Tag Archives: Հովիկ Չարխչյան

«Մտավորականն իրավունք չունի նախագահի հետևից գնալու, նա նախագահից առաջ պիտի քայլի»

4 Dec

Հարցազրույց գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանի հետ

Գիրքը կենդանի օրգանիզմ է

-Մշակույթի նախարարությունում քննարկումներ են ընթանում ժամանակակից հայ գրականությունը պետաջակցության ծրագրից հանելու մասին: Ի՞նչ ռիսկեր եք տեսնում այդ գործընթացում, եթե դադարեցնեն աջակցությունը, հեղինակն արդյոք մենակ է մնալու:

-Իրականում մեր բոլոր հեղինակներն էլ մեծ հաջողությամբ տպագրվում էին տարբեր հրատարակչություններում առանց պետության դուռը գնալու, առանց ձեռք պարզելու այս պետությանը: Թեև բոլորս էլ գիտենք, որ մեր գրողները մի արտակարգ, մեծ հարստությամբ փայլող անհատներ չեն, բայց ամեն մեկը, ոնց ասում են, իր գլխի ճարը գտնում է, կարողանում է գտնել հովանավորներ, համաձայնության գալ հրատարակչությունների հետ: Պարզագույն տրամաբանությամբ դատենք. եթե ես հեղինակ եմ, գիրք եմ գրել, որի վրա աշխատել եմ մի քանի տարի, բնականաբար, ակնկալում եմ որոշակի եկամուտ, գոնե իմ չարչարանքն ինչ-որ կերպ պիտի փոխհատուցվի: Եվ ի՞նչ եք կարծում՝ ինչո՞ւ պիտի այդքան հեշտությամբ համաձայնեմ, իմ տարիների աշխատանքը տանեմ-հանձնեմ պետությանը, և դրա դիմաց ստանամ չնչին, չնչինագույն գումար, և դրանից հետո նաև տեր չլինեմ ամբողջ տպաքանակին: Էստեղ որտե՞ղ է տրամաբանությունը:

-Պարոն Չարխչյան, եթե հեղինակը ֆինանսական եկամուտ չունի, սոցիալապես ապահով չէ, այդ դեպքում իր համար շահեկան է պետպատվերով տպագրելը, որ գոնե իր աշխատանքը տպագրված տեսնի:

-Շահեկան է ի՞նչ իմաստով, որ էլի մնաց ոչ ապահով, այդ դեպքում թող ուրիշ բանով զբաղվի:

-Իսկ ի՞նչով զբաղվի, եթե գրելը, ստեղծագործելը համարում է իր առաքելությունը: Գուցե մի քիչ բարձրահունչ է, բայց…

-Իրականում բարձրահունչ է, որովհետև դա էլ սովորական աշխատանք է, թեև գրողները սիրում են հատուկ կարգավիճակ շնորհել իրենց աշխատանքին: Հասկանալի է, որ նաև ինչ-որ ակնկալիքներ ունես այդ ամենից: Չեմ կարծում, որ կան գրողներ (խոսքս լավ գրողների մասին է), որոնք պատրաստ են գրել և թղթերը փողոցներում ցրել, ասել՝ վայելեք հանճարիս ստեղծագործությունը, դրա դիմաց ոչինչ չեմ պահանջում: Դա ֆանտաստիկայի ժանրից է:

-Ձեր գրքերը երբևէ տպագրվե՞լ են պետաջակցությամբ:

-Երբեք չեն տպագրվել, և երբեք էլ չեմ անի դա, նույնիսկ եթե պետությունը խնդրի ու աղաչի:

-Ինչո՞ւ:

-Նախ ուզում եմ ինքս տնօրինել իմ գրքերի ճակատագիրը, ուզում եմ իրական պատկեր տեսնել, այսինքն՝ ուզում եմ իմանալ արդյոք իմ գրքերը հասնում են ընթերցողին, և ինչպիսին է արձագանքը: Չեմ ուզում, որ իմ գրքերի վրա դարերի փոշի նստի, կիսամութ պահեստներում մնան: Մտածում եմ, որ գիրքը կենդանի օրգանիզմ է, որին ապրել է պետք: Իսկ դրա համար պետք է տեղափոխես ազատ միջավայր, այլ ոչ թե հանձնես ինչ-որ մեկի քմահաճույքին՝ էդպես էլ չիմանալով, թե ինչ կատարվեց:

Ինչո՞ւ գրողներին անտոկոս վարկ չտրամադրել

-Պետաջակցությամբ տպագրելու դեպքում գրքերի առյուծի բաժինը հրատարակչությանն է մնում, հեղինակին տալիս են միայն պայմանական փոքր տպաքանակ:

-Դա արդեն խնդիր է, հենց էստեղ է, որ պիտի խոսենք կարգավորման մեխանիզմների մասին: Գիտենք, որ պետությունը գոնե գրահրատարակչական ոլորտին ահռելի գումարներ է տալիս այդ գրքերի իրացման համար: Իսկ գուցե այլ մեխանիզմներ մտածենք: Մի պարզագույն, սովորական տարբերակ ասեմ. ինչո՞ւ գրողներին անտոկոս վարկ չտրամադրել իրենց գրքերը տպագրելու համար: Պատկերացրեք, ես հեղինակ եմ, գիրք եմ գրել, որոշակի գումար եմ վերցնում պետությունից, մեղքը իմ վիզը, եթե չկարողանամ իմ գիրքն իրացնեմ, ուրեմն, վատ գիրք եմ գրել: Այդ դեպքում պետությունը շատ ավելի մեծ օգնություն ցույց տված կլինի գրողին և հատկապես գրականությանը, քան մեխանիզմը, որ այսօր կիրառվում է: Մի տեսակ ձրիակերության ատրիբուտներ կան այդ ամեն ինչի մեջ:

-Ձեր ասածից կարելի է ենթադրել, որ պետպատվերի շրջանակներում միշտ տպագրվել են գրքեր, որոնք չեն սպառվել, այսինքն՝ պահանջարկ չեն ունեցել: Իրականում ո՞րն է խնդիրն այս ոլորտում:

-Պետպատվեր բառն արդեն հուշում է, որ պետությունը պատվիրում է գրականություն, որի անհրաժեշտությունը երկիրն ունի, այսինքն՝ այդ գիրքը որոշակի ֆունկցիա պիտի կատարի և լրացնի ինչ-որ բաց, որ գոյություն ունի ընդհանուր դաշտում: Եկեք նայենք այն բոլոր գրքերը, որոնք տպագրվել են, դրանց քանի՞ տոկոսն է այդ գործառույթն իրականություն դարձնում: Այստեղ չկա այդպիսի մոտեցում, չկա մշակված հատուկ քաղաքականություն, որ այս տարի ես պիտի պատվիրեմ այս կարգի գրականություն, որպեսզի պահանջարկը բավարարեմ: Կամ էլ հեղինակն այդ ոլորտներում ծանոթ, ընկեր տղաներ է գտնում, խնդրում, որ իր գիրքն էլ անցկացնեն ցուցակներում: Գիրքը տպագրում են, մի քանի օրինակ տալիս հեղինակին, իրար ձեռք սեղմում ու գնում տուն: Էստեղ ի՞նչ պետություն, ի՞նչ պետպատվեր, ի՞նչ գործառույթ, ի՞նչ նպատակ, ի՞նչ քաղաքականություն: Այդ հարաբերություններում այդ ամենը բացակայում է:

Գիտեք, խոհանոցից ծանոթ ենք, ի վերջո, մեր ընկերներն են նաև իրենց գրքերն այդ եղանակներով տպում: Եվ եթե էսօր մեկը կգա, հեքիաթներ կպատմի, թե այդ ամեն ինչն այդպես չէ, հավատացնում եմ՝ նման բան գոյություն չունի, շատ լավ գիտենք, թե ինչ է կատարվում և ինչպես է կատարվում:

2012-ին նամակով դիմեցինք այն ժամանակվա վարչապետին, հատկապես շեշտը դրեցինք պետպատվերի վրա, թե նախ ինչու թափանցիկ չէ, ինչու չի հրապարակվում պետպատվերի համար նախատեսված ցանկը, ովքեր են ընտրություն կատարում, ինչ սկզբունքներով են ընտրություն կատարում, գումարներն ինչքանով են տեղին ծախսվում (այնտեղ մի դժգույն գրքույկի համար ֆանտաստիկ թվեր էին ասում, ախր, մենք էլ ենք գիրք տպագրում, գիտենք, չէ՞, իրական գրքի արժեքն ինչ է որ տպաքանակի դեպքում, այդ հաշվարկները կատարելը բարդ չէ): Այդ ամեն ինչի մասին ասվել է շատ-շատ ամբիոններից, և այնպես չէ, որ պատերի տակ ենք զրուցել: Սակայն դա անարձագանք մնաց, և երբ հիմա նախարարը խոսում է դրա մասին. ուղղակի երեկ նա տեսավ այն, ինչ մենք տեսել էինք 6-7 տարի առաջ: Նույն պահեստներում հավաքված ահռելի ծավալով գրականության մասին էինք ասում, թե ինչու դրանք տեղ չեն հասնում: Մարզեր, գյուղեր գնալիս տեսնում ենք, որ վերջին անգամ 20 տարի առաջ են նոր գիրք ստացել, բա ինչի՞ն է ծառայեցվում պետպատվերը, ինչո՞ւ այդ գրքերը չեն գնացել ու տեղ գտել դարակների մեջ:

Ինչո՞ւ չեն վերացնում գրահրատարակչության ՊՈԱԿ-ը

-Այդ դեպքում դա նաև նախարարության թերացումն է:

-Բոլոր օղակների… Կառավարության ղեկավարն այսպիսի առաջարկ էր արել, չէ՞, վերացնել բոլոր կարգի ՊՈԱԿ-ներն ու ԾԻԳ-երը: Գրահրատարակչությունն էլ է ՊՈԱԿ, բա ինչո՞ւ չեն վերացնում: Ինչո՞ւ է որոշումը տարածվում այլ կառույցների վրա, իսկ գրահրատարակչության վրա չի տարածվում: Տեսեք, սփյուռքի նախարարությունը եթե ուզում է որևէ գիրք հրատարակել, հրատարակում է, դրա համար գումար է հատկացված, դա էլ է պետպատվեր, չէ՞, պաշտպանության նախարարությունը եթե ուզում է որևէ ամսագիր տպագրել, գումար գոյություն ունի դրա համար, այսինքն՝ կառավարության ցանկացած կառույց կարող է զբաղվել հրատարակչական գործունեությամբ, էդ դեպքում իմաստը ո՞րն է մի ամբողջ գրահրատարակչություն պահելու, բաժանեք այդ գումարն առանձին օղակներին, թող ամեն մեկն իրականացնի իր ծրագիրը, և վերջանա այս պատմությունը: Իսկ այդ 160-170 միլիոն դրամն էնքան ազնիվ նպատակների համար կարելի է ծառայեցնել:

-Բայց, կարծես, նախատեսվում է ժամակակակից հայ գրականության պետպատվերով հրատարակելու գումարը տրամադրել գրադարաններին, որոնք հրատարակիչներից գրքեր ձեռք կբերեն: Այսինքն՝ այդ դեպքում էլ այդ 160-170 միլիոն դրամը ծախսվելու է գրականություն ձեռք բերելու համար, չէ՞:

-Որքան ես գիտեմ, գրադարանները պատկանում են համայնքներին, այսինքն՝ ֆինանսավորվում են համայնքների կողմից, եթե նրանք ցանկություն են ունենում գիրք ձեռք բերելու, կարող են դիմել իրենց համայնքի ղեկավարությանը, այդտեղից գումար վերցնել: Որ ասում են՝ այդ գումարները պետք է տրամադրվեն գրադարաններին, հասկանալի է, որ անմիջականորեն կտրամադրվեն ոչ թե գրադարանին, այլ համայնքին: Եվ դարձյալ կասկածելի կդառնա, թե այդ գումարն ինչի վրա ծախսվեց, որտեղ ծառայեցվեց: Մեխանիզմը պետք է պարզեցնել: Եթե նախարարն, իսկապես, հակված է ինչ-որ բան վերափոխելու, պետք չէ դրա համար մեկին ազատել, մյուսին նշանակել, համակարգը պետք է վերաձևել, նայել, թե որտեղ են խութերը, դրանք վերացնել և ոլորտը դարձնել շատ թափանցիկ:

Բայց չի էլ հայտարարվում, չէ՞:

-Իհարկե, ինչի՞ համար հայտարարեն, որ հետևողական լինե՞ն, թե որտեղից ինչ գնաց, ուր գնաց: Կառավարությունը մի դանակ-պատառաքաղ է առնում, տեղյակ ենք լինում, թե ինչքան գումար հատկացվեց, ումից առան, քաղաքապետը կոնյակ ու արծաթե սպասք է առնում, այդ նախասիրությունների գինն էլ գիտենք, իսկ ինչո՞ւ պետպատվերը չգիտենք, ինչո՞ւ չկան ցուցակները:

Կասեն՝ դիմեք, տրամադրենք:

-Իսկ ինչո՞ւ պիտի դիմեմ, պետության բյուջեից տրամադրված գումարը չե՞ս ծախսում, վաղուց պարտավոր ես ներկայացնել հանրությանն առանց մեր դիմելու, առանց հատուկ նամակագրության: Այդ ցուցակները դիր քո կայքում տեսնենք՝ ինչ ես արել, ինչ հեղինակներ ես տպել, քանի անգամ ես նույն հեղինակին տպել, իսկ մի ուրիշ հեղինակին մոտիկ չես գնացել, ո՞նց ես բացատրում այս հատուկ վերաբերմունքը մեկի նկատմամբ և այդ արհամարհական վերաբերմունքը մյուսի նկատմամբ:

Երբ մարդկանց ասում ես մշակույթ, պատկերացնում են մի կիասաքանդ եկեղեցի, պատից կախված մի նկար

Մենք խոսում ենք գրահրատարակչության մասին: Բայց դա ընդամենը համակարգի մի փոքրիկ ոլորտն է, իսկ այնտեղ շատ ավելի բարդ խնդիրներ կան: Քանի անգամ խնդրեցինք մի 5 տարով գրահրատարակչության, գրավաճառության ոլորտին արտոնություն տալ, մինչդեռ վրա վրա գրախանութներ էին փակում, այ մարդ, մի քանի տարով այս մարդկանց ազատեք հարկերից, ոտքի կանգնեն, ծավալվեն, հետո նորից ձեր հարկերը դրեք: Հետո մեր բյուջեն հաստատ գրքի վաճառքով չի լցվում: Որ Երևանում մի շքեղ հրավառություն չանեն, գրքերի հարցն ամբողջապես կլուծվի: Բայց ոչ մեկը ո՛չ արձագանքեց, ո՛չ ընդառաջ քայլ արեց:

Ամբողջ խնդիրը գիտե՞ք ինչից է. ցավոք, մենք դեռ չենք հասկացել, թե ինչ բան է մշակույթը: Անկեղծորեն եմ ասում, մշակույթի լիարժեք գիտակցությունը գոյություն չունի: Երբ մարդկանց ասում ես մշակույթ, պատկերացնում են մի կիասաքանդ եկեղեցի, պատից կախված մի նկար ու մի հատ էլ գրախանութում դրված գիրք: Դե արի բացատրի, որ մշակույթը բոլորիս հոգեկերտվածքն է, իսկ իմ թվարկածներն ընդամենը գործիքներ են, որոնք այդ հոգեկերտվածքը ձևավորում են: Մշակույթը նույնքան կարևոր է, որքան բանակը. էս մեկը սահմաններդ է պահպանում, էն մյուսը՝ քո ներքին նկարագիրը, և եթե քո նկարագիրը վատն է, ոչ ոք չի կարող պաշտպանել քեզ: Եթե կարողանանք մինչև էդ աստիճան գիտակցական ընկալում ունենալ, այն ժամանակ մեր վերաբերմունքն ամեն ինչի նկատմամբ ուրիշ կլինի, կհասկանանք, որ պետպատվերը թող տասնապատիկ ավելին լինի, բայց ճիշտ ծառայեցվի: Եթե էսօր դու քո մշակույթն ես պահեստավորում, վաղը մի ուրիշ բան կպահեստավորես, մյուս օրը՝ ուրիշ… Ու մեր ամբողջ երկիրը մի օր կվերածվի մի փակ պահեստի, որտեղ ամեն ինչը փտում, վերանում, մոռացության է տրվում, որտեղ ոչ ոքի ոչինչ պետք չէ:

Մշակույթը պետք է փնտրենք այլ տեղ

-Իսկ ի՞նչ պետք է անել, ուղղակի հետևե՞լ, սոցցանցերում սկսել քննարկե՞լ:

-Մշակույթը գոյություն ունի անկախ նրանից՝ մշակույթի նախարարություն կա, թե ոչ: Մշակույթը ոչ մի ընդհանուր բան չունի մշակույթի նախարարության հետ: Մշակույթն ուրիշ տեղ է ապրում, մշակույթի նախարարությունը՝ բոլորովին այլ տեղ, չի կարելի ամեն ինչ պայմանավորել նախարարությամբ: Նախարարությունն ընդամենը մի կառույց է, որն իբրև թե պիտի խթանի, բայց չի գալու ո՛չ ստեղծագործի, ո՛չ արժեքներ ստեղծի, այդ գործառույթը չունի ու նույնիսկ հնարավորությունն էլ չունի, այսինքն՝ ամեն ինչ պայմանավորել միայն նախարարությամբ ու այդտեղ կատարվող իրադարձություններով սխալ մոտեցում է: Մշակույթը պետք է փնտրենք այլ տեղ, հենց սկսում են մշակույթը որոնել մշակությի նախարարությունում, մենք՝ որպես մշակույթ կրողներ, դադարում ենք իրականությունն ընկալել այնպես, ինչպես ուզում ենք տեսնել: Եվ դրանից տուժում է մշակույթը:

Երբ Ամիրյանն ասում է՝ հանդիպում եմ մշակույթի ներկայացուցիչների հետ, տեսնում ես, որ հանդիպում է այն մարդկանց հետ, ովքեր համաձայն են իր հետ: Իսկ ովքեր համաձայն չեն, կարող են առարկել, չի հանդիպում: Հենց էստեղից էլ գալիս է ամենամեծ սխալը: Գրականությունը վաղուց է գրողների միությունից դուրս: Բազմաթիվ գրական կառույցներ կան՝ հասարակական կազմակերպություններ, ակումբներ, խմբակներ որոնք եղանակ են ստեղծում, ժամանակակից գրականություն են ստեղծում: Նույնը նկարիչների միությանն է վերաբերում:

Ընդհանրապես բոլոր կարգի ստեղծագործական միությունները, որոնք խորհրդային իրականությունից ենք ժառանգել, սպառել են իրենց, դուրս են մնացել դաշտից: Եթե մշակույթի նախարար ես, պիտի տեսնես ամբողջ դաշտը: Այսօր այդ կառույցները ոչ մի գործառույթ չեն կատարում, բացի անդամատոմսեր բաժանելուց: Ընդ որում՝ արդեն բաժանում են նրանց, ովքեր «Ֆեյբսուքում» երկու ոտանավոր են գրել: Որակազրկման մեկ այլ կարգի քայլ է արվում: Այս ամեն ինչը պետք է տեսնել, արձանագրել և հաշվի նստել իրականության հետ, այլ ոչ թե երևակայության: Որ ասում եմ՝ մշակույթի նախարարությունը մի կառույց է, որ պետք է խրախուսի մշակույթը, այլ ոչ թե միջամտի, դա նկատի ունեմ:

Հեռուստացույց եմ նայում ու ասվում է՝ նախագահը մի խումբ մտավորականների հետ… Այսինքն՝ նախագահը գնում է, և մի խումբ մտավորականներ հետևից գնում են: Մտավորականն իրավունք չունի նախագահի հետևից գնալու, մտավորականը նախագահից առաջ պիտի քայլի, ծայրահեղ դեպքում նրա կողքով, որովհետև երբ հետևից ես քայլում, քեզ մոտ նախրային ինչ-որ կեցության ձևեր են ձևավորվում, իսկ էդպիսինները չեն կարող լինել մշակույթ կրողներ: Մենք պիտի նաև մտավորական ձևավորենք էն լավագույն հատկանիշներով, լավագույն դրսևորումներով: Մտավորականն իշխանավորների մեջ ի՞նչ գործ ունի, մշակույթ ես ստեղծո՞ւմ: Դու էդտեղ անելիք չունես, գնա էնտեղ, որտեղ քո կարիքը կա, այդտեղ քո մտավորականությունը բանեցրու: Ի՞նչ գործ ունես նախարարություններում, նախագահականներում, ինչ-որ հանդիսությունների սրահներում, նիստերի դահլիճներում: Ասում եք՝ ի՞նչ պիտի փոխել, էդ կարգի բաներ պիտի փոխել, ու երբ էս մեծ բաները փոփոխվեն, էն փոքր բաներն ինքնըստինքյան կփոխվեն: Երբ գրահրատարակչություններ պատվերներ կգան, էն մարդը, որ կներկայացնի այդ ոլորտը, կհասկանա, որ ինքն այդ հսկայական մեխանիզմի մի մասն է ու պիտի գործի էնպես, ինչպես այդ մեխազնիմն իրեն թելադրում է:

Հարցազրույցը վարեց Մարինե Մարտիրոսյանը

http://hetq.am/arm/news/73359/mtavorakann-iravunq-chuni-nakhagahi-hetevic-gnalu-na-nakhagahic-araj-piti-qayli.html

13249580_1185935558123659_1332079177_n

Նման առաջարկը սրիկայության բարձրագույն կետն է. Հովիկ Չարխչյան

26 Nov

Ռուսաստանի ԱԳՆ հատուկ կարգադրությունների դեսպան Էլեոնորա Միտրոֆանովայի հայտարարությունը Հայաստանում տարակարծությունների առիթ է դարձել: Բանն այն է, որ Միտրոֆանովան հայտարարել է, որ նախկին խորհրդային երկրներում ռուսերենին պետք է հատուկ օրենսդրական կարգավիճակ տալ: Հայ հասարակության որոշակի շերտերը քննադատեցին առաջարկը և այն որակեցին խորհրդային տարիների վերադարձին միտված քայլ, սակայն գրականագետ Հովիկ Չարխչյանի գնահատականն ավելի խիստ էր: Վերջինիս կարծիքով՝ լեզուն վաճառել նշանակում է վաճառել հայրենիքը: Գրականագետը շեշտեց՝ օտարներին հատուկ կարգավիճակ տալը գրեթե նույնն է, ինչ հայրենիքիդ կեսը տաս մեկ ուրիշի: «Ռուսները կամ մեկ ուրիշ ժողովուրդ շատ բան կարող են առաջարկել, բայց մի տգեղ համեմատություն անեմ, եթե որևէ տղա որևէ աղջկա անպարկեշտ առաջարկություն է անում, 2 պատասխան կարող է լինել՝ աղջիկը համաձայնվում է՝ ապացուցելով իր անպարկեշտ լինելն, իսկ 2-րդ դեպքում ապտակում է այդ տղային: Հիմա ես չտեսա, որ մեր իշխանություններն ապտակ հասցրեցին նրան, ով իրենց անպարկեշտ առաջարկություն արեց: Սա մի խնդիր է, որը 2-րդ կարծիք ունենալ չի կարող, որովհետև ունենալ 2-րդ կարծիք նշանակում է կամովին հրաժարվել սեփական ինքնությունիցդ»,- NewsBook-ի հետ զրույցում ասաց Հովիկ Չարխչյանը: Նրա խոսքով՝ նման առաջարկություն անողներն էլ քաջ գիտակցում են, որ առաջարկը սրիկայության բարձրագույն կետն է: Գրականագետը գտնում է, որ ով մասնակցում է այս խաղին, փաստում է՝ ինքը ևս պակաս սրիկա չէ: Նա պնդեց, որ լեզվի հարցում քննարկումներ ու շահարկումներ լսելն անընդունելի է: «Մենք որպես աքսիոմա պետք է ընդունենք, որ այս երկրի ներսում կա ընդամենը մեկ պետական լեզու և 2-րդ երբեք լինել չի կարող: Չկա որևէ հիմք նման որոշում կայացնելու համար, ինչո՞ւ ես պետք է որևէ երկրի լեզու ընդունեմ կամ հատուկ կարգավիճակ տամ, ինչո՞ւ բնակչության կեսը ռուս է, իրենց ենթակայության տա՞կ ենք: Օրինակ՝ ինչու ոչ՝ հնդկերեն կամ ճապոներեն, ինչու ոչ՝ այս լեզուներին չենք տալիս հատուկ կարգավիճակ»,-շարունակեց գրականագետը: Հարցին՝ հաշվի առնելով այն, որ մենք հետխորհրդային երկիր ենք և մեր հասարակության մեջ կա հատված, որը փափագով է հիշում ԽՍՀՄ տարիները, հնարավո՞ր է՝ հայ հանրության ինչ-որ հատված ողջունի այս առաջարկը, Հովիկ Չարխչյանը պատասխանեց. «ԽՍՀՄ-ը 15 հանրապետություններից կազմված միություն էր և այս նույն տրամաբանությամբ կարելի է 15 պետությունների լեզուներն ընդունել որպես 2-րդ, 3-րդ, 4-րդ լեզու: Նույն հաջողությամբ 100 տարի առաջ մեր հայրենիքի ուղիղ կեսը Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ էր, հիմա թուրքերենը դարձնենք 2-րդ պետակա լեզու, տրամաբանություն չկա: Սա ամբողջությամբ կոմիզմ է, այդ դեպքում ինչո՞ւ ռուսները հայերենը չեն ընդունում որպես 2-րդ պետական լեզու, չէ՞ որ մենք նույն միության մեջ էինք, իսկ հիմա ՌԴ-ում 2 մլն-ից ավել հայեր են ապրում: Ռուսների առաջարկն իսկապես շատ անբարոյական առաջարկ է, և ժամանակն է, որպեսզի հայերը կարգավորեն իրենց հարաբերությունները ՌԴ-ի հետ, որովհետև Ռուսաստանը սկսել է այնպիսի ոտնձգություններ կատարել մեր ինքնության, մեր նկարագրի նկատմամբ, ինչն արդեն թշնամու վերաբերմունք է»,- եզրափակեց Չարխչյանը:timthumb

Նյութի աղբյուրը ` Newsbook.am

Չարխչյան. Ինչպե՞ս կարելի է այսօր ժողովրդին ասել, թե չես ուզում աջակցել բանակին

18 Nov

Գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը Sputnik Արմենիայի եթերում անդրադարձել է մարտական գործողությունների ժամանակ զոհված և հաշմանդամ դարձած ազատամարտիկների ընտանիքներին աջակցելու նպատակով հիմնադրամ ստեղծելու կառավարության նախաձեռնությանը։
Չարխչյանի կարծիքով` սխալ մոտեցում է բարոյական շեշտադրումներով իրավական գործողություններ կատարելը, և նրանք, ովքեր նախագիծը ներկայացրել են, պետք է հասկանան` որն է ժողովրդի դժգոհության պատճառը։
«Եթե որևէ մեկն առանց ձեր ցանկության ձեր դրամապանակից գումար տանի, կորակեք գողություն։ Դիտարկենք ընդհանուր իրավիճակը։ Որևէ մեկը մեզ չի հարցնում այդ մասին և պարտադիր վճար է մտցնում, ինչը գրեթե նույն իրավիճակն է։ Իսկ ինչու՞ ես պետք է չընդվզեմ դրա դեմ»,- ասաց նա։
Գրողը տարակուսում է`ինչպե՞ս կարելի է այս հարցում ժողովրդի հետ բարոյական կողմի մասին բանավիճել։ «25 տարի շարունակ մեր ժողովուրդն ապրում է զրկանքների մեջ, իրեն զրկում է ամեն ինչից` շատ լավ հասկանալով, թե ինչի համար է դա արվում։ Այդ ամբողջ զրկանքների առյուծի բաժիննն ուղղվել է բանակին։ Ինչպե՞ս կարելի է այսօր այդ ժողովրդին ասել, որ դուք չեք ուզում աջակցել մեր բանակին»,- ասաց Չարխչյանը։

5504477

http://armeniasputnik.am/radio/20161116/5503440/charxchyan-banak.html

Զրույցներ կեսգիշերին

18 Nov

Զրույցներ կեսգիշերին Գագիկ Հովսեփյանի հետ, հյուրը՝ Հովիկ Չարխչյան:

ՀՈՒՍԱՀԱՏԻ ՀԱՐՑԸ

2 Nov

Հավանաբար 1993-ի ձմեռն էր: Ցուրտ, ձյունաշատ: Գիշերային ժամերին քաղաքն ամայանում էր, լույս չկար, մեքենաներ չկային, մարդիկ չկային: Հոսանքի անջատումների պատճառով լինում էին օրեր, որ խմբագրության աշխատանքն ավարտում էինք կեսգիշերից հետո: Իսկ այնուհետև տուն էր պետք հասնել: Շատ անգամներ պարզապես ոտքով էինք վերադառնում:
Մի այդպիսի գիշեր քայլելով հասա մինչև Կիևյան փողոցի սկզբնամասը: Հոգնել էի: Որոշեցի կանգնել. ի՞նչ իմանաս, հանկարծ ու հրաշք կատարվեր՝ մի մոլորված մեքենա հանդիպեր: Մութ-մութ էր, ձյուն էր գալիս: Համատարած դատարկություն էր: Միայն ինձնից մի 100 մետր ներքև՝ մայթեզրին մի մեքենա էր անշարժացել:
Ահա այդպես անիմաստ կանգնած էի, երբ նկատեցի, որ ներքևի մեքենայի մոտից մեկը դեպի ինձ է քայլում: Մոտեցավ: 50-անց տղամարդ էր՝ դեմքը հաստ օձիքի մեջ քողարկած: Բարևեց, մի պահ աջուձախ նայեց ու հարցրեց.
— Ախպեր ջան, մոտդ պատահմամբ դանգրատ չի՞ լինի…

Հ. Չարխչյան99885a4s-960

ԲԵԿՈՐՆԵՐ

29 Oct

Մեր գյուղի կինոմեխանիկ Ազատը նոր ֆիլմի ազդագրի ներքևում գուաշով գրում էր. «Ծերից ծեր պիստալետներով»: Սա իմ կյանքում տեսած առաջին գովազդային գրառումն էր, որ լիովին արդարացնում էր Ազատի սպասելիքները:

* * *
— Պիտի հայրենիք գնաք:
— Հայրենիք ինչպե՞ս գնամ:
— Փողոցն անցնում եք, դիմացի մայթից նստում եք 28 համարի երթուղայինը, ձեզ կտանի…
Պարզվեց, «Հայրենիք» կինոթատրոնի մասին էին խոսում:

Հ. Չարխչյանabstrakciya-oskolki-geometriya

ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ 27-Ի ԼՈՒՍԱՆԿԱՐԸ

27 Oct

1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին մենք Էջմիածնում էինք: Կաթողիկոսական ընտրություններն էին: Երբ տարատեսակ արարողակարգերից հետո հոգևոր դասն ու պատվիրակները փակվեցին Մայր տաճարում, լրագրողները մնացին դրսում ու անհրաժեշտ էր պարզապես սպասել՝ մինչև կհրապարակեին արդյունքները:
Առանձնապես հաճելի չէր մի քանի ժամ աննպատակ բակում կանգնելը: Ժամանակը կարճելու համար մի խումբ լրագրողներով դուրս եկանք վանքի տարածքից ու նստեցինք մոտակա սրճարանում: Պարզ, արևոտ օր էր: Բոլորի տրամադրությունը բարձր էր, կատակում էինք, զվարճալի պատմություններ էինք լսում: Հետո որոշեցինք միասին լուսանկարվել: Հիշատակի համար:
Այն պահին, երբ մենք լուսանկարվում էինք, խորհրդարանի շենքում հնչում էին առաջին կրակոցները…

Հ. Չարխչյան14813650_1194184500620494_487090646_n

ԱՆՀԵՏԱՑԱԾ ԱՐՁԱՆԻ ԱՌԵՂԾՎԱԾԸ

16 Oct

Երբ նշանավոր հնագետ ու արևելագետ Նիկողայոս Մառը 1904 թվականին ճարտարապետ Թորոս Թորամանյանի հետ առաջին անգամ ոտք դրեց Անի հեքիաթային քաղաք և սկսեց իր պեղումները, նա գիտեր, որ Անին իր համար բազում գաղտնիքներ է պահել և հիմա, դարերի լռությունից հետո, դրանք պիտի դուրս ելնեին մոռացության փոշիներից: Սակայն նույնիսկ փորձառու Մառը ենթադրել չէր կարող, թե իրեն ինչպիսի եզակի գտածո է վիճակված լույս աշխարհ հանելու:marr_fig74
1906 թ. Գագկաշեն Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու պեղումների ժամանակ հնագետները հանկարծ բախվեցին մի հսկայական քարաբեկորի: Շատ ժամանակ չպահանջվեց հասկանալու, որ դա այլ բան չէր, քան հայ միջնադարյան քանդակագործության բացառիկ նմուշ: Ասում ենք՝ բացառիկ, քանի որ դա այդ դարերից մեզ հասած դեռևս միակ ամբողջական բոլորաքանդակն է: Որքան մեծ էր ներկաների ուրախությունը, երբ պարզվեց, որ իրենց դիմաց Բագրատունյաց Գագիկ Ա թագավորի արձանն է: 2.26 մետր բարձրություն ունեցող, վարդագույն տուֆից կերտված աշխատանքն ամենայն հավանականությամբ տեղադրված էր եղել եկեղեցու հյուսիսային պատին և այնտեղից վայր էր ընկել Անիի ավերումից հետո: Ինչպես իրենց աշխատություններում նկարագրել են Մառը, Թորամանյանն ու Հովսեփ Օրբելին, Գագիկ արքան պատկերված էր առաջ պարզված ձեռքերով, որոնց վրա եկեղեցու մանրակերտն է եղել, միայն թե արդեն փշրված վիճակում (պահպանված է եղել միայն ստորին մասը): Առավել հետաքրքրականն այն է, որ քանդակը եղել է ներկված. սպիտակ պարեգոտ, վրայից կարմիր պատմուճան, իսկ գլխին՝ շքեղ չալմա: Մորուքը, բեղերը և հոնքերը ներկված են եղել ևս գույնով: Կրծքին կախված է եղել խաչ:

pfhm70vs
Հայտնագործման լուրը շատ արագ տարածվեց: Թիֆլիսից, Երևանից, Էջմիածնից, Ալեքսանդրապոլից մարդիկ շտապում էին Անի՝ տեսնելու նորահայտ հրաշքը: Նրանց թվում քիչ չէին նշանավոր մտավորականներ, քաղաքական ու պետական գործիչներ: Մարդկային աննախադեպ հոսքի պահանջները բավարարելու համար տեղում կազմակերպվում է թանգարան, որտեղ հավաքվում են պեղումների ընթացքում գտնված բոլոր արժեքավոր իրերը, իսկ կենտրոնական դերը վերապահված է Հայոց արքայի մեծադիր քանդակին:
1909 թվականի հունիսի 25-ին Անի է ժամանում նաև Մաթևոս Բ Իզմիրյան կաթողիկոսը՝ ուղեկցությամբ նշանավոր բանասեր Մինաս Չերազի: Նա դիտում է քանդակը, իսկ հետո հայտնի դերասան և լուսանկարիչ Արամ Վրույրը վեհափառին լուսանկարում է Գագիկ արքայի հետ: Սա ճակատագրական պատեհություն էր, որովհետև այսօր արձանի պահպանված հատուկենտ և առավել հաջողված լուսանկարներից մեկը հենց դա է: (Ի դեպ, քանի որ առիթ ներկայացավ, նշենք, որ որոշ աղյուրների պնդմամբ արձանը գտել է հենց Արամ Վրույրը, թեև դա հաստատված վարկած չէ):
Անիի պեղումներն ու ուսումնասիրություններն ընթանում էին մեծ թափով, բայց Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը ի չիք է դարձնում բոլոր ծրագրերը: Հետագա տարիներին իրավիճակն առավել քան բարդանում է: Իսկ 1918 թվականին, երբ լուր է տարածվում, որ թուրքական զորքերը մոտենում են Անիին, կացությունը դառնում է օրհասական: Ամեն գնով պետք էր փրկել քաղաքի գանձեերը, մշակութային անգնահատելի արժեքները: Եվ այդ օրերին, երբ պատերազմական թոհուբոհի մեջ շատ քչերին էր մտահոգում հնագիտական գտածոների ճակատագիրը, Մառը, Օրբելին և Աշխարհաբեկ Քալանթարը ահազանգ են հնչեցնում՝ օգնության կանչելով անձնվեր ու սրտացավ մարդկանց: Բարեբախտաբար, նրանց կոչն անպատասխան չի մնում:%d5%b3%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ba%d5%a5%d5%bf-%d5%a9%d5%b8%d6%80%d5%b8%d5%bd-%d5%a9%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%b6%d5%ab
Մի խումբ երիտասարդ հայրենասերներ անմիջապես ուղևորվում են Անի: Հնագետների հետ կարճ խորհրդակցությունից հետո որոշում է կայացվում պեղումների արդյունքում հայտնաբերված բոլոր իրերն ու ցուցանմուշներն ամեն գնով տեղափոխել Ախուրյան գետի մյուս ափ: Հապշտապ կերպով մի ինքնաշեն լաստանավ են պատրաստում և սկսում են գետն անցկացնել այն ամենը, ինչ կարելի էր դուրս բերել Անիից:
Հերթը հասնում է Գագիկ արքայի արձանին: Եվ այստեղ էլ երիտասարդները անհաղթահարելի դժվարության առաջ են հայտնվում: Պարզվում է, որ այն բավականին ծանր է և հնարավոր չէ լաստանավով անցկացնել գետի մյուս ափը: Քանդակը ջրասույզ անելու վտանգը՝ մի կողմից, մոտեցող թուրքական զորամիավորումները՝ մյուս կողմից թույլ չէին տալիս լրացուցիչ միջոցներ ձեռնարկել: Արդեն հստակ էր, որ այդ հատվածում երիտասարդների յուրաքանչյուր տեղաշարժ հազիվ թե աննկատ մնար:
Եվ այդ ժամանակ կայացվում է թերևս միակ ու խելամիտ որոշումը. Գագիկ արքայի արձանը թաքցնել որևէ ապահով վայրում՝ հողի տակ ու սպասել՝ մինչև վրա կհասնեն ավելի անվտանգ ժամանակներ: Այդպես էլ վարվում են (Հ. Օրբելու աշխատության մեջ խմբագրության կողմից տրված է ծանոթություն, ըստ որի` «Գագիկ արքայի արձանը թուրքական զորքերի առաջխաղացման պայմաններում թաղվել է հողի մեջ»): Բայց, ցավոք, անվտանգ ու բարենպաստ ժամանակներն այդպես էլ վրա չհասան, և քանդակը մնաց իր անհայտ թաքստոցում: Ժամանակի հետ կյանքից հեռացան վերջին ականատեսներն ու մարդիկ, որոնք այդ գաղտնիքի կրողներն էին: Փոխարենը ծնունդ առավ մի նոր լեգենդ՝ Գագիկ արքայի արձանի լեգենդը: Որտե՞ղ է այն, ի՞նչ ճակատագրի է արժանացել: Այս երկու հարցերը տասնամյակներ շարունակ շոշափվել են, ու յուրաքանչյուր նոր տեղեկություն ավելի է թանձրացրել առանց այդ էլ թանձր առեղծվածի քողը:
Տասնամյակներ առաջ հրապարակվեց մի հոդված, որի հեղինակը պնդում էր, թե արձանի գլուխը 1918 թ. Աշխարհաբեկ Քալանթարը փոխադրել է Սանահինի վանք (Աճեմյան Հ., Անի քաղաքը ներկայիս, «Հանդէս ամսօրեայ», 1924, հունուար-փետրվար, էջ 49-50): Բայց առայսօր դրա որևէ ապացուց չկա: Փոխարենը բավականին շրջանառվող վարկած էր դարձել այն տեսակետը, թե հնագետները վերջին պահին քանդակը թաքցրել են Անիի քարանձավներում:%d5%a3%d5%a1%d5%a3
Նկատենք, որ բացի արտաքին Անիից իսկապես եղել է նաև, այսպես կոչված, «ընդգետնյա Անի»: Դրա մասին զանազան լեգենդներ ու ավանդույթներ կան: Այդ ստորերկրյա անցքերն ու քարանձավները ժամանակին ժողովուրդն անվանել էր «Գեդան գեյմազ», ինչը բառացի նշանակում է «գնացողն այլևս ետ չի գա»: Պատմությունն ասում է, որ 1901 թվականի հուլիսի 29-ին Անի են մեկնել մի խումբ երկաթուղային ինժեներներ՝ Ալեքսանդրապոլի տեղամասի պետի տեղակալ Իվան Պանովի ղեկավարությամբ: Եվ ահա այս մարդիկ որոշում են ճշտել, թե որքանով են իրական քարանձավների մասին խոսակցություները: Իրենց հետ ունենալով հատուկ պարագաներ և ացետիլենային լապտերներ, նրանք մուտք են գործել ստորանցքերը, մեծ դժվարությամբ հաղթահարել են շուրջ 960 մետր տարածություն և դուրս են եկել վերջին մեծ սրահը, որը դարձյալ ճյուղավորումներ ուներ: Չէր բացառվում, որ փորձառու հնագետները, ովքեր գիտեին քարանձավների գոյության մասին, հենց դա ընտրեին որպես ամենահուսալի թաքստոց: Սակայն սա ընդամենը ենթադրություն է:
Սպասումների և որոնումների այս երկարատև ընթացքը մեկ անգամ էլ ընդհատվեց 1994 թվականին, երբ վրացի հնագետ Գ. Քավթարաձեն հայտարարեց, թե Գագիկ արքայի արձանի մի բեկորը հայտնաբերել է Էրզրումի թանգարանում: Ըստ այդ տեղեկության, պահպանված կտորը ներկայացնում էր քանդակի իրանի կենտրոնական և ձախ կողմը` նախաբազկի, հագուստի թևքի, ուսի ու մորուքի հատվածով, ու թանգարանում ցուցադրվում է առանց բացատրագրի: Բայց սա դեռ չի կարող դիտվել ասվածի լիարժեք ապացույց և չկա դրա ծագման հավաստիությունն ապացուցող որևէ արժեքավոր փաստարկ:
Թվում է, թե պետք է ի վերջո խաղաղվել ու հաշտվել արձանի կորստյան մտքի հետ: Բայց, բարեբախտաբար, դա այդպես չէ: Կան հավաստի տեղեկություններ այն մասին, որ այսօր հայ հնագետներին հայտնի է արձանի գտնվելու ճշգրիտ վայրը: Այն քարտեզագրված է ու, ինչպես վկայում են տարեց մասնագետները, այդ ինֆորմացիան սերնդեսերունդ փոխանցում է: Միայն թե դա հրապարակման ենթակա չէ հասկանալի պատճառներով: Ասում են, գաղտնիքը կբացահայտվի միայն այն դեպքում, երբ հնարավոր կդառնա Անիում պեղումներ կատարել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հովանու ներքո՝ Հայաստանի մասնակցությամբ ու պայմանով, որ արձանը տեղափոխելու է մեր երկիր: Մենք էլ նրանց հետ հուսանք ու սպասենք:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ%d5%a1%d6%80%d5%b1%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%a9%d6%87%d5%ab-%d5%b4%d5%ab-%d5%b4%d5%a1%d5%bd%d5%a8-%d5%a7%d6%80%d5%a6%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a7-%d5%ba%d5%a1%d5%b0%d5%be%d5%b8%d6%82

ԱՆՑԱՎ

15 Oct

Գրեցի թղթի վրա, զմռսեցի շշի մեջ ու ջուրը նետեցի: Գնաց, խառնվեց ալիքներին, հեռացավ, չքվեց: Էլ չկա: Բացակա է: Իմը չէ, ջրերինն է:
Կորստի զգացում չկա: Պարպված չեմ, թալանված չեմ, լքված չեմ: Ազատ եմ կասկածներից, վախերից, մի քիչ մշուշված եմ գինովցածի նման: Բայց դա կանցնի: Ամեն բան ի վերջո անցնում է: Ցավն էլ կանցնի, այդ փրկարար ցավը, որ թվում է՝ պատժել է ուզում մեզ, բայց չկա ավելի լավ բարեկամ, քան նա է: Ցավը մեզ հիշեցնում է կյանքի մասին, վտանգից առաջ տագնապ է հնչեցնում, տկարության պահին մատնացույց է անում ախտակիր կետը: Ինչ-որ մի տեղ կարդացել եմ, որ աշխարհում գոյություն ունի 500-700 մարդ, ովքեր ընդհանրապես ցավ չեն զգում: Այդպիսի մարդիկ ապրում են ամենաշատը 40 տարի, քանի որ ցավ չզգալու արդյունքում դառնում են խոցելի ու անպաշտպան:
Գրեցի թղթի վրա, զմռսեցի շշի մեջ ու ջուրը նետեցի: Գիրս ցավի մասին չէր: Ցավազրկման մասին էր:

Հ. Չ.poslanie_v_butilke

ՄԵՂԱ ՔԵԶ, ԵՐԵՎԱՆ

9 Oct

… Երբ 1988-ի դեկտեմբերին ավերված Լենինականի փլատակների տակից դուրս էին գալիս հրաշքով փրկվածները ու հարցնում էին. «Երևանին հո բան չի՞ պատահել», քո սիրտը ո՞նց չէր պայթում, քաղաք, աղետյալի սիրու չափերից: Դու ո՞նց չէիր տարուբերվում, երբ այդ հարցի մեջ ավելի շատ տագնապի դող կար, քան այն դողը, որ ցնցել էր ոտքի տակի հողը:
Մեղա քեզ, Երևան, մեղա, եթե երբևէ կասկածել ենք կամ արժանի չենք եղել քո սիրո ջերմությանը: Մեղա, եթե միայն տագնապն է, որ արթնացրել է մեր ներսի բովանդակ գորովը:

Հովիկ Չարխչյանarmenia

ԴԵ ՖԱԿՏՈ՝ ԲԱԶՄԱՉԱՐՉԱՐ, ԴԵ ՅՈՒՐԵ՝ ԱՐԺԵՔԱՎՈՐ

6 Oct

Իմ նկարչության դասատու Սիմակ Մանուկյանն այնպիսի գործեր ուներ, տեսնեիք՝ բերաններդ բաց կմնար: Բայց Վերնիսաժ գնալիս իր հետ ուրիշ նկարներ էր տանում: «Սրանք են ծախվում»,- բացատրում էր նա՝ մի հարվածով արվեստի սպառիչ դասակարգումը կատարելով. ծախվող արվեստ և չծախվող արվեստ: Շատ ավելի հետո ես պիտի իմանայի, որ լինում են նաև ծախվող ու չծախվող արվեստագետներ, բայց դա բոլորովին այլ պատմություն է: Իսկ մինչ այդ իմ դասատու Սիմակը գնում էր Վերնիսաժ, որովհետև ապրելու խնդիր կար, իսկ մարդիկ նախապատվությունը տալիս էին նրան, ինչը էժան էր, և ուրեմն լավ՝ ասել է թե՝ թանկ նկարներով, արի ու տես, ապրել չես կարող, որովհետև լավն առավելագույնը քեզ կարող է տալ ճանաչում, պատիվ, ինքնաբավարարում, բայց ոչ հաց:
Բայց Սիմակ նկարիչն ումի՞ց բողոքեր: Ճաշակի ու պահանջարկի խնդիր է: Ազատ ընտրության իրավունք է: Մարդն ինքն է որոշում, թե իրեն ինչ է հարկավոր: Ահա այդ նույն իրավունքից էլ մի օր օգտվեց իմ մեկ ուրիշ ծանոթ՝ Ասատուրը (խնայեմ՝ ազգանունը չնշեմ), ով իր տան համար նկուղ էր փորում: Փորեց-փորեց և մեկ էլ հանկարծ հողի տակից դուրս եկան հնագույն իրեր՝ կահկարասի, գործիքներ, զարդեր: Ասատուրը ընդամենը մի քանի վայրկյան հապաղեց: Նախ՝ մտածեց, որ պետք է դադարեցնել, կանչել հնագետներին ու ցույց տալ իր թանկարժեք գտածոն: Բայց հաջորդ պահին կռահեց, որ եթե նրանք գան, պեղումներ սկսեն, նկուղն անավարտ կմնա կամ գուցե ընդհանրապես չլինի: Իսկ նկուղ ունենալը Ասատուրի համար կենսական պահանջ էր: Ուրիշ որտե՞ղ շարեր ձմեռվա պահածոները, որտե՞ղ լցներ տան ավելորդ ու պետքական իրերը: Եվ հաջորդ պահին Ասատուրի բահը խրվեց պատմության մարմնի մեջ, մխրճվեց մի քանի դարերի խորությամբ սոսկ այն նպատակի համար, որ տունը նկուղ ունենա: Եվ դա էլ Ասատուրի ընտրության իրավունքն էր՝ համաձայն կամարտահայտման մասին մեր անառարկելի պատկերացումների:
Մինչդեռ ընտրությամբ ոչ միայն ձեռք են բերում, ընտրությամբ նաև կորցնում են:

* * *
Կա այսպիսի մի բառ՝ արժեք: Այսինքն՝ գնահատելի, այսինքն՝ իմաստավոր, այսինքն նշանակալի: Այսինքն հատկանիշ, որ տարբերակում է սովորականն ու անսովորը, ստորինն ու վերինը: Մի խոսքով, չափանիշ է սահմանում: Օտարները դրան ասում են կրիտերիում, մենք բավարարվում ենք ավելի պարզունակ ընկալումներով՝ միավորի պես մի բան ենք համարում: Բայց սա դեռ ողբերգություն չէ: Ողբերգությունը սկսվում է այն պահից, երբ սահմանված չափանիշը կնքում է իր մահկանացուն ու արժեքը սկսվում է գնահատվել նպատակահարմարության դիրքերից: Հենց այսպիսի դեպքերում է, որ մարդիկ իբրև արդարացում կամ իբրև անբեկանելի փաստարկ արտասանում են այս ծեծված խոսքերը. «Ճաշակին ընկեր չկա»:
Դա իմ երբևէ լսած ամենատափակ մտքերից մեկն է: Ո՞վ ասաց, թե ճաշակն անընկեր է: Հատկապես ճաշակն է, որ ծնունդ է առնում հանրային ամբողջության մեջ՝ նոր միայն ձեռք բերելով անհատական նրբերանգներ, որոնք ամենևին չեն հերքում կամ բացառում մյուսների հետ համամիտ լինելու կամ չհամաձայնելու ընդհանուր միջավայրը: Անընկեր ճաշակը ճաշակի լիակատար բացակայությունն է, ընկալման քմահաճ դրսևորում, ինչը հենվում է իմացության սորուն մակերեսի վրա՝ իր թիկունքում ունենալով անդուռ ու անտանիք մի «խորդանոց», որ ծայրեծայր լցված է թափառուն քամիներով, թեև օդի այդ կամազուրկ տեղաշարժը ոմանք սնապարծորեն անհատական ու անընկեր ճաշակ են հորջորջում:
Արժևորման ունակությունը չի կարող ունակություն լինել միայնության մեջ: Քաղենու անճաշակությունը կարող է: Եվ կարող է մեծ թռիչքներ կատարել արժեզրկված արժեքից մինչև արժևորված արժեզուրկը:

* * *
Բայց ես հիմա ուզում եմ հիշել նրանց, ովքեր չեն թռչում ու չեն սավառնում, ովքեր նույնիսկ չեն էլ մտածել այն մասին, որ արժեքների գնահատման դատողական շերտից բացի գոյություն ունի նաև անգիտակցական-բնազդային հարթությունը և որ իրենք անցնում են այդ լայնարձակության միջով անկաշկանդ, անբռնազբոս քայլքով, քանի որ առաջնորդ ունեն ներքին ազնիվ մղումները և էլի մի բան, ինչը կոչում ենք բարոյական մարդու հավաքական գիտակցում…
… Բեռնատարի վարորդի խցիկում, դիմապակու վրա երեք դիմանկարներ են՝ Սևակը, Անդրանիկն ու Վազգեն կաթողիկոսը: Այս մարդն էլ իր ընտրությունն է կատարել, իր կուռքերն ունի, նրանց հետ է սկսում ու ավարտում օրը: Ես նրան ոչինչ չեմ ասում, չեմ հարցնում՝ ինչու: Ես պարզապես մտածում եմ, որ այս վարորդը Սևակ չի արտասանի (հավանաբար չի էլ կարդացել), բայց գիտի, որ մեծ գրող է և խոնարհման այս պարզունակ, «բեռնատարային» եղանակն է գտել՝ բոլորովին կասկածի չենթարկելով իր իրավացիությունը և հեռու ամեն տեսակ ճաշակային նեյնիմություններից, որովհետև նա թեև գնահատող չէ, բայց պահպանող է, ճիշտ նրանց նման, ովքեր իրենց բարձերի տակ Նարեկ էին պահում՝ տառաճանաչ չլինելով հանդերձ, ովքեր խաչքար էին փրկում՝ հավատացյալ չլինելով հանդերձ, ովքեր մշակույթ էին մեծարում՝ արվեստագետ չլինելով հանդերձ: Ճիշտ այն երիտասարդների նման, ովքեր թուրք զինվորների համազարկերի տակ լաստանավով Ախուրյան գետի մյուս ափն էին տեղափոխում Անիի գանձերը՝ ճարտարապետության, քանդակագործության ու ազգագրության մասին նույնիսկ նվազագույն գիտելիքներ չունենալով, սակայն ունենալով մի բան, որ պակաս կարևոր չէ, քան գիտելիքը՝ նույն այդ անգիտակցական-բնազդային մղումը՝ լինել եթե ոչ գնահատող, ապա գոնե պահպանող նրանց համար, ովքեր կգնահատեն:
Այդ տղաների անունները, ցավոք, պատմությանն անհայտ են մնացել: Փոխարենը կան հայտնի անուններով մարդիկ: Օրինակ, շատ ճանաչված մի նկարիչի ժառանգները: Սրանք ժամանակ առ ժամանակ վաճառում են իրենց հանրահայտ արյունակցի կտավները դրսի հեղինակավոր աճուրդներում՝ ձևացնելով, իբրև թե տեղեկություն չունեն ու չգիտեն, թե ինչպես են այդ նկարները հայտնվել դրսում: Իսկ հետո, երբ մեծ փողերի գայթակղությունն ավելի հզոր գտնվեց, քան գեղանկարչական և ազգակցական նրբին զգացմունքները, սրանք որոշեցին ավելի հնարամիտ գործել: Ի՞նչ կարիք կա խոշոր կտավները վաճառել ամբողջապես, եթե կարելի է դրանք կտոր-կտոր անել, օրինակ՝ բաժանել 4 մասի և յուրաքանչյուրի համար առանձին գին սահմանել: Այդ դեպքում եկամուտը գրեթե կրկնապատկվում է: Եվ հենց այդպես էլ վարվեցին մեծ մարդու ժառանգները, ովքեր սերվել էին արժեքների գնահատման գիտակցական շերտից, դաստիարակվել էին բարձր գաղափարներով և ճաշակ թելադրողի համբավ էին վայելում:

* * *
Պատշար Մինասը մեր կողմերի ամենալավ վարպետն էր: Նրա նմանը չկար, և եթե որևէ մեկը որոշում էր ամուր ու գեղեցիկ տուն կառուցել, անպայման Մինասին էր կանչում: Փոքրամարմին, նիհար այդ մարդը ջլուտ բազուկներ ուներ ու հսկա քարակտորը գետնից այնպես էր բարձրացնում, կարծես դա աշխարհի ամենահեշտ բանն էր, որ կարող էր անել: Եվ թերևս հենց այդ թեթևության մեջ էր նրա ողջ հմայքը, որ վարակում էր մեզ, ու դասերից հետո վազում էինք հերթական կիսակառույցի մոտ՝ նայելու նրան ու զրուցելու հետը:
Երբեմն մեզ թույլ էր տալիս բարձրանալ փայտահարթակի վրա ու դիտել իր աշխատանքը: Քրտնած դեմքը միշտ անխռով էր: Պահում էր հարթաչափը, քարը դնում էր քարի կողքին ու շաղախը լցնում էր արանքը: Մեզ համար նա ամենակարողն էր, ամենաճշմարիտը, անմրցակիցը:
Բայց մի անգամ, երբ դարձյալ նրա հետ էինք, վարպետ Մինասը զրույցի էր բռնվել անծանոթ մեկի հետ: Այս մարդը վարպետի գովքն էր անում, իսկ հետո ասաց.
— Ես քեզ նման լավ շինարար ու քարտաշ դեռ չեմ հանդիպել:
Պատշար Մինասը դառը ժպտաց ու պատասանեց.
— Ես երևի լավ պատշար եմ, բայց ես ճարտարապետ չեմ:
Եվ այդ պահից մեզ համար աշխարհում ինչ-որ մի բան փոխվեց: Մենք մի քիչ ավելի սիրեցինք Մինասին ու նա էլ մի քիչ ավելի լավը դարձավ, որովհետև ծանր քարերը գետնից կտրող պատշար Մինասը ձեռքը չմեկնեց թեթև ու գայթակղիչ սնափառության կողմը ու չվերցրեց այն, ինչն իրենը չէր: Դրանից Մինասի շարած պատերն ավելի ամուր չէին դառնալու:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ10345815_838404206207888_3620373404084152155_n

ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԱՆԿԱԽ

25 Sep

Պաթոսը խանգարում է անկախություն երևույթի ճիշտ ընկալմանը: Ճիշտ ընկալմանը խանգարում է նաև այն համոզմունքը, թե անկախ երկիրը միայն լավը պիտի լինի, իսկ եթե այն դեռ անկատար է, ուրեմն անկախությունը նույնպես լիարժեք չէ: Բայց դա հին մոլորություն է:
Անկախությունը հնարավորություն է, այլ ոչ թե երաշխիք:
Անկախությունը հաց չէ, այլ արձակ մի դաշտ, որտեղ կարող ես քո ցորենը ցանել՝ վաղվա հունձի ակնկալիքով: Անկախությունը տուն չէ, այլ քարն է, որով կարող ես տանդ պատերը կանգնեցնել: Անկախությունը մարմին չէ, այլ շնչառություն է, գիրը չէ, այլ թանաք, արյունը չէ, այլ երակ: Եվ ամսաթիվ ու տարեդարձ էլ չէ, այլ էջ է, որի վրա կենսագրություն պիտի շարադրվի: Թե ինչ կգրվի այնտեղ, թուղթը չի կարող իմանալ: Կիմանա գրողը:

* * *
Մեր անկախության նախաբանը՝ 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ը ես մի փոքր այլ կերպ եմ հիշում, որովհետև այդ օրը եղբորս հարսանիքն էր: Գնացել էինք Խոր Վիրապ, իսկ արարողությունից հետո մեքենաների շարասյունը շարժվեց դեպի ընտրական տեղամաս: Նորապսակներին այստեղ դիմավորեցին ծաղիկներով ու ծափերով: Բոլորի պես նրանք էլ բաց քվեարկեցին, քանի որ այդ օրը ոչ ոք ոչ մեկից թաքցնելու ոչինչ չուներ, ու ստացվեց այնպես, որ ինձ համար անկախության առավոտի հիշողությունը նախ դարձավ եղբորս պսակը, իսկ հետո նրա ընտանիքը, որտեղ հիմա երկու զավակներ կան, որտեղ կյանքն ամեն վայրկյան փոփոխվում է՝ մնալով հոգսերի և ուրախությունների, տագնապների ու սպասումների մեջ: Ճիշտ այնպես, ինչպիսին մեր երկրն է: Ճիշտ մեր անկախության պես, որովհետև անկախության հետ ապրողներս վաղ թե ուշ նմանվում ենք նրան: Անկախությունն էլ մեզ է նմանվում: Եվ այդպես լրացնում ենք իրար: Դրա համար էլ մենք արտացոլանքն ենք մեր անկախության, ինչպես որ զավակներն են նման լինում իրենց ծնողներին:

* * *
Ես ինչպե՞ս չափեմ անկախության տարիքը: Հաշվարկը սկսեմ հռչակելու պահի՞ց, թե՞ գնամ-թաղվեմ հեռավոր ժամանակների մեջ, որտեղ ծնվեց, բովանդակվեց ու մարմին առավ նրա սպասումների, ձգտումների, խոկումների ու համբերության արմատը:
Հնդկաստանում չեմ եղել, բայց գիտեմ, որ ավելի քան երկու դար առաջ այնտեղ վախճանված հայրենասեր մի մարդու՝ Շահամիր Շահամիրյանի տապանաքարի վրա գրված են այս խոսքերը. «Ողջույն ընդ քեզ դամբարանիս տառն ընթերցող, տուր ինձ լուրն ազատութեան ազգին իմոյ, որ եմ տենչող…»:
Վստահ եմ, որ շատ-շատերն արդեն տարել են նրան այդ մեր ավետիսը: Բայց կուզեի ինքս էլ մի օր հայտնվել հեռավոր Մադրասում և նույնը կրկնել նրա համար: Նույնը, բայց իմ ձայնով: Որ մեր անկախությունը շատ ձայների մեջ լինի:

* * *
Վաղուց էր: Օդանավը ուշ գիշերին վայրէջք կատարեց Թբիլիսիում: Երբ իջա, ինձ նման 20-30 հայ երիտասարդներ, որոնք այստեղ էին հասել տարբեր քաղաքներից, խմբվել էին սպասասրահում ու մտածում էին, թե ինչ կարելի է անել: Երևան մեկնող ինքնաթիռը միայն հաջորդ օրը պիտի թռչեր: Բայց ոչ ոք այլև սպասել չէր ուզում: Չափազանց երկար էինք սպասել: Եվ որոշեցինք քաղաքում գտնել մի ավտոբուս ու բոլորս միասին հենց գիշերով ճանապարհ ընկնել տուն:
Խելահեղ որոշում էր, քանի որ Վրաստանի մայրաքաղաքում, այն էլ կեսգիշերից անց, մեզ չէին սպասում անհամար վարորդներ, որ պատրաստ լինեին առաջին իսկ առաջարկի դեպքում ուղղություն վերցնել դեպի Երևան: Մի քանի ժամ քայլեցինք քաղաքի դատարկ ու անծանոթ փողոցներում և պատկերացրեք, որ գտանք մեր որոնած ավտոբուսն իր վարորդով հանդերձ: Վրացին, ինչ խոսք, աստղաբաշխական գումար պահանջեց: Չսակարկեցինք: Դատարկեցինք մեր դրամապանակներն, ու լեփ-լեցուն մեքենան շարժվեց տեղից:
Բոլորս էլ անասելի հոգնած էինք, միանգամից քուն մտանք: Եվ ահա արթնանում ենք մեքենայի ցնցումից: Լույսն արդեն բացվել է: Ավտոբուսը կանգ է առել մի աղբյուրի մոտ, որտեղ մի քանի մրգավաճառներ իրենց արկղերն են շարել և առևտուր են անում: Առաջին պահին գլխի չընկանք, թե որտեղ ենք: Հետո լսում ենք՝ կանայք հայերեն են խոսում: Ուրեմն սահմանն անցե՞լ ենք, ուրեմն արդեն…
Հետո այն, ինչ կատարվեց, մոռանալն անհնար է: 20-30 կիսարթուն երիտասարդներ իրենց դուրս նետեցին դռնից, և սկսվեց խոլական մի իրարանցում: Աղմկում էին, գոռում, գրկախառնվում էին զարմանքից քար կտրած անծանոթ մարդկանց հետ, համբուրում են մրգերը, ծիծաղում ու արտասվում են միայն այն բանի համար, որ դա Հայաստանն էր…
Աղբյուրի ջուրը զուլալ էր ու սառնորակ: Բոլորս հերթով մոտեցանք, խմեցինք ծորակից և ապա անապական այդ ջրով մեր դեմքերից լվացինք անտերության փոշին…

* * *
Անբացատրելի բան է երկրի զգացողությունը: Անհասկանալի բան է: Անտրամաբանական բան է: Վերացարկման մեջ այն քոնն է մինչև վերջին բջիջը, բայց նյութական երկիրը մի՞թե քոնն է: Այն սարը, այն գետը, այս փողոցն ու տունը, այգին ու գործարանը, չէ՞ որ դրանք իմը չեն, բայց իմն է դրանց ամբողջությունը: Իմն են առավել, որքան իմը չեն:
Արարման օրից ի վեր, երբ դեռ անուն չունեիր, մինչև ժամանակներն այն, երբ նորից դառնում էիր սեփական մաշկիդ ներառյալը, հաշվարկված ձայների քանակի մեջ կամ ճանաչման վավերագրերում պիտի չգտնեիր պատճառների պատճառը: Ու պիտի փնտրեիր դրանցից դուրս, լուսանցքներում պիտի փնտրեիր, որովհետև մեծը չի զետեղվում փոքրում, անսահմանի սահմանը չկա, անպայմանը նախապայման չունի: Իսկ նա մշտական է: Անկախ ամեն բանից: Անկախ քո անկախ լինել-չլինելուց:
Որովհետև այն, ինչ կա անկախությունից անկախ, հենց դա էլ անկախության ամենակայուն ու վստահելի հիմքն է: Երկրի սերը: Մեր սերն առ քեզ, Երկիր: Ու այդ սերն էլ, Երկիր, մեզ կթելադրի անել ամեն բան, որ դու լինես անկախ, իսկ մենք՝ քո կախյալը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆhovik-charkhchyan

25 ԱՄՅԱ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆ

22 Sep

«ՄԱԳՆԻՍ» հաղորդաշարի այս թողարկման հյուրերն են՝ Հայր Կոմիտաս Վարդապետ Հովնանյանը, գրող Հովիկ Չարխչյանը, քաղաքագետ Արա Պապյանը, դերասանուհի Լալա Մնացականյանը և պատմաբան Գէորգ Եազճեանը:
Հաղորդումը նվիրվում է Հայաստանի անկախության 25 ամյակին:

ՊԱՏԱՌՈՏՎԱԾ ԶՍՊԱՇԱՊԻԿ

22 Sep

Ժամանակների ու բարքերի մասին այնքան շատ ու այնքան դիպուկ են գրել, որ նույնը կրկնելն այս պահին անիմաստ պիտի լինի: Այդ պատճառով էլ ընդամենը կփորձեմ հիշեցնել այն ճշմարտությունը, որ ոչ թե ժամանակն է վերափոխում բարքերը, այլ այդ ժամանակի մեջ ապրող մարդը՝ իր համար թիրախներ ընտրելով: Եվ քանի որ ընտրությունն այնպիսի բան է, ինչը չի կարող միշտ անսխալ ու արդար լինել, թիրախների պարագայում նույնպես մարդը հակված է սխալվել, երբեմն նույնիսկ շատ չարաչար ու անհեթեթ: Նման օրինակներ դուք ավելի շատ կիմանաք, ես ընդամենը երկուսի մասին պատմեմ:
Եղել է ժամանակ (ի դեպ, ոչ այնքան հեռավոր անցյալում), երբ մեզ մոտ արգելվել է տներում տոնածառ զարդարել: Դա համարվել է քաղքենիական դրսևորում, հղփացած բարքերի մնացուկ: Խաղալիքներով եղևնին ներկայացվել է որպես հին կյանքի խորհրդանիշ: Թե ինչով պիտի եղևնին խանգարեր նոր մտայնությունների հաղթարշավին, մեզ համար հիմա դժվար կլինի հասկանալ, բայց փաստը մնում է փաստ, որ եղել են «գիտակից» մարդիկ, ովքեր դա «հասկացել են» և դուրս են եկել կռվի զարդարուն ծառերի դեմ:
Իսկ հետո հերթը հասավ կրկեսին: Վերստին գտնվեցին մարդիկ, ովքեր սկսեցին պնդել, թե կրկեսը գաղափարական տեսանկյունից անհարիր երևույթ է, պետք է վերջ դնել այդ անպտուղ ժամավաճառությանը, որը ընդամենը մեկ նպատակ է հետապնդում՝ մոլորեցնել մարդկանց և փչացնել նրանց ճաշակը: Անմիջապես ձևավորվեցին մարտնչող խմբերը (ներկայիս բնորոշմամբ՝ քաղհասարակությունը): Սրանք պատերից պոկում էին կրկեսային ազդագրերը և հանդիմանում այն քաղաքացիներին, ովքեր հերթական ներկայացման տոմս էին գնում, մամուլում հանդես էին գալիս ծաղրական հրապարակումներով:
Ամեն ինչ ավարտվեց նրանով, որ մի գեղեցիկ օր Երևանը զրկվեց իր կրկեսից: Պահպանվել է այդ ցավալի փաստն արձանագրող վավերագիրը: Այնտեղ ասված է. «1924 թվականի մարտի 2-ին, առավոտյան ժամը 10-ին Երևանի հրապարակում, քաղաքային կշեռքի վրա կկատարվի հրապարակային աճուրդ նախկին կրկեսի տեր, քաղաքացի Ալեքսանդր Պետրովիչ Ալեքսին պատկանյալ շարժական գույքը՝ որպիսին և ցուցակագրված է 1924 թ հունվարի 22-ին, կրկեսի շենքը, որը գտնվում է Նազարյան և Տեր-Ղուկասյան փողոցների անկյունում, և նրան պատկանող զարդերը, այսինքն ոսկեղեն, բռլյանտեղեն և այլն, և գնահատվում է 3150 չերվ. ռ., ի հատուցում նույն կրկեսի 13 բանվորների…»:
Այս երկար պատմությունն անելու անհրաժեշտությունը չէր լինի, եթե հիշատակված դեպքերն իրենց նորագույն դրսևորումները չունենային նաև մեր օրերում: Միայն թե դրանք հիմա բոլորովին այլ անուն ունեն, իսկ գործողությունը կոչվում է՝ «փշրել կարծրատիպերը»:
Կարծրատիպ բառը հորինողները հնարավոր ամեն բան արել են, որ այն բացասական ենթատեքստ ձեռք բերի: Բայց բավական է ընդամենը մի կողմ թողնել բառաձևն ու հասկանալ դրա իմաստային-բովանդակային տարողությունը, և պատկերն անմիջապես կփոխվի: Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում կարծրատիպ ասվածը: Դա նույն սովորույթն է կամ ավանդականը: Ոչ ավելին: Իսկ ավանդույթի և սովորույթի մեջ վտանգավորության աստիճանն այնքան բարձր չէ, որքան հակված են ներկայացնել: Եվ ուրեմն ինչու՞ փշրել, կործանել, ավերակների վերածել մի բան, ինչն իր գոյությամբ որևէ մեկին վնաս չի պատճառում ու բոլորովին էլ այնքան կարծր չէ, որքան ցանկություն կա տեսնելու: Ի վերջո, ժամանակն իր բնական ընթացքի մեջ առանց ավելորդ ցնցումների մի օր դուրս է մղելու հինն ու հնացածը և ճանապարհ է բացելու նորի համար: Բոլորովին հարկ չկա անիմաստ ու հորինովի ճակատամարտեր հրահրել՝ նորարար ու ազատամիտ երևալու համար: Ամեն ինչ՝ իր հունով: Ամեն ինչ՝ իր հունով:

* * *
Հիմա՝ մի քանի խոսք ազատամիտների մասին:
Մեր ժամանակակից գրողներից մեկը մի պատմվածք էր գրել՝ համեմված հայհոյախառն երկխոսություններով ու գռեհիկ պատկերներով, և տարել էր ընթերցելու մի հավաքույթում, որտեղ լինելու էին իր նման «անկաշկանդ» մտածողության տեր ունկնդիրներ: Լսել էին, քննարկումից հետո ամսագրերից մեկի խմբագիրն առաջարկել էր դա տպագրել իրենց հանդեսում: Հեղինակն ուրախացել էր, բայց հետո մոտեցել էր խմբագրին ու ասել էր, որ հրապարակման դեպքում ստիպված է պատմվածքից ջնջել բոլոր «անբարո» հատվածները:
— Ինչու՞,- զարմացած հարցրել էր խմբագիրը:
— Դե, ամսագիրը կարող է մեր ընտանիքի անդամների ձեռքն ընկնել,- բացատրել էր գրողը:
Այսինքն մարդն ազատ ու անկաշկանդ էր մինչև իրենց տան դուռը: Ներսը պաշտպանված է ու մաքուր, իսկ դրսում կարելի է աղբ ներտել ու բարձրաձայն հայհոյել, որովհետև ազատությունը դա արտոնում է: Ու քանի որ այդ կարգի ազատությունը միշտ աղմկոտ է, այնտեղ գրեթե լսելի չեն այս հորդորները. ազատ, ոչ թե սանձարձակ, ազատ, ոչ թե անպարկեշտ, ազատ, ոչ թե անհարգալից:
Ազատամտությունը ենթադրում է ազատ մտքի առկայություն: Մտքի, ոչ թե մտայնության: Եվ ազատությունն էլ այդ միտքը օժտում է այնպիսի լուծումներ ու ելքեր գտնելու ունակությամբ, որը ինքնահաստատվում է ոչ թե ոչնչացման գնով, այլ ներդաշնակ համակեցությամբ:
Համակեցությունն իր հերթին պահանջում է անձեռնմխելիություն այն ամենի համար, ինչը քոնը չէ՝ ներառյալ սեփական կեցության ձևն ընտրելու ինքնավարություն: Ու երբ հայտնվում է մեկը՝ վստահ, որ ավելի լավ գիտի քո պատշաճ ապրելու եղանակը, կյանքդ վերածվում է միջամտված անազատության: Եվ հենց այդ չափը կորցրած ազատությունից փրկվելու համար է, որ օգնության է հասնում հին զսպաշապիկը, որին շատերն անվանում են կարծրատիպ, իսկ ես դրան կկոչեմ չափի զգացում:
Պետք չէ պատառոտել զսպաշապիկը: Այդպես ոչ թե ազատ եք դառնում, այլ ցնցոտիավոր:

* * *
Մի պատմություն էլ դրա մասին պատմեմ: Մի փոխնախարարից եմ լսել: Իրենց գերատեսչություն է գալիս միջազգային ինչ-որ կառույցի ներկայացուցիչ և հայտարարում է, որ պատրաստ են Հայաստանում պայքարել գենդերային անհավասարության դեմ, մեր երկրում արմատախիլ անել կնոջ շահագործումը, նվաստացումը, բռնությունները: Զարմացած փոխնախարարը փորձում է հակաճառել՝ բացատրելով, որ դա չափազանցված պատկերացում է, մեր ընտանիքներում մեծարում ու աստվածացնում են կնոջը: «Ասացի՝ չեմ բացառում, բռնության դեպքեր լինում են, բայց կարո՞ղ եք աշխարհում գոնե մի երկիր ցույց տալ, որտեղ նման բան չի պատահում: Բայց տեսնեմ՝ չէ, սա իրենն է պնդում, անընդհատ կրկնում է, թե պետք է վերացնել գենդերային կարծրատիպը, իսկ հետո տեղեկացրեց, որ այդ նպատակի համար պատրաստ են Հայաստանին խոշոր դրամաշնորհ տրամադրել: Ու այդ ժամանակ մտածեցի, որ միևնույն է, սրանց հակառակը չեմ ապացուցի, ավելի լավ է վերցնենք այդ դրամաշնորհի գումարները, գոնե մի քանի տասնյակ մարդ երկրում աշխատանք կունենա, աշխատավարձ կստանա: Հիմա նրանք ու մենք համատեղ պայքարում ենք ազատագրվող կնոջ իրավունքների համար: Նրանք նոր բարքեր են ներմուծում, իսկ մենք շարունակում ենք սիրել մեր կանանց առաջվա պես՝ առանց դրամաշնորհի»:

* * *
Արդեն 30 տարի է՝ ես օգտվում եմ միևնույն մոխրամանից: Փայտե փորագրված մոխրաման է, մի անկյունն էլ ճաքած ու վնասված: Այս ընթացքում աստված գիտի, թե քանի-քանի ուրիշ մոխրամաններ են մտել մեր տուն ու անհետացել՝ ավելի գեղեցիկ, ինքնատիպ, թանկարժեք: Բայց իմը մնում է անփոփոխ և որևէ մեկի մտքով երբևէ չի անեցել կոտրել իմ կաղապարված կապվածությունը:
Կասեք՝ եղածը չնչին բան է: Համաձայն եմ: Բայց դա իմ չնչին բանն է, ոչ թե ձերը:

Հովիկ Չարխչյան1935583_961845640517435_3740883757439545041_n

ՔԱՄՈՒՑ ՔՇՎԱԾ ԴԵՍԱՆՏԱՅԻՆՆԵՐԸ

19 Sep

Մեր մայրաքաղաքում զորահանդեսի նախապատրաստական իրարանցումն ինձ հիշեցրեց մի փոքրիկ դրվագ, որի ականատեսն եմ եղել 20 տարի առաջ՝ 1996 թվականի ճիշտ այս օրերին: Այն ժամանակ էլ Երևանը շքերթի սպասման մեջ էր, ծանր զրահատեխնիկան մտել էր քաղաք ու հանգրվանել էր «Հրազդան» մարզադաշտի հարևանությամբ, իսկ զորքերը հրապարակում լծվել էին հանդիսավոր օրվա փորձը ցուցադրելու ծանր գործին: Համաձայն ծրագրի, անկախության 5-րդ տարեդարձի զորհանդեսին պիտի մասնակցեր օդուժը, ինչպես նաև դեսանտայինները: Հենց նրանք էլ պիտի պարաշյուտներով վայրէջք կատարեին Հանրապետության հրապարակում՝ իրենց հետ բերելով եռագույն դրոշը:
Գլխավոր փորձի օրը մենք խմբվել էինք հրապարակում՝ այն հատվածում, որտեղ մի ժամանակ Լենինի արձանն էր, թերթում էինք սցենարը, հստակեցնում յուրաքանչյուր գործողության տևողությունը, իսկ այդ ընթացքում փողային նվագախումբը քայլերգ էր թնդացնում և զինվորները դրա հնչյունների ներքո հավասար շարքերով անցնում էին: Վերջապես հասավ նաև դեսանտայինների ժամը: Հավաքվածները հայացքները վեր ուղղեցին, երկինքը լցվեց հռնդյունով և երևացին առաջին ճերմակ գմբեթները: Պատկերը գեղեցիկ ու տպավորիչ էր: Բայց միայն այդ վայրկյանին: Իսկ հետո…
Քամոտ օր էր, և երբ պարաշյուտները կախվեցին երկնքում, քամին նրանց անմիջապես որսաց ու քշեց բոլորովին այլ ուղղությամբ: Հետո արդեն մեզ պատմեցին, թե իրենց բակերում նստած ու փողոցներում քայլող երևանցիներն ինչպես էին ահաբեկվել, երբ տեսել էին երկնքից իջնող ավտոմատավոր զինվորականներին:
Վազգեն Սարգսյանը շատ դժգոհ էր կատարվածից: Կարգադրեց անմիջապես մեքենաներ ուղարկել՝ պարաշյուտիստներին հավաքելու համար: Իսկ սցենարում հայտնվեց մի մուգ ու երկար գիծ. դեսանտի հատվածը ծրագրից ջնջված էր:

Հովիկ Չարխչյան

hetaxuyz-13-800x533

ԲԱՌԵՐՈՎ ՉԵՍ ԱՍԻ

12 Sep

Գիշերային երկնքում վայրէջքի է գնում օդանավը: Ներքևում Երևանն է՝ լույսերի մեջ: Ու հանկարծ ուղևորները սկսում են ծափահարել: Արտառոց ոչինչ չի կատարվել, ընդամենը Երևանն է ներքևում և նրանք ծափահարում են իրենց քաղաքին: Աշխարհի տարբեր ծայրերից, շքեղ երկրներից, հիասքանչ վայրերից վերադարձողները ծափահարում են Երևանին, որովհետև նա է տունը՝ ճակատագրով միակը, անփոխարինելին, հարազատը…
Ես կցանկանայի պատմել վերադարձի մասին, բայց հիշողությանս մեջ այդ ծափերի ձայնն արձագանք չի տալիս: Չի հասցնում: Չի հասցնում, քանի որ ուրիշ ձայներ լցվում, խլացնում են նրան: Մեկնողներն են: Նրանց իրարանցումը: Նրանց հապճեպ, աճապարող շարժումները, որ ուզում են վայրկյան առաջ ծածկել վերջին դուռը, որ արագ-արագ հրաժեշտի բառեր են ասում և խուսափում են նայել ուղիղ աչքերիդ մեջ, կարծես այնտեղ միայն մեղադրանքի ու դառնության երանգներ պիտի տեսնեն:
Բայց մեղադրանք չկա: Ոչինչ չկա: Մեկնողների համար միևնույն է, թե ես ինչ կմտածեմ իրենց մասին: Իմ մտքերից նրանց կյանքում ոչինչ չի փոխվելու: Միայն ինձ համար միևնույն չէ, որովհետև այդ մտքերից ես դառնում եմ մի քիչ ավել կարծրասիրտ, գուցե նաև անվերապահ, հաստատապես կողոպտված, ենթադրաբար կտրական: Եվ հետո ցանկություն էլ չկա գրելու մեկնումի մասին: Ի՞նչ գրել և ինչու՞ գրել: Մեկնողները կմեկնեն առանց կարդալու, վերադարձողներն էլ առանց կարդալու կգան, քանի որ վճիռը տողերից դուրս է: Այդ մասին բառերով չես ասի:
Իսկ այն, ինչը դեռ տեղ ունի բառերի մեջ, մենք դարձյալ ջանում ենք թաքցնել աչքից հեռու, քանի որ դառն է նրա կորիզը, թեև գայթակղիչ է հյութալի պտուղը: Ու հենց այդ գայթակղիչ դառնության պտղատվությունից երկիրը մի օր երկատվեց ու դարձավ մեկնողների ու մնացողների երկիր, լքողների ու կառչողների հող, բացակաների ու ներկաների եզերք: Եվ քանի որ իրավունքը տանտիրոջն է, այլ ոչ թե հեռվից սիրողինը, և քանի որ ցավն ուղեբեռ չես դարձնի, բայց կարող ես թողնել քո տան շեմքին, և քանի որ անջատումն իր հատուցման գինն ունի, բաժանվողների թիկունքին արձագանք կտա տանտիրոջ հրաժեշտի հորդորը.
— Գնացեք: Մենք ձեր դատավորը չենք: Բայց գնացեք առանց ետ նայելու, որովհետև այն, ինչ թողեցիք թիկունքում, այլևս ձերը չէ: Որովհետև ոչ ոք իր ունեցածը չի լքում ու գնում կամ եթե լքում է, այն դադարում է լինել իր ունեցածը: Բարի ճամփա բոլորիդ: Գնացեք լռությամբ: Ոչ մի բառ մի ասեք, ոչ արդարացեք, ոչ դժգոհեք: Ձեր պատճառներից մենք էլ ունենք, ձեր ցավերը մեզ էլ են ծանոթ, ձեր անցած ճամփաները մենք էլ են տրորել: Նոր բան չենք լսելու: Դուք խելոքն եք, մենք հիմարներն ենք: Խելոք-խելոք գնացեք:
Իսկ կուզե՞ք շատ անկեղծ մի բան ասեմ: Ես ուզում եմ, որ գնացողները գնան: Եվ գիտե՞ք ինչու: Որովհետև ուզում եմ, որ դասալիքն իր դիրքը լքի կռվից առաջ, այլ ոչ թե խրամատը թողնի թշնամու գրոհի ժամանակ: Ես ուզում եմ, որ զավակը ծնողներից բաժանվի, երբ նրանք դեռ ոտքի վրա են, ոչ թե բախտի քմահաճույքին մատնի ծերացած, տկարացած մարդկանց: Ես ուզում եմ, որ ընկեր կոչվողը վեր կենա ու գնա ուրախության սեղանից, ոչ թե դժբախտության ժամի հեռացողը լինի: Ես ուզում եմ իզուր հույսեր չունենալ նրանցից, ովքեր հուսալի չեն:

* * *
Զանգահարել է մեկը, ծանոթի ծանոթ է:
— Դու թերթերում աշխատող ընկերներ ունես, չէ՞,- ասում է:- Ես ուզում եմ երկրից գնալ: Կասե՞ս մի նյութ գրեն, որ ինձ էստեղ հալածում են: Ուզում եմ թերթը հետս դեսպանատուն տանել…
Ծանոթիս ծանոթը «հալածել» բառն առանց տառասխալի գրել չի կարող, բայց հիմա մտաբերել է դրա մասին, և ես ուզում եմ ինքս անձամբ նրան հալածել, որ իր հալածանքը փաստական լինի, ճշգրիտ օր ու հասցե ունենա, կասկածյալ ու տուժած ունենա…
Մի ծանոթ էլ ունեմ, արդեն 4-5 տարի է՝ Գերմանիայում է: Ճամբարում է ապրում: Ժամանակ առ ժամանակ նամակներ է գրում ու ասում է, որ ամեն ինչ լավ է: Գերմանիայի ճամբարում ամեն ինչ լավ է: Մարդը երազանք է ունեցել, ձգտել է նպատակի, տարիներ է վատնել ու հասել է բաղձալի կետին՝ ճամբարային երջանկության: Հիմա ամիսը մեկ ծանրոց է ուղարկում տուն՝ օգտագործված պահեստամասեր, օգտագործված հագուստներ, օգտագործված համակարգիչներ. «Ծախեք ու ապրեք»: Եվ հարազատներն էլ կարծես թե գոհ են, որ իրենց որդին այնտեղ է, տան պատին բարդիներով Մասիսի նկար ունի, տան կողքին՝ օտար հարևաններ, իսկ սրտում՝ հիշողություն…
Ախ այդ հիշողությունը՝ հաշվենկատ դատողության թշնամին, օտարի բարեկեցիկ տան անհարմար անկյունը, փքված դրամապանակի պակասող թղթադրամը, բարեբախտ մարդու կեսգիշերի ատամնացավը: Եթե հնար լիներ ազատվել դրանից, որքան դյուրին պիտի դառնար անհայրենիք սավառնումը, որքան կարճ պիտի տևեր երկմտանքի տվայտանքը, որքան հանգիստ պիտի ապրեր անխղճացած խիղճը: Բայց նա կա, և դրա համար մեկնողները պայման են կապում իրենց պատուհասած հիշողության թիկունքում.
— Գնում ենք, որովհետև մեր երկրում վատ է: Հենց լավը դառնա՝ նորից կգանք:
Գնացեք: Հաջողություն բոլորիդ: Բայց գնալուց առաջ չմոռանամ, մի բան հարցնեմ` ո՞վ պիտի երկիրը լավը դարձնի…
Մնացողները: Դե իհարկե, մնացողները, ովքեր գնացողներից միամիտ են ու շարունակում են հավատալ, որ երկիրը չի կարող վատը լինել: Վատ երկիր չկա: Կարող է լինել վատ իշխանություն, վատ օրենքներ, վատ բարքեր, վատ ուտելիք, վատ ճամփաներ, բայց վատ երկիրը ո՞րն է, լավ մարդիկ: Դուք՝ փոքր, երկիրը՝ մեծ: Դուք՝ անցողիկ, երկիրը՝ մնայուն: Դուք՝ երերուն, երկիրն՝ անշարժ: Դուք՝ պատճառաբանված, երկիրն՝ անպատճառ:
Եվ դրա գիտակցմամբ է, որ հեռացողներն ասում են.
— Աստված մի կյանք է տվել, ուզում ենք ապրել մարդավայել:
Իրավացի են, հազար անգամ իրավացի: Իրավունք ունեն ճանապարհ ելնելու, որ որոնեն-գտնեն մարդավայել, արտագնա հանգրվանը: Միայն, չգիտես ինչու, միշտ մոռանում են, թե Աստված կյանքից բացի ուրիշ էլ ի՞նչ տվեց իրենց, որ միակն է: Աստծու տված միակ երկրի մասին մոռանում են ու դրան կից պատգամի մասին հիշել չեն ուզում. «Պահպանիր նրան երևելի ու աներևույթ թշնամուց»:

* * *
Ես հազար պատմություն գիտեմ գնացողների մասին՝ բոլորն էլ իրար նման: Բայց ես հիմա ընդամենը մի պատմություն կասեմ նրա մասին, ով մնացել է:
Հանրապետության հրապարակի նստարաններից մեկի վրա նստած է տղամարդն իր երկու որդիների հետ: Պաղպաղակ են ուտում: Երեխաներն ակնհայտորեն դժգոհ են ընտրված վայրից: Ու նրանցից մեկն ասում է.
— Ինչու՞ եկանք այստեղ:
— Որովհետև սա աշխարհի ամենալավ տեղն է,- ասում է հայրը:
— Ինչու՞:
— Էդպես է:
Երեխայի հարցի համար հայրն ուրիշ բացատրություն չունի: Պարզապես այդպես է ու վերջ: Ինքը դա գիտի, զգում է: Եվ ուզում է, որ իր զավակներն էլ դա զգան առանց բացատրության: Որպես անհերքելի իրողություն: Որպես մի բան, ինչը սահմանված է բոլորի համար, սակայն բառերով չես ասի:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ%d5%bd%d5%ab%d5%be%d5%ab%d5%ac%d5%b6%d5%a5%d5%bf

ԱՍՔ ՆԱՎԻ ՄԱՍԻՆ

6 Sep

Մեկ տարի առաջ «Այաս» ծովային հետազոտությունների ակումբի ջրասուզակների խումբը Սևանա լճի հատակին մի նավի կմախք գտավ: Խորտակված նավը ուներ մոտ 27-30 մետր երկարություն, 6 մետր լայնություն և մի այդքան էլ բարձրություն: Նավի իրանը տարիների ընթացքում քայքայվել ու կոտրվել էր՝ խրվելով ավազի հաստ շերտի մեջ: Բայց ջրասուզակները, որ հրաշալի գիտեին Սևանում եղած նավերի պատմությունը, անմիջապես կռահեցին, թե ինչ էին գտել: Իսկ դա իսկապես պատմական գտածո էր: Լճի հատակին անշարժացել էր հանրահայտ «Գեղանուշը»:
Նրանք, ովքեր ծանոթ են Կոստան Զարյանի «Նավը լերան վրա» վեպին, անկասկած հիշում են, որ ստեղծագործության հերոսը` նավապետ Արա Հերյանը, Բաթում քաղաքում մի նավ է գնում, գնացքով տեղափոխում է Հայաստան, այնուհետև եզներով քաշում են մինչև Քանաքեռ, սակայն իրադարձությունների կտրուկ փոփոխության արդյունքում նավը մնում է կես ճանապարհին՝ այդպես էլ չհասնելով իր վերջին հանգրվանին: Հայտնի փաստ է նաև, որ այս պատմությունն իրական հիմք ունի: Իրոք, Արաքսի ծանծաղուտներում եղել է այդպիսի լքված մի նավ, որը հետագայում Սևանա լիճ է տեղափոխվել: Խոսքը ռուսական «Սեստրիցա Նյուշա» շոգենավի մասին է: Սև ծովում նավարկող շոգենավը Առաջին համաշխարհայինի տարիներին ցարական իշխանությունները ցանկանում էին Բաթումից Վանա լիճ տանել: Սակայն փոխադրումն իր ավարտին չհասավ ստեղծված բարդ իրավիճակի պատճառով: Այն բերվել էր Երևան, միայն թե սկսվեց հայ-թուրքական պատերազմը, ձեռնարկը կիսատ մնաց և «Նյուշան» նավարկելու փոխարեն մոռացության մատնվեց: Առաջին հանրապետության վերջին վարչապետ Սիմոն Վրացյանն իր հուշերում գրում է, որ այն մնացել էր Շահթախթ կայարանում:
Նավի մասին պիտի վերհիշեին միայն 1920 թվականին: Հենց այդ տարվա սեպտեմբերին էլ, ինչպես վկայում են ժամանակակիցները, վերջապես իրականացվում է նավի տեղափոխումը Շարուրից Երևան, իսկ այնտեղից էլ Ելենովկա (Սևան): Վավերագրերում պահպանել են այդ առաքելությունն իրականացնողների անունները` սպա Թումանյանը, Հայաստանի խորհրդարանի անդամ Տիգրան Ծամհուրը (հենց նա էլ նավը վերանվանում է «Գեղանուշ»), ծովակալության սպաներ Գարագաշյանը, Հերյանը: Վերջիններիս մեծապես աջակցել էր տրապիզոնցի Երվանդ Գասպարյանը՝ հայ մեծահարուստ Ալեքսանդր Մանթաշյանի «Բորժոմ» նավթատար նավի նախկին նավապետը, ով հետո եկել էր Հայաստան և դարձել Սևանա լճում աշխատող «Աշոտ Երկաթ» անունով փոքր ռազմանավի նավապետը։ Եվ այս իմաստով Զարյանի վեպը որոշ առումով ձեռք է բերում փաստագրական բնույթ:file (1)
Սակայն վիպասանի նկարագրած դեպքերից պիտի անցներ ևս երկու տարի, մինչև որ 1922-ի աշնանային մի գեղեցիկ օր հայկական թերթերը հաղորդեին կարևոր լուրը. «Շաբաթ օրը, հոկտեմբերի 21-ին, Սևանա լիճ իջեցվեց «Գեղանուշ» նավը: Այժմ տեղավորվում է կաթսան և 10 օրից հետո նավը կսկսի լողալ»:
Իհարկե, տասն օր անց նավը որևէ կերպ նավարկել չէր կարող, քանի որ վերանորոգումների և ավարտուն տեսքի բերելու համար մի քիչ ավելին էր անհրաժեշտ, քան կաթսայի տեղադրումը: Եվ այդ «հարդարման» աշխատանքներ շարունակվեցին մինչև հաջորդ տարվա գարուն: 1923-ի մարտին Երևանի մեխանիկական գործարանից հայտնում էին, որ նավի համար գործարանը պատրաստել էր նրա ղեկը, լուսամուտները և համարյա բոլոր մետաղային մասերը: Բայց ամենամեծ փոփոխությունը «Գեղանուշի» անվանափոխությունն էր: Այսուհետ նա պիտի կոչվեր «Լուկաշին»՝ հայ խորհրդային կուսակցական և պետական գործիչ, 1922-25-ին Հայաստանի Ժողկոմխորհի նախագահ Սարգիս Լուկաշինի անունով: Մարտի 23-ին հանրապետության գլխավոր թերթերն այդ մասին ավետեցին հետևյալ հաղորդագրությամբ. «Գեղանուշ» նավը վերանվանվել է «Ընկ. Լուկաշին»: «Ընկ. Լուկաշինը» առաջիկա շաբաթվանից, երբ նավագնացությունը Սևանա լճի վրա կվերսկսվի, կսկսի լողալ: Նավը բոլորովին պատրաստ է ապրանքափոխադրման համար»:
Հետո պարզվեց, որ այս հաղթական զեկույցն էլ փոքր-ինչ շտապողական էր, որովհետև դարձյալ երկու ամիս պահանջվեց, մինչև որ «Գեղանուշ»-«Լուկաշինի» խարիսխը վեր բարձրացվեց և նավը լողաց Սևանի ջրերում: Այդ պատմական իրադարձության մասին «Խորհրդային Հայաստան» թերթը 1923 թվականի մայիսյան համարում գրեց. «Ամսույս 22-ին և 25-ին «Ընկ. Լուկաշին» (նախկին «Գեղանուշ» նավը) երկու փորձնական ճամփորդություն (ռեյս) կատարեց Սևանա լճում: Առաջին ռեյսն էր` Ելենովկա- Չիբուխլու- Ելենովկա, երկրորդը` Ելենովկա- Ցամաքաբերդ- Նադեժդինա- Ելենովկա: նավը լերան վրա 1927Նավը մեծ արագություն զարգացնելու դեպքում փորձնական ճամփորդության ժամանակ կատարեց 15 վերստ մի ժամում: Երկու ռեյսն էլ նավը հաջողությամբ կատարեց, ըստ որում մայիսի 28-ին շտորմի ժամանակ: Միայն Նադեժդինայից վերադառնալիս նավը ստիպված եղավ մոտ երկու ժամ լճում խարիսխ գցել: Պատճառն այն էր, որ վառելիք մազութը կեղտոտ լինելով` մեքենան դադարեց աշխատել մինչև որ մազութը չմաքրվեց: Այստեղ պարզվեց, որ նավը ոչ մի շտորմից էլ չի վախենում: Սակայն պարզվեց նաև այն, որ նավի անձնական կազմի մեջ նավաստիները դեռ լիապես չեն տիրապետել շոգենավի արհեստին: Նոր նավի թերություններն ու առավելությունները փորձում են միայն ծովում ճամփորդելիս: «Ընկ. Լուկաշինը» ենթարկվեց քննության` ապացուցելով, որ նա լինելու է Սևանա լճի տերն ու տիրակալը: Միայն անհրաժեշտ են մի քանի տեխնիկական լրացումներ և ավելի փորձառու նավաստիներ:
Նավի վրա էին ընկ. ընկ. Լուկաշինը, Աշ. Հովհաննիսյանը, Ս. Համբարձումյանը, Հ. Բալյանը և ուրիշ պատասխանատու ընկերներ: Ազգաբնակչությունը հետաքրքրված ափին էր մոտենում ու բուռն ուռաներով դիմավորում նավին»:
Հոդվածագիրն իրավացի էր՝ նավն անվանելով Սևանի տիրակալ: Այն իսկապես լճում մինչ այդ եղած ամենամեծ նավն էր: Իսկ Լուկաշինն էլ պատճառ ուներ հպարտանալու, որ իրեն նման պատվի են արժանացրել: Ցավոք, դա երկար չտևեց: Այդ նշանավոր օրից տարիներ անց Լուկաշինը մեղադրվեց որպես «հակապետական գործիչ» և 1937-ին գնդակահարվեց։ Հասկանալի է, որ դրանից հետո նրա անունն անմիջապես ջնջվեց նավի վրայից և շուտով այն արդեն կրում էր Անաստաս Միկոյանի անունը: Սակայն երբեմնի «Գեղանուշին» լճի ալիքների վրա հանգիստ նավարկելու համար նույնպես շատ ժամանակ չէր մնացել: Ըստ վկայությունների, մի անգամ Շորժայի նավահանգստից Սևանի նավահանգիստ գնալիս գերբեռնվածության հետևանքով նավը խորտակվեց: Որոնումներն այդպես էլ արդյունք չտվեցին ու տասնամյակներ շարունակ ոչ ոք չէր իմացել նրա գտնվելու վայրը, քանի դեռ «Այաս» ակումբի ջրասուզակները մոռացության ջրերի մեջ չնշմարեցին շոգենավի անշարժացած մարմինը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ«Լուկաշին» նավը Սևանում (1930) Վարդ-Պատրիկյան Վերա

ԴԻԼԻՋԱՆԻ ԱՂԵՏԸ

28 Aug

Եղանակի կտրուկ փոփոխությունները, բնության անոմալ երևույթները մեր օրերում պայմանավորում են գլոբալ տաքացումներով: Իսկ 1927 թվականին Հայաստանում ոչ ոք չէր խոսում դրա մասին: Եվ երբ օգոստոսյան մի խաղաղ օր ահավոր փոթորիկը ասպատակեց Հայաստանով մեկ՝ Երևանից մինչև Իջևան՝ իր թիկունքում թողնելով ավերածություններ ու զոհեր, այն ժամանակ քչերին էր մտագոհում դրա առաջացման պատճառները: Մայրաքաղաքը, Ներքին Ախտան, Ծաղկաձորը, Քարվանսարան, Սևանը մեծապես տուժել էին վերահաս աղետից: Բայց այն, ինչ այդ օրը կատարվել էր Դիլիջանում, վեր էր բոլոր պատկերացումներից:դիլիջան-ընդհանուր տեսք, 1932
1927 թ. օգոստոսի 16-ին Դիլիջանում խաղաղ, հաճելի օր էր: Քաղաքը լի էր հանգստացողներով, մարդիկ վայելում էին զով եղանակն ու գեղեցիկ բնությունը, երբ կեսօրից հետո՝ ժամը 13-ի սահմաններում սկսեց անձրևել: Հետո հանկարծ քամին ուժգնացավ, կարճ ժամանակում վերածվեց իսկական մրրիկի և դրան գումարվեցին ուժգին տեղատարափն ու հեղեղը: Լեռնալանջերից հոսող պղտոր ջրերը իսկույն ողողոցին Հին ու Նոր Դիլիջանների փողոցները՝ իրենց հետ ներքև բերելով հսկայական քարաբեկորներ, 50-60 փթանոց ժայռեր: Քաղաքամիջով հոսող գետը դուրս եկավ ափերից: Այնպես էր ստացվել, որ այդ ժամանակ գետափին դարսված էին շուրջ 4000 գերաններ: Հեղեղը դրանք նետեց գետը, ջրերի հետ հոսելով սրանք խցանեցին կամուրջը, ալիքները բախվեցին խոչընդոտին, հորձանք տվեցին ու բարձրացան: Այլևս փրկություն չկար:
Բարձրացող ջրերը հաշված րոպեների ընթացքում ողողեցին քաղաքը: Առաջինը ջրի տակ անցան առափնյա տները, միլիցիայի պահակակետն ու բանտը: Տեսնելով, որ այլ ելք չկա, օրենքի պաշտպանները բացեցին կալանավայրի դռները և շուրջ 50 բանտարկյալների վերջին պահին փրկեցին անխուսափելի մահից: Հետո արդեն նրանք միասին՝ միլիցիոներ ու կալանավոր, նետվեցին ազատելու բնակիչներին: Այս անձնազոհ մարդիկ բարձրանում էին տների կտուրները, անցք էին բացում այնտեղ ու բնակիչներին մեկ առ մեկ տանիք էին հանում: Հեղեղի առաջին ժամերին այդպես հաջողվեց փրկել ավելի քան 40 դիլիջանցու:դիլիջան-32
Խուճապը, տագնապը, հուզմունքը միաձուլվել էին իրար: Մի տեղ մարդիկ արցունքներն աչքերին՝ համբուրում էին իրենց փրկարարների ձեռքերը, մի այլ կետում անհավասար պայքար էր ընթանում անզուսպ տարերքի դեմ: Պատմում են, որ ալիքները մի տնից քշել-տարել էին մի 10 տարեկան աղջկա, որ անհույս կերպով թպրտում է ալիքների մեջ: Եվ ահա բնակիչներից մեկը` Համբարձում Վարդանյանը, տալով պարանի մի ծայրը ընկերոջը և մյուս ծայրը պահելով իր ձեռքին` նետվում է հեղեղի մեջ ու ազատում է աղջկան: Խոսում էին նաև մի գյուղացու մասին, որը ջրի հոսանքից իր ձիերն ազատելիս նկատել էր խեղդվող երեխայի, թողել էր ձիերը և ազատել փոքրիկին: Սակայն մարդկային զոհեր այնուամենայնիվ կային: Թերթերը գրեցին, որ խեղդվել են 3 երեխա, մի ծերունի` ռուսական Դոլովի գյուղից, ինչպես նաև գետից դուրս էին բերել մի անճանաչելի դարձած դիակ:
Երբ մի քանի ժամ անց մրրիկը հանդարտվեց, Դիլիջանն ու շրջակայքը մարտադաշտի էին նման: Ավելի ուշ այստեղ ժամանած հատուկ հանձնաժողովը պիտի արձանագրեր, որ վնասված ու քանդված էին 63 տուն և 20 խանութ: Անօթևան էին մնացել 52 ընտանիք: Շարքից դուրս էր եկել տեղի աղյուսի գործարանի վառարանը, 80000 աղյուսներ, սղոցարանից հեղեղը քշել- տարել էր ամեն բան, վնասված էին էլեկտրակայանը, երկու ջրմուղները, բանջարանոցներ և այգիներ: Սպանվել էին մեծ թվով եղջերավոր անասուններ: Ջուրը լցվել էր ներքնահարկերն ու պահեստները, և քաղաքում հացի տագնապ էր ստեղծվել, տները լցված էին տիղմ ու ավազով: Քանդվել էին մի քանի կամուրջներ, լուրջ վնասներ էր կրել քաղաք եկող խճուղին, Դիլիջանի գլխավոր փողոցը: Իսկ դրանց վերականգնման համար անհրաժեշտ շինանյութերը հնարավոր էր բերել միայն Թիֆլիսից:
Ըստ նախնական հաշվարկների, հեղեղի վնասները կազմել էին շուրջ կես միլիոն ռուբլի, որն այն ժամանակների համար խոշոր գումար էր: Առանձնապես տուժել էր աղքատ բնակչությունը, որոնք ապրում էին նկուղային հարկերում: Սակայն ոչ աղետի և ոչ էլ դրան հաջորդած օրերի ընթացքում քաղաքում թալանի ու կողոպուտի ոչ մի դեպք չգրանցվեց: Ընդհակառակը, մարդիկ համերաշխորեն ձեռնամուխ եղան հետևանքների վերացման աշխատանքներին: Ներգրավվեցին 15-42 տարեկան բոլոր բնակիչները: Այդ աշխատանքներին մասնակցում էին նաև Կարմի խաչը և Հայաստանի օգնության կոմիտեն: Աղստև գետի երկայնքով հատուկ խմբերը շրջապատից հավաքվում էին բոլոր իրերը, վերադարձնում իրենց տերերին:d5a4d5abd5acd5abd5bbd5a1d5b6-d5b0d5a1d5b6d5a3d5bdd5bfd5b5d5a1d5b6-d5bfd5b8d682d5b6-1932
Ամառային ակումբի մոտ հողը խոշոր ճեղքված էր տվել: Տեղ հասած մասնագետները ուսումնասիրեցին վայրը և առաջարկեցին բնակիչներին անմիջապես տարհանել: Նրանցից մեկը նույնիսկ խորհուրդ տվեց քաղաքի այդ հատվածն ընդհանրապես քանդել:
Ի դեպ, կալանավորների մասին: Դիլիջանի գավգործկոմը դիմել էր Հայկենտգործկոմին, որ Դիլիջանի ուղղիչ տան կալանավորներից մի մասին, որ մասնակցել էր փրկարարական աշխատանքներին, ազատի կալանքից: Այս առթիվ Հայկենտգործկոմը որոշել էր վաղաժամ կալանքից ազատել այն կալանավորներին, որոնք կրել են ոչ պակաս, քան դատավճռով սահմանված պատժի երկու երրորդը:
Այդ օրերին Հայաստանում էր գտնվում Լենինգրադի աստղադիտարանի աշխատակից, ֆիզիկոս Պոպովը, ով Արագածի վրա կառուցվելիք դիտակետի նախապատրաստական աշխատանքներն էր համակարգում: Վերջինս օգոստոսի 16-ի տարերքի մասին հետևյալն էր ասել. «Այդ փոթորիկը ցիկլոնի բնույթ չէր կրում: Ըստ երևույթին դա տեղային քամիներից էր, վայրկյանում մոտ 25 մետր արագությամբ, ինչը քիչ անգամ է պատահում: Քամին հարավային ուղղությամբ էր և կարելի է եզրակացնել, որ Արարատից էր փչում»:
Շատերի հետ նույն օրերին Դիլիջան մեկնեց նաև «Հայկինոյի» ստեղծագործական խումբը՝ տեղում նկարահանումներ կատարելու համար: Արդյունքում նույն տարի էկրան բարձրացավ 9 րոպե տևողությամբ «Դիլիջանի հեղեղը» վավերագրական ֆիլմը: Դրա օպերատորն էր Գ. Բեկնազարյանը (Գարոշ), իսկ ռեժիսորը՝ Ա. Դանիելյանը: Աղետը դարձավ ոչ միայն հիշողություն, այլև պատմություն:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆdilijan

Մարդկանց համբերության բաժակը լցվել է, այլևս տեղ չկա. Հովիկ Չարխչյան

19 Aug

NewsBook-ի զրուցակիցն է գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը:

— Պարոն Չարխչյան, այսօր որոշները քննդատում են այն լրատվամիջոցներին, որոնք հաճախ են քննադատաբար անդրադառնում Արցախից հող զիջելու գաղափարին և պնդում են, թե նման բան իրականում չկա: Չէ՞ որ հայտնի ասացվածք կա՝ առանց կրակ ծուխ չի լինում:

— Լուրջ բանակցություններ են գնում և այսօր սեղանին հայտնվել է մի տարբերակ, որտեղ խոսք կա փոխզիջումների մասին, դա անհերքելի է: Անժխտելի է հենց այն պատճառով, որ մինչ այս պահն իշխանության որևէ ներկայացուցիչ կտրականապես դա չի հերքել, նրանք միայն հարցերին պատասխանելուց պնդում են, թե խոսքը խելամիտ զիջումների մասին է: Ի՞նչ ասել է խելամիտ փոխզիջում, ի՞նչ ենք մենք պատրաստ զիջել, ինչի՞ դիմաց ենք պատրաստ զիջել, այս հարցերի շուրջ որևէ կոնկրետ պատասխան չկա: Եթե հակառակ կողմից մենք ակնկալում ենք ԼՂՀ անկախության ճանաչում և ընդունում, որ դա զիջում է, այդ դեպքում մենք ի՞նչ ենք դրա դիմաց տալու: Պարզ չէ՞, որ խոսքը կարող է միայն տարածքային զիջման մասին լինել: Անկախությունը վերացական հասկացություն է, քանի որ այսօր կարող են ճանաչել, իսկ վաղը հրաժարվել այդ ճանաչումից և դեռ չեմ խոսում այն մասին, որ մոլորակի վրա բազմաթիվ երկրներ կան, որոնք առանց իրենց անկախության միջազգային ճանաչման էլ շատ նորմալ ապրում են: Անկախության ճանաչումը գերագույն նպատակ չէ և առանց այդ անկախության էլ ԼՂՀ գոյություն ունի և դեռ հարյուրավոր տարիներ կարող է գոյություն ունենալ: Մյուս կողմից մեզ փորձում են վախեցնել պատերազմով, եթե մենք չենք համաձայնում, և պնդում են, թե այս տարբերակն այլըտրանք չունի: Իսկ ո՞վ ասաց, որ այլընտրանք չունի: Եթե լինես հզոր երկիր, ունենաս հզոր բանակ, ապա ոչ մեկը ռիսկ չի անի քեզ հետ պատերազմի գալ: Իսկ ուժեղ և հզոր լինելու նախապայմանը մեկն է՝ թալանչիներին բռնել, երկրի միջոցները խնայել և ծառայեցնել պաշտպանական նպատակների համար: Այդ ժամանակ փոխզիջումների մասին էլ խոսք լինել չի կարող:

— ԼՂՀ հիմնախնդիրը հայությունը շատ սուր է ընկալում: Նորանկախ Հայաստանի պատմության մեջ նախագահն է հրաժարական տվել հենց այս խնդրի հետ կապված հարցերի պատճառով, իսկ ապրիլյան պատերամզից հետո նույնիսկ փոխզիջումների գնալու տարբերակը ժողովուրդը չի էլ լսում: Ի՞նչ եք կարծում՝ իշխանությունն այս կամ այն հանդիպման ժամանակ զիջումների մասին խոսալով վա-բանկի չի գնում:

— Մեր ժողովուրդը ցույց տվեց, որ նույնիսկ հողերի հանձման մասին խոսակցություն չի կարող հանդուրժել, էլ ուր մնաց դրա կիրառումը: Մեր ժողովուրդն ապացուցեց, որ չկա այդպիսի մարդկանց խումբ, որոնք կարող են երկրի, առավել ևս տարածքների ճակատագիր որոշել, և սա նույնիսկ թափանցիկ ակնարկ էր այն մասին, թե ինչպիսի պատիժ է սպասում նման քայլի գնացողին: Սակայն իշխանությունները մեզ կարող են հավաստիացնել, թե կա արտաքին այնպիսի ճնշումներ, որ այլևս նահանջի տեղ չունեն և ստիպված են գնալ զիջումնային քայլի: Այս պարագայում էլ մենք պետք է իշխանություններին հարցնենք, թե ինչու՞ է ձեր վիճակը դարձել այդպիսին, որ բանը հասել է վերջին խաղաքարտին: 2-րդ՝ նրանք պետք է պատասխանեն, թե ում կարծիքն են հարցրել, արդյո՞ք հարցրել են ժողովրդին՝ նրանք համաձայն են այս տարբերակին, արդյո՞ք հուլիսյան իրադարձությունները սրա արդյունքը չէր և պատասխանը էր, թե ինչ կարող է լինել, եթե իշխանությունը զիջումների գնան: ԼՂՀ-ում ասում են, որ Արցախի ժողովուրդն է որոշելու ԼՂՀ ճակատագիրը, իսկ ես ծավալները կընդարձակեմ և կասեմ, որ հայ ժողովուրդն է որոշելու՝ ԼՂՀ-ում, ՀՀ-ում և սփյուռքում ապրող հայը: Սա մի այնպիսի գլոբալ, համազգային հարց է, որ այստեղ անհատն ու անհատների խումբը չեն կարող այս հարցը լուծել, սա ինչ-որ մեկի հետ տնտեսական դաշինք կնքելու կամ երկրի տարածքով գազամուղ անցկացնելու հարց չէ: Պատմության մեջ հողերի հարցը միշտ էլ լուծվել է պատերազմի ճանապարհով, մեր ժողովուրդն էլ պատերազմել է, արյուն է թափել ու հազարավոր զոհեր տվել, և այսօր որևէ մեկը ո՛չ իրավական, ո՛չ բարոյական տեսանկյունից նույնիսկ դա քննարկելու իրավունք չունի: Եթե պետք էր, որ այս մասին նաև դրսում իմանան, ապա ինձ թվում է՝ դրսում արդեն իսկ շատ լավ պատկերացում ունեն այս մասին, իշխանություններն այս պահին մանիպուլյացիա են անում, սակայն չկա այնպիսի մի ճնշում, որ կարողանա մեր ժողովրդի կամքը կոտրել, ինչպես նաև պետք է ասենք, որ մենք բոլորովին չենք վախենում պատերազմելուց, մենք այնքան երկար ենք պատերազմել ու չենք վախեցել, որ դա բոլորին է հայտնի:

— «Սանսա ծռեր» խմբի պայքարի շարժառիթներից մեկը հենց Արցախից հողեր զիջելն էր, նրանց աջակցեց նաև հանրությունը, քանի որ 20 հազարանոց հանրահավաքներ էր լինում: Սակայն իշխանությունը, փոխանակ առերեսվի խնդրի հետ, պնդում էր, թե նման զինված պայքարները ՀՀ-ին տանում են կործանման: Հիմա փաստացի պայքարը մեզ վնաս չտվեց:

— Նախ պետք է նշենք, որ հասարակության վերաբերմունքը չի չափվում միայն փողոց դուրս եկած մարդկանց քանակով: Եթե դրսում կար մի քանի հազար մարդ, ապա իշխանությունը հրաշալի պիտի իմանա, որ իրենց աշխատավայրերում կամ տանը կան հազարավոր մարդիկ, ովքեր առաջին իսկ վտանգի դեպքում պատրաստ էին միանալ հավաքված մարդկանց: Այդ պահին հասարկության առավել ակտիվ մասն էր այնտեղ, սակայն դա դեռ չի նշանակում, որ մյուսները չեն կիսում հավաքվածների կարծիքը: Եթե իշխանությունն ուսումնասիրություն կատարեր, ապա կհասկանար, որ հասարակության ճնշող մեծամասությունն այդ պահին նրանց հետ էր: «Սասնա ծռեր»-ին աջակցում էին ոչ միայն նրա համար, որ նրանք դեմ էին հողերի հանձմանն, այլ նաև նրա համար, որ նրանք դուրս էին եկել այն իշխանության դեմ, ովքեր փաստացի վերծվել են իրենց ժողովրդի թշնամու: Մեր երկրին այսօր այնպիսի ծայրահեղ դրության մեջ է, որ միայն թշնամին կարող է մարդուն հասցնել այս վիճակին, մարդկանց համբերության բաժակը լցվել է, այլևս տեղ չկա:

— Որոշ քաղաքական ուժեր, հասարակական դեմքեր մեղադրեցին «Սասնա ծռեր»-ին զենքով պայքարելու համար, բայց արդյո՞ք ՀՀ-ում քաղաքական պայքարով խնդիրներ լուծվում են, այս իշխանությունների հետ ունեցած փորձը դա հուշո՞ւմ է:

— Մենք այս պահին խոսում ենք հարցը լուծելու մեթոդների մասին: Պետք է արձանագրենք, որ եթե հարցեր կան ու ինչ-որ մեկն էլ փորձում է դրանք լուծել, ապա նախ պետք է հասկանա, թե որտեղից առաջացան այդ հարցերը և ինչու՞ են դրան այնպիսի հարցեր, որ մարդիկ արդեն սկսել են ընտրություն չկատարել, թե ինչ մեթոդով պետք է լուծել՝ ընտրությունների՞, թե՞ ավտոմատների: Սակայն այս հարցերին պատասխանելու փոխարեն սկսում են քննարկել, թե ով ինչ անօրինական քայլ կատարեց: Աշխարհում հարյուրավոր ապստամբություններ են եղել, ո՞ր մեկն է քննարկել դրա անօրինական կամ օրինական լինելը: Եթե հասունացել է պահը, այդ դեպքում հասարակությունը չի էլ մտածում, թե ինչ մեթոդներով պետք է ճանապարհը հարթի: Մարդ, երբ ծայրահեղ հիվանդ է, չի նստում քննարկում՝ պետք է իրան վիրահատեն, թե դեղերով բուժվի, գնում է ցանկացած քայլի, որպեսզի բուժվի: Այսօր որևէ մեկը չի ցանկանում ուշադրություն դարձնել նպատակին, որպեսզի հասկանա, թե ինչու մարդիկ գնացին նման քայլի, մի՞թե դա արվում էր երկիր ավերելու և թշնամուն հանձնելու համար: Իհարկե ոչ, արվում էր միայն նրա համար, որ մենք էլ մարդավարի ապրենք: Երբ այս պահանջներն ու կատարման մեթոդները համադրում ես, ապա անտրամաբանական բան չես տեսնում: Իսյ ինչ են անում իշխանությունները երկիր նկատմամբ՝ արդյո՞ք դա ահաբեկչություն չի իր հասարակության նկատմամբ, երբ առավոտից իրիկուն գողանում են, բռնանում մարդկանց կամքի վրա, շրջանցում են օրենքը, երկիրը հասցրել են ծայրահեղ վիճակի, սրանից ավելի վատ ահաբեկչություն ու հանցագործություն որտե՞ղ կարելի է տեսնել: Համեմատության եզրեր անգամ չի էլ կարելի որոնել, քանի որ նա, ով կփորձի ցույց տալ իմ վերքը, ապա ես ցույց կտամ նրա ամենախորը հիվանդությունները:

— Ի՞նչ եք կարծում՝ իշխանությունները կշարունակեն խոսել փոխզիջումների մասին, թե նրանց հույսը 2011-ի նման այն է, որ կստորագրվեն փաստաթղթեր, բայց Ադրբեջանը չի համաձայնի, ինչպես Կազանի պայմանագրի դեպքում էր:

— Կարծում եմ՝ ներկա դրությամբ իշխանությունները փոքրիկ հետքայլեր են կատարում, այսինքն՝ ինչ-որ ժամանակ նրանք ոգևորված էին հողի հանձման գաղափարով, սակայն հիմա նրանք հասկացան, որ դա պարզապես անհնար է: Թե ինչ կտա նրանց թեթև նահանջն այս պահին, դժվարանում եմ ասել, բայց ամեն դեպքում այս պահի տրամադրությունն ու իրավիճակը բոլորովին չի բխում իշխանության շահերից: Իշխանությունը շատ լավ հասկանում է, որ իրենց գոյությունը կարող է չտևել մինչև 2017 թվականի ընտրություններ: Պետք է մի փոքր սպասել՝ հասկանալու համար, թե որ կողմի վրա է այժմ իրադրությունը թեքվում: Ցանկացած իրավիճակի պարագայում կա պատճառահետևանքային կապ և ԼՂՀ հողերի հանձման խնդիրն առանձին վերցրած գոյություն չունի, այդ երևույթը շատ այլ հանգամանքներով է պայմանավորված:

— Կարող ենք արձանագրել, որ «Սասնա ծռեր»-ի զինված ապստամբությունը ժողովրդի մեջ ընտրություններից առաջ արթնացրեց իշխանություններին «ոչ» ասելու զգացումը:

— Իշխանություններին «ոչ» ասելու, մերժելու գաղափարն ու զգացումը ժողովրդին երբեք չի լքել և շատ վաղուց ու շատ խորը հուսվածքներ է թողել: Հիմա մենք միայն դիտում ենք դրա տարատեսակ դրսևորումները՝ մի դեպքում սովորական ցույցերի, բողոքներ, երթերի տեսքով, մեկ այլ դեպքում «Սասնա ծռեր»-ի ընդվզումուվ, իսկ վաղը կարող ենք այնպիսի անսպասելի իրավիճակի առաջ կանգնել, որքան «Սասնա ծռեր»-ի պարագայում էր: Սա շարունակական է և վերջը չի երևում, որովհետև որքան իրավիճակը խորանա, այնքան արտահայտման ձևերն ավելի ստվար գույներով կդրսևորվեն:

Հարցազրույցը՝ Անի Արամի
Նյութի աղբյուրը ` Newsbook.am13934910_1089439437758054_7823683616357597686_n

ԱՆԽՈՀԵՄ ԱՌԱՏԱՁԵՌՆՈՒԹՅՈՒՆ

17 Aug

1940 թվականի հունիսին Խորհրդային Միությունում նշվում էր Լենինգրադի Էրմիտաժի հիմնադրման 175-րդ տարեդարձը: Մեր երկիրը նույնպես որոշեց իր բաժինն ունենալ հոբելյանական միջոցառումներում, ինչի առթիվ Հայաստանի Ժողկոմխորհը մի հատուկ կարգադրություն հրապարակեց: Այնտեղ ասվում էր, թե «նկատի ունենալով այն մեծ ծառայությունները, որ կատարել է Էրմիտաժը՝ Հայաստանի կերպարվեստի թանգարանը կազմակերպելու գործում», անհրաժեշտ է դիտում փոխհատուցումն իրականացնել խոշոր նվիրատվություններով:
Թե ինչպես դա իրագործվեց՝ դատեք ինքներդ: Էրմիտաժին հանձնված նվերների թվում էր Ծերունի Ծաղկողի ձեռագիը (14-րդ դար): Նվիրաբերվեց Գառնու տաճարի բազալտե խոյակներից մեկը, որը հայտնաբերվել էր ակադեմիկոս Մառի պեղումների ժամանակ՝ 1910 թվականին: Լենինգրադ առաքվեց Պռոշյանց իշխան Ամիր Հասանին և նրա որդուն պատկերող բարձրաքանդակը՝ 14-րդ դարի եզակի նմուշ՝ բերված Եղեգնաձորից: Նվեր տրվեցին Էջմիածնի թռչնազարդ խոյակը (10-12-րդ դդ.) ու խաչքարեր (9-13-րդ դդ.): Նվիրաբերման հարուստ ավարը լրացնում էին Մարտիրոս Ծաղկողի ձեռագիր Աստվածաշունչը, Սևանի փայտե խոյակները և այլ թանկարժեք ցուցանմուշներ: Ու թե նման առատաձեռնությունը որքանով էր արդարացված, փաստաթղթերում այդ մասին ոչ մի խոսք չկա:

Հովիկ Չարխչյանpizap.com14712059283761

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Map

%d bloggers like this: