Tag Archives: Հովիկ Չարխչյան

ՌՈԲԻՆԶՈՆԸ ԵՐՋԱՆԻԿ ՉԷՐ

19 Jun

Ամեն անգամ, երբ գյուղ եմ գնում մերոնց տեսնելու, մայրս իսկույն հարցնում է.
— Դե պատմիր, ի՞նչ կա երևաններում: Էլի ցույցեր անու՞մ են… Էն նախարարին ինչի՞ հանեցին… Էն տղաներին ինչի՞ համար են դատում… Պատերազմի մասին ի՞նչ են խոսում…
Ու ես՝ քաղաքային թոհուբոհից մինչև կոկորդս կուշտ մարդս, որ գլխապատառ փախել եմ այդ աղմուկից՝ գյուղի երանավետ լռության մեջ մեկուսի հանգստություն գտնելու հույսով, մի քիչ զարմանքով, մի քիչ էլ նախանձով ասում եմ նրան.
— Այ մեր, ապրիր քո համար հանգիստ, քո հող ու ջրով, տուն ու տեղով, օրվա հոգսերով, քո թոռներով: Ի՞նչ գործ ունես էդ ամենի հետ…
Ու մայրս էլ հարցեր չի տալիս՝ ինձ հետ անհամաձայն: Սեղան է բացում՝ ձեռքի հետ պատմելով գյուղի անցուդարձից: Իսկ ես լսում եմ նրան ու ամեն անգամ մտքումս կրկնում եմ. «Ախ, երանի ձեր հոգսերն իմը լինեին»:
Բայց հոգսն ու մտատանջությունը փոխանակելի չեն, ինչպես որ փոփոխական են մեր ցանկությունների սահմանները, դրա համար էլ մտքի ու մարմնի դեգերումները միշտ չէ, որ ընտրում են միևնույն ուղղությունը: Մենք ապրում և ինքներս ենք ստեղծում դժվարակիր կյանքը՝ իր ամենայն արատներով հանդերձ և հանդուրժում ենք մեր չարաբաստիկ հոգեզավակին այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի լցվել համբերության բաժակը, քանի դեռ չեն սպառվել դիմակայման եռանդի վերջին պաշարները:
Եվ այնժամ առաջին միտքը, որ այցի է գալիս իբրև փրկչական ելք, սեփական անձի մեկուսացումն է: Գլուխն առնել ու գնալ, կորչել, մոլորվել, լինել շատ հեռու, դառնալ բացակա, չլսել, չիմանալ, շրջագծել հորիզոնն ինչպես մի խեցի, որի ներսում պիտի պատսպարվի կակղամորթի մեր մարմինը, տեղափոխվել մարդկանց աշխարհից դեպի մարդազերծ աշխարհը, որտեղ ներկան կդառնա բացակա, որտեղ չեն պղտորվելու միտք, հոգի արյուն…
Հանապազօր կյանքից հոգնած, ձանձրացած, ուժահատ ու դժկամ ո՞ր մեկս գոնե մեկ անգամ չենք երազել ընկնել մի անմարդաբնակ կղզի և ապրել այնտեղ խելացնոր աշխարհից կտրված, իբրև նոր օրերի Ռոբինզոն: Օվկիանոսի ջրերը կսրբեին բոլոր կապող թելերը, ձայները, հետքերը և կլիներ միայն կղզին, որտեղ չկան պայմանականություններ, չկան խաղարկվելիք դերեր, ներկրվող տագնապներ, արտանետվող խռովքներ: Մեր կղզին մեզ կտար երանության գերագույն դրսևորումը՝ մարմնի և հույզերի սանձարձակ ինքնավարությունը:
Ազատ կլիներ Ռոբինզոնը: Բայց երջանի՞կ կլիներ Ռոբինզոնը: Որովհետև մի օր իր կղզու ամայի ափերին նստած միայնակ Ռոբինզոնը պիտի հասկանար, որ ինքն ունի այն, ինչ երազում էր, սակայն չունի ամենակարևորը՝ երազանքի նպատակը: Եվ դատարկ ափի ավազի վրա ներանձնացած Ռոբինզոնը պիտի կռահեր, որ նույնիսկ անրջային կյանքը ոչինչ չարժե առանց իմաստի և իմաստն է, որ ապրելը դարձնում է ապրեցնող: Ու կղզու ափամերձ ավազների վրա վաղանցուկ հետքեր թողնող Ռոբինզոնը վաղ թե ուշ պիտի խոստովաներ, որ մարդու կյանքը խորհուրդ ունի միայն այն ժամանակ, երբ կան մյուսները: Միայնակ մարդն անմարդաբնակ կղզի է՝ անմարդաբնակ կղզու վրա և ոչ ոք չի գնում այնտեղ ապրելու:

* * *
… Մայրս նստել է կողքիս, ոչինչ չի հարցնում և ես սիրում եմ նրա անհամաձայն լռությունը: Ես սիրում եմ իմ մոր մտախոհումները, որ իր գյուղական ինքնամփոփ կենցաղի մեջ ականջ է դնում քաղաքի եռուզեռին: Իմ խուսափանքով հանդերձ ես ուզում եմ նրան հեռու պահել կողմնակի ցնցումների արձագանքից՝ տարածության ու անգիտության մտացածին ցանկապատ կապելով և հուսադրելով ինձ, թե տարօրինակ ոչինչ չկա, երբ մարդն անմասնակից է բոլոր տարուբերումներին և նրա կամքն է մնալու ինքն իր հետ՝ սեփական կյանքն իր պատկերացմամբ ապրելու իրավունքով:
Ես նույնիսկ հարմար արդարացումներ եմ գտնում ինձ համար, սկսում եմ հավատալ այն պնդմանը, որ «Դոն Կիխոտը» կարելի էր միայն բանտում գրել, ես փորձում եմ հասկանալ Գոգենին, որ Փարիզը փոխեց Հայիթիի հետ, ես նախանձում եմ Սելինջերի ինքնամեկուսացմանը, որտեղ միտքն արգասաբեր էր: Ես այս բոլորը խրախուսում ու ըմբռնում եմ մինչև այն սահմանը, երբ վրա է հասնում մեկ այլ իրողություն խոստովանելու պահը: Ու ես ինքնակամ-պարտադրական համաձայնությունս եմ տալիս մեկ այլ մտքի՝ նրան, որ թե Սերվանտեսի վեպը, թե Գոգենի կտավները, թե Սելինջերի մտքի արգասիքը հասցեագրված էին մարդկանց և երբեք լույս աշխարհ չէին գա, եթե չլինեին մյուսները՝ նրանք, ովքեր բաժանարար պատնեշից այն կողմ էին:
Երեկոյան ես հրաժեշտ կտամ մերոնց, որ վերադառնամ չմեկուսացված մարդկանց երկիրը, հազար-հազար կղզիներով այն աշխարհը, որտեղ անթիվ ռոբինզոններ են ապրում, որտեղ ամեն ոք փակվում է իր չորս պատերի մեջ, երկփեղկվում է սեփական մաշկում, բայց լուսաբացի հետ նրանք լքում են իրենց առանձնարանը, որ նավարկեն ժամանակի ջրերի միջով դեպի մյուսները, լողան ընդառաջ հարակից հոգսերին, մերձակա հույզերին, առընթեր խութերին և ճոճվեն այն ալիքների վրա, որոնք նաև մյուսներին են շարժման մեջ դնում: Միայն այդպես կարող են ապրել մարդիկ: Ուրիշ կյանք չի լինում:

* * *
Հիմա չեմ հիշում՝ այս պատմությունը երբ և ումից եմ լսել, բայց կա այսպիսի մի մոռացված լեգենդ և այդ լեգենդում ասվում է, թե եղել է ժամանակ, երբ մարդիկ իմացել են իրենց մահվան օրը:
Այդ տարօրինակ ժամանակներում մի մարդ իր պարտեզի շուրջը ցանկապատ էր կապում: Խփում էր ցից ցցի ետևից, բայց իր գործն անում էր անտարբեր ու անեռանդ, և ոչինչ չէր ստացվում: Հանկարծ մի անցորդ է մոտենում նրան, նայում է փայտերին ու հարցնում է.
— Եղբայր, ցանկապատդ ինչու՞ է այսքան վատը:
— Դե գիտե՞ս, ինձ ընդամենը երեք օրվա կյանք է մնացել ապրելու, այնպես որ այսքանն էլ հերիք է:
— Իսկ դու չե՞ս ուզում պատրաստել այնպես, որ քեզնից հետո ապրողները օգտվեն դրանից:
— Էհ,- ձեռքը թափ է տալիս մարդն ու շարունակում ցցերը շարել:
Այս հանդիպումից անցնում է երեք օր, բայց նա չի մեռնում: Անցնում է մեկ ամիս, մեկ տարի, երեք տարի, իսկ նա դեռ ապրում էր: Մարդն արդեն առաջվա պես չգիտեր իր մահվան օրը: Եվ այդ ժամանակ նա քանդում է հին ցանկապատն ու շինում է նորը՝ ամուր, ուղիղ, գեղեցիկ, որովհետև մտածում է, թե գուցե դեռ շատ երկար է ապրելու:
Եվ ապրում է: Իսկ այն անցորդը աստվածն էր: Նա որոշեց հետայդու մարդուց գաղտնի պահել իր վախճանի օրը, որպեսզի նա չմտածի միայն իր անձի մասին:
Հիմա մենք էլ, որ դեռ չգիտենք, թե ճակատագիրն ինչ է խոստանում վաղվա համար, վեր կենանք, գնանք մեր գործին և անենք այդ գործը ոչ թե հանուն նրա, որ վաղվա օրն անորոշ է, այլ հանուն այն բանի, որ որոշյալ աշխարհում մարդը նույնպես պիտի որոշյալ լինի: Որովհետև մենք կարող ենք լինել դժգոհ, կարող ենք լինել հուսահատված ու զայրացած, բայց ցանկապատը ուղիղ ու ամուր շինել պարտավոր ենք: Ցանկապատը մեղավոր չէ:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆՀովիկ Չարխչյան Hovik Charkhchyan

Սևակի անծանոթ բանաստեղծությունը

19 Jun

Հունիսի 17-ը բանաստեղծ Պարույր Սեւակի մահվան օրն է: Այս առիթով «Ժողովուրդ»-ը ընթերցողներին է ներկայացնում նրա անծանոթ բանաստեղծությունը, որը տրամադրել է գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը: Վերջինս մեզ հետ զրույցում, խոսելով այս ստեղծագործության մասին, նախ նշեց, որ ըստ ժամանակակիցների վկայությունների` Սեւակը միշտ խուսափել է գրել մանկական գործեր: Եվ երբ նրան հարցրել են, թե որն է դրա պատճառը, բանաստեղծը պատասխանել է, որ մանկական գրականությամբ զբաղվելը շատ լուրջ գործ է, եւ ինքը չի պատրաստվում «խաբել» երեխաներին` անելով մի բան, որն իրեն կոչումով տրված չէ: Եվ, այնուամենայնիվ, իր կյանքի վերջին տարիներին` 1969-70 թթ., Սեւակն, այսպես ասած, դեմ է գնում ինքն իրեն: Բանն այն է, որ այդ ժամանակ «Պիոներ» ամսագիրը սովորաբար դիմում էր նշանավոր գրողներին, խնդրում, որ մանկական ստեղծագործություններ հանձնեն խմբագրությանը: Ելնելով այն հանգամանքից, որ այդ տարիներին ամսագրի գրեթե բոլոր համարներում մեկը մյուսի ետեւից տպագրվել են Սեւակի մանկական բանաստեղծությունները, կարելի է ենթադրել, որ ամսագրին հաջողվել էր համոզել նաեւ բանաստեղծին: Դրանք հետագայում պետք է ամփոփվեին փոքրիկ գրքույկում` «Մեր ծանոթները» վերնագրով, որն, ի դեպ, լույս է տեսել Սեւակի մահվանից հաշված օրեր անց: Ու թեեւ գրողն ինքը գիրքը չտեսավ, դա չի նշանակում, որ նա դրա խմբագրման աշխատանքներին չէր մասնակցել: Ի վերջո, գիրքը կազմվում էր դեռեւս Սեւակի կենդանության օրոք: Եվ հետաքրքիր է, որ նրա անծանոթ այս բանաստեղծությունը տեղ չի գտել ժողովածուում ինչ-ինչ պատճառներով: Դրանք, ըստ գրականագետի, կարող են մի քանիսը լինել: Օրինակ` գրքույկը կարող էր ծավալային առումով սահմանափակ լինել, ու որոշ բանաստեղծություններ պարզապես դուրս մնային, կամ, հնարավոր է, այս գործը Սեւակին այնքան էլ դուր չի եկել, եւ նա այն համոզման է եղել, որ դա դեռ ենթակա է մշակման: Ամեն դեպքում, հաշվի առնելով, որ Սեւակը շատ քիչ մանկական ստեղծագործություններ ունի, այս բանաստեղծությունը, որը ներկայացնում ենք ստորեւ, կարելի է բավական արժեքավոր համարել:

ՎԱՐԴՆ ՈՒ ՄԱՆՈՒՇԱԿԸ

Վարդն ու Մանուշակը քույր- եղբայր են եղել,
Միշտ իրար հետ կռվել, միշտ իրար են նեղել,
Վարդը եղունգներով ճանկռտել է նրան,
Նա էլ պոկոտել է շեկ մազերը սրա:

Մայրը շատ է նրանց խելք ու խրատ տվել,
Նրանք էլ` էլ չենք անի` ասել են ու երդվել,
Ասել են, բայց հետո էլի կռիվ ու լաց,
Էլի ճանկռտած ձեռքեր, էլի կռիվ ու լաց:

Երբ չի օգնել նույնիսկ պաչելն ու ծեծելը,
Մայրիկը բարկացել է, մի օր անիծել է,
Որ իրար հետ անվերջ կռվող եղբայր ու քույր
Մեկը մեկից միշտ էլ կարոտ մնան կյանքում:

Ինչպես ասաց մայրը, եղավ հենց այդպես էլ,
Այդ օրվանից նրանք իրար էլ չեն տեսել,
Որովհետև արդեն իրենց ամբողջ կյանքում
Տարբեր ժամանակ են միշտ էլ նրանք ծաղկում:

Աննա Բանաջանյան13473707_1075482425866156_1671751765_n-600x401

ՊԵՏՐՈՍ ԴՈՒՐՅԱՆԻ ՀԵՏՄԱՀՈՒ «ՃԱՄՓՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆԸ»

12 Jun

1872 թվականին, 21 տարին դեռ չբոլորած, վախճանվեց բանաստեղծ Պետրոս Դուրյանը: Այդ անսպասելի ու ծանր կորստի պահին նրա ընկերները հանկարծ հիշեցին, որ տաղանդավոր երիտասարդը նույնիսկ լուսանկար չուներ: Շտապ կանչեցին նկարիչ Աբրահամ Սարգայանին, որ գոնե մահվան մահճում Դուրյանի դիմանկարը վրձներ: Բայց մահն այնպես էր աղավաղել Դուրյանի դեմքը, որ նկարիչը հրաժարվեց այդ փորձից: (Ավելի ուշ հիշողությամբ, հարազատների նմանությունը օգտագործելով պիտի ստեղծվեր պայմանական մի կերպար, որ Պետրոս Դուրյանի դիմանկարն էր համարվելու երկար տարիներ): Նրա մարմինը հողին հանձնեցին Կ.Պոլսի Սկյուտար թաղամասի հայկական գերեզմանատանը: Այսպես անցավ 85 տարի:

71609_518020394883268_1523132163_n
1957 թվականին թուրքական իշխանությունները հանկարծ որոշեցին, որ գերեզմանատան տարածքով պիտի նոր մայրուղի անցնի և դիմեցին բնակիչներին՝ իրենց հարազատների շիրիմները տեղափոխելու հորդորով: Շատերի հետ վտանգվել էր նաև Դուրյանի գերեզմանը: Պոլսո Հայոց պատրիարքարանը անմիջապես ստանձնեց բանաստեղծի վերաթաղման հոգսը: Այն օրերին պատրիարք Գարեգին արքեպիսկոպոս Խաչատուրյանի հանձնարարությամբ ու մասնակցությամբ Դուրյանի մասունքները հանվեցին ու տեղափոխվեցին շիրմատան խորքը:
Բայց այդ օրը տեղի ունեցավ ևս մի դեպք, որը հայտնի դարձավ տարիներ հետո: Պահպանվել է ականատես Կարպիս Տողրամաճյանի գրավոր վկայությունն այդ մասին, ուր մասնավորապես ասված է. «Ես` սրորագրյալս` Կարպիս Տողրամաճյան, Թուրքիո Հայոց պատրիարքարանին բարապանը եղած եմ 1950 թվականեն ի վեր: Կվկայեմ, որ ես անձամբ ներկա էի հանգուցյալ Գարեգին Ս. պատրիարքի կողքին 1957 թվականին, երբ Պետրոս Դուրյանի գերեզմանը կփորվեր անոր ոսկորները գերեզմանին ավելի ներսերը փոխադրելու համար, քանի որ հին գերեզմանին տեղը ընդարձակվելուն՝ ճամփու պիտի հատկացվեր: Ես անձամբ տուփի մը մեջ բերի գանգին ոսկորները նախ` դպրեվանք, ուր մնաց քանի մը ամիսներ և ապա փոխադրեցինք պատրիարքարան, ուր կման մինչև այսօր»:850
Նույնատիպ մի վկայություն էլ թողել է գերեզմանափորը՝ Միհրան Ակտաղը, և նրա գրությունն այսօր պահվում է Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի արխիվում: 1967 թ. սեպտեմբերին նա հաստատում էր, որ հենց ինքն է դուրս բերել Դուրյանի փշրված գանգը և հանձնել հայ հոգևորականներին:
Թե որն էր պատրիարքի մտադրությունն՝ այնքան էլ հստակ չէր: Ամեն դեպքում, բանաստեղծի գանգը նրա մոտ պահվում էր կիսածածուկ և միայն եզակի, վստահելի մարդկանց էր նա արժանացնում այն տեսնելու պատվին: Վերջինիս մահից հետո Դուրյանի մասունքների պահպանությունն անցնում է Շնորհք արքեպիսկոպոս Գալուստյանին: Նորընտիր պատրիարքն այդ օրերին հարկ է համարում մի հավաստագիր գրել, որտեղ ասվում էր. «Հանգուցյալ Պատրիարքը ինձի ցույց տված է Պետրոս Դուրյանի գանգին ոսկորները և ըսած է, որ զանոնք հանել տված է Դուրյանի գերեզմանեն 1957 թվականին, երբ Սկյուտարի Պաղլար- Պաշըի մաս մը կհատկացվեր հարակից ճամփուն… Մեր պատրիարք ընտրվելեն ասդին մեծ բանաստեղծին այս պատվական նշխարքը կմնա մեր հոգածության ներքո»:
Հանգուցալուծումը վրա հասավ 1969 թվականին: Օգտագործելով Էջմիածին մեկնելու անհրաժեշտությունը, պատրիարքը որոշում է Դուրյանի գանգն իր հետ տանել Հայաստան: Նա կարծում էր, որ բանաստեղծի աճյունի մյուս մասի հանգրվանը պիտի հայրենքը դառնա, իսկ նրա պոեզիայի սիրահարների համար այդ երկրորդ շիրմատեղը պիտի լինի ուխտատեղի: Պատմում են, թե ավելորդ անախորժություններից խուսափելու համար զգուշավոր պատրիարքը գանգը թաքցրել էր իր սքեմի տակ և այդպես անցել սահմանը:duryan_04
Շնորհք արքեպիսկոպոսը բանաստեղծի գանգը հանձնում է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինին՝ ի տնօրինություն: Սակայն կաթողիկոսը ոչ միայն չի շտապում կազմակերպել դրա վերաթաղումը, այլև իր հերթին այն տալիս է Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանին: Բանն այն է, որ Վեհափառը մեկ այլ մտադրություն ու ցանկություն էլ ուներ: Նա ուզում էր մասնագետների օգնությամբ, գանգաբանական սկզբունքներով վերականգնել Դուրյանի իրական դեմքը, ինչից հետո արդեն կորոշվեր գանգի ճակատագիրը:
Այդ տարիներին մեծ համբավ ու հեղինակություն էր վայելում մարդաբանության լաբորատորիայի հիմնադիր, գանգաբան Անդրանիկ Ճաղարյանը, ով պլաստիկ անատոմիայի նորագույն մեթոդների գործադրմամբ կարողանում էր գանգի բեկորների հիման վրա վերարտադրել դեմքի եռաչափ պատկերը: Հենց նրա օգնությանն էլ ապավինել էր Վազգեն Առաջինը՝ Դուրյանի գանգն ի պահ հանձնելով թանգարանին: Եվ թանգարանի աշխատակիցները չհապաղեցին:
Ճաղարյանը հետագայում այդ նշանավոր պահը շատ անգամ պիտի մտաբերեր, և ոչ առանց հուզմունքի. «1970 թվականի մայիսն էր… Թանգարանի տնօրեն, արվեստի վաստակավոր գործիչ Ս. Մելիքսեթյանը գուրգուրոտ հոգածությամբ ինձ հանձնեց փայտյա մի փոքրիկ տուփ, որի մեջ ամփոփված էին խունացած ոսկորներ և մի բուռ հող. «Պետրոս Դուրյանի գանգի բեկորներն են, փորձենք վերականգնել բանաստեղծի դեմքը»: Վերականգնել Դուրյանի դեմքը…Ընդունե՞լ առաջարկը, թե՞ մերժել: Իմ գիտական կյանքում հուզումներ շատ եմ ունեցել, բայց խոստովանում եմ, որ այն, ինչ համակեց ինձ այդ պահին, անկարելի է բառերով արտահայտել: Ոչ, դա ուրախության կամ հպարտության սոսկական զգացում չէր, դա գուցե ամենից առաջ վախ էր: Այո, ես վախենում էի Դուրյանից, նրա անկրկնելի հմայքից…»:71699_518020008216640_1752874978_n
Բայց գիտությունն ու էմոցիաները համատեղվել չեն սիրում, և մասնագետը գործի է անցնում: Պահպանվել է նույն տարվա մայիսի 19-ին կազմված արձանագրությունը գանգի ընդհանուր անատոմիա-մարդաբանական նկարագրական նշանների մասին: Այնտեղ մասնավորապես ասվում էր. «… Գանգը շատ վատ է պահպանված, փշրված բեկորներ, բացակայում են աջ այտային աղեղը, աջ այտոսկրի ճակատային ելունը, աջ կողմնաոսկրի մի մասը, ծոծրակոսկրի մի մասը, պահպանված է 20 ատամ, ձախ ճակատոսկրի վրա սուր գործիքից առաջացած ակոսավոր վնասվածք, որը թափանցում է ոսկորի սպունգանման շերտը, 2սմ երկարությամբ (հավանաբար դամբարանը փորելու ժամանակ բրիչի հարվածից փշրվել է գանգը)… Գանգը վերևից հնգանկյունանի (պենտագոնալ) ձևի , դեպի ծոծրակը լայնացող ձվի տեսքով, ճակատը բարձր, թմբերը` թույլ զարգացած, ունքամեջը հարթ, վերունքային աղեղները`միջին բարձրության, պտկաձև ելունները` միջակ, ձախ ելունի վրա` բազմաթիվ անցքեր, որոնք վկայում են, որ կենդանի ժամանակ Դուրյանն ունեցել է միջին ականջի բորբոքում` հավանաբար հյուծախտային ծագմամբ և բորբոքումը տարածվել է ոսկորի վերադիր հյուսվածքների մեջ…»:

77042_518022458216395_1263027382_n
Իսկ հետո մեկը մյուսին են հաջորդում մանրակրկիտ աշխատանքի երկարատև օրերը՝ լի տարատեսակ բարդություններով և նաև անսպասելի անակնկալներով: Օրինակ, ինչ-որ մի պահի հանկարծ պարզվում է, որ գանգակամարի ոսկրաբեկորների մեջ կան կտորներ, որոնք պատկանում էին տարիքն առած կնոջ: Շփոթված գիտնականն առաջին պահին չի հասկանում, թե բանն ինչ է: Եվ միայն հետո հաջողվում է ճշտել, որ Դուրյանի հարևանությամբ թաղված է եղել նրա մայրը և գերեզմանը տեղափոխելիս մոր գանգի ոսկորները խառնվել են որդու գանգի ոսկորներին:
Ի վերջո վրա է հասնում այնքան սպասված պահը: Ճաղարյանի աշխատասենյակում տեղադրված էր Պետրոս Դուրյանի կիսանդրին: Պրոֆեսորը համոզված էր. բանաստեղծը եղել է հենց այս դեմքով: Մնում էր, որ հանրությունը նույնպես ընդունեն նրան այնպիսին, ինչպիսին գիտությունն էր ծնունդ տվել՝ վերացականությունից հասնելով մինչև առարկայության:
Թե ինչեր տեղի ունեցան հետո, արդեն հանրահայտ փաստեր են: Հայաստանցիների մեծ մասը դրական գնահատեց բանաստեղծի դեմքի վերականգնումը, իր աշխատանքի մասին Անդրանիկ Ճաղարյանը մի ամբողջ գիտական աշխատություն գրեց, իսկ Դուրյանի մասունքները 2012 թվականին զմռսվեցին Պանթեոնի հուշապատի մեջ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ5931359.854cdefd.560

ԶՈՐԱՎԱՐԸ ՁԻՈՒՑ ՉԸՆԿԱՎ, ՆՐԱՆ ԳՑԵՑԻՆ

11 Jun

Գրողը տանի, ինչ հեշտ բան է ոչնչացնելը: Մի հարված, մի ցնցում, մի չարամիտ հպում, և փոշիանում է մարդկային մտքի ու ձեռքի տքնանքի արդյունքը, ավերակ է դառնում այն, ինչը դեռ երեկ թվում էր անսասան ու մշտակա: Եվ ոչ այն պատճառով, որ աշխարհում ամեն բան անցողիկ է, այլ նաև նրա համար, որ աշխարհի վարքը զերծ չէ ինքնափլուզումների հակումից՝ մի վայրի, անբացատրելի ջիղ, որի տատանումները ինքնախարազանման վերքեր են թողնում:
Բայց մենք, որ ոչ միայն դրա ականատեսն ու ականջալուրն ենք, այլև գիտենք զգալ ու ըմբռնել, ինչու՞ ենք տեսնում ավերումների փոշիները, ինչու՞ ենք լսում կործանումների դղիրդը, բայց չենք ուզում իմանալ ու ճանաչել աղետներից մեծագույնը՝ մարդու ոչնչացումը: Մարդու ոչնչացումը նվաստացման ճանապարհով: Մարդու ոչնչացումը` արժեզրկման գնով: Մարդու ոչնչացումը` վարկաբեկման մաղձով: Որովհետև ինչպես որ հենասյուներից զրկված կառույցն է ծնկի գալիս, այնպես էլ մարդն է փլուզվում, երբ նրան զրկում են իր պատվից, իր էությունից, իր վաստակից ու անցյալից…

* * *
Ծանր նախաբան ստացվեց, բայց ծանրությունը գրից չէ, այլ նստվածքից: Երկար ժամանակ է, որ ինձ հանգիստ չի տալիս այդ միտքը և երկար ժամանակ է, որ ես չունեմ սփոփանքի ոչ մի պատճառ: Փոխարենը գրեթե ամեն օր տեսնում եմ, թե ինչպես է աղտեղվում մարդը, արատավորվում նրա անունը, շահարկվում նրա անսատար կացությունը: Մարդը՝ և ծանոթ, և անծանոթ, մարդը, որին գիտեմ վաղուց, մարդը, որին դեռ չեմ ճանաչում, մարդը, որ այլևս չկա, բայց կա նրա հիշատակն ու գործը: Եվ նրանք բոլորը միասին այն իրավունքի պատանդներն են դարձել, որ կոչվում է սեփական կարծիք հայտնելու արտոնություն:
Ոչ բռնությամբ, ոչ ուժով, ոչ ֆիզիկական հաշվեհարդարով, այլ մեղմ, անխռով, ինչպես ածելին կխրվի քներակի մեջ կամ ինչպես թույնը կներծծվի մաշկի տակ, զրպարտվում ու պախարակվում են մարդիկ, և այդ ածելին մի քիչ ժողովրդավար է, և այդ թույնը ազատ խոսքի իրավունքով է օժտված, և սպանվում է մարդն ու նրա հիշատակը և զոհ է մատուցվում այն վեհագույն թողտվությանը, որի մոլեռանդ հավատաքննիչներն ենք դարձել… Ինչ երանություն է լինել ոչնչություն, բայց ունենալ սեփական կարծիք հայտնելու իրավունք: Ինչ գոհություն է տնօրինել ուրիշների վարկը ու զերծ մնալ հատուցման երկյուղից:
Տաղանդավոր երաժիշտը մի անգամ վրիպեց ու մատը չդրեց ճիշտ ստեղնի վրա: Եկեք կոտրենք ձեռքերը, այրենք դաշնամուրը:
Պարկեշտ ու համեստ անհատը մի անգամ թուլություն դրսևորեց ու ազատություն տվեց իր հույզերին: Եկեք քարկոծենք, սաստենք, առաքինության դասեր տանք սանձարձակին:
Հայտնի ու քաջ զորավարը, որ տասնյակ ճակատամարտեր էր շահել, մի անգամ սայթաքեց ու վայր ընկավ նժույգից: Եկեք ծաղրենք, պախարակենք, փառավորվենք նրա անկումով:
Բայց… Բայց զորավարը ձիուց չընկավ: Նրան գցեցին:
Դուք գցեցիք: Որովհետև, երբ դուք ստորին եք, թամբին նստածը ճնշում է ձեզ իր բարձրությունից: Իսկ երբ նա ներքևում է, արդեն հավասար եք դառնում, արդեն հանգիստ եք և նա անվնաս է ձեզ համար: Եվ չկա տարօրինակ ոչինչ, որովհետև փոքրերը ճնշվում են մեծերի ներկայությունից, թույլերը նախանձում են ուժեղներին, ձախողվածները չեն ներում հաջողակներին…

* * *
Զրուցում ենք: Ասում է.
— Սողոմոն Թեհլերյանին գիտե՞ս:
— Դա ի՞նչ հարց էր: Իհարկե, գիտեմ:
— Իսկ գիտե՞ս, որ իրականում Թալեաթին սպանելուն հաջորդող դեպքերը ճիշտ չեն ներկայացված:
— Չհասկացա, ի՞նչ ես ուզում ասել:
— Բանն այն է, որ կրակելուց հետո Թեհլերյանը ոչ թե դեպքի վայրում հանգիստ կանգնել ու սպասել է ոստիկաններին, այլ նրա վրա են հարձակվել կատաղած անցորդները և սկսել են դաժանաբար ծեծել: Ոստիկանները եկել են ավելի ուշ և փաստացի փրկել են վրիժառուին ամբոխի հաշվեհարդարից: Իսկ մի քանի օր անց նրա բանտախուց է այցելել Թաելաթի ազգականներից մեկը ու ներս մտնելուն պես սկսել է ձեռնափայտով հարվածել Թեհլերյանի գլխին: Ականատեսներն ասում են, որ վերքերը ծանր են եղել…
— Այն, ինչ պատմում ես, դրա մասին լսել էի: Բայց հիմա ինձ ուրիշ բան է մտահոգում: Ուզում եմ հասկանալ, թե ինչու՞ դու այդ բանը պատմեցիր:
— Դե, փաստ է, ինչու՞ չասել:
— Փաստը փաստ է: Բայց դա ճիշտ այնպիսի փաստ է, ինչպես եթե ես ասեմ, որ քո երկու ատամները փչացած են: Միայն թե դու այդ մասին չես պատմի, չէ՞: Իսկ եթե մեկնումեկն ասի՝ կչարանաս, կսրտնեղես: Ուրեմն ինչու՞ պատմեցիր Թեհլերյանի մասին: Գիտես, որ մարդիկ սիրում ու մեծարում են նրան: Գիտես, որ քո ասած դրվագները ոչինչ չեն փոխում. Թեհլերյանն էլի Թեհլերյան է մնալու: Ուրեմն ինչու՞ ասացիր: Նեղվե՞լ ես այդ սիրուց: Համբավի վրա ստվեր նետելը հաճու՞յք է պատճառում…
Տհաճ զրույց էր: Սակայն անպտուղ զրույց: Անհնար է նմաններին համոզել, որ փաստը, ճշմարտությունը, խոսքի իրավունքը հրազենի տեսակներ չեն, որով մարդ են ոչնչացնում: Թվում է՝ անկարելի է կասեցնել նրանց ավերածու կիրքը, որով սնվում է եռանդն ու սողոսկում է խորին շերտերը ջանադիր խլուրդի համառությամբ: Հազարավոր էջերի մեջ կփնտրտեն, կգտնեն ու դուրս կքաշեն մի ճմրթված խզբզանք և դրոշակ դարձրած կսկսեն ծածանել. «Խնդրեմ, ասում էի, չէ՞, որ սուրբ չէ»:
Դե իհարկե, սուրբ չէ, բայց չարիք էլ չէ, ինչպես այս սուտ դրոշակակիրը, ինչպես ճշմարտության այդ ճղճիմ պաշտպանը և ազատ խոսքի այն դավանիչը, որի համար ազատը նույնանում է անախորժի հետ:
Ասպետության ժամանակներում վիրավորանքի ու զրպարտանքի համար մենամարտի էին կանչում: Ու կռիվ էին տալիս: Ու մեռնում էին: Բայց ոչ թե կյանքն էր անարժեք, այլ պատիվն էր արժեքավոր:

* * *
Սրանք գնում են, գալիս են մյուսները՝ իբրև թե ավելի նրբանկատ և հանդուրժող: Բայց եկողներն էլ մի ուրիշ քմայք ունեն. նրանց համար չկան հեղինակություններ: Ասում են, թե ղեկավարվում են սեփական ճաշակով, որովհետև ճաշակ ասվածի կասկածելի ծխածածկույթի տակ հեշտ է մերժել բոլորին՝ հերոսներին, դասականներին, ազգային գործիչներին՝ անհիշելի ժամանակներից մինչև մեր օրերը: Եվ նրանցից ոչ մեկը սրանց սրտով չէ:
«Ես այսինչին չեմ սիրում»,- աչքերիդ մեջ կնայի ու կասի ճաշակավորը՝ իբրև բարձրագույն վճիռ: Է, հետո՞: Քո սիրելն այդ ե՞րբ դարձավ չափորոշիչ գործոն: Ինչո՞վ վաստակեցիր դրա իրավունքը: Կամ ի՞նչ արժե քո ինքնաբավ, հավակնոտ չսիրելն այն հռչակի համեմատ, որ բերել է այսինչը հարյուրամյակների միջով, իր աշխատանքի, իր մտքի, իր պայքարի ու դավանանքի գնով:
Եվ թվում է, թե պիտի հաղթի նա՝ արժանավորը, քանի որ դա է ազնիվ ելքը: Սակայն պարտվում է: Պարտվում է, որովհետև միջակությունը վերջապես ազդեցության լծակ է գտել լավագույնների վրա գործադրելու ու գրոհի է անցել ամբողջ ճակատով. «Համահավասարեցումն իբրև արդարություն. ոչնչացնենք ծառերը, որ թփուտներն իրենց լավ զգան»:
Կսղոցվեն ծառերը, կմնան թփուտները և դրանք էլ կչորանան, որովհետև ծառերն էին նրանց պաշտպանիչ տանիքը ու մեկի բացասման մեջ չէ մյուսի գոյության հավաստումը: Ասա, կրկնիր, համոզիր, փաստարկներ բեր, ապացուցիր, որ ոչնչացնելով ինչ-որ մեկին ոչնչացնում ես նաև ինքդ քեզ: Ոչ ոք չի հավատա դրան:

* * *
Ժամանակին մի ապաշնորհ պոետ կար, անունը Պատվական: Իրեն չգնահատված հանճար էր համարում: Գրվածքները տարել էր Պարույր Սևակի մոտ, սա կարդացել ու ասել էր. «Պատվական, թղթերդ լավ կպչան կլինեն թոնրի համար»: Նեղվել էր, ամենուր բողոքում էր, թե իրեն նախանձում են:
Բայց բախտը մի անգամ իսկապես ժպտաց Պատվականին: Վիճակախաղով այն ժամանակների համար շատ մեծ գումար շահեց: Կարծես ճակատագիրն էլ իր հերթին էր հուշում, թե՝ թող գրելը, փողը վերցրու, տուն ու տեղ դիր, կյանքդ կազմակերպիր: Միայն թե Պատվականը այլ հովերով էր ապրում: Ու նա ամբողջ գումարը տվեց մի քանդակագործի ու սեփական արձանը պատվիրեց:
Երբ քանդակը պատրաստ էր, որոշեց բացումը նշանավորել ճոխ խնջույքով: Հավաքվեցին մարդիկ, շնորհավորեցին, խմեցին և այդ իրարանցման մեջ մեկն անզգուշորեն կպավ արձանին: Քանդակը վայր ընկավ ու փշրվեց՝ բեկորների վերածելով Պատվականի փողերը, երազանքներն ու փառասիրությունը: Որովհետև ամենահեշտ բանը ոչնչացնելն է:
Բոլոր առումներով:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

hovik charkhchyan Հովիկ Չարխչյան

ԳՆԱՄ ԱՐԱԳԻԼ ՀԱՇՎԵԼՈՒ

3 Jun

Այս շարադրանքն ինձ արագիլները հուշեցին:
Ուժեղ քամին պոկել, ցած էր բերել արագիլի բույնը: Մարդիկ տներից դուրս էին թափվել, նայում էին մոլորված թևավորների զույգին, ուզում էին ինչ-որ բանով օգնել, բայց այդ պահին տեղ հասան փրկարարներն ու գործն իրենց ձեռքը վերցրին: Աստիճանը վերև ձգվեց, համազգեստ հագած տղան մագլցեց մինչև սյունի կատարը, իսկ ներքևում սկսեց եռուզեռը: Մեկը տնից տախտակներ ու մուրճ բերեց, մյուսը վազեց մեխերի ետևից, կանայք հին բարձեր տվեցին, որ միջի փետուրները հանեն, երեխաներն առվի եզրից ցախ ու շիվ հավաքեցին, մինչև որ բույնը շյուղ առ շյուղ հյուսվեց, տեսքի եկավ ու դարձավ առաջվանը:
Հետո մի ամբողջ փողոց իր հոգսն ու ցավը մոռացած՝ հավաքվել էր էլեկտրասյան շուրջն ու սպասում էր արագիլների գալուն: Երբ վերջապես նրանցից առաջինը զգուշավոր թևաբախումով նախ՝ պտույտներ տվեց և հետո իջավ նոր բնի մեջ, հավաքվածները խորը շունչ քաշեցին, իսկ մեկն ամփոփեց բոլորի մտածմունքը. «Սրանք էլ են շնչավոր, ապրելու իրավունք ունեն»:
Օրեր անց մարդաշատ մի վայրում հիշեցի ու պատմեցի արագիլների դեպքը: Ներկաներից մեկը լսեց ու ասաց. «Բան եք գտել անելու: Հիմա դրա ժամանա՞կն է»: Մարդը երևի ուզում էր ասել, թե կան դրանից ավելի կարևոր գործեր, թե միայն պարապ մարդիկ իրենց թանկ ժամանակը կվատնեն թռչնաբույն տեղադրելով և, ընդհանրապես, այս կյանքում ամեն ինչ ունի հերթականություն: Սկզբում կարևորներն են, հետո գալիս են անկարևորները:
Առաջին դեպքը չէր, որ նման կարծիք էի լսում: Ընդհանրապես քիչ չեն նրանք, ովքեր միշտ գիտեն, թե երբ ինչ է պետք անել և երբ ինչ պետք չէ անել: Դրանք այն մարդիկ են, ովքեր առաջնորդվում են ստորադասման հատուկ աստիճանակարգով, նրանց համար սկզբունքային կարևորություն ունի «հիմա»-ի ու «հետո»-ի հստակ տարանջատման պայմանը, իսկ եթե հանդգնել ես խախտել ժամանակային պայմանականությունները, եթե դու դեռ այնքան հասուն չես գտնվել հասկանալու, որ ամեն բան իր նախանշված ժամանակն ունի, այդ դեպքում դու ոչ միայն սահմանափակ ընկալումներ ունես, այլև քո թեթևամիտ էգոիզմով վնասում ես հանրային շահը, որովհետև այդ շահն ամեն օր, ամեն վայրկյան ականջներիդ տակ կրկնելու է, թե ինչն է առաջնայինը և դու միշտ մնալու ես լուսանցքում, եթե շփոթել ես հիմնականի ու անէականի տեղերը:
Կարծում եք՝ սա ընդամենը կամակոր վերաբերմու՞նք է, որ կարելի է քամահրել ու առաջ անցնել: Ցավոք, դա վաղուց արդեն արմատացած մտայնություն է, մի ամբողջ սերնդի արյան բաղադրությունը, նրա մղումների զսպաշապիկն ու համակերպումների օրենսգիրքը: Չե՞ք հավատում: Այդ դեպքում մի պահ կանգ առեք ու ետ նայեք: Ի՞նչ եք տեսնում ձեր թիկունքում: Չէ՞ որ այնտեղ նույն այդ վերապահումների հսկայական շղթան է՝ իր բազում հանգույցներով ու ոլորումներով: Չէ՞ որ երեկվա մեջ գրեթե ոչինչ չեղավ մեր ուզածի պես: Մեզ միշտ սաստեցին. «Ոչ հիմա, այժմ դրա ժամանակը չէ», և մենք հնազանդվեցինք, որ սեփական ցանկությամբ չխախտենք մեկ ուրիշի ցանկության ընթացքը, հանկարծ մեր կամքից անկախ խոչընդոտ չդառնանք և չպահանջենք ավելին, քան սահմանված ու վիճակված էր մեզ համար: Ասացին՝ հիմա պատերազմ է՝ չի կարելի, հիմա ճգնաժամ է՝ չի կարելի, անցումային շրջան է՝ չի կարելի, ձմեռ է՝ չի կարելի, հետո ամառ կլինի՝ դարձյալ չի կարելի: Եվ ընդհանրապես, չի կարելի ապրել այնպես, ինչպես ինքդ ես ուզում, որովհետև քեզնից զորեղ մի բան էլ կա՝ հանգամանքը, ու քեզ արտոնված չէ լինել նրանից կարևոր…
Եվ ահա այն օրը, երբ այդ գիտակից մարդը ցավակցող-կշտամբող հայացքով նայեց ինձ ու հարցրեց. «Հիմա դրա ժամանա՞կն է», ես չցանկացա անպատասխան թողնել նրան: Ու այդ պահին վերստին ինձ օգնության եկավ պատմությունն արագիլների մասին: Այո, հենց արագիլների մասին, միայն թե սա արդեն ուրիշ պատմություն էր, մի բան, որ կարդացել էի հին մամուլի տրցակները թերթելիս:
… 1944 թվականի գարուն: Պատերազմ: Հայաստան: Մարդիկ ապրում են տագնապների, կորուստների, թշվառության, քաղցի ճիրաններում: Թերթերի էջերը լի են ռազմաճակատից եկող հաղորդումներով: Կարծես թե ուրիշ ոչինչ չի կարող դրանից առավել էական ու կարևոր լինել: Եվ հանկարծ այդ հաղորդումների շարքում մի փոքրիկ լուր անմիջապես ուշադրություն է գրավում: Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի աշխատակիցները տեղեկացնում են, որ Արարատյան դաշտում կատարվել է արագիլների հաշվառում և նրանց պահպանությունը գտնվում է իրենց հսկողության ներքո: Ապա մեկ առ մեկ թվարկվում է, թե որ հանդամասում քանի արագիլ է իջել և որ գյուղում քանիսն են բնավորվել…
Արագիլնե՞ր: Սա ի՞նչ բան է: Շուրջբոլորը գոյության կռիվ է, ի՞նչ արագիլների մասին կարող է խոսք լինել: Եվ վերջապես ու՞մ են պետք այդ արագիլները, եթե մարդկային կյանքն այլևս ոչինչ չարժե, եթե համընդհանուր ցավը սրբում է իր ճանապարհին լուսավոր ու կենսատու ամեն ինչ և առաջին հերթին՝ ապրելու կիրքը, վաղվա մեջ հույս փնտրելու շարժունակ ջիղը… Իսկ մարդիկ գնացել էին նրանց հաշվելու՝ չխորհելով դրա մասին, կամ, ավելի ճիշտ, խորհելով, սակայն գտնելով ոչ այն պատասխանը, որ գտել են այսօր. «Հիմա դրա ժամանակ չէ»…
Ծնվեմ ծնվողի հետ, թաղվեմ թաղվողի հետ, ընկնեմ ու բարձրանամ սայթաքողի ու ոտքի կանգնողի հետ, որ դիտվեմ ներդաշնակ, համահունչ, միակամ: Իսկ ե՞րբ կարող եմ չլինել բոլորի պես, այսինքն պարզապես մի փոքր ապրեմ: Ոչ թե անհնազանդ, այլ ինքնուրույն: Ոչ թե հոսանքին հակառակ, այլ ինքս իմ հունով: Կարելի՞ է: Թույլ տալի՞ս եք:
Ձեր մատը փուշ մտնելիս իմ մատն էլ փուշ մի խրեք: Դրանից ձեր ցավը չի մեղմվի: Թողեք մատներս անվնաս մնան, որ կարողանամ ձեր փուշը հանել: Մի ասեք, թե խարխլում եմ ձեր միասնությունը, որովհետև այն, ինչ ասում եք, դեպի միօրինակություն տանող ուղենիշ է՝ համատեղ լինելու անվան տակ: Իսկ միասնությունը միանման լինելը չէ, զգացմունքի ու վարքի կոլեկտիվիզմը չէ. միասին ժպտում ենք, միասին արտասվում: Եթե ինչ-որ մեկի ծիծաղն ու լացը չեն գալիս, ի՞նչ եք անելու: Կարծիքը կփաթաթեք վզին և հետո կզարմանաք, թե ինչո՞ւ խեղդվեց:
Քարկոծեք ինձ, որովհետև ես ուզում եմ գնալ արագիլ հաշվելու: Սպառնացեք, բղավեք ականջիս տակ. «Հիմա դրա ժամանակը չէ», իսկ ես ձեզ կպատասխանեմ՝ միշտ ժամանակն է: Ամեն վայրկյան, ամեն ակնթարթ ժամանակն է անելու այն, ինչ անհրաժեշտ է, որ արվի:

* * *
… Քայլում էինք արահետով: Հնձած արտի դեղին-կանաչ հարթության մեջ երեք արագիլներ էին իջել: Ես մի շյուղ բռնած՝ ուզեցի պոկվել տատիս ձեռքից ու վազել նրանց մոտ: Տատս ետ պահեց.
— Ձեռք մի տուր: Արագիլը ղսմաթ է…
Այն երեք արագիլները ո՞ր կողմը գնացին:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

hovik Charkhchyan

Որտե՞ղ են թաղված Սարդարապատի հերոսները

28 May

Հայաստանի անկախացումից հետո ամեն տարի` մայիսի 28-ին, նշվում է Առաջին հանրապետության հիմնադրման օրը՝ Հանրապետության տոնը: Եթե մայիսյան հերոսամարտերում եւ հատկապես Սարդարապատում 1918-ին հայերը հաղթանակ չտանեին, ապա թուրքական զորքերն անարգել կմտնեին Էջմիածին եւ Երեւան: Այսօր մենք այցելում ենք Սարդարապատի հուշահամալիր, գլուխ ենք խոնարհում Հայաստանի վերջին հողակտորը իրենց արյան գնով պաշտպանած նահատակների հիշատակի առաջ: Սակայն մեզնից քչերն են տեղյակ, թե այդ հայորդիները որտեղ են թաղված. նրանց հուղարկավորման վայրերի մասին մեր պատկերացումները շատ աղոտ են: Հայաստանցիներն առ այսօր չգիտեն այն մյուս վայրերը, որտեղ կարող են այցելել, գլուխ խոնարհել հայ մարտիկների հիշատակի առաջ: Մինչդեռ արխիվային վավերագրերը տալիս են դրա պատասխանը: Պատմաբան Հարություն Թուրշյանը ուսումնասիրություն է կատարել եւ հստակեցրել այդ վայրերը: Այդ մասին տպագրվել է «Պատմա-բանասիրական հանդես» ամսագրում (1978թ., 2-րդ համար). «Մեծ էր Սարդարապատի տակ ընկածների թիվը։ Զոհված աշխարհազորայիններից շատերը թաղվեցին իրենց գյուղերում, դրսեցիներից զոհվածներին թաղեցին Գայանեի վանքի բակում (Խենթի գերեզմանի կողքին՝ եղբայրական գերեզմանի մեջ), բնիկ երեւանցիներին բերեցին Երեւան եւ թաղեցին ներկայիս Կոմիտասի անվան այգում»։ Թեմայի առնչությամբ «Ժողովուրդ»-ին բացառիկ տեղեկություններ է հայտնել գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը: Նրա խոսքով` գրող Դերենիկ Դեմիրճյանը, ով Թիֆլիսում էր բնակվում, այդ օրերին գործի բերումով եկել էր Երեւան եւ ակամա ականատեսն ու մասնակիցն էր դարձել մեր ժողովրդի հերոսական պայքարի: «Սարդարապատում զոհված հերոսների մի մասի հուղարկավորությունը տեղի ունեցավ հունիսյան մի օր, քաղաքի Մլեր գերեզմանատանը (ներկայիս Կոմիտասի անվան այգու տարածքում): Նրանք թաղվեցին մի վայրում` եղբայրական գերեզմանում, եւ հանգան նույն շիրմաթմբի տակ: Հավաքվել էր մեծ բազմություն: Շատերը հրաժեշտի ու գնահատանքի խոսքեր էին հնչեցնում: Եվ, ահա, հենց այդ պահին թափորի միջից դուրս է գալիս Դեմիրճյանը, մոտենում է թարմ շիրիմներին, գրպանից դուրս է բերում մի թուղթ եւ հուզված ձայնով սկսում է ընթերցել: Դա Սարդարապատի հերոսներին նվիրված առաջին բանաստեղծությունն էր: Հաջորդ օրը նրա չափածո հուզիչ խոսքը «Հայաստանի աշխատավոր» թերթի խմբագրատանը վերածում են թռուցիկի եւ փակցնում Երեւանի բոլոր փողոցներում: Ժամանակի ընթացքում այդ թերթիկները պոկվեցին ու անհետացան: Բարեբախտաբար, փրկվել է թռուցիկներից մեկը, որն այսօր էլ պահվում է Ե. Չարենցի անվան գրականության եւ արվեստի թանգարանում»,-նշեց գրականագետը: Նա մեզ տրամադրեց նաեւ Դեմիրճյանի` հրաշքով փրկված բանաստեղծությունը (աղբյուրը` Ե. Չարենցի անվան գրականության եւ արվեստի թանգարան, Դ. Դեմիրճյանի լրացուցիչ ֆոնդ, համար 48 ), որը ներկայացնում ենք ստորեւ:

13256363_1062868593794206_4887271793117983089_n

 
Այսօր, այս վեհ ուրախության և խոր սուգի հանդեսին,
Ո՜վ մարմարե նահատակներ, կանգնած ձեզ հետ միասին,
Ո վ խնկելի Սարդարապատ, Ղարաքլիսա, Աբարան,
Խոսեցնում եք իմ բերան։

Սակայն ինչպե՞ս խոսեմ ձեզ հետ` ցավի դողը իմ շուրթիս,
Ի՜մ, ապրողիս խղճի խայթով՝ մեռածներիդ հանդիման,
Ինչպե՞ս հնչեմ ձեր անունը՝ ամոթանքը ճակատիս,
Գովեմ ձեր բառն աննման։

Բայց և ինչպե՜ս լռեմ հիմա, ինչպե՜ս լռե իմ բերան՝
Վերհիշելով Սարդարապատ, Ղարաքլիսա, Աբարան.
Դուք գնացիք, սակայն ինչպե՞ս իմ լուռ հոգին այսուհետ
Չխոսի ձեր շուքի հետ:

Ահա տեսնում եմ ձեզ մահատեսիլ, խստադեմ,
Երր որ մահը մեռցնելու դուք գնացիք մահի դեմ,
Եվ դուք գտաք ձեր պտրածը—ձեզ համար՝ մա՛հ չարաթույն,
Հայրենիքին փրկությո՛ւն։

Եվ այլ ինչ բան պիտի սազեր հերոսական ձեր սրտին,
Բուն այդ կատակն օրհասական հանդեպ մահվան գոռ աստին.
Ո՞վ ավելի արհամարհեց, տեսավ մահը չըմեռած,
Եվ մեռնելիս չըդողաց։

Ահա այս վեհ ռազմադաշտում, որտեղ լսվեց մի մեծ օր
Ձեր ռազմական խրոխտ գոչը, վերջին գոչը փրկության՝
Մենք երկու տոն ունենք այսօր—մեկ ձեր տոնը «սգավոր,
Մեկ մեր սուգը խնդության»:

Ահա ուժգին որոտում է ժողովուրդը ամբոխված,
Ձեր խնկելի շուքերի հետ, ռազմադաշտում Հայրենի.
Ահա’ կարմիր դրոշակներ՝ ձեր արյունով կարմրած
Եվ արյունով բյուրերի։

Դուք հաղթեցիք, ով ընկածներ, մահվամբ զմահ կոխեցիք։
Դուք հաղթեցի՜ք, և չըթողիք ոչինչ էլի հաղթելու.
Մկրտվեցիք դուք մահի մեջ, մահվամբ դառաք գեղեցիկ,
Զեզ փա՜ռք հավետ, ալելո՜ւ:

Աննա Բաբաջանյան13323551_1062868380460894_8735069679331297437_o-600x257

ԵՂԾ ՈՂԲԵՐԳՈՒԹՅԱՆ

28 May

Իմ մանկության տարիներին Երևանում տոնական հրավառություններն իրականացվում էին թնդանոթային համազարկերով: Ռուս զինվորականները հրետանին բերում, կանգնեցնում էին մայրաքաղաքի գլխավոր հրապարակին հարող զբոսայգու տարածքում, իսկ ժողովուրդը ճիշտ ժամին հեղեղում էր ամբողջ հրապարակը: Գրեթե բոլորը հրավառություն դիտելու էին գալիս իրենց երեխաների հետ: Եվ երբ հնչում էր առաջին համազարկը, դրա որոտից շրջապատում ամեն բան ցնցվում ու դղրդում էր: Սարսափազդու թնդյունից տարածքը միանգամից լցվում էր հարյուրավոր վախեցած երեխաների ճիչերով ու լացի ձայներով: Հետո հանկարծ խավար երկինքը պատռվում  էր գունավոր հրթիռների լույսերից, և արտասվող փոքրիկների դեմքը վայրկենապես ողողվում էր զարմացական ժպիտներով: Դա մի աննկարագրելի տեսարան էր: Յուրաքանչյուր համազարկի հետ լացն ու ծիծաղը խառնվում էին իրար, և որքան էլ անկեղծ, անմիջական էր խնդությունը, միևնույն է, այն արդեն շաղախված էր շոշափելի տագնապով, մի երկյուղով, որը ոչ մի գնով չէր նվազելու, որքան էլ շքեղ լիներ գիշերային երկնքի հեքիաթը:

Անցած տարիների մեջ մոլորված այս տեսարանը ես վերհիշեցի օրերս, երբ մի տեղ նստել էի ընկերներիս հետ ու խոսում էինք ապրիլյան պատերազմի մասին: Հիշեցի այնպես հանկարծակի, որ առաջին պահին նույնիսկ տարօրինակ թվաց, թե ինչ ընդհանրություն կարող է լինել իմ հուշի և ներկա պատերազմի միջև: Բայց հետո, երբ կրկին դրվագ առ դրվագ փորձեցի վերապրել առաջին օրերի ծայրահեղ լարումը, իրար հաջորդող զգացական վայրիվերումները, դեպքերի ներգործությունը մարդկանց արարքների ու վարքի վրա, պարզ դարձավ երկու այլազան պատկերների ներքին աղերսը:

Մեր ընկալումների մեջ խորը նստվածք են տվել իրարամերժ երկու շերտեր՝ պատերազմի իդեալականացումը՝ հանուն իր նպատակի վեհության և պատերազմի իրական էության մակաբերումը՝ մեր կամքից անկախ: Այդ իսկ պատճառով էլ ապրիլի առաջին օրերի էյֆորիան, ոգևորության ալիքը, կենդանացնող ոգին համատարած տագնապների, լարվածության, անորոշության ու կորուստների մթության մեջ նույն այն հրավառության էֆեկտը պիտի ունենար, ինչ տեսել էի երեխա ժամանակ:

Որքան էլ մեծ լինի հոգևոր վերելքի, գիտակցական զարթոնքի, ներքին լուսավոր մղումների էներգիան, այն միշտ դատապարտված է անցնելու  այն ճանապարհով, որ բացել է տագնապը: Տագնապ ոչ այն բանից, ինչ կատարվում է այդ պահին, այլ ընդհանրապես այն ամենից, ինչ կա, ինչ արդեն եղել է և դեռ կարող է լինել: Եվ հետևաբար ուրիշ ոչինչ չի մնում անելու, քան ողբերգությանը հակադրել այդ պահի ամենաանտրամաբանական նյութը՝ ողբերգության հերքումը: Դա կունենա կարճատև ներգործություն, սակայն կփրկի կամքի ու ոգու ամրության ներքին ավերումից:

Որովհետև երևի ամեն դժոխք իր դրախտն ունի:

Գուցե բնազդայի՞ն է ինքնապահպանման արձագանքը, մարմնի հակադարձու՞մն է ցավին ու վտանգին՝ արյան մակարդումի պես, վերքը կեղևանքով պատվելու նման, որ ապաքինման խոստումներ է տալու: Ամեն դեպքում այս մտքերն էին, որ դրդեցին վերհիշել գրեթե մեկ դարի վաղեմության մեկ ուրիշ պատմություն՝ այնքան տարբեր ու այնքան նման մեր օրերի թվացյալ բռնազբոսությանը:

Դա 1918 թվականի գարնանն էր, երբ թուրքական բանակը պաշարել էր Ղարաքիլիսան: Այդ օրերին այնտեղ էր նաև Հովհաննես Թումանյանը: Շուտով լուր ստացան, որ թշնամին ճեղքել է ճակատն ու քաղաք է մտնում: Նահանջի միակ ուղին, որ տանում էր դեպի հյուսիս, լցվեց խուճապահար գաղթականներով ու քաղաքի բնակիչներով: Այդ խմբերից մեկի հետ էլ Թումանյանը բռնեց Դսեղ տանող ճանապարհը:
Նրանք գյուղ հասան մթնշաղին: Ուժասպառ ու քաղցած մարդիկ նստոտեցին հենց Թումանյանի հայրական տան բակում: Խարույկ վառեցին: Բոլորը ճնշված էին ու տխուր: Թումանյանն էլ նրանց հետ նստեց մի կոճղի վրա և մարդկանց ծանր մտքերը գոնե մի փոքր մեղմելու հույսով սկսեց զանազան ուրախ լեգենդներ, առակներ, հեքիաթներ պատմել հավաքվածների համար: Այդպես շարունակվեց այնքան, մինչև որ մարդիկ կամաց- կամաց քուն մտան: Իսկ հետո ականատեսը պատմում է. «Չեմ հիշում՝ ինչքան էի քնել, բայց երբ գիշերվա կեսին աչքս բաց արի և վրա նստեցի՝ միանգամից գլխի չընկնելով, թե որտեղ եմ գտնվում, աչքիս առաջ ներկայացավ անհուսալիորեն ցնցող մի պատկեր: Խորին լռություն էր ու խավար, որ լուսավորվում էր աստղերի առկայծումներով և մարող խարույկի լույսով: Իսկ խարույկի կողքին, նույն կոճղի վրա նստած էր Թումանյանը, միակ մարդը, որ քուն չէր մտել այդ գիշեր: Նա ձեռքի փայտով դանդաղ խառնում էր կրակը’ գլուխը հակած կրծքին, և նրա աննկարագրելի տրտում դեմքի վրայով հոսում ու հոսում էին արցունքները…»:

Մեծ գրողի գերագույն ճիգը՝ մարդկային տառապանքի գիշերվա մեջ մի փոքրիկ հրավառության պատրանք ստեղծել, ավարտվեց մեկուսի արցունքներով, արցունքներ, որ անպայման ծնունդ պիտի առնեին այն բանի խորին  գիտակցումից, որ հրավառությունն ընդունակ է միայն մի պահ ցրել խավարը, սակայն նա չի կարող ոչ լուսավորել, ոչ ջերմության աղբյուր դառնալ:

Հրավառությունը քիչ է: Մեզ առավոտ է պետք:

Հովիկ Չարխչյանhovik charkhchyan

 

 

Սփյուռքը պատճառներ ունի իրեն վիրավորված զգալու համար. Հովիկ Չարխչյան

27 May

Այսօր մեկնարկել է «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհրդի նիստը: Նիստին մասնակցում է նաև Սերժ Սարգսյանը: Այս տարի «Հեռուստամարաթոն-2016»-ի ծրագրում ներառվել է Արցախի՝ ապրիլյան պատերազմից տուժած բնակավայրերի վերականգնումը: Այս ֆոնին հարկ է նշել, որ վերջին ժամանակներս սփյուռքն անվստահություն ունի տեղի իշխանությունների նկատմամբ։ Սա, թերևս, ցույց տվեցին նաև ապրիլյան դեպքերը։ Գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը NewsBook-ի հետ զրույցում նկատեց՝ ապրիլյան դեպքերը ցույց տվեցին, որ Սփյուռքի մեր որոշ հայրենակիցներ հանգանակություն անելու համար պատրաստ էին կտրել հարյուրավոր կիլոմետրեր ու գալ Հայաստան, որպեսզի գումարները սեփական ձեռքով հանձնեն, և ոչ թե միջնորդավորված։ Բացի սա, ըստ Չարխչյանի, Սփյուռքն այլ պատճառներ էլ ունի իրեն փոքր-ինչ վիրավորված զգալու համար։ «Տարիներ շարունակ Սփյուռքին դիտում են որպես մի աղբյուր, որն անընդհատ մեզ պետք է նվիրատվություններ անի։ Այս կարգի վերաբերմունքի մեջ ես գեղեցիկ ոչինչ չեմ տեսնում: Սրան գումարենք նաև այն հանգամանքը, որ շատ ու շատ սփյուռքահայ գործարարներ փորձեցին այստեղ ներդրումներ ունենալ, եկան, աշխատեցին որոշ ժամանակ ու հետո գլուխներն առան ու փախան, որովհետև օրենսդրական դաշտն ամենևին նպաստավոր չէ սեփական բիզնեսն իրականացնելու համար»,- մատնանշեց մեր զրուցակիցը։ Նրա խոսքով՝ հիմա մեղադրել Սփյուռքին, որ նվազեցրել է իր օգնությունը Հայաստանին, սխալ է։ Չարխչյանը գտնում է, որ պատճառները մեզ մոտ պետք է գտնենք։ Տարիներ շարունակ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի հեռուստամարաթոնների ընթացքում ստացված գումարներն ուղղվել են Արցախին, բայց մինչև օրս Հայաստանն Արցախին կապող ռազմավարական նշանակության Մարտակերտ-Վարդենիս ճանապարհի հարցը լուծված չէ։ «Ճանապարհը, ցավոք, միակ դեպքը չէ։ Հսկայական միջոցներ են ներդրվել, հետո պարզվել է, որ այդ ամենը փոշիացվել է։ Մենք դա տեսնում ենք թե՛ պաշտպանության ոլորտում, թե՛ ճանապարհաշինության, և թե՛ գյուղատնտեսության ոլորտում։ Կարծում եք` տարօրինակ է, որ արդեն մայիս ամիսն է ավարտվում, բայց գյուղացին իր մթերած բերքի գումարը չի ստացել, սա էլ այն դեպքում, երբ գյուղնախարարն ամեն օր հաղթական զեկույցներ է հրապարակում` ոլորտի աճի վերաբերյալ»,- շարունակեց մտավորականը։ Նա համոզված է՝ Սփյուռքում ապրող մեր հայրենակիցներն այնքան գիտակից են, որ կարող են իշխանությունն ու ժողովուրդը միմյանցից տարանջատել։ «Երկիրը միշտ իրենց երկիրն է, երկրից նեղանալ չի կարելի, դա կարող է լինել իշխանությունների դեպքում: Ես համոզված եմ, որ երբ մեր երկիրը հայտնվի ճգնաժամային վիճակում, Սփյուռքը կանգնելու է ժողովրդի կողքին։ Միայն ազնվության ֆոն ապահովելու դեպքում կարող ենք Սփյուռքի աչքերին նայել։ Մտածում եմ, որ եթե մի փոքր ավելի թափանցիկ դարձնեն իրենց գործունեությունը և հաշվետու լինեն ոչ միայն հոգաբարձուների առջև, այլև ամբողջ ժողովրդի։ Նրանք իրավունք ունեն տեղեկանալու գումարների մասին, դա էլ զսպող մեխանիզմի դեր կկատարի»,- եզրափակեց նա։

Նյութի աղբյուրը ` Newsbook.amtimthumb

ԻՆՉՊԵՍ ՏԵՍԱ ՀՌՈՄԻ ՊԱՊԻՆ

24 May

2001-ին Հռոմի Պապ Հովհաննես Պողոս 2-րդը եկել էր Հայաստան: Ու քանի որ ամեն օր չէ, որ մեզ մոտ Հռոմի Պապ է գալիս, ես էլ որոշեցի նրան տեսնել: Լսել էի, որ պիտի էկումենիկ պատարագ մատուցի մայրաքաղաքի Գրիգոր Լուսավորիչ տաճարում: Գնացի այնտեղ, բայց հենց տեղ հասա, հասկացա, որ Պապ տեսնելը բացառվում է: Հսկայական բացմությունը ողողել էր քաղաքի կենտրոնը, անթիվ-անհամար ոստիկանների կենդանի բարիկադներն ի չիք էին դարձնում սուրբ մարդու հետ տարածական շփման բոլոր հնարավորությունները:
Չէի ասի, թե մեծ վիշտ ապրեցի: Ընդամենը ափսոսացի, որ չեմ տեսնելու և քանի որ ազատ ժամանակ ունեի, Օղակաձև զբոսայգով քայլեցի մինչև Ռադիոտուն: Այստեղ, մայթեզրի մոտ մի սրճարան կար: Նստեցի, սուրճ պատվիրեցի ու դիտում էի փողոցի երթևեկը: Եվ հենց այդ ժամանակ աչքս ընկավ խաչմերուկին կանգնած մի շքեղ մեքենա, որ սպասում էր լուսացույցի կանաչ լույսին: Հետևի ապակին մի փոքր իջեցված էր: Նայեցի ու քար կտրեցի: Հռոմի Պապն էր: Ինձնից ընդամենը մի քանի քայլ այն կողմ: Ինքն էլ դեպի այգի էր նայում:
Այդպես նայեցինք իրար, հետո ճանապարհը բացվեց, մեքենան թեքվեց դեպի աջ ու գնաց եկեղեցի: Իսկ ես խմեցի սուրճս և սևեռվեցի այն մտքի վրա, որ եթե մի բան վիճակված է, ուրեմն անպայման կկատարվի: Նույնիսկ Երևանի Օղակաձև զբոսայգում:

Հովիկ Չարխչյանpapa.jpg

ՍՐՏՆԵՂԱԾ ԳՅՈՒԼԲԵՆԿՅԱՆՆ ՈՒ ԱՐՔԱՅԻ ՍՈՒՐԸ

23 May

Հայ նշանավոր գրող Երվանդ Օտյանը 1898 թվականին գրված մի պատմվածք ունի: Կոչվում է «Լևոն թագավորի սուրը»: Պատմությունն այն մասին է, թե ինչպես մի քանի ընկերներ այցելում են Աթենքի անկախության պատերազմի թանգարան՝ տեսնելու Կիլիկիո արքա Լևոն Զ Լուսինյանի սուրը: Իսկ հետո հեղինակը գրում է. «Այդ սուրը ուրիշ անգամ տեսած էի արդեն: Դաշույն մըն էր` ոսկեզօծ նրբակերտ պատյանով մը, որուն վրա Լևոն թագավոր Հայոց բառերը փորագրված էին, հետո թվական մը, Ի թվին Քր. ՌՄԻ: Այդ դաշույնը շինված էր, ինչպես պատմեցին ինծի, Պոլսո շուկայի վարպետ հայ արհեստագետ մը ու և հաջողած էր իբրև հարազատ բան մը կլլեցնող հնության հավաքիչ անգլիացիի մը ու ծախել մեծկակ գումարի մը փոխարեն: Անգլիացին Աթենք գտնված միջոցին նվեր տված էր թանգարանին, խաբեբայությունը հասկնալե ետքը: Հիմա հոն դարանի մը անկյունը նետված կը մնար…»:

Ինչպես հայտնի է, պատմությունը կրկնվելու հատկություն ունի: Թագավորական կեղծված սրի մասին այս պատմվածքի հրատարակումից գրեթե 4 տասնամյակ անց կատարվեց մի դեպք, որն անկեղծորեն պիտի զարմացներ Օտյանին, եթե նա կենդանի լիներ: Իսկ դեպքը տեղի ունեցավ 1935 թվականին: Այդ տարի Խորհրդային Միությունում նշվում էր պարսիկ բանաստեղծ Ֆիրդուսու ծննդյան 1000-ամյակը: Ամենուր զանազան միջոցառումներ էին անցկացվում և այդ առումով ետ չմնաց նաև Լենինգրադի Էրմիտաժը: Թանգարանում բացվել էր պարսկագիտական ցուցահանդես: Եվ ցուցահանդեսի պատվավոր հյուրերի թվում էր շատ անսպասելի մեկը՝ հայ մեծահարուստ, բարերար, արվեստների սիրահար Գալուստ Գյուլբենկյանը: Կապիտալիստ Գյուլբենկյանի ներկայությունը պրոլետարական երկրում, այն էլ հրավիրյալի կարգավիճակով, իրոք որ բացառիկ էր: Սակայն դա իր պատճառներն ուներ: Ժամանակին, երբ սովետների երկիրը ծանր դրության մեջ էր ու ստիպված վաճառքի էր հանել արվեստի նշանավոր գործեր, Գյուլբենկյանը դարձել էր գնորդներից մեկը՝ բավականին պատկառելի գումար վճարելով տասնյակ կտավների դիմաց:Gulbenkian

Սակայն 1935-ին նրա ներկայությունն Էրմիտաժում միայն այդ հանգամանքով պայմանավորված չէր: Բանն այն է, որ հայ մեծահարուստը նաև Սասանյան ժամանակաշրջանի պատմական իրերի հարուստ հավաքածու ուներ, և մի քանի նմուշներ բերել էր Լենինգրադ՝ ցուցադրության: Եվ հենց այստեղ էլ նա առիթ է ունենում հանդիպելու Հայաստանի պատվիրակության ներկայացուցիչների հետ: Տեսակցությունը շատ ջերմ էր: Խոսում են երկրի ներկա վիճակից, ապագա ծրագրերից: Եվ ոգևորված Գուլբենկյանը հայ գիտնականներին խոստանում է ոչ միայն դրամական օժանդակություն ցույց տալ Հայաստանի պատմության թանգարանի շենքի կառուցման համար, այլև իր մասնավոր հավաքածուից թանգարանին նվիրաբերել հայկական ծագում ունեցող պատմական իրեր:

Հանդիպումից մի քանի ամիս անց Երևանում իսկապես ստացան խոստացած ծանրոցը: Կից գրությամբ տեղեկացվում էր, որ դա Լևոն թագավորի սուրն է: Նվիատուն հայտնում էր նաև, որ սուրը ձեռք է բերել Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության թանգարանից: Հայաստանի պատմության թանգարանի աշխատակիցները սկսեցին զննել բացառիկ նվերը: Դա կովկասյան դաշույնի ձև ունեցող, երկու խոր քիվերով մի զենք էր, որի փղոսկրե դաստապանի վրա Լևոն թագավորի հայտնի փորագրաքանդակն էր, իսկ պատյանը ծածկված էր կաշվով: Բայց մասնագետների եզրակացությունը լսելուց հետո ընդհանուր ուրախությունն անմիջապես փոխվեց հիասթափության: Սուրը կեղծ էր: Փորձառու Գյուլբենկյանին նույնպես կարողացել էին մոլորեցնել:

Պետք էր նրան ասել այդ մասին: Թանգարանի կողմից նամակ ուղարկվեց Լոնդոն: Նամակում շնորհակալություն էին հայտնում՝ ցուցաբերած ուշադրության համար,  բայց միաժամանակ տեղեկացնում էին, որ առաքված նվերը ոչ մի կերպ չէր կարող Կիլիկիո արքայինը լինել: Իսկ հետո հաջորդեց երկարատև լռությունը: Պատասխան այդպես էլ չստացվեց: Թե ինչպես էր նվիրատուն ընկալել ցավալի լուրը՝ հայտնի չէ: Ասենք միայն, որ այդ դեպքից հետո թանգարանը ոչ խոստացած դրամական օժանդակությունը ստացավ, ոչ էլ այլ ցուցանմուշներով հարստացավ: Գալուստ Գյուլբենկյանը կարծես թե խորապես վիրավորվել էր: Սակայն ումի՞ց: Գուցե այդպես էլ չէր կարողացել ներել ինքն իրե՞ն, որ լինելով պատմության և արվեստների հմուտ գիտակ, միամտաբար կուլ էր տվել զեղծարարների նետած խայծը:Меч Левона 6-ого, последнего короля Киликийской Армении

Բայց վերադառնանք Կիլիկիո թագավորի զենքի ճակատագրին, որովհետև պատմությունը դեռ շարունակություն ունի: Թե հատկապես ինչո՞վ էր Լևոն արքայի սուրն արժանացել կեղծվելու այդ բացառիկ հետևողականությանը, դժվար է կռահել: Միայն պիտի ասենք, որ թագավորական նորանոր սրերի պակաս հետագայում էլ չնկատվեց: Նմանատիպ դեպքեր դարձյալ արձանագրվեցին: Այսպես, Վարդան Հայր վարդապետ Հացունին դեռևս 1923 թվականին իր «Պատմություն հին հայ տարազին» աշխատության մեջ նկարագրում էր Լևոն արքայի սուրը և այն համարում էր սովորական կեղծիք: Մեկ այլ սուր ժամանակին հայտնվեց Էջմիածնի ազգագրական թանգարանում: Նրա մասին պատմում էին, որ դամասկոսյան պողպատից շինված երկսայրի այդ սուրը շատ խոշոր էր, իսկ վրան դրոշմված էր մի գաղտնագիր, որն իբրև թե պիտի վկայեր պատկանելիությունը Լևոն Զ թագավորին: Բայց, ինչպես դժվար չէ կռահել, դա նույնպես կեղծ էր: Հաջորդ կեղծված սուրը գտնվել էր Փարիզի հայկական եկեղեցու թանգարանում: Դրա նույնիսկ արտաքին տեսքն էր մատնում, որ որևէ առնչություն չուներ հայկական զինատեսակների հետ: Իսկ այսօր հայտնի և ցուցադրվող միայն մեկ սուր կա, որը գտնվում է Սուրբ Ղազար կղզու թանգարանում:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆլևոն սուրը

ՀԻՇՎՈՂ ՕՐՎԱ ԴԻԱԼԵԿՏԻԿԱՆ

14 May

Մեր գյուղի Նվերն ու Ռոլանդը դհոլ-ակորդեոն վերցրած գնում են հարևան գյուղ՝ հարսանիք նվագելու: Նվերն ասում է. «Արի դաշտերով գնանք, որ ճանապարհը կարճ լինի»: Մտնում են դաշտերը, քայլում են մինչ ջրանցք: Նվերը ցատկում ու գործիքի հետ շրմփում է ջուրը, հոսանքն էլ դհոլը քշում-տանում է:
Էլ ի՞նչ հարսանիք: Թրջված, անդհոլ նվագածուները ետ են դառնում: Ճանապարհին Ռոլանդը հայհոյում ու նախատում է ընկերոջը: Նվերն էլ մեղավոր ժպտում ու ասում է.
— Ոչինչ, եղածը եղած է: Փոխարենը հիշվող օր դարձավ:
Դրանից հետո մեր գյուղում ով մի արկածի էր հանդիպում, նրան հենց այդ խոսքով էլ մխիթարում էին. «Ոչինչ, կարևորը հիշվող օր դարձավ»:
Ձախորդության միջից մի պտղունց «շահույթ» կորզելն էլ շնորհքի բան է:

 Հովիկ Չարխչյանhqdefault

Պատերազմի ժամանակ իշխանությունը մոռացված ու վտարված էր

14 May

Գրող Հովիկ Չարխչյանը Սիվիլնեթի հետ զրույցում կարծիք է հայտնում, որ ապրիլյան պատերազմը խտացրած գույներով ի ցույց դրեց մեր բոլոր թերություններն ու բացթողումները:

ՈՐՏԵ՞Ղ Է «ԵՐԵՎԱՆ» ԵՐԿՆԱՔԱՐԸ

12 May

Անհանգիստ երկինքն անհանգիստ է բոլորի համար: Նա հաճախ է մեզ անականկալներ մատուցում, երբեմն էլ՝ առեղծվածներ, և հիմա մեր պատմությունն այդ առեղծվածներից մեկի մասին է: Իսկ պատմությունն ասում է, որ անցյալ դարասկզբին Երևանի մերձակայքում մի խոշոր երկնաքար ընկավ: Ավելի մանրամասն վկայություններ, ցավոք, չկան: Ըստ տեղեկությունների, երկնաքարը ընկել է 1911 թվականին (որոշ աղբյուրների համաձայն` 1912 թ.): Այն շատ հազվագյուտ տեսակներից էր` ախոնդրիտ: Եվ այնուհետև դրա հետքերը ջնջվում են` մնալով միայն այն մարդկանց հիշողության մեջ, որոնց բախտ էր վիճակվել տեսնել երկնային այդ շիկացած եկվորի բախումը երկրին: Տիեզերքի անսահման տարածությունները կտրած մարմինը եկավ, ընկավ Երևանի մերձակայքում ու… անհետացավ: Եվ երևի թե այսքանով էլ պիտի ավարտվեր նրա մասին պատմությունը, եթե երջանիկ պատահականությունը վերստին առիթ չտար հիշելու ու լույս աշխարհ հանելու տիեզերքից եկած քարաբեկորը:

Դա կատարվեց ավելի քան 41 տարի առաջ` 1975 թ. փետրվարին: Այդ օրերին ռուսական «Կոմսոմոլսկայա պրավդա» թերթում մի հոդված տպագրվեց «Գտիր քո երկնաքարը» վերտառությամբ: Հոդվածում հեղինակը քաղաքացիներին կոչ էր անում թերթին հաղորդել այն բոլոր դեպքերի մասին, երբ նրանք երկնաքարերի անկման ականատեսը կլինեն կամ կգտնեն նման քարեր: Ահա հենց այդ հոդվածն էր, որ ընթերցեց նաև Սամարա քաղաքում բնակվող լեռնային ինժեներ, տեխնիկական գիտությունների թեկնածու Վ. Ա. Պետրոսյանը: Ու հենց նույն օրը նա նստեց` նամակ գրելու «Կոմսոմոլսակայա պրավդայի» խմբագրությանը: Նամակում ասվում էր. «1912 թվականին իմ հորն է փոխանցվել մի ինչ-որ բան, որ երկնքից էր ընկել, ամենայն հավանականությամբ` երկնաքար: Դրա ամբողջ արտաքին մասը հալված է, իսկ գորշ-մոխրագույն կտրվածքներում առկա են առավել մուգ և լուսավոր բծեր»:

Այնուհետև ի հայտ եկան նոր մանրամասներ՝ լույս սփռելով «Երևան» երկնաքարի հետագա ճակատագրի վրա: Երբ քարը հանձնել էին նրա հորը, Պետրոսյանն այդ ժամանակ ընդամենը 7 տարեկան էր և շատ ու շատ կարևոր դրվագներ մտապահել չէր կարող: Սակայն ավելի ուշ՝ 1928 թվականին նա որոշում է քարից մի բեկոր սղոցել ու հանձնել մասնագետներին: Ստացվում է այնպես, որ առաջին բեկորը նա տալիս է Ադրբեջանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի երկրաբանության ամբիոնին: Տարիներ անց, երբ անհրաժեշտություն առաջացավ հստակեցնել դրա գտնվելու ստույգ վայրը և այդ նպատակով Բաքվին մի քանի հարցումներ առաքվեցին, երկնաքարի այդ կտորն այդպես էլ հայտնաբերել չհաջողվեց: Քարն անհետացել էր:

1960 թվականին Պետրոսյանը երկնաքարի երկրորդ կտորը սղոցեց և այս անգամ դա հանձնեց Կույբիշև քաղաքի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի երկրաբանության ամբիոնին: Այն  կշռում էր 68.5 գրամ: Բայց շատ չանցած՝ թանկարժեք բեռը հետ ուղարկեցին նրան, քանի որ տեղում երկնաքարերի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետներ չկային: Մնում էր միայն մի տարբերակ՝ գտնել ուրիշ հասցեատեր: Եվ «Երևան» երկնաքարի երկրորդ հատվածն այս անգամ ուղղություն վերցրեց դեպի Մոսկվա: Կան հստակ վկայություններ, որ 1975 թվականի ապրիլին երկնաքարն արդեն Մոսկվայում էր՝ Գիտությունների ակադեմիայի երկնաքարերի ուսումնասիրման կոմիտեում (КМЕТ):

Այս պատմության երրորդ դրվագն արդեն վերաբերում է մեզ, քանի որ 1975 թվականին՝ «Կոմսոմոլսկայա պրավդային» նամակ գրելուց հետո Վ. Պետրոսյանը որոշում է երկնաքարի երրորդ կտորը (38, 7 գ) տրամադրել Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի երկրագիտության թանգարանին: Երկարատև բաժանումից հետո քարը վերադառնում էր այնտեղ, որտեղից գտնվել էր: Միայն թե այս անգամ էլ հանգուցալուծումը չդարձավ այնպիսին, ինչպես կարելի էր ակնկալել: Քարը կրկին անհետացավ:

Թանգարանին արված հարցմանն ի պատասխան տեղեկացվում է, որ իրենց մոտ «Երևան» երկնաքարի բեկորը չկա: Ճիշտ է, այնտեղ պահվում են այլ երկնաքարեր, որոնցից ամենանշանավորը Սիխոտե-Ալինյան երկնաքարն է, սակայն «Երևանի» մասին նրանք տեղեկություն չունեն: Ստացվում է այնպես, որ առայժմ միակ վայրը, որտեղ կարելի է տեսնել նշանավոր քարի շոշափելի հատվածը, մնում է Մոսկվան: Իսկ մենք առայժմ կարող ենք  բավարարվել ընդամենը դրա լուսանկարներով: Պահպանվել է մի լուսանկար, որտեղ երևում է «Երևան» երկնաքարն՝ իր ամբողջական տեսքով: Մասնագիտական գնահատականներով, երկնաքարը սկզբնապես եղել է 5 х 6 х 7 սմ, այսինքն՝ գրեթե բռունցքի չափ: Ենթադրություններ կան, որ նրա ծավալը կազմել է 500 ± 100 գրամ: Երկրորդ լուսանկարը ներկայացնում է մոսկովյան բեկորի սղոցված ու ողորկ կողմը:

Հուսանք, որ մի օր, այնուամենայնիվ, որևէ վայրում՝ մասնավոր հավաքածուում կամ օտար երկրում կրկին լույս աշխարհ կգա մեր մայրաքաղաքի անունը կրող երկնաքարը և նրա մասին կիմանանք ավելին, քան հայտնի է այսօր:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Метеорит Ереван

шлиф Ереванского метеорита.

 

Անծանոթ Երևան

12 May

Անծանոթ Երևան: Կիևյան 7 հասցեի գրողների տունը:

 

http://www.armlook.com/episode/atv/antsanot-yerevan/episode-37/5496

Երբ վարչապետն արտասվում է

9 May

Տարիներ առաջ «Հավերժական շարժիչ» վերնագիրը կրող իր պատմվածքում Վազգեն Սարգսյանի հերոսները ելք որոնելու հույսով դիմում էին երկրի հզորներին, որոնք, սակայն, նրանց պահանջն ունկնդրելուց հետո ոչինչ չէին ասում, այլ միայն արտասվում էին: Ու այդ արցունքներից նեղսրտած մարդիկ գնում էին` ինքնուրույն որոնելու հնարը: Անկախության օրվա զինվորական շքերթից հետո վարչապետ Վազգեն Սարգսյանն արտասվեց, երբ փորձում էր առավել քան անկեղծ պատասխանել հեռուստալրագրողի հերթապահ հարցին:
Տեսարանն իսկապես ազդեցիկ էր, ինչպես կարող է լինել յուրաքանչյուր անգամ, երբ մարդն է արտասվում: Միայն թե այս դեպքում արցունքները երկրի վարչապետինն էին, այն մարդունը, որ տարիներ շարունակ ժողովրդի պատկերացումներում կերպավորվել է ամենահակասական հատկանիշներով, երբեմն նաեւ` ծայրահեղության հասնող բնորոշումների արժանացել: Անսովոր, գուցե նաեւ զարմանալի էր այդ հուզմունքը: Մարդը լալիս էր ոչ թե կորստի ցավից, այլ հարազատության կարոտից, այն իրողությունից, որ «մինչեւ հոդացավ» ծանոթ է հրապարակը քայլերթով կտրողներին ու ձեռքով է շոշափել հռնդացող յուրաքանչյուր զրահապատը: Վարչապետն արտասվում էր, որովհետեւ գիտեր, թե ինչի համար է արտասվում: Իսկ մենք նայում ու շփոթվում ենք, որովհետեւ մեզ համար լաց լինող իշխանավորները դեռ միայն գրքերում են ապրում, որովհետեւ մեր ցավը հոգսերն ու ապրումները սեփական ձեռքերով շոշափողներին վաղուց մոռացել ենք: Երբ երկրիդ վարչապետը երբեմն նաեւ լալիս է, ուրեմն ամեն ինչ չէ, որ կորած է:
Նույնիսկ եթե խոստովանենք, որ մենք, այնուամենայնիվ, մի քիչ սենտիմենտալ ժողովուրդ ենք:

 
Հովիկ Չարխչյան
«Հայկական ժամանակ», սեպտեմբերի 23, 1999վազ

1992-ի մայիսյան մի օր

8 May

Նախորդ օրը երեկոյան Արարատի գործկոմի նախագահի աշխատասենյակում էինք: Վազգենը զանգեց: Ասաց, որ Նախիջևանի սահմանի ուղղությամբ ուշադիր լինեն, ուժեղացնեն հսկողությունը:
Հաջորդ օրը առավոտյան իմացանք, որ Շուշին ազատագրվել է: Մարդիկ փողոց էին թափվել: Ով դաշտում էր՝ լուրն առել, գործը թողել ու շտապել էր գյուղ: Հետո հավաքվեցին գյուղի կենտրոնում: Ինչ-որ մեկը ոչխար բերեց: Մորթեցին զոհաբերելու նման: Գյուղամիջում վառած օջախի վրա միսը եփեցին ու մատաղի պես բաժանեցին տնետուն: Հաղթանակի համ ուներ:

Հ. Չարխչյան7

«Երկիրը դու ես, ոչ թե քո վերնախավը»

7 May

Հարցազրույց գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանի հետ: Նա 1996-98 թթ. եղել է պաշտպանության նախարարության քարոզչության և տեղեկատվության վարչության պետի տեղակալ:

Պիտի կանգնես, նայես քո ժողովրդի աչքերին ու բացատրես

Պարոն Չարխչյան, մեկ ամիս է՝ այնքան խոսք է ասվել ապրիլյան քառօրյա պատերազմի մասինոր երբեմն, թվում է, այդ թեմայով հարց տալը դառնում է անիմաստԿա՞ մի բան, որ, այնուամենայնիվ, դեռ չի ասվել:

-Ոչ ոք ճշմարտությունը չի կարող ասել պատերազմի մասին, որովհետև քո խոսքի ու ճշմարտության արանքում թանկ զոհերի հիշատակն է, նրանց հանդեպ մեր խոնարհումն ու երախտագիտությունն է: Եվ այդ երևույթը մեզ միշտ կստիպի շրջանցել այն, ինչ պիտի ասվի, մեզ միշտ կստիպի մանևրել, ընտրություն կատարել բառերի միջև՝ ավելի մեղմելու համար: Մերկ ճշմարտությունների մասին սովորաբար գիտենք մեր ներսում, բայց երբեք չենք համարձակվում բարձրաձայն ասել: Պատերազմն այդպիսին է, մենք մեղավոր չենք, որովհետև լավ կամ քիչ վատ պատերազմ չի լինում: Պատերազմը սարսափելի երևույթ է՝ անկախ թե ինչի համար է մղվում, արդա՞ր է, թե՞ անարդար է, ճի՞շտ է, թե՞ սխալ: Դժբախտություն է, որը փլվում է մարդու գլխին, և դու ընտրություն չունես: Դրա համար այսօր ցանկացած խոսք պատերազմի մասին թերի է: Եվ դա արդարացված է:

Օրինակ, հիմա ի՞նչն է Ձեզ մտահոգում:

-Գիտե՞ք ինձ ինչն է մտահոգում… Եթե ասեմ հետևանքները, վաղվա օրը, իմ զավակների ապագան, շատ տափակ կհնչի: Իմ մտահագությունը հիմա այն որոշումներն են, որոնք կայացվում են: Արդյո՞ք ճիշտ են այդ որոշումները:

Մի փոքրիկ դրվագ ասեմ այս օրերի հետ կապված. հիշո՞ւմ եք, երբ ժամանակավոր հրադադար ձեռք բերվեց, հասարակության մի շերտ ընդվզեց՝ ասելով, որ պիտի չկագնեինք, պիտի շարունակեինք: Սովորական տարակարծություն է, բայց դրա հիմքում էլ ճշմարտություն կա: Իսկապես մտածում ես, ո՞րն էր ճիշտը, գուցե ճիշտը շարունակե՞լն էր, որը գուցե այլ ելքի կբերեր: Մարդն այսպիսի էակ է: Ցանկացած ելքի դեպքում արդյունք է ուզում: Երբ այսօր սովորական, շարքային մարդը, որ ոչ քաղաքականությունից է հասկանում, ոչ ռազմական գիտելիքներ ունի, պարզագույն տրամաբանությամբ հարցնում է՝ ես այսքան կորուստ տվեցի և ի՞նչ շահեցի, պիտի պատասխանել նրան:

Բայց կա՞ պատասխան:

-Կան մարդիկ, ովքեր պարտավոր են պատասխանել: Մենք անընդհատ թաքնվում ենք ռազմական իրավիճակի պայմաններում գաղտնիություն պահպանելու շերտերի թիկունքում, սկսում ենք դառնալ սակավախոս և չենք ասում ամենակարևոր բաները: Դրանց մեջ ռազմական գաղտնիք չկա: Դու պիտի կանգնես, նայես քո ժողովրդի աչքերին ու բացատրես՝ ինչո՞ւ կայացվեց այս որոշումը: Որովհետև քո ժողովուրդն է կռվում այնտեղ, ինքը չիմանա՞, թե ինչի համար է թափվում այդ արյունը, ինչի համար են այդ հսկայական զոհողությունները: Մարդը պարզագույն հարցերի պատասխանների պահանջ ունի, որոնց պետք է պատասխանել: Հո չենք ասում, որ դիրքերի դասավորությունն ասեն և այլն:

Չի կարելի մարդկանց անընդհատ պահել վերջին լարի վրա

Ինչո՞ւ չեն ասում՝ վախենո՞ւմ են, խուսափո՞ւմ են:

-Երկու պատճառ կա՝ կամ չունեն այդ պատասխանը, կամ էլ այն պատասխանը, որ պիտի ասեն, ժողովրդին չի բավարարելու, և վախենում են ժողովրդի հակազդեցությունից: Անընդհատ չի կարելի ասել մարդկանց՝ «այ, դուք չգիտեք, այնտեղ հարցեր կան, որ…»: Իսկ ո՞վ ասաց չգիտենք, ինչո՞ւ ենք թերագնահատում մեզ, գուցե շատ ավելին գիտենք:

Մարտական գործողությունների շրջանում խոսում էին ռազմական իրավիճակներում պատերազմական քարոզչություն վարելու կանոններից: Այդ ամենին հետևելով՝ իմ կարծիքն ասեմ. անգրագետ, պրիմիտիվ մեթոդներ էին աշխատում: Հազարավոր ընտանիքներ զավակներ ունեն սահմանին, պարզագույն մարդկային մղում է իմանալ, թե իմ երեխան ինչ վիճակում է: Դրա մեջ ո՞րն է ռազմական գաղտնիքը: Տարրական տեղեկատվություն է:

Երբ Սերժ Սարգսյանը հեռուստացույցով հայտարարեց 18 զոհի մասին, Հայաստանի կեսը գիտեր, որ մեր զոհերի թիվը 50-ից ավել է: Դա՞ է տեղեկատվական պատերազմը: Դա խաղ է մարդկային զգացմունքների հետ: Աննշան դետալ ասեմ. այդ օրերին Տավուշի մարզի մի գյուղի բնակիչներ գրել էին ինձ և խնդրում էին գտնել իրենց 4 երեխաներին: Նրանց մասին շաբաթներով տեղեկություն չունեին և մտածում էին, որ զոհվել են: Ինձնից ընդամենը 15 րոպե պահանջվեց այդ 4 երեխաներին ողջ-առողջ գտնել և ասել, որ հանգիստ լինեն: Իմ գտնելու փորձի մեջ ոչ մի հակաքարոզչական կամ մեր երկրի շահերը վնասելու գործողություն չկար, բայց 4 ընտանիքները և նրանց հարազատները հանգստացան: Չի կարելի մարդկանց անընդհատ պահել վերջին լարի վրա: Պետք է շատ արագ, օպերատիվ տեղեկություններ տարածես, դու պիտի լցնես անորոշությունը, որպեսզի աղբով չլցվի: Հետո արդյո՞ք պրիմտիվ չէ մարդկանց ասել. ինչ մենք ենք ասում՝ ճշմարիտ է, ինչ թշնամին է ասում՝ կեղծիք է: Այդ խաղերը վաղուց անցել են:

Մեր զոհերին զուգահեռ հրապարակում էին հակառակորդի զոհերի թիվը և ասում՝ տեսեք, նրանց զոհերը եռապատիկ են: Եվ դա պարբերաբար է շեշտվում: Արդյո՞ք տեղին են նման վիճակագրություններով պարբերական համեմատությունները:

-Այսօր Հայաստանում չկա որևէ պատմաբան, որ հստակ կասի, թե Սարդարապատի ճակատամարտում մենք ինչքան զոհ ենք տվել, մոտավոր, իրարից շատ հեռու թվեր են ասում: Ինչքան էլ դաժան հնչի՝ պատմության համար կարևորն արդյունքն է՝ կա հաղթանակ, կա երկիրը փրկելու քայլ, իսկ թե ինչ գնով եղավ, սարսափելի անմարդկային բան եմ ասում, բայց այդպես է՝ պատմությունը չի հանդուրժում վիճակագրություն, հաշվի չի նստում դրա հետ: Ինձ համար գրոշի արժեք չունի Ադրբեջանը 18.000 զոհ է ունեցել, թե՞ 18, 40 գյուղ ավերվեց, թե՞ 35: Երբ երևույթը վերածում ես սովորական մրցության, մեր մեդալների քանակն այսքան է, նրանց՝ այսքան, մենք այսինչերորդ տեղում ենք, նրանք՝ այնինչ վարկանիշային աղյուսակում: Մեր քարոզչական պատերազմը շատ էժանագին նոտաների վրա գնաց, ավելի խորը պիտի նայեինք:

Եվ ի՞նչ պիտի արվեր:

-Ինչի՞ համար է արվում քարոզչական պատերազմը… Հասարակական կարծիք ստեղծելու համար: Ընդ որում՝ ոչ միայն քո երկրի ներսում, այլև դրսում: Հիմա ի՞նչ բան է դրսի հասարակական կարծիքը: Օրինակ, ի՞նչ գիտեք Կոնգոյում ընթացող քաղաքացիական պատերազմի մասին, կողմերից ո՞րն է արդար, ո՞րն է անարդար: Մեզ ընդհանրապես հետաքրքիր չէ դա: Իսկ ինչո՞ւ է մեզ թվում, թե աշխարհին շատ հետաքրքիր է ղարաբաղյան պատերազմը: Ի՞նչ հասարակական կարծիքի մասին է խոսքը, երբ մեզ կրակում են, մենք կրակում ենք, հասարակական կարծիքը որտե՞ղ է կանգնած, այդ կրակոցների ո՞ր հատվածում է կանգնած՝ ոչ մի տեղում: Նրա համար միևնույնն է:

Գուցե աբսուրդ թվա, բայց նույնն է նաև դիվանագիտությունը: Վերջին 25 տարվա ընթացքում ղարաբաղյան հարցի շուրջ քանի՞ որոշում, բանաձև, փաստաթուղթ կա, եթե այդ ամբողջ թվաբանությունը հավաքեինք, այս ամբողջ փողոցը ծայրից ծայր կլցվեր: Ի՞նչ տվեց մեզ այդ ամեն ինչը, երբ այն կողմից կրակում են: Դիվանագիտությունն աշխարհում դեռ ոչ մի պատերազմ չի փրկել: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ամբողջ աշխարհի դիվանագիտական միտքն աշխատում էր կանխել պատերազմը, նույն էլ՝ երկրորդի ժամանակ, բայց չկանխեց: Միտքը չի կարող կանխել պատերազմը, երբ դու որոշել ես, որ պիտի կրակես: Պատերազմի մղումներն այլ պատճառներով են: Ոչ ոք չի կարող սահման դնել, կարգավորել: Մի ուրիշ բան ասեմ. գնացեք մեր տեղական մամուլի վերջին 2-3 տարիների համարները նայեք, տեսեք քաղաքական, պետական գործիչները, քաղաքական վերլուծաբանները, տեխնոլոգներն ինչպես էին հավաստիացնում մեզ, որ պատերազմ չի լինելու: Հիմա այդ մարդկանց խոսքն ի՞նչ արժեք ունի ինձ համար: Հիմա եթե այդ նույն մարդիկ ինձ բացատրեն, որ վաղը պետք է այսինչ բանն անել, ո՞նց կարող եմ վստահել նրանց: Երբ երկրի ղեկավարը Ռուսաստանի արտգործնախարարին հարցնում է՝ ինչո՞ւ այսպես եղավ, այդ հարցի մեջ ամփոփված է ամբողջ դիվանագիտական աշխատանքի դատարկությունը:

Բանակը կայացած կառույց չէ, այն անձնազոհ կառույց է

Առաջնագծում մեր զինվորների գործից հետո, թվում էր, թե դիվանագիտական ճակատում մեր մեջքը կուղղվեր: Ինչո՞ւ այդպես էլ կորամեջք մնացինք:

-3 օրերի մեջ հերոսականության, անձնազոհության այդպիսի քանակություն, և այդպիսի դրսևորումներ անհնար էր պատկերացնել: 4-5 տարվա պատերազմում այդքան բան չի լինում: Երբ կարդում եմ նրանց այդ պատմությունները, զարմանում եմ: Այդ մի մատ էրեխեքի մեջ որտեղի՞ց կուտակվեց այդքան հերոսականություն, անձնազոհություն: Այ, դա մեր հարստությունն է, դա է, որ պիտի վերցնենք ու սնվենք դրանով:

Շատ անգամներ ենք լսել այս անհեթեթ արտահայտությունը՝ «մեր երկրի ամենակայացած կառույցը բանակն է»: Բանակը չի կարող լինել երկրի ամենակայացած կառույց, եթե ամբողջ երկիրը կայացած չէ: Բանակը կարող է դառնալ կայացած երկրի հանրագումարը: Պատկերացրեք՝ տուն եք կառուցում, որտեղ չորս ամուր պատեր են և էլ ոչ մի բան, և ասում եք՝ տունը կայացած պատեր ունի: Շատ լավ է, որ տունն ամուր պատեր ունի, բայց այդ խեղճ պատերն ինչքան այդպես կանգնեն, եթե ներսում բովանդակություն չկա: Էն էրեխեքը, ովքեր կանգնած են սահմանին, ամրություն պետք է զգան իրենց թիկունքում: Եվ դա պիտի լինի ամուր պետության տեսքով, բոլոր կառույցներով: Բանակը կայացած կառույց չէ, այն անձնազոհ կառույց է: Դա է խնդիրը: Բանակն արեց ավելին, քան դու արել էիր իր համար: Ինքը քեզ փրկեց:

Մենք ջահ վառեցինք, մեր ճամփան տեսանք

Երբ մի տարի առաջ զրուցում էինք, ասացիք՝ մեր թոնիրը չի վառվում: Էս օրերին վառվե՞ց:

-Չէ, դա թոնիրը չէր: Դա ուրիշ կրակ էր: Թոնիրն այն է, որտեղ հաց է պատրաստվում, որը պիտի կերակրի քեզ: Դա թոնիր չէր, ջահի նման մի բան էր, որ ճամփա էր լուսավորում: Մենք ջահ վառեցինք, մեր ճամփան տեսանք: Եվ այդ ճամփան մեր միասնության մեջ է, պետք չէ թիկունքից օգնություն սպասել, օգնությունը դու ես քո էությամբ, քո մարդ տեսակով, քո թեկուզ թուլություններով:

Թոնիրը նոր պիտի վառենք, ջահի կրակը կբերենք, կկպցնենք կպչանին, երևի մի օր կկարողանանք հավաքվել և մեր հացը թխենք, որովհետև այս ժողովուրդն իսկապես քաղցում է: Շատ-շատ բաների քաղց ունի՝ արդարության քաղց ունի, ազնվության քաղց ունի, իր վաստակը տեսնելու քաղց ունի, լավ երկիր ունենալու քաղց ունի: Եթե չկերակրես, ինքը քեզ կուտի: Չեմ իմանում՝ հասկանո՞ւմ են վերևներում, թե՞ չեն հասկանում: Ես նույնիսկ ապշում եմ:

Մի ամիս է՝ մեր երկրի ղեկավարը չկանգնեց իր ժողովրդի առջև խոսի: Գնաց խոսեց Գերմանիայում, խոսեց գերեզմանոցում, խոսեց անվտանգության նիստին, բա մի անգամ չկանգնե՞ս քո ժողովրդին ասես՝ էս է վիճակը, պարտավոր եք իմանալ: Ո՞նց կարելի է մարդուն տեղեկություն չտալ: Ենթադրենք, էս գյուղը գրավել են, բա ես չիմանա՞մ: Կարո՞ղ է վաղը մեքենա եմ նստում ու գնում եմ այդ գյուղը: Ինչո՞ւ ամենատարրական բաները չես ասում: Բա ես քո նման ձրիակերին պահում եմ էսքան տարի իմ հաշվին, որ էդ ամեն ինչն իմանամ: Ինչո՞ւ պիտի էսօր տանը նստած ծնողը չորս կտոր լինի, չիմանա՝ իր երեխան էսօր ապրո՞ւմ է, թե՞ չի ապրում:

Մենք բոլորս գիտենք, որ ղարաբաղյան պատերազմը քաղաքական լուծում չունի: Այն միայն կռվով է լուծվելու:

Մենք, կարծես, միշտ սպասում ենք, որ դրսից ինչոր մեկը կգա և կօգնի մեզ՝ Ռուսաստանը կգա կօգնի, Մինսկի խումբը կօգնի….

-Մոլորակի վրա մեկը չկա, ում մենք հետաքրքրում ենք: Բոլոր դարերի մեջ միայն ինքներս ենք կարողացել պահել մեզ: Աշխարհի մեծերի հոգսը մենք չենք: Մեր հոգսը մեր հոգսն է, արյունը մեզնից են քամում-տանում, մեր երկիրն է ավերվում: Կան մարդիկ, ովքեր մտածում են այդ մասին, այլապես հիմա փլատակների տակ կլինեինք:

Խնդիրը միայն պատերազմի մեջ չէ: Խնդիրը երկիրը երկիր դարձնելու մեջ է: Ուժեղի հետ չեն կռվում, որովհետև պարտվելու հավանականությունը մեծ է, թույլի հետ են գնում կռվելու: Կառուցենք, սարքենք, շենացնենք, դարձնենք այնքան ուժեղ պետություն, որ ոչ մեկի մտքով չանցնի մեզ հետ կռվի: Դա է պատերազմը կասեցնելու միակ ճանապարհը, ոչ թե կռվելը: Ամբողջ աշխարհի համար պարզագույն լուծումն է:

Տեսեք, թե մեր սերունդ ինչ սերունդ եղավ՝ դժբախտագույն սերունդ. տեսավ, թե ոնց է փլուզվել հսկայական կայսրությունը, երկրաշարժ տեսավ, պատերազմ տեսավ, սոցիալական դժվարություններ տեսավ, արտագաղթ տեսավ, ոչ մի լուսավոր բան չտեսավ: Լավ, հո մենք դատապարտված չէինք: Հիմա մենք տանգնապ ունենք, որ այս նույնը ժառանգում ենք եկող սերունդներին: Մենք ուզում ենք նրանց ժառանգել ապրելու իրավունք, վաստակն ունենալու իրավունք, հայրենիք հետ գալու իրավունք ժառանգենք նրանց, ովքեր դրսում են: Ո՞նց անենք դա՝ թաքնվելո՞վ, դրսի ուժեղներին օգնության կանչելո՞վ: Դա ելք չէ:

Երկիրը դու ես, ոչ թե քո վերնախավը

Եվ ո՞րն է ելքը:

-Ելքը գործն է, որն ինչ գնով էլ լինի պետք է տանել-հասցնել ավարտի : Ես հասկանում եմ՝ մի մարդու կորուստը մի ամբողջ տիեզերքի կորուստ է՝ նայած այդ մարդն ում համար ով է: Երկու երիտասարդ, առաջին կանչի ենթակա տղաներ ունեմ տանը, Աստված մի արասցե, այդ զոհը կարող է նաև իմ տղան լինել: Բայց լավ, այդ դեպքում ի՞նչ անենք, ո՞նց անենք, որ այս ամենը վերջանա: Պետք է, չէ՞, ինչ-որ ձևով վերջացնել, չի կարելի խնդրից անընդհատ փախչել, այստեղ թաքնվել, այնտեղ թաքնվել, էն հաշտության բանակցության, խաղաղության պայմանագրի, մադրիդյան սկզբունքների ետևում: Ինչքա՞ն: Մի կրակոցն այդ ամեն ինչը հողին է հավասարեցնում: Բայց էդ կրակոցն իմ էրեխու սրտին է գալիս: Սա է ամբողջ ողբերգությունը: Քանի՞ կյանք մեռնենք, որ մի նորմալ ապրել վաստակենք: Մենք էլ ենք աստծու ստեղծած, ի վերջո, մենք էլ ենք ապրել ուզում:

Ու ի՞նչ պիտի արվի:

-Մենք պիտի մի քիչ լրջանանք: «Բաքվում թեյ խմելու» արտահայտությունները պիտի հանենք: Մենք թերագնահատում ենք մեր թշնամուն: Ինքը բավական ուժեղ և կազմակերպված էր: Լեգենդներն ու առասպելները, թե հեսա ծափ կտանք ու ամբողջ թուրքական բանակը կնահանջի՝ ևս 15 շրջան թողնելով, հեքիաթային ժանրից են: Սա պատերազմ է 21-րդ դարի նորագույն մահաբեր զենքի գործադրմամբ, որտեղ այլևս ֆիդայական պատերազմներն ու ֆիդայական կռիվները տեղ չունեն:

Նոր խոսում էինք ձեռքբերումների մասին: Ինչքան էլ զարմանալի լինի, պատերազմում կարող է նաև ձեռքբերումներ լինեն, այն համախմբվածությունը, որ կար, որ տեսանք, քի՞չ էր: Մի հարյուր տարի մեր ժողովրդին էլի հայ կպահի: Այդպիսի բաներով է երկիրը երկիր դառնում, քեզ նորից արթնացնում է, ասում է՝ ամեն ինչ մեռած չէ, դու դեռ շանս ունես, էնքա՜ն ներուժ ունես քո թիկունքում, մի հուսահատվիր: Եվ ասում է, որ երկիրը դու ես, ոչ թե քո վերնախավը, քո իշխանությունը: Նրանք գալիս-գնում են: Երկիրը դու ես, էս հողին կպած, երկրի դարդ ու ցավով ապրող մարդն է երկիրը: Ու բոլորն են զինվոր, միայն սահմանի վրա կանգնածը չէ, դաշտում աշխատողն էլ, գործարանում աշխատողն էլ, առավոտյան ժամը 9-ին աշխատանքի գնացող ու վեցին տուն եկողն էլ: Ամեն մեկն իր խրամատում իր գործը պետք է նորմալ անի, որ երկիրը երկիր մնա:

Հարցազրույցը վարեց Մարինե Մարտիրոսյանը

http://hetq.am/հովիկ չարխչյան hovik charkhchyan

Լև Տոլստոյի դուստրը՝ հայկական գեհենում

5 May

Անցյալը սիրում է անակնկալ հանդիպումներ մատուցել: Եվ պատմության էջերը թերթելիս ամենաանսպասելի առնչությունները հաճախ են պատահում: Դրանցից մեկի մասին էլ ուզում ենք այսօր պատմել, առավել ևս, որ խոսքն այս անգամ ռուս մեծ գրող Լև Տոլստոյի կրտսեր դստեր՝ Ալեքսանդրիայի մասին է: Քչերին է հայտնի, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին նա իբրև կամավոր գթության քույր՝ մեկնել է Կովկասյան ռազմաճակատ և տևական ժամանակ ապրել ու աշխատել է Հայաստանում:

1914 թվականին Ալեքսանդրիա Տոլստայան, իր բազմաթիվ հայրենակիցների նման, նետվեց պատերազմական իրադարձությունների գիրկը՝ ունենալով մեկ գլխավոր ցանկություն՝ ինչ-որ կերպ ծառայել հայրենիքին, մասնակից դառնալ համընդհանուր օգնությանը: Եվ 30-ամյա բարձրաշխարհիկ տիկինը, ով ազատամիտ հայացքների տեր լինելուց զատ՝ ուներ նաև պատկառելի կարողություն ու կապեր, մտադրվեց այդ միջոցներն ու իր գիտելիքները ներդնել մի ծրագրում, որի նպատակն էր՝ բժշկական օգնություն ցուցաբերել վիրավորներին ու պատերազմական գոտու բնակչությանը:

Առանց հապաղումի նա անհրաժեշտ պատրաստություն տեսավ և շուտով համախոհների մի ոչ մեծ խմբի հետ մեկնեց Կովկաս: 1914-ի վերջին նա արդեն Թիֆլիսում էր: Այդ օրերին իր քույր Տատյանային Ալեքսանդրիան գրում էր. «Մենք երեք բժիշկներով ընտրել ենք Երևան-Իգդիր ուղղությունը՝ պարսկական սահմանի մոտ: Այդ ուղղությամբ ընդհանրապես օգնություն չկա և մոլեգնում են համաճարակները՝ տիֆը, ջրծաղիկը և գլխավորը՝ մալարիան: Այնտեղ ճանապարհ չկա: Հազիվ-հազիվ տեղ են հասնում ուղտերով»:

Թիֆլիսից Ալեքսանդրիան ուղևորվում է ձիով: Ի դեպ, նրա նժույգի անունը Ալագյազ էր: Հասնում են Երևան, կարճ դադարից հետո կրկին շարունակում են ճանապարհը: Եվ արդեն 1915 թվականի հունվարի 20-ին եղբորը՝ Սերգեյին հասցեագրված նամակում նա տեղեկացնում էր. «Քեզ գրում եմ Իգդիր բնակավայրից, գրեթե Թուրքիայի ու Պարսկաստանի սահմանի մոտ, որ գտնվում է Արարատի լանջին»:

Հենց այստեղ էլ Տոլստոյի դուստրը, որ մինչ այդ մարդկային մեծագույն տառապանքների, պատերազմի արհավիրքների ու սարսափների մասին միայն գրքերում էր կարդացել, առաջին անգամ բախվում է դաժան իրականությանը: Առանձնապես տեղաբնակ ու գաղթական հայերի վիճակը նրա վրա ծանր ազդեցություն է գործում: Իր փետրվարյան գրառումներից մեկում Տոլստայան նշում էր. «Այդ մարդիկ թողնում են սարսափելի, ճնշող տպավորություն… Ինձ երբևէ չի վիճակվել տեսնել նման տառապանք: Մարդիկ զրկվել են ոչ միայն իրենց ընտանիքներից, մտերիմներից, հարազատներից, նրանք զրկվել են իրենց օջախներից, ունեցվածքից, զրկվել են ամեն ինչից»:

Մի որոշ ժամանակ Իգդիրում մնալուց և տեղի դաշտային հոսպիտալում աշխատելուց հետո նույն տարվա գարնանը լուրեր են հասնում, որ Վանում սկսվել են ինքնապաշտպանական կռիվներ, կան մեծ թվով վիրավորներ, բնակչության շրջանում համաճարակներ են տարածվում, իսկ տեղում միակ ամերիկացի բժիշկ-միսիոներն ի վիճակի չէր սպասարկել բոլոր հիվանդներին: Որոշում է կայացվում Ալեքսանդրիա Լվովնային մի փոքրիկ ջոկատի հետ գործուղել այնտեղ:

Մինչ Վան ուղևորվելը մեծ գրողի դուստրը գնում է Երևան՝ ձեռք բերելու անհրաժեշտ դեղքրայք և բժշկական գործիքներ: Իր հուշերի գրքում նա պատմում է, թե Իգդիրից հետո Երևանն ինչպիսի տպավորություն է գործել. «Շատ ուրախալի էր կրկին քաղաքակիրթ աշխարհ ընկնելը՝ ավտոմոբիլներ, էլեկտրականություն, լավ ռեստորան: Ու կարծես թե մենք այստեղ փոքր-ինչ ավելի մնացինք, քան պետք էր»:

Բայց փոքրիկ դրախտը երկար չի տևում: Առջևում նրանց էր սպասում հայկական գեհենը: Վանը հոգեկան մեծ ցնցում է պատճառում Ալեքսանդրիային: Նա ստիպված էր այստեղ բժշկական օգնություն ցուցաբերել ինչպես՝ հայերին, այնպես էլ՝ թուրքերին ու քրդերին, լսել ու ականատեսը դառնալ ինչպես՝ հերոսական, այնպես էլ՝ դաժան ու անմարդկային իրադարձությունների:

Դժբախտաբար, Վանում երկար աշխատել չի հաջողվում: Նրա երկու գործընկեր ուսանողները վարակվում են տիֆով: Որոշ ժամանակ անց հիվանդանում է նաև Ալեքսանդրիան: Երեքին էլ բուժվելու համար տեղափոխում են Երևան: Մի փոքր կազդուրվելուց հետո խումբը մեկնում է Ռուսաստան:

Այդ օրերից հրաշքով պահպանվել են երկու լուսանկարներ: Առաջին նկարում Ալեքսանդրիա Տոստայան և նրա երկու ուղեկիցներն են՝ Երևանի հոսպիտալում: Երկրորդ լուսանկարն արվել է Արևմտյան Հայաստանում, 1915 թվականին: Խմբակային նկարում Տոլստայան դաշտային հոսպիտալի բժիշկների ու աշխատակիցների հետ է:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

տոլստոյի դուստրը երևանի հոսպիտալում, տիֆով հիվանդ զինվորի մոտ

տոլստայան դածտային հոսպիտալի աշխատակիցների հետ արևմտյան հայաստան 1915

ՑԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ ԼԻՆԻ

22 Apr

1941 թվականին Վիկտոր Համբարձումյանը Լենինգրադում էր, երբ սկսվեց պատերազմը: Նա տեղի պետական համալսարանում էր աշխատում: Ցանկանում էր մեկնել գործող բանակ, բայց համալսարանն էվակուացվեց Թաթարստանի Ելաբուգա քաղաք, գիտնականն էլ՝ նրանց հետ: Ստեղծված կացությունը նրան հուսահատության հասցրեց: «Ախր ինչո՞վ կամ ինչպե՞ս կարող է աստղագիտությունն օգնել բանակին»,- սա դարձավ Համբարձումյանի ամենամեծ մտահոգությունը:
Եվ նա գտավ լուծումը:
Օրվա մեջ մի քանի անգամ սկսեցին ճիշտ ժամանակի ազդանշանը հաղորդել: Դա օդաչուներին օգնում էր կույր թռիչքի ժամանակ իմանալ իրենց կոորդինատները: Աստղագետը բացահայտեց նաև կապի անակնկալ ընդհատումների գաղտնիքը, որն այնքան անհրաժեշտ էր նավատորմի ու բանակի համար: Է՞լ ինչ կարելի էր անել:
Պղտոր միջավայրում լույսի ցրման նրա ուսումնասիրությունները նույնպես լուրջ նշանակություն ունեցան ռազմական բնագավառում՝ լուծելով տեսանելիության խնդիրը մթնոլորտում և ջրի տակ: Իսկ թե որքան էին կարևոր այդ աշխատանքները հաղթանակի համար, պատասխանը ստացվեց 1946-ին, երբ Վիկտոր Համբարձումյանն արժանացավ գիտության ասպարեզում առաջին Ստալինյան մրցանակին:
Ասելիքս այն է, որ եթե ցանկություն կա մասնակից դառնալ համընդհանուր գործին, ճանապարհներն ու ձևերը միշտ էլ կգտնվեն՝ անկախ ամեն ինչից:

Հովիկ Չարխչյանhamb

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

20 Apr

Թղթի վրա՝ ճակատագիր
Ընթեռնելի և մոտավոր.
Վաղվա օրը գիտեմ անգիր,
Իմ երեկն էր արատավոր:

Իմ ներկան է ցաքուցրիվ,
Նավաբեկյալ ու ենթակա,
Ելքն՝ անազատ, հույսը՝ ձրի,
Սովորությունը՝ հերթական:

Հաղորդություն առած անցավ
Վաղամեռիկ օրերի չուն,
Բայց իմ սիրտը չկամեցավ
Ժպտալ նրան վերջին շնչում:

Ու թե մի տեղ դադար առնի
Ընթացքը շեղ, երթը տարտամ,
Ես էլ ձեզ պես տառը տառին
Ճակատագիր պիտի կարդամ:1_elviravonnosferatus_1

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Map

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 4,922 other followers

%d bloggers like this: