատում 1918-ին հայերը հաղթանակ չտանեին, ապա թուրքական զորքերն անարգել կմտնեին Էջմիածին եւ Երեւան: Այսօր մենք այցելում ենք Սարդարապատի հուշահամալիր, գլուխ ենք խոնարհում Հայաստանի վերջին հողակտորը իրենց արյան գնով պաշտպանած նահատակների հիշատակի առաջ: Սակայն մեզնից քչերն են տեղյակ, թե այդ հայորդիները որտեղ են թաղված. նրանց հուղարկավորման վայրերի մասին մեր պատկերացումները շատ աղոտ են: Հայաստանցիներն առ այսօր չգիտեն այն մյուս վայրերը, որտեղ կարող են այցելել, գլուխ խոնարհել հայ մարտիկների հիշատակի առաջ: Մինչդեռ արխիվային վավերագրերը տալիս են դրա պատասխանը: Պատմաբան Հարություն Թուրշյանը ուսումնասիրություն է կատարել եւ հստակեցրել այդ վայրերը: Այդ մասին տպագրվել է «Պատմա-բանասիրական հանդես» ամսագրում (1978թ., 2-րդ համար). «Մեծ էր Սարդարապատի տակ ընկածների թիվը։ Զոհված աշխարհազորայիններից շատերը թաղվեցին իրենց գյուղերում, դրսեցիներից զոհվածներին թաղեցին Գայանեի վանքի բակում (Խենթի գերեզմանի կողքին՝ եղբայրական գերեզմանի մեջ), բնիկ երեւանցիներին բերեցին Երեւան եւ թաղեցին ներկայիս Կոմիտասի անվան այգում»։ Թեմայի առնչությամբ «Ժողովուրդ»-ին բացառիկ տեղեկություններ է հայտնել գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը: Նրա խոսքով` գրող Դերենիկ Դեմիրճյանը, ով Թիֆլիսում էր բնակվում, այդ օրերին գործի բերումով եկել էր Երեւան եւ ակամա ականատեսն ու մասնակիցն էր դարձել մեր ժողովրդի հերոսական պայքարի: «Սարդարապատում զոհված հերոսների մի մասի հուղարկավորությունը տեղի ունեցավ հունիսյան մի օր, քաղաքի Մլեր գերեզմանատանը (ներկայիս Կոմիտասի անվան այգու տարածքում): Նրանք թաղվեցին մի վայրում` եղբայրական գերեզմանում, եւ հանգան նույն շիրմաթմբի տակ: Հավաքվել էր մեծ բազմություն: Շատերը հրաժեշտի ու գնահատանքի խոսքեր էին հնչեցնում: Եվ, ահա, հենց այդ պահին թափորի միջից դուրս է գալիս Դեմիրճյանը, մոտենում է թարմ շիրիմներին, գրպանից դուրս է բերում մի թուղթ եւ հուզված ձայնով սկսում է ընթերցել: Դա Սարդարապատի հերոսներին նվիրված առաջին բանաստեղծությունն էր: Հաջորդ օրը նրա չափածո հուզիչ խոսքը «Հայաստանի աշխատավոր» թերթի խմբագրատանը վերածում են թռուցիկի եւ փակցնում Երեւանի բոլոր փողոցներում: Ժամանակի ընթացքում այդ թերթիկները պոկվեցին ու անհետացան: Բարեբախտաբար, փրկվել է թռուցիկներից մեկը, որն այսօր էլ պահվում է Ե. Չարենցի անվան գրականության եւ արվեստի թանգարանում»,-նշեց գրականագետը: Նա մեզ տրամադրեց նաեւ Դեմիրճյանի` հրաշքով փրկված բանաստեղծությունը (աղբյուրը` Ե. Չարենցի անվան գրականության եւ արվեստի թանգարան, Դ. Դեմիրճյանի լրացուցիչ ֆոնդ, համար 48 ), որը ներկայացնում ենք ստորեւ:

13256363_1062868593794206_4887271793117983089_n

 
Այսօր, այս վեհ ուրախության և խոր սուգի հանդեսին,
Ո՜վ մարմարե նահատակներ, կանգնած ձեզ հետ միասին,
Ո վ խնկելի Սարդարապատ, Ղարաքլիսա, Աբարան,
Խոսեցնում եք իմ բերան։

Սակայն ինչպե՞ս խոսեմ ձեզ հետ` ցավի դողը իմ շուրթիս,
Ի՜մ, ապրողիս խղճի խայթով՝ մեռածներիդ հանդիման,
Ինչպե՞ս հնչեմ ձեր անունը՝ ամոթանքը ճակատիս,
Գովեմ ձեր բառն աննման։

Բայց և ինչպե՜ս լռեմ հիմա, ինչպե՜ս լռե իմ բերան՝
Վերհիշելով Սարդարապատ, Ղարաքլիսա, Աբարան.
Դուք գնացիք, սակայն ինչպե՞ս իմ լուռ հոգին այսուհետ
Չխոսի ձեր շուքի հետ:

Ահա տեսնում եմ ձեզ մահատեսիլ, խստադեմ,
Երր որ մահը մեռցնելու դուք գնացիք մահի դեմ,
Եվ դուք գտաք ձեր պտրածը—ձեզ համար՝ մա՛հ չարաթույն,
Հայրենիքին փրկությո՛ւն։

Եվ այլ ինչ բան պիտի սազեր հերոսական ձեր սրտին,
Բուն այդ կատակն օրհասական հանդեպ մահվան գոռ աստին.
Ո՞վ ավելի արհամարհեց, տեսավ մահը չըմեռած,
Եվ մեռնելիս չըդողաց։

Ահա այս վեհ ռազմադաշտում, որտեղ լսվեց մի մեծ օր
Ձեր ռազմական խրոխտ գոչը, վերջին գոչը փրկության՝
Մենք երկու տոն ունենք այսօր—մեկ ձեր տոնը «սգավոր,
Մեկ մեր սուգը խնդության»:

Ահա ուժգին որոտում է ժողովուրդը ամբոխված,
Ձեր խնկելի շուքերի հետ, ռազմադաշտում Հայրենի.
Ահա’ կարմիր դրոշակներ՝ ձեր արյունով կարմրած
Եվ արյունով բյուրերի։

Դուք հաղթեցիք, ով ընկածներ, մահվամբ զմահ կոխեցիք։
Դուք հաղթեցի՜ք, և չըթողիք ոչինչ էլի հաղթելու.
Մկրտվեցիք դուք մահի մեջ, մահվամբ դառաք գեղեցիկ,
Զեզ փա՜ռք հավետ, ալելո՜ւ:

Աննա Բաբաջանյան13323551_1062868380460894_8735069679331297437_o-600x257

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Map

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 4,919 other followers

%d bloggers like this: