Tag Archives: Հովիկ Չարխչյան

ՀԱՅ ԱՌԱՋԻՆ ԿԱՄ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՅ

16 Feb

Ո՞վ է եղել առաջինը, ի՞նչն է եղել առաջինը. սրանք պարզ հարցեր են, որոնց պատասխանը կփնտրի յուրաքանչյուր հետաքրքրասեր մարդ: Իսկ եթե դրանց էլ մի փոքր ազգային երանգավորում հաղորդենք, ապա պատկերը կհամեմվի ոչ թե սնափառությամբ, այլ սեփական երկրի ու ժողովրդի մասին ավելին իմանալու բնական մղումով: Իսկ նման պատմությունները բազմաթիվ են: Ներկայացնենք դրանցից երեքը:

Հայ առաջին «դզող-փչողը»

Առաջին հայացքից փոքր-ինչ անհավանական կարող է թվալ, որ պատմությունը պահպանել է հիշատակություններ այն հայի մասին, ով առաջինն է ավտոմեքենա վերանորոգել կամ, ինչպես ժողովրդի մոտ է ընդունված ասել` եղել է հայ առաջին «դզող-փչողը»: Սակայն, բարեբախտաբար, վկայություններ կան և դրանք հավաստի են:
1898 թվականին ավտոմեքենաներ արտադրող եվրոպական մի ընկերություն որոշում է ընդարձակել իր իրացման շուկաները և այդ նպատակի համար մեքենաներից մեկն ուղարկում է Անդրկովկաս` տեղում ցուցադրական վազք կատարելու համար: Մեծ տպավորություն ստեղծելու համար ընտրվում է Թիֆլիս-Կարս ճանապարհը: Եվ ահա Կարսից վերադառնալիս Լոռվա սարերում կատարվում է ամենաանցանկալին` ավտոմեքենան խափանվում է: Տեղում կարգի բերելու բոլոր փորձերը ձախողվում են: Ստիպված օգնության են կանչում լոռեցիներին, ովքեր էլ եզներ են տրամադրում ձախորդ արշավորդներին ու «երկաթե նժույգը» եզներին լծած` հասցնում են Թիֆլիս: Բայց տեղ հասնելը դեռ գործի միայն կեսն էր: Իսկ ինչպե՞ս վարվել խափանված շարժիչի հետ: Քաղաքում ոչ ոք հանձն չի առնում անել մի բան, ինչը երբեք չի արել: Եվ հենց այդ պահին էլ կատարվում է անսպասելին: Ասում են, որ Թիֆլիսի Յավորսկու օպտիկամեխանիկական արհեստանոցում կա մի հայ, ով պատրաստ է մեքենան նորոգել: Այդ երիտասարդի անունն էր Հակոբ Հարությունի Երզինկյան: Այս բանիմաց, ճարպիկ ու տրամաբանող վարպետին էլ վիճակված էր լինել հայ առաջին ավտովերանորոգողը` հիացմունք ու զարմանք պատճառելով թե օտարներին, թե տեղաբնակներին: Նաև դա էր պատճառը, որ աշխատանքը փայլուն կերպով կատարելուց հետո որոշում են արհետանոցի դիմաց լուսանկարվել` անմահացնելով հիշարժան դեպքը:111111

Հայաստանի առաջին լուսացույցը

Երանի փողոցներում լուսացույցներ (կամ ինչպես այն օրերին էին ասում` լուսաֆորներ) տեղադրելու անհրաժեշտությունը ծագեց բավականին ուշ և դա շատ պարզ բացատրություն ուներ. քիչ էին մեքենաները: Սակայն երբ այդ քչությամբ հանդերձ վթարներ արձանագրվեցին, պարզ դարձավ, որ առանց եթևեկության կանոնավորման իրավիճակը չի շտկվի: Եվ ահա 1934 թվականի գարնանը ցանկությունը վերածվեց գործի:
Այդ օրերին բնակիչներին տեղեկացեց. «Միլիցիայի գլխավոր վարչությունն աշխատանք է տանում Երևանի մի շարք փողոցներում դնելու լուսաֆորներ (լուսատու լապտերներ), որոնք ծառայելու են փողոցային շարժումը կարգավորելու համար:
Լուսաֆորները դրվելու են փողոցների խաչմերուկների կենտրոններում, հրապարակներում և ընդհանրապես այն տեղերում, որտեղ տեղի է ունենում փոխադրական միջոցների ու հետիոտն մարդկանց ուժեղ երթևեկությունը: Նախատեսված է այդպիսի լուսաֆորներ դնել Գնունի- Աբովյան փողոցների խաչմերուկի կենտրոնում, Սպանդարյան- Աբովյան, Մարքսի 26 փողոցների, Շահումյան հրապարակի և մյուս գլխավոր փողոցների խաչմերուկների կենտրոններում: Լուսաֆորներն արդեն ստացված են և կտեղադրվեն մինչև ապրիլի 10-ը»:
Հենց սրանք էլ փաստորեն դարձան մեր երկրում տեղադրված առաջին լուսացույցները: Ճիշտ է (ինչպես և պետք էր սպասել), սկզբնապես երևանցիները նորամուծությունն ընդունեցին իբրև քաղաքի ընդհանուր պատկերի վրա ավելացված հետաքրքրաշարժ ատրիբուտ, որը կարելի էր գնալ-դիտել և ընդամենը այդքանը, սակայն լուսազդանշաններին ենթարկվելու անհրաժեշտության գիտակցումը հետզհետե արմատներ նետեց և դարձավ նրանց կենցաղի անբաժանելի ուղեկիցը:16650220_1401103726627105_833824306_n

Հայերի առաջին ծամոնը

Խոսքն այս դեպքում հանրահայտ սարի ծամոնի մասին չէ. այն միշտ է եղել: Ոչ էլ այն ծամոնի մասին է, որ խորհրդային տարիներին դրսից Հայաստան էր հասնում սփյուռքահայերի կամ զբոսաշրջիկների ձեռքով և ավելի շուտ վերածվում էր ցուցադրման առարկայի, քան ծամվում էր: Մայրաքաղաքի բնակիչները հավանաբար կհիշեն նաև այն տարեց կնոջը, ով Աբովյան փողոցի նրբանցքներից մեկում հատիկով արտասահմանյան մաստակ էր վաճառում` յուրաքանչյուր ծամոնի դիմաց գրպանելով կլորիկ մի գումար: Այս անգամ պատմությունն այն մասին է, թե ինչպես ԽՍՀՄ-ում մի օր որոշեցին ծամոնին «ռեաբիլիտացնել» և հիմք դնել դրա արտադրությանը:
Նույնիսկ կարող է զարմանալի թվալ, բայց ծամոնի արտադրության առաջին հոսքագիծը շարք մտավ հենց Հայաստանում` Երևանի հրուշակեղենի ֆաբրիկայում, 1977 թվականին: Այսպիսի ընտրության համար տարատեսակ պատճառներ կարելի է թվարկել, բայց գլխավորն այն է, որ հայերը մեծ ոգևորությամբ ստանձնեցին առաջինը լինելու դժվարին առաքելությունը և պատվով հանձնեցին քննությունը: Ավելի ուշ մերոնք որոշեցին էլ ավելի առաջ անցնել ու արտադրել բուժիչ ծամոններ: Սննդի արդյունաբերության մասնագետների և բժիշկների համատեղ աշխատանքը տվեց իր արդյունքը: Նորելուկը կոչվում էր «Գամիբազին» և նախատեսված էր դառնալ թե ծանոն, թե հականիկոտինային դեղամիջոց: Նրանք, ովքեր գնում էին այդ ծամոնը, թղթի դարձերեսին կարող էին տեսնել այսպիսի գրություն. «Արդյունքների և ձեր ցանկությունների մասին խնդրում ենք հայտնել Հայկական ՍՍՀ սննդի արդյունաբերության մինիստրությանը»: Եթե վստահենք այդ տարիների արձագանքներին, ապա հայկական ծամոնի բուժիչ ներգործությունը բավականին արդյունավետ է եղել, և հարյուրավոր մարդիկ իսկապես հրաժարվել են ծխելու սովորությունից:
Իսկ հետո եկավ նոր տեսականին: Հայրենական պոլիմերային հիմքի վրա, որը մշակել էր «Պլաստպոլիմեր» գիտահետազոտական միավորման Երևանի բաժանմունքը, խանութներում հայտնվեցին «Նարնջի», «Անանուխի» և «Ելակի» ծամոնները: Համաձայն վիճակագրության, 1979 թվականին արդեն թողարկվել էր 4 հազար տոննա ծամոն, իսկ 1981-ին ծավալը կրկնապատկվեց: Իր արտաքին տեսքով և համով հայկական ծամոնն առանձնապես չէր փայլում, բայց դա մեր ծամոնն էր: Իսկ սա միշտ էլ փաստարկներից ամենածանրակշիռն է եղել:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

26333_300

ԿՅԱՆՔԻ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

16 Feb

Իմ դպրոցական ընկեր Նիկոլը ինձ Չարենց էր ասում: Չէ, ստեղծագործելու ձիրքը նկատի չուներ, քիթս էր նմանեցրել Չարենցի քթին: Նիկոլի գիտելիքները գրականության ասպարեզում Չարենցի քթից այն կողմ այդպես էլ չանցան, ինչպես որ աշխարհագրության դասերին առանձնապես չէր փայլում: Ու երբ հանձնարարում էին քարտեզի վրա ցույց տալ օվկիանոսները, մենք կողքից հուշում էինք մեր ընկերոջը` ահռելի կապույտի մեջ չմոլորելու համար:
Միայն թե կյանքի դասաժամին ամեն ինչ այլ կերպ ստացվեց: Նիկոլը ծառայության մեկնեց Հեռավոր Արևելք և այդպես էլ մնաց այնտեղ: Հիմա նա օվկիանոսային ձկնորսանավի վրա է աշխատում, ամիսներով ցամաք չի տեսնում ու երևի գոհ է իրեն բաժին ընկած բախտից: Մեր այս մի դասը հետաքրքիր ավարտ ունեցավ: Ես իմ կյանքում այդպես էլ օվկիանոս տեսած չկամ: Իսկ Նիկոլն արդեն 30 տարի նավարկում է աշխարհի բոլոր ջրերում: Ես առաջվա պես նայում եմ քարտեզին ու մտքումս կրկնում օվկիանոսների անունները: Նիկոլի քարտեզի վրա ամեն բան իրական է:

Հ. Չարխչյան088_059.jpg

ԱՇԽԱՐՀԲԵԿ ՔԱԼԱՆԹԱՐԻ ԵՐԿՈՒ ՔԱՐԵՐԸ

31 Jan

Հայտնի հնագետ ու գիտնական Աշխարհբեկ Քալանթարի ծառայությունները մեր երկրի պատմությանն ու մշակույթին անգնահատելի են: Ստալինյան բռնաճնշումներին զոհ դարձած այդ մեծ մտավորականի գրչի տակից դուրս եկած ավելի քան 80 աշխատություններն այսօր դարձել են այն հենասյուներից մեկը, որի վրա խարսխվում է հայկական հնագիտությունը: Եվ իր կյանքում շատ բաներ տեսած, շատ փորձություններ հաղթահարած, բազում բացահայտումների ու հայտնագործությունների հեղինակ այս մարդուն պիտի որ չափազանց դժվար լիներ զարմացնել ու հիացնել: Սակայն արի ու տես, որ նրա կենսագրության մեջ կա երկու դրվագ, որ Քալանթարի զարմացական հիացմունքի արժանանալու բոլոր հիմքերն ունեին:02-11-1926_ashxarhabek_qalantar-01
Դրանցից առաջինը 1926 թվականին էր, երբ հայտնի հնագետը իր արշավախմբի հետ ուղևորվեց Սևան` տեղում ուսումնասիրելու Ծովինար և Արծվանիստ գյուղերի միջև ընկած «Օձաբերդ» հնավայրում հայտնաբերված ուրարտական արձանագրությունը: Ռուսա Առաջին թագավորին վերագրվող այդ սեպագիրը գտնվել էր դեռևս 1862 թվականին, Մեսրոբ Արքեպիսկոպոս Սմբատյանցի կողմից: Լճի ափամերձ հատվածում, հենց ջրից վեր խոյացող ժայռի հյուսիսհայաց երեսի վրա առկա անհասկանալի նշաների մասին Սմբատյանցին պատմել էին տեղաբնակները: Ավելի ուշ հետազոտողը պիտի գրեր. «Երբ 1862 թվին Ալիչալուի (Արծվանիստ) մոտ բևեռագիր արձանագրություն օրինակեցի, Սևանա ծովի մակերևույթը այնքան բարձր է, որ ջուրը հավասար էր արձանագրին և մենք նավակով գնալով ջրի վրա… օրինակեցինք: Իսկ 1883 թվին նույն արձանագիրը համեմատելու համար 10 ոտնաչափ սանդուղք դնելով ծովի ցամաքած գետնից մինչև արձանաքարը, այնպես օրինակեցինք: Ըսդ այսմ` ուրեմն 20 տարվա ընթացքում ջուրը պակասելով իջել էր 10-ն աստիճան ցած, այն է` 20 ֆուտ կամ ոտնաչափ»:
Մեսրոբ Արքեպիսկոպոսը միակը չէր, ում պիտի հրապուրեր արձանագրության վերծանումը: Հետագա տարիներին շատերը կրկնեցին նրա փորձը: Ի դեպ, դրանց թվում էր նաև գերմանացի Վոլդեմար Բելքը, ով երեք ժամ շարունակ մինչև գոտկատեղ ջրի մեջ կանգնած փորձել էր կրկնօրինակել արձանագրությունը, բայց կարողացել էր 19 տողից միայն երեքը ընթերցել: Եվ ահա 1926 թվականին Աշխարհաբեկ Քալանթարը որոշեց «նվաճել» հազարամյա գաղտնիքը` գործադրելով իր նոր մոտեցումը: Թե ինչպես նա վարվեց` դրա մասին է պատմում բացառիկ մի լուսանկար, ինչպես նաև ականատեսների վկայությունները: Համաձայն դրանց, պրոֆեսոր Քալանթարը սկզբում ցանկանում էր պատճենել Ռուսա Ա արքայի ժայռակերտ արձանագրությունը` նավակի վրա կանգնած: Բայց մի քանի փորձերը լիովին ձախողվեցին, որովհետև ջրերի ճոճքը խանգարում էր, իսկ քամին մոմաթուղթը պոկում ու տանում էր:d5b0d5b6d5a1d5a3d5a5d5bf-d5a1-d684d5a1d5acd5a1d5b6d5a9d5a1d680
Եվ այդ ժամանակ հնագետները դիմեցին հնարամիտ մի միջոցի: Նրանք պարանով ժայռից կախ տվեցին վիմագրագետ և պատմաբան Սեդրակ Բարխուդարյանին ու վերջինս կարողացավ այդ էքստրեմալ դիրքում էստամպաժ եղանակով կրկնօրինակել արձանագրությունը: Պահպանված լուսանկարում կարելի է տեսնել ժայռի գլխին կանգնած, սպիտակ գլխարկով Աշխարհբեկ Քալանթարին, ով լարված, բայց համբերատար կեցվածքով հետևում է գործողությանը: Նա արդեն վստահ է, որ իրենց ձեռնարկը հաջողությամբ է պսակվելու: Ու նաև գիտի, որ երբեք չի մոռանալու այդ բախտորոշ ժամերը:
Տասնամյակներ են անցել այն օրերից: Հիմա լիճը նահանջել է, ջրերն այլևս չեն լիզում հանրահայտ ժայռը: Փոխարենը այդ վայրում կանգնեցվել է գեղեցիկ մի հուշասյուն, որ պատմում է Ռուսա արքայի, արձանագրության և այն մարդկանց մասին, ովքեր գիտեն հազարամյակների լեզուն:
Հաջորդ զարմանալի պատմությունը, որ պիտի վիճակվեր Աշխարհբեկ Քալանթարին, տեղի ունեցավ երկու տարի հետո` 1928 թվականին: Դա ձմեռնամուտին էր, երբ հնագետը մի նամակ ստացավ Ղուրդուղուլիից (այժմ Արմավիր): Նրան գրում էր տեղի չինովնիկներից մեկը` Գնունի Եփրեմյանը: Եփրեմյանը հայտնում էր, որ Ջանֆիդա գյուղում մի տարօրինակ քար է գտնվել` զարմանալի նշաններով և ըստ ամենայնի այդ գտածոն իրենից պատմական արժեք է ներկայացնում: Նման պնդումն առաջին հայացքից անսովոր էր: Բանն այն է, որ Ջանֆիդան նախկինում բնակեցված էր եղել քոչվոր, մահմեդական ցեղերով, իսկ հետագայում` 1915-1918 թթ. Արևմտյան Հայաստանից այստեղ էին գաղթել մեծ թվով հայեր` հաստատվելով կիսադատարկ գյուղում: Տեղում որևէ նշանակալի հուշարձան կամ հին բնակատեղի չկար և ուրեմն որևէ հնածոյի գոյությունը չէր կարող առաջին իսկ պահից կասկած չհարուցել:12074564_917164481652218_855239878450301456_n
Ամեն դեպքում Քալանթարը շտապ կարգով Ջանֆիդա գործուղվեց: Այն, ինչ նա տեսավ տեղում, վեր էր իր բոլոր սպասելիքներից: Դա մի հնագույն սեպագիր արձանագրություն էր` բաղկացած 10 տողից: Հնագետը նաև արագ կռահեց, որ արժեքավոր քարի ներկայությունը Ջանֆիդայում զուտ պատահականության արդյունք է. այն, ըստ երևույթին, տարիներ առաջ բերվել էր մեկ այլ վայրից (ամենայն հավանականությամբ՝ Արմավիր հնավայրից) և օգտագործվել իբրև շինանյութ: Քարի ընդանուր ձևը հաշվի առնելով` գյուղացիները դա դարձրել էին տան աստիճան: Իսկ երբ նախկին թուրք բնակիչների փոխարեն գյուղ էին եկել հայերը, նոր տանտերը՝ Նազար Հարությունյանը, որոշել էր շինությունը ձևափոխել: Եվ հենց այդ ժամանակ էլ շարվածքից դուրս էր բերել քարը և նկատել դրա վրայի գրությունը:
Դեկտեմբերի 7-ին Լուսավորության ժողկոմ Ասքանազ Մռավյանին հասցեագրված պաշտոնական զեկուցագրում Քալանթարը գրում էր. «Գտնված է մի սեպագիր արձանագրություն, որը հանդիսանում է գիտական նորություն: Արձանագրությունը բաղկացած է տասը տողից, որի մեջ կարդացվում է Սարդուրի անունը` գրված մի քարի վրա (բազալտի), որն ամբողջական ձևով մշակված է… Նորագյուտ արձանագիր քարը կոմիտեի կողմից անմիջապես փոխադրվեց Էջմիածնի պետական թանգարանը, ուր կենտրոնացված են Արմավիրի շրջանում գտնված բոլոր սեպագիր արձանագրությունները»:
Բայց մինչ այս ամենը տեղի կունենար, Քալանթարը իրականացնում է ևս մի բան, ինչը նա պակաս կարևոր չէր համարում, քան սեպագիր գտնելը: Հանձնարարում է ջանֆիդացի տանտիրոջն ու քարը գտնողին լուսանկարել Արգիշտիի որդի Սարդուր 2-րդի սեպագիր արձանագրության հետ: Այդ լուսանկարը պահպանվել է մինչ օրս` իբրև վավերագիր ու ապացույց այն բանի, թե ինչպես դարերի խորքից վերադարձվեց արքայական գիրը և դա արվեց հասարակ հայ շինականների ձեռքով:img_0294_0

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Հաշվում են…

31 Jan

Ինչ ասես, որ չեն հաշվարկի գիտնականները: Օրինակ, նստել ու հաշվել են, որ մարդը մեկ օրում կատարում է մոտ 20 հազար քայլ, մեկ տարվա ընթացքում` մինչև 7 միլիոն, իսկ ամբողջ կյանքի ընթացքում` գրեթե կես միլիարդ քայլ: Բայց գիտնականները չեն հաշվի, թե այդ քայլերից քանիսն էին սխալ և քանիսը` ճիշտ, քանիսն էին, որ նահանջող էին և քանիսը, որ մեզ առաջ տարան: Ու չեն կարող իմանալ, թե դեպի ուր քայլեցինք մենք…

Հ. Չարխչյանshutterstock_159047975

ԲԱՆԱԿԻ ԾՆՆԴԻՑ ՄԵԿ ՇԱԲԱԹ ԱՌԱՋ

29 Jan

25 տարի առաջ, 1992 թ. հունվարի 21-ին մի արտառոց դեպք կատարվեց Հայաստանում: Պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանի հրամանով զինվորները ձերբակալեցին 7-րդ բանակի հրամանատար, գեներալ-մայոր Եվգենի Իվանովիչ Մեսչերյակովին ու նետեցին նկուղը: Նա այնտեղ մնաց 24 ժամ: Դուրս գալուց անմիջապես հետո գեներալը զանգահարեց Մոսկվա, բողոքեց, իսկ հետո սպառնաց, որ Վազգեն Սարգսյանին դատի է տալու:
Ռուս գեներալ ձերբակալելու համար մեծ համարձակություն էր պետք, իսկ հետևանքների մասին կարելի էր միայն կռահել: Բայց Վազգենն այդ քայլին դիմելու համար ծանրակշիռ հիմքեր ուներ: Նա տեղեկություն էր ստացել, որ Մեսչերյակովը պատրաստվում է Հասաստանից դուրս բերել բոլոր ուղղաթիռները: Գեներալը պատճառաբանել էր, թե իբր ուզում է դրանք տանել Ցխինվալի, որտեղ գտնվում էր տարածաշրջանի ուղղաթիռային վերանորոգման կայանը: Պատրվակը ուղղաթիռների խնամքն ու ստուգումն էր, մինչդեռ Հայաստանում գերազանց հասկանում էին, որ ռուսների նպատակը զինտեխնիկան մեր երկրից հեռացնելն էր: Ահա հենց այս հետին մտադրության համար էլ Վազգենը որոշեց ինքնադատաստան տեսնել:
Հավելենք միայն, որ ուղղաթիռները մնացին Հայաստանում, իսկ Մեսչերյակովն այդպես էլ Սարգսյանին դատի չտվեց:

Հովիկ Չարխչյանpizap-com14856003442681

ԱՆԿԱԽ ԵՐԿՐԻ ԱՌԿԱԽ ԳԻՐԸ

21 Jan

Եթե մի փոքր խտացնենք գույները, ապա կարելի է առանց ավելորդ խղճի խայթի (բայց ոչ առանց ափսոսանքի) արձանագրել, որ անկախության շրջանի հայ գրականությունը առավելապես ժամանակագրական, քան մշակութաբանական երևույթ է: Եվ դա բնական է, քանի որ անկախ պետականության հաստատումը՝ լինելով քաղաքական իրադարձություն, մշակութային նշանակություն կարող էր ձեռք բերել միայն այն դեպքում, եթե գրականությունը դիտարկեր իբրև իր գաղափարական հենարան: Սակայն, չունենալով հստակ նախանշված գործառույթ, այդ բախտորոշ փուլում գրողական ընտանիքին վիճակված էր ստանձնել սոսկ դիտորդական առաքելություն և իրադարձությունների հետագա զարգացումներում ընդամենը արձանագրել իրենց համար կենսական նշանակության փաստը, այն է՝ բաժանարար գիծ քաշել, համաձայն որի անկախությունը դիտարկում էր իբրև վերացականություն, իսկ ռեալությունը նրանց համար ազատ արտահայտման իրավունքը և բաց սահմաններն էր:
Սահմանների հարցում միտումը քիչ թե շատ հասկանալի է՝ ընդլայնված հորիզոն, նոր առնչություններ և, իհարկե, ազդեցություններ: Իսկ ահա ստեղծագործական ազատության գայթակղությունը մասամբ ստվերում էր թողնում դրա իմաստային հատվածը: Գեղեցիկ է հնչում՝ ազատ գրականություն: Իսկ ի՞նչ ասել է ազատ գրականություն. ահա մի հարց, որ պատասխան չուներ, քանի որ ուներ բազում պատասխաններ: Եվ հենց այս բազմազանությամբ էլ տրվեց անկախացած երկրի նորագույն գրականության մեկնարկը, որտեղ կար ամեն ինչ, բացառությամբ ազատության կարևորագույն բաղադրիչներից մեկի՝ չափի զգացման:
Նոր գրական միջավայրի ձևավորումը սկզբնական շրջանում ուղեկցվում էր գերազանցապես ժխտողականությամբ. «Այն, ինչ հին է, վատն է, այն ինչ նոր է, լավ է»: Բարեբախտաբար, այս հիվանդագին մտայնությունից հաջողվեց արագորեն հրաժարվել, թեև դրա հետևանքները նշմարելի են մինչև օրս: Փոխարենը բավականին ժամանակ և ջղեր վատնվեցին, որ հասարակական ու մշակությային միտքը հանգեր մի պարզագույն ճշմարտության. գրականությունը անկախ լինել չի կարող: Գրականությանը հակացուցված է անկախությունը, ավտոնոմ հակումներն այստեղ միշտ բախվելու են հանրային պատվերի, էսթետիկ պահանջների և զարգացման տրամաբանության անբեկանելի համառությանը: Եվ քանի որ կար այդ ոսկե կանոնը, բայց բացակայում էր դրա լիարժեք գիտակցումը, այդ իսկ պատճառով էլ գրեթե մի ամբողջ տասնամյակ հայ գրողական նոր միջավայրի ձևավորումը, առանձին հոսանքների և ուղղությունների ուրվագծումը, գեղագիտական արժեքների համալրումը առավելապես ինտուիտիվ, քան համակարգված բնույթ կրեց, ինչն իր հետ անխուսափելիորեն պիտի բերեր ադապտացման պրոցեսի դանդաղեցում: Եվ եթե խոսենք գրական արտադրանքի վրա տվյալ ժամանակահատվածի կարևորագույն իրադարձությունների ուղղակի կամ անուղղակի ազդեցության մասին, ապա կարող ենք փաստել, որ դրանք (անկախության հռչակում, պատերազմ, երկրաշարժ, երկրի տնտեսական ֆորմացիայի փոփոխություն և այլն) այս բոլորը քիչ թե շատ իրենց արձանագրումը գտան բազմաթիվ ստեղծագործություններում, բայց դրանք սոսկ իրավիճակային նկարագրություններ էին, այլ կերպ ասած՝ թեմատիկ արձանագրում, բայց ոչ երբեք լեյտմոտիվ յուրահատկություն, որով պիտի անկախության շրջանի գրական հունձքը տարբերվեր պատմական այլ շրջանի գրավոր ժառանգությունից:
Ըստ այդմ մոլորություն չի համարվի, եթե պնդենք, որ արդեն 25 տարի մեր նորագույն գրականությունը ինքնահաստատման դռներն է ծեծում ու ներկայումս հասել է մի եզրագծի, որտեղ իր համար կարգախոս կարող է ունենալ «Ժամանակն է ընտրում գրականությունը, այլ ոչ թե հակառակը» սահմանումը: Սակայն այս սահմանային անցակետում դեռ անհրաժեշտություն կա ստանալու վավերականացման ևս մի կնիք, քանի որ հատկապես այժմ օրակարգում է ավանդների ու ժառանգականության հարցը: Թե ինչպիսի պաշարով մեր գրականությունը կշարունակի իր ուղին, հենց դա էլ կպայմանավորի նրա ճամփորդության երկարատևությունն ու արդյունավետությունը: Ուղեբեռի ծանրությունն է, որ կապահովի անվտանգ հավասարակշռություն, իսկ պարունակությունը գոյության երաշխիքը կլինի:

Հովիկ Չարխչյան

«Գարուն» ամսագիր, 2016 թ. թիվ 1default

Հայի նոր տեսակը

31 Dec

Հիմա կարող եմ մեկ առ մեկ թվարկել այն բոլոր իրադարձություններն ու դեպքերը, որ անցնող տարում քիչ թե շատ նշանակալի էին: Բայց դրանք նշանակալի էին այսպես ասած՝ դասական իմաստով: Իսկ որքան փոքր ու մեծ դրվագներ կան, որոնք հպանցիկ գալիս ու գնում են, կարծես թե էական ոչինչ պիտի չակնկալենք նրանցից, սակայն ժամանակն անցնում է և մի օր հանկարծ գիտակցում ենք, թե դրանք ինչպիսի անջնջելի հետք թողեցին մեր մտքերի ու ապրումների մեջ:
Այսօր այդպիսի մի «անցողիկ» դրվագ պիտի նշեմ: Խոսքը ըմբշամարտիկ, օլիմպիական խաղերի մեդալակիր Միհրան Հարությունյանի հայտնի գոտեմարտի մասին է, երբ հաղթանակից հետո նա ոտքի կանգնեց ու զինվորական պատիվ տվեց:
Ցնցող էր: Աննկարագրելի: Դա ընդամենը ժեստ չէր: Ընդամենը ակնարկ չէր, մարտահրավեր չէր: Դա պատվախնդիր մարդու կեցվածք էր: Դա արարք էր, որ իր մեջ խտացրել էր անցյալը, ներկան, ապագան: Մեր մարզիկը սպորտային մենամարտի էր դուրս եկել, միայն թե նրա մտքերը, հոգին, հույզերը այլ տեղում էին: Եվ նրա ձեռքի մի կարճ շարժումը մատնեց այդ բոլորի մասին:
Անցնող տարվա կարևորագույն իրադարձությունը նոր հայի տեսակի ձևավորումն է: Դա այն հայն է, որն այլևս չի կարող ոչինչ անել առանց «կողմնակի» մտածումների ու հույզերի՝ վերջնական արդյունքում այդ «կողմնակին» վեր դասելով այն ամենից, ինչն իր անձին է վերաբերում: Միհրան Հարությունյանը ընդամենը մեկն էր: Իսկ նրա նմանները արդեն շատ են:

Հովիկ Չարխչյան

2411180681471412647

Իրար ջերմացնելու կարողությամբ մուտք գործենք 2017թ

31 Dec

Գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը, Tert.am-ի հետ զրույցում ամփոփելով 2016 թվականը, նշեց, որ չի կարող ասել, թե այն լավագույն տարիներից մեկն էր, քանի որ մեծ ցնցումներ, փոփոխություններ, մարտահրավերներ եղան։

«Տարին մեզնից ավելի շատ պահանջելու է թոթափել այդ ծանր ժառանգությունը, հետո նոր մտածել առաջընթացի, ձեռքբերումների մասին»,-ասաց նա և նշեց, որ այդ բեռը թոթափելը ևս մեծ հաջողություն է:

Ինչ վերաբերում է Նոր տարվա պատրաստություններին, փոխադարձ այցելություններին, ապա Հովիկ Չարխչյանն ասաց, որ չի կարծում, որ մարդիկ ընկնում են անիմաստ վազքի մեջ, ծանրաբեռնում են իրենց, որ տոնը տոնի վերածվի:

«Դա ցանկացած մարդու անհատական ցանկությունն է, ընդհակառակը, պետք է մի պահ դուրս գալ ամենօրյա ռիթմից, դադար տալ, վերարժևորել կատարվածը և նոր սկիզբ սկսել: Իսկ այդ իմաստով Նոր տարին շատ լավ ժամանակահատված է: Տոնը օրացուցային չպետք է լինի, այլ մարդու հոգուց պետք է գա, և ընդհանուր տրամադրությունները հաշվի առնելով՝ չեմ կարող ասել, թե բոլորի մոտ բարձր սպասելիքների ու ակնկալիքների ժամանակահատված է գալիս»,-ասաց նա և ցավալի համարեց մտածել, որ մարդիկ շատ ավելի մեծ սպասելիքներ ունեն, քան իրականում կարող են ստանալ:
Ըստ նրա՝ հասարակությունում կա հիասթափություն, վախ՝ վաղվա օրվա նկատմամբ, անորոշություն:

«Այսօր մարդկանց մոտ ամենից շատ պակասում է վաղվա օրվա նկատմամբ հավատը: Մարդ ամենից շատ ցանկանում է իր օրը, կյանքը ծրագրավորել, սակայն չգիտի, թե ինչ կարող է լինել մեկ օր հետո, իսկ անհատի տրամադրությունը շատ վարակիչ է երկրի համար: Ինձ համար մեկ քաղաքացու հոգսը հավասարազոր է ամբողջ երկրի հոգսին, որովհետև իմ բարեկեցությունը կախված է ուրիշի բարեկեցությունից»,-ասաց նա:

Գրականագետը նշեց, որ որոշակի նախադրյալներ են լինում, որ մարդկանց մղում են անտարբերության, վերաբերմունքի սառեցմանը:

«Այդ մթնոլորտը պետք է ջերմացնենք, այդ սառույցը պետք է հալեցնենք: Երբ երկրի քաղաքացիները սկսեն մտածել, որ երկրի ընդհանուր վիճակը կախված է իրենցից, այդ դեպքում երկիրը լավը կդառնա: Այդ ջերմության պակասը այսօր զգալի է, մեկը մյուսին ձեռք մեկնելու կարողություն ունենալու դեպքում կտեսնենք, որ շատ բաներ կշտկվեն: Մենք շատ ավելի մեծ դժվարություններ կարողացել ենք հաղթահարել հենց այդ փոխադարձ ջերմության և վերաբերմունքի դրսևորումների շնորհիվ, ոչ թե տնտեսության, լիքը դրամապանակների շնորհիվ»,-ասաց նա:

Գրողը գտնում է, որ նախ և առաջ մարդը ուշադրության, վերաբերմունքի կարիք ունի: «Յուրաքանչյուրը գիտի, որ ապրում է մի անգամ և ցանկանում է, որ այդ կյանքը իմաստավորված լինի, իսկ այդ դեպքում նա դառնում է բավարարված, որից հետո կվերադառնա մարդու դեմքին ծիծաղը, բարձր տրամադրությունը: Մենք պետք է կարողանանք գնահատել ցանկացած մարդու, իր կարողությունների շրջանակներում խրախուսել: Պետք է կարողանանք բացատրել մյուսներին, որ չեն լինում ավելորդ մարդիկ, այլ լինում է վերաբերմունքի, ուշադրության, հոգատարության պակաս, իսկ դրանք կապ չունեն նյութական հարստության, այլ մարդկային հոգուց բխող վիճակներ են»,- ասաց նա:%d5%ba%d5%ba%d5%ba%d5%ba%d5%ba%d5%ba

Ավելի մեծ Հայրենիք

25 Dec

— Բառերի, անունների, երազների մեջ հավատ չի լինում ու երկիր չի լինում: Երկիրը դրանցից այն կողմ է: Ջնջիր երկրից բառ, անուն, երազ ու տես, որ այն, ինչ կմնա, դրանցից ամենուր էլ կա: Բայց ամենուրը Հայրենիք չէ:
— Այդ դեպքում ի՞նչ բան է Հայրենիքը, կասե՞ս ինձ:
— Մարդը: Մարդն է հայրենիքը: Մարդը, որ անուն է տալիս, որ սարը կոչում է Արարատ, որ տաճարին ասում է Գառնի, որ ջուրը Երասխ է դարձնում: Չկա մարդը` չկա հայրենիքը:
— Հիմա ես ու դու հայրենի՞ք ենք:
— Ավելին, քան հայրենիքը:
— Ինչու՞ ավելին:
— Որովհետև տարբեր ենք:
— Դա վա՞տ է:
— Չէ, ինչու՞ է վատ: Հայրենիքն այդպես ավելի մեծ է:

Հովիկ Չարխչյանs8r7m9rarx6kpth0yjbnllssoq-745x483

«Մտավորականն իրավունք չունի նախագահի հետևից գնալու, նա նախագահից առաջ պիտի քայլի»

4 Dec

Հարցազրույց գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանի հետ

Գիրքը կենդանի օրգանիզմ է

-Մշակույթի նախարարությունում քննարկումներ են ընթանում ժամանակակից հայ գրականությունը պետաջակցության ծրագրից հանելու մասին: Ի՞նչ ռիսկեր եք տեսնում այդ գործընթացում, եթե դադարեցնեն աջակցությունը, հեղինակն արդյոք մենակ է մնալու:

-Իրականում մեր բոլոր հեղինակներն էլ մեծ հաջողությամբ տպագրվում էին տարբեր հրատարակչություններում առանց պետության դուռը գնալու, առանց ձեռք պարզելու այս պետությանը: Թեև բոլորս էլ գիտենք, որ մեր գրողները մի արտակարգ, մեծ հարստությամբ փայլող անհատներ չեն, բայց ամեն մեկը, ոնց ասում են, իր գլխի ճարը գտնում է, կարողանում է գտնել հովանավորներ, համաձայնության գալ հրատարակչությունների հետ: Պարզագույն տրամաբանությամբ դատենք. եթե ես հեղինակ եմ, գիրք եմ գրել, որի վրա աշխատել եմ մի քանի տարի, բնականաբար, ակնկալում եմ որոշակի եկամուտ, գոնե իմ չարչարանքն ինչ-որ կերպ պիտի փոխհատուցվի: Եվ ի՞նչ եք կարծում՝ ինչո՞ւ պիտի այդքան հեշտությամբ համաձայնեմ, իմ տարիների աշխատանքը տանեմ-հանձնեմ պետությանը, և դրա դիմաց ստանամ չնչին, չնչինագույն գումար, և դրանից հետո նաև տեր չլինեմ ամբողջ տպաքանակին: Էստեղ որտե՞ղ է տրամաբանությունը:

-Պարոն Չարխչյան, եթե հեղինակը ֆինանսական եկամուտ չունի, սոցիալապես ապահով չէ, այդ դեպքում իր համար շահեկան է պետպատվերով տպագրելը, որ գոնե իր աշխատանքը տպագրված տեսնի:

-Շահեկան է ի՞նչ իմաստով, որ էլի մնաց ոչ ապահով, այդ դեպքում թող ուրիշ բանով զբաղվի:

-Իսկ ի՞նչով զբաղվի, եթե գրելը, ստեղծագործելը համարում է իր առաքելությունը: Գուցե մի քիչ բարձրահունչ է, բայց…

-Իրականում բարձրահունչ է, որովհետև դա էլ սովորական աշխատանք է, թեև գրողները սիրում են հատուկ կարգավիճակ շնորհել իրենց աշխատանքին: Հասկանալի է, որ նաև ինչ-որ ակնկալիքներ ունես այդ ամենից: Չեմ կարծում, որ կան գրողներ (խոսքս լավ գրողների մասին է), որոնք պատրաստ են գրել և թղթերը փողոցներում ցրել, ասել՝ վայելեք հանճարիս ստեղծագործությունը, դրա դիմաց ոչինչ չեմ պահանջում: Դա ֆանտաստիկայի ժանրից է:

-Ձեր գրքերը երբևէ տպագրվե՞լ են պետաջակցությամբ:

-Երբեք չեն տպագրվել, և երբեք էլ չեմ անի դա, նույնիսկ եթե պետությունը խնդրի ու աղաչի:

-Ինչո՞ւ:

-Նախ ուզում եմ ինքս տնօրինել իմ գրքերի ճակատագիրը, ուզում եմ իրական պատկեր տեսնել, այսինքն՝ ուզում եմ իմանալ արդյոք իմ գրքերը հասնում են ընթերցողին, և ինչպիսին է արձագանքը: Չեմ ուզում, որ իմ գրքերի վրա դարերի փոշի նստի, կիսամութ պահեստներում մնան: Մտածում եմ, որ գիրքը կենդանի օրգանիզմ է, որին ապրել է պետք: Իսկ դրա համար պետք է տեղափոխես ազատ միջավայր, այլ ոչ թե հանձնես ինչ-որ մեկի քմահաճույքին՝ էդպես էլ չիմանալով, թե ինչ կատարվեց:

Ինչո՞ւ գրողներին անտոկոս վարկ չտրամադրել

-Պետաջակցությամբ տպագրելու դեպքում գրքերի առյուծի բաժինը հրատարակչությանն է մնում, հեղինակին տալիս են միայն պայմանական փոքր տպաքանակ:

-Դա արդեն խնդիր է, հենց էստեղ է, որ պիտի խոսենք կարգավորման մեխանիզմների մասին: Գիտենք, որ պետությունը գոնե գրահրատարակչական ոլորտին ահռելի գումարներ է տալիս այդ գրքերի իրացման համար: Իսկ գուցե այլ մեխանիզմներ մտածենք: Մի պարզագույն, սովորական տարբերակ ասեմ. ինչո՞ւ գրողներին անտոկոս վարկ չտրամադրել իրենց գրքերը տպագրելու համար: Պատկերացրեք, ես հեղինակ եմ, գիրք եմ գրել, որոշակի գումար եմ վերցնում պետությունից, մեղքը իմ վիզը, եթե չկարողանամ իմ գիրքն իրացնեմ, ուրեմն, վատ գիրք եմ գրել: Այդ դեպքում պետությունը շատ ավելի մեծ օգնություն ցույց տված կլինի գրողին և հատկապես գրականությանը, քան մեխանիզմը, որ այսօր կիրառվում է: Մի տեսակ ձրիակերության ատրիբուտներ կան այդ ամեն ինչի մեջ:

-Ձեր ասածից կարելի է ենթադրել, որ պետպատվերի շրջանակներում միշտ տպագրվել են գրքեր, որոնք չեն սպառվել, այսինքն՝ պահանջարկ չեն ունեցել: Իրականում ո՞րն է խնդիրն այս ոլորտում:

-Պետպատվեր բառն արդեն հուշում է, որ պետությունը պատվիրում է գրականություն, որի անհրաժեշտությունը երկիրն ունի, այսինքն՝ այդ գիրքը որոշակի ֆունկցիա պիտի կատարի և լրացնի ինչ-որ բաց, որ գոյություն ունի ընդհանուր դաշտում: Եկեք նայենք այն բոլոր գրքերը, որոնք տպագրվել են, դրանց քանի՞ տոկոսն է այդ գործառույթն իրականություն դարձնում: Այստեղ չկա այդպիսի մոտեցում, չկա մշակված հատուկ քաղաքականություն, որ այս տարի ես պիտի պատվիրեմ այս կարգի գրականություն, որպեսզի պահանջարկը բավարարեմ: Կամ էլ հեղինակն այդ ոլորտներում ծանոթ, ընկեր տղաներ է գտնում, խնդրում, որ իր գիրքն էլ անցկացնեն ցուցակներում: Գիրքը տպագրում են, մի քանի օրինակ տալիս հեղինակին, իրար ձեռք սեղմում ու գնում տուն: Էստեղ ի՞նչ պետություն, ի՞նչ պետպատվեր, ի՞նչ գործառույթ, ի՞նչ նպատակ, ի՞նչ քաղաքականություն: Այդ հարաբերություններում այդ ամենը բացակայում է:

Գիտեք, խոհանոցից ծանոթ ենք, ի վերջո, մեր ընկերներն են նաև իրենց գրքերն այդ եղանակներով տպում: Եվ եթե էսօր մեկը կգա, հեքիաթներ կպատմի, թե այդ ամեն ինչն այդպես չէ, հավատացնում եմ՝ նման բան գոյություն չունի, շատ լավ գիտենք, թե ինչ է կատարվում և ինչպես է կատարվում:

2012-ին նամակով դիմեցինք այն ժամանակվա վարչապետին, հատկապես շեշտը դրեցինք պետպատվերի վրա, թե նախ ինչու թափանցիկ չէ, ինչու չի հրապարակվում պետպատվերի համար նախատեսված ցանկը, ովքեր են ընտրություն կատարում, ինչ սկզբունքներով են ընտրություն կատարում, գումարներն ինչքանով են տեղին ծախսվում (այնտեղ մի դժգույն գրքույկի համար ֆանտաստիկ թվեր էին ասում, ախր, մենք էլ ենք գիրք տպագրում, գիտենք, չէ՞, իրական գրքի արժեքն ինչ է որ տպաքանակի դեպքում, այդ հաշվարկները կատարելը բարդ չէ): Այդ ամեն ինչի մասին ասվել է շատ-շատ ամբիոններից, և այնպես չէ, որ պատերի տակ ենք զրուցել: Սակայն դա անարձագանք մնաց, և երբ հիմա նախարարը խոսում է դրա մասին. ուղղակի երեկ նա տեսավ այն, ինչ մենք տեսել էինք 6-7 տարի առաջ: Նույն պահեստներում հավաքված ահռելի ծավալով գրականության մասին էինք ասում, թե ինչու դրանք տեղ չեն հասնում: Մարզեր, գյուղեր գնալիս տեսնում ենք, որ վերջին անգամ 20 տարի առաջ են նոր գիրք ստացել, բա ինչի՞ն է ծառայեցվում պետպատվերը, ինչո՞ւ այդ գրքերը չեն գնացել ու տեղ գտել դարակների մեջ:

Ինչո՞ւ չեն վերացնում գրահրատարակչության ՊՈԱԿ-ը

-Այդ դեպքում դա նաև նախարարության թերացումն է:

-Բոլոր օղակների… Կառավարության ղեկավարն այսպիսի առաջարկ էր արել, չէ՞, վերացնել բոլոր կարգի ՊՈԱԿ-ներն ու ԾԻԳ-երը: Գրահրատարակչությունն էլ է ՊՈԱԿ, բա ինչո՞ւ չեն վերացնում: Ինչո՞ւ է որոշումը տարածվում այլ կառույցների վրա, իսկ գրահրատարակչության վրա չի տարածվում: Տեսեք, սփյուռքի նախարարությունը եթե ուզում է որևէ գիրք հրատարակել, հրատարակում է, դրա համար գումար է հատկացված, դա էլ է պետպատվեր, չէ՞, պաշտպանության նախարարությունը եթե ուզում է որևէ ամսագիր տպագրել, գումար գոյություն ունի դրա համար, այսինքն՝ կառավարության ցանկացած կառույց կարող է զբաղվել հրատարակչական գործունեությամբ, էդ դեպքում իմաստը ո՞րն է մի ամբողջ գրահրատարակչություն պահելու, բաժանեք այդ գումարն առանձին օղակներին, թող ամեն մեկն իրականացնի իր ծրագիրը, և վերջանա այս պատմությունը: Իսկ այդ 160-170 միլիոն դրամն էնքան ազնիվ նպատակների համար կարելի է ծառայեցնել:

-Բայց, կարծես, նախատեսվում է ժամակակակից հայ գրականության պետպատվերով հրատարակելու գումարը տրամադրել գրադարաններին, որոնք հրատարակիչներից գրքեր ձեռք կբերեն: Այսինքն՝ այդ դեպքում էլ այդ 160-170 միլիոն դրամը ծախսվելու է գրականություն ձեռք բերելու համար, չէ՞:

-Որքան ես գիտեմ, գրադարանները պատկանում են համայնքներին, այսինքն՝ ֆինանսավորվում են համայնքների կողմից, եթե նրանք ցանկություն են ունենում գիրք ձեռք բերելու, կարող են դիմել իրենց համայնքի ղեկավարությանը, այդտեղից գումար վերցնել: Որ ասում են՝ այդ գումարները պետք է տրամադրվեն գրադարաններին, հասկանալի է, որ անմիջականորեն կտրամադրվեն ոչ թե գրադարանին, այլ համայնքին: Եվ դարձյալ կասկածելի կդառնա, թե այդ գումարն ինչի վրա ծախսվեց, որտեղ ծառայեցվեց: Մեխանիզմը պետք է պարզեցնել: Եթե նախարարն, իսկապես, հակված է ինչ-որ բան վերափոխելու, պետք չէ դրա համար մեկին ազատել, մյուսին նշանակել, համակարգը պետք է վերաձևել, նայել, թե որտեղ են խութերը, դրանք վերացնել և ոլորտը դարձնել շատ թափանցիկ:

Բայց չի էլ հայտարարվում, չէ՞:

-Իհարկե, ինչի՞ համար հայտարարեն, որ հետևողական լինե՞ն, թե որտեղից ինչ գնաց, ուր գնաց: Կառավարությունը մի դանակ-պատառաքաղ է առնում, տեղյակ ենք լինում, թե ինչքան գումար հատկացվեց, ումից առան, քաղաքապետը կոնյակ ու արծաթե սպասք է առնում, այդ նախասիրությունների գինն էլ գիտենք, իսկ ինչո՞ւ պետպատվերը չգիտենք, ինչո՞ւ չկան ցուցակները:

Կասեն՝ դիմեք, տրամադրենք:

-Իսկ ինչո՞ւ պիտի դիմեմ, պետության բյուջեից տրամադրված գումարը չե՞ս ծախսում, վաղուց պարտավոր ես ներկայացնել հանրությանն առանց մեր դիմելու, առանց հատուկ նամակագրության: Այդ ցուցակները դիր քո կայքում տեսնենք՝ ինչ ես արել, ինչ հեղինակներ ես տպել, քանի անգամ ես նույն հեղինակին տպել, իսկ մի ուրիշ հեղինակին մոտիկ չես գնացել, ո՞նց ես բացատրում այս հատուկ վերաբերմունքը մեկի նկատմամբ և այդ արհամարհական վերաբերմունքը մյուսի նկատմամբ:

Երբ մարդկանց ասում ես մշակույթ, պատկերացնում են մի կիասաքանդ եկեղեցի, պատից կախված մի նկար

Մենք խոսում ենք գրահրատարակչության մասին: Բայց դա ընդամենը համակարգի մի փոքրիկ ոլորտն է, իսկ այնտեղ շատ ավելի բարդ խնդիրներ կան: Քանի անգամ խնդրեցինք մի 5 տարով գրահրատարակչության, գրավաճառության ոլորտին արտոնություն տալ, մինչդեռ վրա վրա գրախանութներ էին փակում, այ մարդ, մի քանի տարով այս մարդկանց ազատեք հարկերից, ոտքի կանգնեն, ծավալվեն, հետո նորից ձեր հարկերը դրեք: Հետո մեր բյուջեն հաստատ գրքի վաճառքով չի լցվում: Որ Երևանում մի շքեղ հրավառություն չանեն, գրքերի հարցն ամբողջապես կլուծվի: Բայց ոչ մեկը ո՛չ արձագանքեց, ո՛չ ընդառաջ քայլ արեց:

Ամբողջ խնդիրը գիտե՞ք ինչից է. ցավոք, մենք դեռ չենք հասկացել, թե ինչ բան է մշակույթը: Անկեղծորեն եմ ասում, մշակույթի լիարժեք գիտակցությունը գոյություն չունի: Երբ մարդկանց ասում ես մշակույթ, պատկերացնում են մի կիասաքանդ եկեղեցի, պատից կախված մի նկար ու մի հատ էլ գրախանութում դրված գիրք: Դե արի բացատրի, որ մշակույթը բոլորիս հոգեկերտվածքն է, իսկ իմ թվարկածներն ընդամենը գործիքներ են, որոնք այդ հոգեկերտվածքը ձևավորում են: Մշակույթը նույնքան կարևոր է, որքան բանակը. էս մեկը սահմաններդ է պահպանում, էն մյուսը՝ քո ներքին նկարագիրը, և եթե քո նկարագիրը վատն է, ոչ ոք չի կարող պաշտպանել քեզ: Եթե կարողանանք մինչև էդ աստիճան գիտակցական ընկալում ունենալ, այն ժամանակ մեր վերաբերմունքն ամեն ինչի նկատմամբ ուրիշ կլինի, կհասկանանք, որ պետպատվերը թող տասնապատիկ ավելին լինի, բայց ճիշտ ծառայեցվի: Եթե էսօր դու քո մշակույթն ես պահեստավորում, վաղը մի ուրիշ բան կպահեստավորես, մյուս օրը՝ ուրիշ… Ու մեր ամբողջ երկիրը մի օր կվերածվի մի փակ պահեստի, որտեղ ամեն ինչը փտում, վերանում, մոռացության է տրվում, որտեղ ոչ ոքի ոչինչ պետք չէ:

Մշակույթը պետք է փնտրենք այլ տեղ

-Իսկ ի՞նչ պետք է անել, ուղղակի հետևե՞լ, սոցցանցերում սկսել քննարկե՞լ:

-Մշակույթը գոյություն ունի անկախ նրանից՝ մշակույթի նախարարություն կա, թե ոչ: Մշակույթը ոչ մի ընդհանուր բան չունի մշակույթի նախարարության հետ: Մշակույթն ուրիշ տեղ է ապրում, մշակույթի նախարարությունը՝ բոլորովին այլ տեղ, չի կարելի ամեն ինչ պայմանավորել նախարարությամբ: Նախարարությունն ընդամենը մի կառույց է, որն իբրև թե պիտի խթանի, բայց չի գալու ո՛չ ստեղծագործի, ո՛չ արժեքներ ստեղծի, այդ գործառույթը չունի ու նույնիսկ հնարավորությունն էլ չունի, այսինքն՝ ամեն ինչ պայմանավորել միայն նախարարությամբ ու այդտեղ կատարվող իրադարձություններով սխալ մոտեցում է: Մշակույթը պետք է փնտրենք այլ տեղ, հենց սկսում են մշակույթը որոնել մշակությի նախարարությունում, մենք՝ որպես մշակույթ կրողներ, դադարում ենք իրականությունն ընկալել այնպես, ինչպես ուզում ենք տեսնել: Եվ դրանից տուժում է մշակույթը:

Երբ Ամիրյանն ասում է՝ հանդիպում եմ մշակույթի ներկայացուցիչների հետ, տեսնում ես, որ հանդիպում է այն մարդկանց հետ, ովքեր համաձայն են իր հետ: Իսկ ովքեր համաձայն չեն, կարող են առարկել, չի հանդիպում: Հենց էստեղից էլ գալիս է ամենամեծ սխալը: Գրականությունը վաղուց է գրողների միությունից դուրս: Բազմաթիվ գրական կառույցներ կան՝ հասարակական կազմակերպություններ, ակումբներ, խմբակներ որոնք եղանակ են ստեղծում, ժամանակակից գրականություն են ստեղծում: Նույնը նկարիչների միությանն է վերաբերում:

Ընդհանրապես բոլոր կարգի ստեղծագործական միությունները, որոնք խորհրդային իրականությունից ենք ժառանգել, սպառել են իրենց, դուրս են մնացել դաշտից: Եթե մշակույթի նախարար ես, պիտի տեսնես ամբողջ դաշտը: Այսօր այդ կառույցները ոչ մի գործառույթ չեն կատարում, բացի անդամատոմսեր բաժանելուց: Ընդ որում՝ արդեն բաժանում են նրանց, ովքեր «Ֆեյբսուքում» երկու ոտանավոր են գրել: Որակազրկման մեկ այլ կարգի քայլ է արվում: Այս ամեն ինչը պետք է տեսնել, արձանագրել և հաշվի նստել իրականության հետ, այլ ոչ թե երևակայության: Որ ասում եմ՝ մշակույթի նախարարությունը մի կառույց է, որ պետք է խրախուսի մշակույթը, այլ ոչ թե միջամտի, դա նկատի ունեմ:

Հեռուստացույց եմ նայում ու ասվում է՝ նախագահը մի խումբ մտավորականների հետ… Այսինքն՝ նախագահը գնում է, և մի խումբ մտավորականներ հետևից գնում են: Մտավորականն իրավունք չունի նախագահի հետևից գնալու, մտավորականը նախագահից առաջ պիտի քայլի, ծայրահեղ դեպքում նրա կողքով, որովհետև երբ հետևից ես քայլում, քեզ մոտ նախրային ինչ-որ կեցության ձևեր են ձևավորվում, իսկ էդպիսինները չեն կարող լինել մշակույթ կրողներ: Մենք պիտի նաև մտավորական ձևավորենք էն լավագույն հատկանիշներով, լավագույն դրսևորումներով: Մտավորականն իշխանավորների մեջ ի՞նչ գործ ունի, մշակույթ ես ստեղծո՞ւմ: Դու էդտեղ անելիք չունես, գնա էնտեղ, որտեղ քո կարիքը կա, այդտեղ քո մտավորականությունը բանեցրու: Ի՞նչ գործ ունես նախարարություններում, նախագահականներում, ինչ-որ հանդիսությունների սրահներում, նիստերի դահլիճներում: Ասում եք՝ ի՞նչ պիտի փոխել, էդ կարգի բաներ պիտի փոխել, ու երբ էս մեծ բաները փոփոխվեն, էն փոքր բաներն ինքնըստինքյան կփոխվեն: Երբ գրահրատարակչություններ պատվերներ կգան, էն մարդը, որ կներկայացնի այդ ոլորտը, կհասկանա, որ ինքն այդ հսկայական մեխանիզմի մի մասն է ու պիտի գործի էնպես, ինչպես այդ մեխազնիմն իրեն թելադրում է:

Հարցազրույցը վարեց Մարինե Մարտիրոսյանը

http://hetq.am/arm/news/73359/mtavorakann-iravunq-chuni-nakhagahi-hetevic-gnalu-na-nakhagahic-araj-piti-qayli.html

13249580_1185935558123659_1332079177_n

Նման առաջարկը սրիկայության բարձրագույն կետն է. Հովիկ Չարխչյան

26 Nov

Ռուսաստանի ԱԳՆ հատուկ կարգադրությունների դեսպան Էլեոնորա Միտրոֆանովայի հայտարարությունը Հայաստանում տարակարծությունների առիթ է դարձել: Բանն այն է, որ Միտրոֆանովան հայտարարել է, որ նախկին խորհրդային երկրներում ռուսերենին պետք է հատուկ օրենսդրական կարգավիճակ տալ: Հայ հասարակության որոշակի շերտերը քննադատեցին առաջարկը և այն որակեցին խորհրդային տարիների վերադարձին միտված քայլ, սակայն գրականագետ Հովիկ Չարխչյանի գնահատականն ավելի խիստ էր: Վերջինիս կարծիքով՝ լեզուն վաճառել նշանակում է վաճառել հայրենիքը: Գրականագետը շեշտեց՝ օտարներին հատուկ կարգավիճակ տալը գրեթե նույնն է, ինչ հայրենիքիդ կեսը տաս մեկ ուրիշի: «Ռուսները կամ մեկ ուրիշ ժողովուրդ շատ բան կարող են առաջարկել, բայց մի տգեղ համեմատություն անեմ, եթե որևէ տղա որևէ աղջկա անպարկեշտ առաջարկություն է անում, 2 պատասխան կարող է լինել՝ աղջիկը համաձայնվում է՝ ապացուցելով իր անպարկեշտ լինելն, իսկ 2-րդ դեպքում ապտակում է այդ տղային: Հիմա ես չտեսա, որ մեր իշխանություններն ապտակ հասցրեցին նրան, ով իրենց անպարկեշտ առաջարկություն արեց: Սա մի խնդիր է, որը 2-րդ կարծիք ունենալ չի կարող, որովհետև ունենալ 2-րդ կարծիք նշանակում է կամովին հրաժարվել սեփական ինքնությունիցդ»,- NewsBook-ի հետ զրույցում ասաց Հովիկ Չարխչյանը: Նրա խոսքով՝ նման առաջարկություն անողներն էլ քաջ գիտակցում են, որ առաջարկը սրիկայության բարձրագույն կետն է: Գրականագետը գտնում է, որ ով մասնակցում է այս խաղին, փաստում է՝ ինքը ևս պակաս սրիկա չէ: Նա պնդեց, որ լեզվի հարցում քննարկումներ ու շահարկումներ լսելն անընդունելի է: «Մենք որպես աքսիոմա պետք է ընդունենք, որ այս երկրի ներսում կա ընդամենը մեկ պետական լեզու և 2-րդ երբեք լինել չի կարող: Չկա որևէ հիմք նման որոշում կայացնելու համար, ինչո՞ւ ես պետք է որևէ երկրի լեզու ընդունեմ կամ հատուկ կարգավիճակ տամ, ինչո՞ւ բնակչության կեսը ռուս է, իրենց ենթակայության տա՞կ ենք: Օրինակ՝ ինչու ոչ՝ հնդկերեն կամ ճապոներեն, ինչու ոչ՝ այս լեզուներին չենք տալիս հատուկ կարգավիճակ»,-շարունակեց գրականագետը: Հարցին՝ հաշվի առնելով այն, որ մենք հետխորհրդային երկիր ենք և մեր հասարակության մեջ կա հատված, որը փափագով է հիշում ԽՍՀՄ տարիները, հնարավո՞ր է՝ հայ հանրության ինչ-որ հատված ողջունի այս առաջարկը, Հովիկ Չարխչյանը պատասխանեց. «ԽՍՀՄ-ը 15 հանրապետություններից կազմված միություն էր և այս նույն տրամաբանությամբ կարելի է 15 պետությունների լեզուներն ընդունել որպես 2-րդ, 3-րդ, 4-րդ լեզու: Նույն հաջողությամբ 100 տարի առաջ մեր հայրենիքի ուղիղ կեսը Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ էր, հիմա թուրքերենը դարձնենք 2-րդ պետակա լեզու, տրամաբանություն չկա: Սա ամբողջությամբ կոմիզմ է, այդ դեպքում ինչո՞ւ ռուսները հայերենը չեն ընդունում որպես 2-րդ պետական լեզու, չէ՞ որ մենք նույն միության մեջ էինք, իսկ հիմա ՌԴ-ում 2 մլն-ից ավել հայեր են ապրում: Ռուսների առաջարկն իսկապես շատ անբարոյական առաջարկ է, և ժամանակն է, որպեսզի հայերը կարգավորեն իրենց հարաբերությունները ՌԴ-ի հետ, որովհետև Ռուսաստանը սկսել է այնպիսի ոտնձգություններ կատարել մեր ինքնության, մեր նկարագրի նկատմամբ, ինչն արդեն թշնամու վերաբերմունք է»,- եզրափակեց Չարխչյանը:timthumb

Նյութի աղբյուրը ` Newsbook.am

Չարխչյան. Ինչպե՞ս կարելի է այսօր ժողովրդին ասել, թե չես ուզում աջակցել բանակին

18 Nov

Գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը Sputnik Արմենիայի եթերում անդրադարձել է մարտական գործողությունների ժամանակ զոհված և հաշմանդամ դարձած ազատամարտիկների ընտանիքներին աջակցելու նպատակով հիմնադրամ ստեղծելու կառավարության նախաձեռնությանը։
Չարխչյանի կարծիքով` սխալ մոտեցում է բարոյական շեշտադրումներով իրավական գործողություններ կատարելը, և նրանք, ովքեր նախագիծը ներկայացրել են, պետք է հասկանան` որն է ժողովրդի դժգոհության պատճառը։
«Եթե որևէ մեկն առանց ձեր ցանկության ձեր դրամապանակից գումար տանի, կորակեք գողություն։ Դիտարկենք ընդհանուր իրավիճակը։ Որևէ մեկը մեզ չի հարցնում այդ մասին և պարտադիր վճար է մտցնում, ինչը գրեթե նույն իրավիճակն է։ Իսկ ինչու՞ ես պետք է չընդվզեմ դրա դեմ»,- ասաց նա։
Գրողը տարակուսում է`ինչպե՞ս կարելի է այս հարցում ժողովրդի հետ բարոյական կողմի մասին բանավիճել։ «25 տարի շարունակ մեր ժողովուրդն ապրում է զրկանքների մեջ, իրեն զրկում է ամեն ինչից` շատ լավ հասկանալով, թե ինչի համար է դա արվում։ Այդ ամբողջ զրկանքների առյուծի բաժիննն ուղղվել է բանակին։ Ինչպե՞ս կարելի է այսօր այդ ժողովրդին ասել, որ դուք չեք ուզում աջակցել մեր բանակին»,- ասաց Չարխչյանը։

5504477

http://armeniasputnik.am/radio/20161116/5503440/charxchyan-banak.html

Զրույցներ կեսգիշերին

18 Nov

Զրույցներ կեսգիշերին Գագիկ Հովսեփյանի հետ, հյուրը՝ Հովիկ Չարխչյան:

ՀՈՒՍԱՀԱՏԻ ՀԱՐՑԸ

2 Nov

Հավանաբար 1993-ի ձմեռն էր: Ցուրտ, ձյունաշատ: Գիշերային ժամերին քաղաքն ամայանում էր, լույս չկար, մեքենաներ չկային, մարդիկ չկային: Հոսանքի անջատումների պատճառով լինում էին օրեր, որ խմբագրության աշխատանքն ավարտում էինք կեսգիշերից հետո: Իսկ այնուհետև տուն էր պետք հասնել: Շատ անգամներ պարզապես ոտքով էինք վերադառնում:
Մի այդպիսի գիշեր քայլելով հասա մինչև Կիևյան փողոցի սկզբնամասը: Հոգնել էի: Որոշեցի կանգնել. ի՞նչ իմանաս, հանկարծ ու հրաշք կատարվեր՝ մի մոլորված մեքենա հանդիպեր: Մութ-մութ էր, ձյուն էր գալիս: Համատարած դատարկություն էր: Միայն ինձնից մի 100 մետր ներքև՝ մայթեզրին մի մեքենա էր անշարժացել:
Ահա այդպես անիմաստ կանգնած էի, երբ նկատեցի, որ ներքևի մեքենայի մոտից մեկը դեպի ինձ է քայլում: Մոտեցավ: 50-անց տղամարդ էր՝ դեմքը հաստ օձիքի մեջ քողարկած: Բարևեց, մի պահ աջուձախ նայեց ու հարցրեց.
— Ախպեր ջան, մոտդ պատահմամբ դանգրատ չի՞ լինի…

Հ. Չարխչյան99885a4s-960

ԲԵԿՈՐՆԵՐ

29 Oct

Մեր գյուղի կինոմեխանիկ Ազատը նոր ֆիլմի ազդագրի ներքևում գուաշով գրում էր. «Ծերից ծեր պիստալետներով»: Սա իմ կյանքում տեսած առաջին գովազդային գրառումն էր, որ լիովին արդարացնում էր Ազատի սպասելիքները:

* * *
— Պիտի հայրենիք գնաք:
— Հայրենիք ինչպե՞ս գնամ:
— Փողոցն անցնում եք, դիմացի մայթից նստում եք 28 համարի երթուղայինը, ձեզ կտանի…
Պարզվեց, «Հայրենիք» կինոթատրոնի մասին էին խոսում:

Հ. Չարխչյանabstrakciya-oskolki-geometriya

ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ 27-Ի ԼՈՒՍԱՆԿԱՐԸ

27 Oct

1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին մենք Էջմիածնում էինք: Կաթողիկոսական ընտրություններն էին: Երբ տարատեսակ արարողակարգերից հետո հոգևոր դասն ու պատվիրակները փակվեցին Մայր տաճարում, լրագրողները մնացին դրսում ու անհրաժեշտ էր պարզապես սպասել՝ մինչև կհրապարակեին արդյունքները:
Առանձնապես հաճելի չէր մի քանի ժամ աննպատակ բակում կանգնելը: Ժամանակը կարճելու համար մի խումբ լրագրողներով դուրս եկանք վանքի տարածքից ու նստեցինք մոտակա սրճարանում: Պարզ, արևոտ օր էր: Բոլորի տրամադրությունը բարձր էր, կատակում էինք, զվարճալի պատմություններ էինք լսում: Հետո որոշեցինք միասին լուսանկարվել: Հիշատակի համար:
Այն պահին, երբ մենք լուսանկարվում էինք, խորհրդարանի շենքում հնչում էին առաջին կրակոցները…

Հ. Չարխչյան14813650_1194184500620494_487090646_n

ԱՆՀԵՏԱՑԱԾ ԱՐՁԱՆԻ ԱՌԵՂԾՎԱԾԸ

16 Oct

Երբ նշանավոր հնագետ ու արևելագետ Նիկողայոս Մառը 1904 թվականին ճարտարապետ Թորոս Թորամանյանի հետ առաջին անգամ ոտք դրեց Անի հեքիաթային քաղաք և սկսեց իր պեղումները, նա գիտեր, որ Անին իր համար բազում գաղտնիքներ է պահել և հիմա, դարերի լռությունից հետո, դրանք պիտի դուրս ելնեին մոռացության փոշիներից: Սակայն նույնիսկ փորձառու Մառը ենթադրել չէր կարող, թե իրեն ինչպիսի եզակի գտածո է վիճակված լույս աշխարհ հանելու:marr_fig74
1906 թ. Գագկաշեն Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու պեղումների ժամանակ հնագետները հանկարծ բախվեցին մի հսկայական քարաբեկորի: Շատ ժամանակ չպահանջվեց հասկանալու, որ դա այլ բան չէր, քան հայ միջնադարյան քանդակագործության բացառիկ նմուշ: Ասում ենք՝ բացառիկ, քանի որ դա այդ դարերից մեզ հասած դեռևս միակ ամբողջական բոլորաքանդակն է: Որքան մեծ էր ներկաների ուրախությունը, երբ պարզվեց, որ իրենց դիմաց Բագրատունյաց Գագիկ Ա թագավորի արձանն է: 2.26 մետր բարձրություն ունեցող, վարդագույն տուֆից կերտված աշխատանքն ամենայն հավանականությամբ տեղադրված էր եղել եկեղեցու հյուսիսային պատին և այնտեղից վայր էր ընկել Անիի ավերումից հետո: Ինչպես իրենց աշխատություններում նկարագրել են Մառը, Թորամանյանն ու Հովսեփ Օրբելին, Գագիկ արքան պատկերված էր առաջ պարզված ձեռքերով, որոնց վրա եկեղեցու մանրակերտն է եղել, միայն թե արդեն փշրված վիճակում (պահպանված է եղել միայն ստորին մասը): Առավել հետաքրքրականն այն է, որ քանդակը եղել է ներկված. սպիտակ պարեգոտ, վրայից կարմիր պատմուճան, իսկ գլխին՝ շքեղ չալմա: Մորուքը, բեղերը և հոնքերը ներկված են եղել ևս գույնով: Կրծքին կախված է եղել խաչ:

pfhm70vs
Հայտնագործման լուրը շատ արագ տարածվեց: Թիֆլիսից, Երևանից, Էջմիածնից, Ալեքսանդրապոլից մարդիկ շտապում էին Անի՝ տեսնելու նորահայտ հրաշքը: Նրանց թվում քիչ չէին նշանավոր մտավորականներ, քաղաքական ու պետական գործիչներ: Մարդկային աննախադեպ հոսքի պահանջները բավարարելու համար տեղում կազմակերպվում է թանգարան, որտեղ հավաքվում են պեղումների ընթացքում գտնված բոլոր արժեքավոր իրերը, իսկ կենտրոնական դերը վերապահված է Հայոց արքայի մեծադիր քանդակին:
1909 թվականի հունիսի 25-ին Անի է ժամանում նաև Մաթևոս Բ Իզմիրյան կաթողիկոսը՝ ուղեկցությամբ նշանավոր բանասեր Մինաս Չերազի: Նա դիտում է քանդակը, իսկ հետո հայտնի դերասան և լուսանկարիչ Արամ Վրույրը վեհափառին լուսանկարում է Գագիկ արքայի հետ: Սա ճակատագրական պատեհություն էր, որովհետև այսօր արձանի պահպանված հատուկենտ և առավել հաջողված լուսանկարներից մեկը հենց դա է: (Ի դեպ, քանի որ առիթ ներկայացավ, նշենք, որ որոշ աղյուրների պնդմամբ արձանը գտել է հենց Արամ Վրույրը, թեև դա հաստատված վարկած չէ):
Անիի պեղումներն ու ուսումնասիրություններն ընթանում էին մեծ թափով, բայց Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը ի չիք է դարձնում բոլոր ծրագրերը: Հետագա տարիներին իրավիճակն առավել քան բարդանում է: Իսկ 1918 թվականին, երբ լուր է տարածվում, որ թուրքական զորքերը մոտենում են Անիին, կացությունը դառնում է օրհասական: Ամեն գնով պետք էր փրկել քաղաքի գանձեերը, մշակութային անգնահատելի արժեքները: Եվ այդ օրերին, երբ պատերազմական թոհուբոհի մեջ շատ քչերին էր մտահոգում հնագիտական գտածոների ճակատագիրը, Մառը, Օրբելին և Աշխարհաբեկ Քալանթարը ահազանգ են հնչեցնում՝ օգնության կանչելով անձնվեր ու սրտացավ մարդկանց: Բարեբախտաբար, նրանց կոչն անպատասխան չի մնում:%d5%b3%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ba%d5%a5%d5%bf-%d5%a9%d5%b8%d6%80%d5%b8%d5%bd-%d5%a9%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%b6%d5%ab
Մի խումբ երիտասարդ հայրենասերներ անմիջապես ուղևորվում են Անի: Հնագետների հետ կարճ խորհրդակցությունից հետո որոշում է կայացվում պեղումների արդյունքում հայտնաբերված բոլոր իրերն ու ցուցանմուշներն ամեն գնով տեղափոխել Ախուրյան գետի մյուս ափ: Հապշտապ կերպով մի ինքնաշեն լաստանավ են պատրաստում և սկսում են գետն անցկացնել այն ամենը, ինչ կարելի էր դուրս բերել Անիից:
Հերթը հասնում է Գագիկ արքայի արձանին: Եվ այստեղ էլ երիտասարդները անհաղթահարելի դժվարության առաջ են հայտնվում: Պարզվում է, որ այն բավականին ծանր է և հնարավոր չէ լաստանավով անցկացնել գետի մյուս ափը: Քանդակը ջրասույզ անելու վտանգը՝ մի կողմից, մոտեցող թուրքական զորամիավորումները՝ մյուս կողմից թույլ չէին տալիս լրացուցիչ միջոցներ ձեռնարկել: Արդեն հստակ էր, որ այդ հատվածում երիտասարդների յուրաքանչյուր տեղաշարժ հազիվ թե աննկատ մնար:
Եվ այդ ժամանակ կայացվում է թերևս միակ ու խելամիտ որոշումը. Գագիկ արքայի արձանը թաքցնել որևէ ապահով վայրում՝ հողի տակ ու սպասել՝ մինչև վրա կհասնեն ավելի անվտանգ ժամանակներ: Այդպես էլ վարվում են (Հ. Օրբելու աշխատության մեջ խմբագրության կողմից տրված է ծանոթություն, ըստ որի` «Գագիկ արքայի արձանը թուրքական զորքերի առաջխաղացման պայմաններում թաղվել է հողի մեջ»): Բայց, ցավոք, անվտանգ ու բարենպաստ ժամանակներն այդպես էլ վրա չհասան, և քանդակը մնաց իր անհայտ թաքստոցում: Ժամանակի հետ կյանքից հեռացան վերջին ականատեսներն ու մարդիկ, որոնք այդ գաղտնիքի կրողներն էին: Փոխարենը ծնունդ առավ մի նոր լեգենդ՝ Գագիկ արքայի արձանի լեգենդը: Որտե՞ղ է այն, ի՞նչ ճակատագրի է արժանացել: Այս երկու հարցերը տասնամյակներ շարունակ շոշափվել են, ու յուրաքանչյուր նոր տեղեկություն ավելի է թանձրացրել առանց այդ էլ թանձր առեղծվածի քողը:
Տասնամյակներ առաջ հրապարակվեց մի հոդված, որի հեղինակը պնդում էր, թե արձանի գլուխը 1918 թ. Աշխարհաբեկ Քալանթարը փոխադրել է Սանահինի վանք (Աճեմյան Հ., Անի քաղաքը ներկայիս, «Հանդէս ամսօրեայ», 1924, հունուար-փետրվար, էջ 49-50): Բայց առայսօր դրա որևէ ապացուց չկա: Փոխարենը բավականին շրջանառվող վարկած էր դարձել այն տեսակետը, թե հնագետները վերջին պահին քանդակը թաքցրել են Անիի քարանձավներում:%d5%a3%d5%a1%d5%a3
Նկատենք, որ բացի արտաքին Անիից իսկապես եղել է նաև, այսպես կոչված, «ընդգետնյա Անի»: Դրա մասին զանազան լեգենդներ ու ավանդույթներ կան: Այդ ստորերկրյա անցքերն ու քարանձավները ժամանակին ժողովուրդն անվանել էր «Գեդան գեյմազ», ինչը բառացի նշանակում է «գնացողն այլևս ետ չի գա»: Պատմությունն ասում է, որ 1901 թվականի հուլիսի 29-ին Անի են մեկնել մի խումբ երկաթուղային ինժեներներ՝ Ալեքսանդրապոլի տեղամասի պետի տեղակալ Իվան Պանովի ղեկավարությամբ: Եվ ահա այս մարդիկ որոշում են ճշտել, թե որքանով են իրական քարանձավների մասին խոսակցություները: Իրենց հետ ունենալով հատուկ պարագաներ և ացետիլենային լապտերներ, նրանք մուտք են գործել ստորանցքերը, մեծ դժվարությամբ հաղթահարել են շուրջ 960 մետր տարածություն և դուրս են եկել վերջին մեծ սրահը, որը դարձյալ ճյուղավորումներ ուներ: Չէր բացառվում, որ փորձառու հնագետները, ովքեր գիտեին քարանձավների գոյության մասին, հենց դա ընտրեին որպես ամենահուսալի թաքստոց: Սակայն սա ընդամենը ենթադրություն է:
Սպասումների և որոնումների այս երկարատև ընթացքը մեկ անգամ էլ ընդհատվեց 1994 թվականին, երբ վրացի հնագետ Գ. Քավթարաձեն հայտարարեց, թե Գագիկ արքայի արձանի մի բեկորը հայտնաբերել է Էրզրումի թանգարանում: Ըստ այդ տեղեկության, պահպանված կտորը ներկայացնում էր քանդակի իրանի կենտրոնական և ձախ կողմը` նախաբազկի, հագուստի թևքի, ուսի ու մորուքի հատվածով, ու թանգարանում ցուցադրվում է առանց բացատրագրի: Բայց սա դեռ չի կարող դիտվել ասվածի լիարժեք ապացույց և չկա դրա ծագման հավաստիությունն ապացուցող որևէ արժեքավոր փաստարկ:
Թվում է, թե պետք է ի վերջո խաղաղվել ու հաշտվել արձանի կորստյան մտքի հետ: Բայց, բարեբախտաբար, դա այդպես չէ: Կան հավաստի տեղեկություններ այն մասին, որ այսօր հայ հնագետներին հայտնի է արձանի գտնվելու ճշգրիտ վայրը: Այն քարտեզագրված է ու, ինչպես վկայում են տարեց մասնագետները, այդ ինֆորմացիան սերնդեսերունդ փոխանցում է: Միայն թե դա հրապարակման ենթակա չէ հասկանալի պատճառներով: Ասում են, գաղտնիքը կբացահայտվի միայն այն դեպքում, երբ հնարավոր կդառնա Անիում պեղումներ կատարել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հովանու ներքո՝ Հայաստանի մասնակցությամբ ու պայմանով, որ արձանը տեղափոխելու է մեր երկիր: Մենք էլ նրանց հետ հուսանք ու սպասենք:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ%d5%a1%d6%80%d5%b1%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%a9%d6%87%d5%ab-%d5%b4%d5%ab-%d5%b4%d5%a1%d5%bd%d5%a8-%d5%a7%d6%80%d5%a6%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a7-%d5%ba%d5%a1%d5%b0%d5%be%d5%b8%d6%82

ԱՆՑԱՎ

15 Oct

Գրեցի թղթի վրա, զմռսեցի շշի մեջ ու ջուրը նետեցի: Գնաց, խառնվեց ալիքներին, հեռացավ, չքվեց: Էլ չկա: Բացակա է: Իմը չէ, ջրերինն է:
Կորստի զգացում չկա: Պարպված չեմ, թալանված չեմ, լքված չեմ: Ազատ եմ կասկածներից, վախերից, մի քիչ մշուշված եմ գինովցածի նման: Բայց դա կանցնի: Ամեն բան ի վերջո անցնում է: Ցավն էլ կանցնի, այդ փրկարար ցավը, որ թվում է՝ պատժել է ուզում մեզ, բայց չկա ավելի լավ բարեկամ, քան նա է: Ցավը մեզ հիշեցնում է կյանքի մասին, վտանգից առաջ տագնապ է հնչեցնում, տկարության պահին մատնացույց է անում ախտակիր կետը: Ինչ-որ մի տեղ կարդացել եմ, որ աշխարհում գոյություն ունի 500-700 մարդ, ովքեր ընդհանրապես ցավ չեն զգում: Այդպիսի մարդիկ ապրում են ամենաշատը 40 տարի, քանի որ ցավ չզգալու արդյունքում դառնում են խոցելի ու անպաշտպան:
Գրեցի թղթի վրա, զմռսեցի շշի մեջ ու ջուրը նետեցի: Գիրս ցավի մասին չէր: Ցավազրկման մասին էր:

Հ. Չ.poslanie_v_butilke

ՄԵՂԱ ՔԵԶ, ԵՐԵՎԱՆ

9 Oct

… Երբ 1988-ի դեկտեմբերին ավերված Լենինականի փլատակների տակից դուրս էին գալիս հրաշքով փրկվածները ու հարցնում էին. «Երևանին հո բան չի՞ պատահել», քո սիրտը ո՞նց չէր պայթում, քաղաք, աղետյալի սիրու չափերից: Դու ո՞նց չէիր տարուբերվում, երբ այդ հարցի մեջ ավելի շատ տագնապի դող կար, քան այն դողը, որ ցնցել էր ոտքի տակի հողը:
Մեղա քեզ, Երևան, մեղա, եթե երբևէ կասկածել ենք կամ արժանի չենք եղել քո սիրո ջերմությանը: Մեղա, եթե միայն տագնապն է, որ արթնացրել է մեր ներսի բովանդակ գորովը:

Հովիկ Չարխչյանarmenia

ԴԵ ՖԱԿՏՈ՝ ԲԱԶՄԱՉԱՐՉԱՐ, ԴԵ ՅՈՒՐԵ՝ ԱՐԺԵՔԱՎՈՐ

6 Oct

Իմ նկարչության դասատու Սիմակ Մանուկյանն այնպիսի գործեր ուներ, տեսնեիք՝ բերաններդ բաց կմնար: Բայց Վերնիսաժ գնալիս իր հետ ուրիշ նկարներ էր տանում: «Սրանք են ծախվում»,- բացատրում էր նա՝ մի հարվածով արվեստի սպառիչ դասակարգումը կատարելով. ծախվող արվեստ և չծախվող արվեստ: Շատ ավելի հետո ես պիտի իմանայի, որ լինում են նաև ծախվող ու չծախվող արվեստագետներ, բայց դա բոլորովին այլ պատմություն է: Իսկ մինչ այդ իմ դասատու Սիմակը գնում էր Վերնիսաժ, որովհետև ապրելու խնդիր կար, իսկ մարդիկ նախապատվությունը տալիս էին նրան, ինչը էժան էր, և ուրեմն լավ՝ ասել է թե՝ թանկ նկարներով, արի ու տես, ապրել չես կարող, որովհետև լավն առավելագույնը քեզ կարող է տալ ճանաչում, պատիվ, ինքնաբավարարում, բայց ոչ հաց:
Բայց Սիմակ նկարիչն ումի՞ց բողոքեր: Ճաշակի ու պահանջարկի խնդիր է: Ազատ ընտրության իրավունք է: Մարդն ինքն է որոշում, թե իրեն ինչ է հարկավոր: Ահա այդ նույն իրավունքից էլ մի օր օգտվեց իմ մեկ ուրիշ ծանոթ՝ Ասատուրը (խնայեմ՝ ազգանունը չնշեմ), ով իր տան համար նկուղ էր փորում: Փորեց-փորեց և մեկ էլ հանկարծ հողի տակից դուրս եկան հնագույն իրեր՝ կահկարասի, գործիքներ, զարդեր: Ասատուրը ընդամենը մի քանի վայրկյան հապաղեց: Նախ՝ մտածեց, որ պետք է դադարեցնել, կանչել հնագետներին ու ցույց տալ իր թանկարժեք գտածոն: Բայց հաջորդ պահին կռահեց, որ եթե նրանք գան, պեղումներ սկսեն, նկուղն անավարտ կմնա կամ գուցե ընդհանրապես չլինի: Իսկ նկուղ ունենալը Ասատուրի համար կենսական պահանջ էր: Ուրիշ որտե՞ղ շարեր ձմեռվա պահածոները, որտե՞ղ լցներ տան ավելորդ ու պետքական իրերը: Եվ հաջորդ պահին Ասատուրի բահը խրվեց պատմության մարմնի մեջ, մխրճվեց մի քանի դարերի խորությամբ սոսկ այն նպատակի համար, որ տունը նկուղ ունենա: Եվ դա էլ Ասատուրի ընտրության իրավունքն էր՝ համաձայն կամարտահայտման մասին մեր անառարկելի պատկերացումների:
Մինչդեռ ընտրությամբ ոչ միայն ձեռք են բերում, ընտրությամբ նաև կորցնում են:

* * *
Կա այսպիսի մի բառ՝ արժեք: Այսինքն՝ գնահատելի, այսինքն՝ իմաստավոր, այսինքն նշանակալի: Այսինքն հատկանիշ, որ տարբերակում է սովորականն ու անսովորը, ստորինն ու վերինը: Մի խոսքով, չափանիշ է սահմանում: Օտարները դրան ասում են կրիտերիում, մենք բավարարվում ենք ավելի պարզունակ ընկալումներով՝ միավորի պես մի բան ենք համարում: Բայց սա դեռ ողբերգություն չէ: Ողբերգությունը սկսվում է այն պահից, երբ սահմանված չափանիշը կնքում է իր մահկանացուն ու արժեքը սկսվում է գնահատվել նպատակահարմարության դիրքերից: Հենց այսպիսի դեպքերում է, որ մարդիկ իբրև արդարացում կամ իբրև անբեկանելի փաստարկ արտասանում են այս ծեծված խոսքերը. «Ճաշակին ընկեր չկա»:
Դա իմ երբևէ լսած ամենատափակ մտքերից մեկն է: Ո՞վ ասաց, թե ճաշակն անընկեր է: Հատկապես ճաշակն է, որ ծնունդ է առնում հանրային ամբողջության մեջ՝ նոր միայն ձեռք բերելով անհատական նրբերանգներ, որոնք ամենևին չեն հերքում կամ բացառում մյուսների հետ համամիտ լինելու կամ չհամաձայնելու ընդհանուր միջավայրը: Անընկեր ճաշակը ճաշակի լիակատար բացակայությունն է, ընկալման քմահաճ դրսևորում, ինչը հենվում է իմացության սորուն մակերեսի վրա՝ իր թիկունքում ունենալով անդուռ ու անտանիք մի «խորդանոց», որ ծայրեծայր լցված է թափառուն քամիներով, թեև օդի այդ կամազուրկ տեղաշարժը ոմանք սնապարծորեն անհատական ու անընկեր ճաշակ են հորջորջում:
Արժևորման ունակությունը չի կարող ունակություն լինել միայնության մեջ: Քաղենու անճաշակությունը կարող է: Եվ կարող է մեծ թռիչքներ կատարել արժեզրկված արժեքից մինչև արժևորված արժեզուրկը:

* * *
Բայց ես հիմա ուզում եմ հիշել նրանց, ովքեր չեն թռչում ու չեն սավառնում, ովքեր նույնիսկ չեն էլ մտածել այն մասին, որ արժեքների գնահատման դատողական շերտից բացի գոյություն ունի նաև անգիտակցական-բնազդային հարթությունը և որ իրենք անցնում են այդ լայնարձակության միջով անկաշկանդ, անբռնազբոս քայլքով, քանի որ առաջնորդ ունեն ներքին ազնիվ մղումները և էլի մի բան, ինչը կոչում ենք բարոյական մարդու հավաքական գիտակցում…
… Բեռնատարի վարորդի խցիկում, դիմապակու վրա երեք դիմանկարներ են՝ Սևակը, Անդրանիկն ու Վազգեն կաթողիկոսը: Այս մարդն էլ իր ընտրությունն է կատարել, իր կուռքերն ունի, նրանց հետ է սկսում ու ավարտում օրը: Ես նրան ոչինչ չեմ ասում, չեմ հարցնում՝ ինչու: Ես պարզապես մտածում եմ, որ այս վարորդը Սևակ չի արտասանի (հավանաբար չի էլ կարդացել), բայց գիտի, որ մեծ գրող է և խոնարհման այս պարզունակ, «բեռնատարային» եղանակն է գտել՝ բոլորովին կասկածի չենթարկելով իր իրավացիությունը և հեռու ամեն տեսակ ճաշակային նեյնիմություններից, որովհետև նա թեև գնահատող չէ, բայց պահպանող է, ճիշտ նրանց նման, ովքեր իրենց բարձերի տակ Նարեկ էին պահում՝ տառաճանաչ չլինելով հանդերձ, ովքեր խաչքար էին փրկում՝ հավատացյալ չլինելով հանդերձ, ովքեր մշակույթ էին մեծարում՝ արվեստագետ չլինելով հանդերձ: Ճիշտ այն երիտասարդների նման, ովքեր թուրք զինվորների համազարկերի տակ լաստանավով Ախուրյան գետի մյուս ափն էին տեղափոխում Անիի գանձերը՝ ճարտարապետության, քանդակագործության ու ազգագրության մասին նույնիսկ նվազագույն գիտելիքներ չունենալով, սակայն ունենալով մի բան, որ պակաս կարևոր չէ, քան գիտելիքը՝ նույն այդ անգիտակցական-բնազդային մղումը՝ լինել եթե ոչ գնահատող, ապա գոնե պահպանող նրանց համար, ովքեր կգնահատեն:
Այդ տղաների անունները, ցավոք, պատմությանն անհայտ են մնացել: Փոխարենը կան հայտնի անուններով մարդիկ: Օրինակ, շատ ճանաչված մի նկարիչի ժառանգները: Սրանք ժամանակ առ ժամանակ վաճառում են իրենց հանրահայտ արյունակցի կտավները դրսի հեղինակավոր աճուրդներում՝ ձևացնելով, իբրև թե տեղեկություն չունեն ու չգիտեն, թե ինչպես են այդ նկարները հայտնվել դրսում: Իսկ հետո, երբ մեծ փողերի գայթակղությունն ավելի հզոր գտնվեց, քան գեղանկարչական և ազգակցական նրբին զգացմունքները, սրանք որոշեցին ավելի հնարամիտ գործել: Ի՞նչ կարիք կա խոշոր կտավները վաճառել ամբողջապես, եթե կարելի է դրանք կտոր-կտոր անել, օրինակ՝ բաժանել 4 մասի և յուրաքանչյուրի համար առանձին գին սահմանել: Այդ դեպքում եկամուտը գրեթե կրկնապատկվում է: Եվ հենց այդպես էլ վարվեցին մեծ մարդու ժառանգները, ովքեր սերվել էին արժեքների գնահատման գիտակցական շերտից, դաստիարակվել էին բարձր գաղափարներով և ճաշակ թելադրողի համբավ էին վայելում:

* * *
Պատշար Մինասը մեր կողմերի ամենալավ վարպետն էր: Նրա նմանը չկար, և եթե որևէ մեկը որոշում էր ամուր ու գեղեցիկ տուն կառուցել, անպայման Մինասին էր կանչում: Փոքրամարմին, նիհար այդ մարդը ջլուտ բազուկներ ուներ ու հսկա քարակտորը գետնից այնպես էր բարձրացնում, կարծես դա աշխարհի ամենահեշտ բանն էր, որ կարող էր անել: Եվ թերևս հենց այդ թեթևության մեջ էր նրա ողջ հմայքը, որ վարակում էր մեզ, ու դասերից հետո վազում էինք հերթական կիսակառույցի մոտ՝ նայելու նրան ու զրուցելու հետը:
Երբեմն մեզ թույլ էր տալիս բարձրանալ փայտահարթակի վրա ու դիտել իր աշխատանքը: Քրտնած դեմքը միշտ անխռով էր: Պահում էր հարթաչափը, քարը դնում էր քարի կողքին ու շաղախը լցնում էր արանքը: Մեզ համար նա ամենակարողն էր, ամենաճշմարիտը, անմրցակիցը:
Բայց մի անգամ, երբ դարձյալ նրա հետ էինք, վարպետ Մինասը զրույցի էր բռնվել անծանոթ մեկի հետ: Այս մարդը վարպետի գովքն էր անում, իսկ հետո ասաց.
— Ես քեզ նման լավ շինարար ու քարտաշ դեռ չեմ հանդիպել:
Պատշար Մինասը դառը ժպտաց ու պատասանեց.
— Ես երևի լավ պատշար եմ, բայց ես ճարտարապետ չեմ:
Եվ այդ պահից մեզ համար աշխարհում ինչ-որ մի բան փոխվեց: Մենք մի քիչ ավելի սիրեցինք Մինասին ու նա էլ մի քիչ ավելի լավը դարձավ, որովհետև ծանր քարերը գետնից կտրող պատշար Մինասը ձեռքը չմեկնեց թեթև ու գայթակղիչ սնափառության կողմը ու չվերցրեց այն, ինչն իրենը չէր: Դրանից Մինասի շարած պատերն ավելի ամուր չէին դառնալու:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ10345815_838404206207888_3620373404084152155_n

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Map

%d bloggers like this: