Tag Archives: Հովիկ Չարխչյան

ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ ՀԱՍՏԱՏ ՉԿԱ ՈՉ ՄԻ ԲԱՆ

9 Feb

Հայ միլիոնատեր, նշանավոր բարերար Միքայել Արամյանցն իր կյանքի ընթացքում հազարավոր մարդկանց է օգնության ձեռք մեկնել: Ներսիսյան դպրոցի մշտական հովանավորը, հարյուրավոր երիտասարդների կրթության գործի կազմակերպիչը, հայ մտավորականության բարեկամը, ազգային բազում հաստատությունների հիմնադիրը, գաղթականների համար ապաստաններ կառուցողը չէր կարող երևակայել, թե իրեն ինչ վախճան է սպասվում:
Իսկ վախճանը վրա հասավ խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո: Բոլշևիկներն Արամյանցից խլեցին ողջ ունեցվածքը, նրան էլ նետեցին իր իսկ կառուցած տան նկուղը, որտեղ էլ մահացավ 1922 թվականի դեկտեմբերին, ծայրահեղ թշվառության մեջ:
Պահպանվել է մի նամակ, որ գրել է նրա ազգականն այդ օրերին: Նամակում ասվում է. «Մի պիկանտ լուր Թիֆլիզից: Քեռիս՝ նշանավոր միլիոնատեր Արամյանցը, Թիֆլիսի մի մեծ հիվանդանոցի հիմնադիրը, որը տասնյակներով թոշակավոր ուսանողներ է պահել (անշուշտ, նաև հայ բոլշևիկ տղաներ), վախճանվել է երկար տառապելուց հետո, մի փոքրիկ, մութ նկուղի մեջ: 10-15-ի չափ հսկա տները խլել են ձեռքից: Ստիպված են եղել իր զգեստը ծախել՝ թաղման ծախսը հոգալու համար…»:

© Հովիկ Չարխչյան796_original

ԱՅՍՊԵՍ ԷԼ ԱՊՐԵՑԻՆՔ

8 Feb

Վեց տարեկան Սրապի հորը՝ ուսուցիչ Միհրդատ Տերտերյանին թուրքերը կախաղան հանեցին: Երեխան ընկավ որբանոց: Այնտեղ ամեն օր նրան շաքար էին տալիս: Չէր ուտում: Շաքարի կտորը շուկա էր տանում ու դրա դիմաց մանրադրամ էր վերցնում: Հավաքեց մոտ տասը դրախմա: Հետո մի օր լսեց, որ բարեգործական հիմնադրամը գումար է հանգանակում մանկատներին օգնելու համար: Վեց տարեկան Սրապը իր 10 դրախման տվեց, որ հանձնեն ուրիշ որբերի:
Ու այսպես էլ ապրեցինք:

© Հովիկ Չարխչյան011

ԿՈԹԱ ՍՈՒՐԲ ՆՇԱՆԸ

7 Feb

Երբ Մուրացանի «Առաքյալը» վիպակում հերոսը՝ Կամսարյանը այցելում է Սևանի կղզի, այլևայլ հնությունների շարքում նրան ցույց են տալիս կղզու ամենաթանկ մասունքը: «Միակ արժանիք ունեցողը` սեղանի առաջ դրված Կոթա սուրբ նշանն էր, որ հայտնի էր յուր բազմադարյան հնությամբ: Դա պարզ երկաթից շինված մի խաչ էր, կես կանգուն երկարությամբ և թևերին ուներ մի- մի հատ ոչ մեծագին քարեր: Աբեղաները բացատրեցին, որ այդ խաչը, ըստ ավանդության, պահում է յուր մեջ մի կտորը այն երկաթե տաշտի, որի մեջ կույս Մարիամն լողացնելիս է եղել մանուկ Հիսուսին և թե դա համարվում է Սևանա անապատի ամենամեծ սրբությունը»:
Նկարագրությունն անսխալ էր: Մասունքը Սևանա կղզում պահվել է դարեր շարունակ: Պատմիչները գրում են, որ 874 թ. այստեղ ուխտի է գալիս հայոց իշխանաց իշխան Աշոտը և հենց նա էլ բազում նվերների հետ վանք է բերում Կոթա Սուրբ Նշանը: Մասունքի մասին ականատեսների բազում վկայություններ են պահպանվել՝ սկսած 1661 թվականից, երբ թիֆլիսաբնակ Չթչյան եղբայրները ուխտի են գալիս կղզի և ստանձնում են տեղի կիսաքանդ եկեղեցու վերանորոգման հովանավորությունը: 1897-ին Գարեգին Հովսեփյանի ցուցումով ազգագրագետ Երվանդ Լալայանը ցուցակագրում է Սևանի շրջանի բոլոր սրբությունները, և դրանց շարքում էր նաև Սուրբ Նշանը:
Իսկ ահա մեկ այլ վկայություն էլ մեզ թողել է Վահան Աֆրիկյանը: Մեջբերեմ նրա հետաքրքրական պատմությունը. «… Առհասարակ ամառվա ընթացքում քիչ էր պատահում, որ այս սուրբ Նշան մասունքը վանքում լիներ, որովհետև հայկական գյուղերց գալիս և իբրև չարխափան տանում էին այն իրենց մոտ: Այդ անում էին մեծ մասամբ այն գյուղերը, որտեղ երաշտ, մուկ, ժանտախտ կամ առհասարակ որևէ աղետ էր պատահում:
Հիշում եմ, մի տարի Նոր Բայազետում սոսկալի երաշտ էր: Ամբողջ ամառվա ընթացքում մեկ կաթիլ անձրև չկար: Արևի ջերմությունից ծաղկավետ սարերը, կանաչազարդ դաշտերը չորացել, անապատի էին վերածվել: Քաղաքի բնակչության պահանջով Սևանից բերեցին «Սուրբ Նշան» մասունքը: Դիմավորման համար քաղաքից դուրս եկավ հոգևորական դասը՝ բազմահազար ժողովրդի հետ: Այդ ժամանակ երկնակամարի վրա սկսեցին ամպեր հավաքվել, ու երկինքը հետզհետե մթագնեց: Կրոնական արարողության ժամանակ, երբ հոգևորականությունը ժողովրդի հետ ծունկի եկավ և «Տէր Ողորմեա»-ն սկսեց երգել, սկսվեց անձրևը, իսկ վերադարձին մինչև մեր տուն հասնելը, սկսեց տեղատարափ անձրև թափվել: Թերևս այս երևույթը պատահմունք էր, բայց հավատացյալ ժողովուրդը նման երևույթներ պատահմուքով չի բացատրում…»:

© Հովիկ Չարխչյան69081_b

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԱՆԴՐԱՆԻԿԻՆ «ՓՈԽԱՐԻՆԵՑԻՆ»

4 Feb

1981 թվականին Նկարչի տանն առաջին անգամ ցուցադրվեց Գրիգոր Խանջյանի «Վարդանանք» կտավը: Տպավորությունը ցնցող էր: Ներկաներին հիացրել էին ոչ միայն ստեղծագործության հսկայական չափերը, կատարողական վարպետությունը, այլև այն անսպասելի լուծումը, որով Խանջյանն իր աշխատանքը դարձրել էր առավել քան յուրահատուկ: Ավարայրի դաշտում զինվորների կողքին մարտնչում էին նաև բոլոր ժամանակների հայ մեծերը, և դա ոչ միայն զենքի, այլև ոգու ու մտքի հերոսամարտ էր:
1985 թվականի սեպտեմբերի 26-ին «Վարդանանքը», արդեն գոբելենի տեսքով, առաջին անգամ ներկայացվեց Էջմիածնի վեհարանում: Եվ մարդիկ, ովքեր տեսել էին նախնական տարբերակը, ոչ անմիջապես նկատեցին երկու գործեի միջև առկա տարբերությունները: Իսկ տարբերություններ կային: Դրանցից առավել ընդգծվածը մի ցավալի փոփոխություն էր:
Բանն այն է, որ սկզբնապես կտավի վրա Վիլյամ Սարոյանի հարևանությամբ Անդրանիկ Օզանյանի տպավորիչ կիսադեմն էր պատկերվել: Իսկ ահա գոբելենի վրա Անդրանիկն այլևս չկար: Նրան փոխարինել էր երկարամորուս նետաձիգը: Թե ինչու էր Խանջյանը հեռացրել Զորավարին, այդ մասին ոչինչ չէր ասվում: Հավանաբար վերևներում ինչ-որ մեկին դեռ շարունակել էր հանգիստ չտալ մեծ նվիրյալի անմեռ հիշատակը,և «գաղափարապես վտանգավոր» այդ կերպարը ջնջվեց «Վարդանանքից»:

© Հովիկ Չարխչյան

256301_original

256520_original

ՈՒԺ ԵՎ ՈԳԻ

1 Feb

Մեծ Եղեռնից հետո Ամերիկա հասած հայ որբերին շատերը որդեգրեցին: Դետրոիդ քաղաքում ևս գտնվեցին ընտանիքներ, որոնք իրենց հարկի տակ տեղ տվեցին մեր փոքրիկներին: Ուզում եմ պատմել նրանցից մեկի մասին:
12 տարեկան տղան Կիլիկիայի Օրտու գյուղից էր: Ջարդերի ժամանակ կորցրել էր ծնողներին ու գերեվարվել թուրքերի կողմից: Երեք տարի անց հաջողվում է փախուստի դիմել ու ապաստան գտնել մի որբանոցում, որտեղից էլ նրան տեղափոխում են ԱՄՆ: Եվ ահա Դետրոիդի կանանց ակումբը որոշում է ստանձնել նրա հովանավորությունը, իսկ տեղացի հարուստ մի տիկին ցանկություն է հայտնում որդեգրել փոքրիկին:
Սակայն, ինչպես գրում է Detroit Press-ը, որդեգրման օրինականությունը վավերացնելիս մի անսպասելի խնդիր է ծագում. երեխան չէր հիշում ոչ իր անունը, ոչ ազգանունը: Հենց այդ ժամանակ էլ օգնության են գալիս տեղի հայերը: Նրանք առաջարկում են տղայի անունը դնել Անդրանիկ, իսկ ազգանունը՝ Խրիմյան: Այդպես էլ անում են:
Հայտնի չէ՝ կանայք իմացա՞ն, թե ինչու ընտրությունը կանգ առավ հատկապես այդ երկու անունների վրա: Գուցե ոչինչ էլ չիմացան: Դա միայն կարևոր էր նրանց՝ այն հայերի համար, ովքեր նույնիսկ ամենապարզ բաների մեջ պիտի մեծ խորհուրդ ներարկեին… Անդրանիկ ու Խրիմյան: Զորավար և հոգևոր առաջնորդ: Ուժ և ոգի: Երկու փրկօղակ՝ ճակատագրի ալիքներին կուլ չգնալու համար:
Սա էր պահանջը՝ իբրև վարք, իբրև արյան բաղադրություն, իբրև հիշողության փոխհատուցում:
Անվան մեջ հայրենիք պիտի լինի:

© Հովիկ Չարխչյանshutterstock_249571189

ԹՌՉՈՒՆԸ, ՈՐ ԴՐՈՇ ԷՐ ՏԱՆՈՒՄ

27 Jan

1921 թվականի փետրվարյան մի օր Ադանայի դաշտերում մի քուրդ որսորդ էր քայլում: Լսեց վայրի բադի կռինչը, հրացանն ուղղեց ու կրակեց: Թռչունն ընկավ անշնչացած: Որսորդը իր ավարը տուն բերեց, հանեց դանակը և պատրաստվում էր թևավորից ընթրիք պատրաստել, երբ հանկարծ…
Այն, ինչ նա տեսավ, հաջորդ օրը դրա մասին խոսում էին բոլորը և նույնիսկ լրագրող այցելեց որսորդին, որ հետո տեղական թերթում գրեր. «… Թռչնի ստամոքսից Հայկական դրոշի գույները կրող ինը քարեր են դուրս եկել: Այդ քարերից երեքը կարմիր էին, երեքը՝ կապույտ, իսկ երեքը՝ նարնջագույն: Նրանք սրտի ձև ունեին և հավասար մեծության էին…»:
Որսորդը, տեսնելով որ իր գտածոն զարմանք ու հիացմունք է առաջացրել, քարերը տարավ ոսկերիչների մոտ: Վերջիններս բարձր գնահատեցին դրանք, սակայն այդպես էլ չկարողացան հստակ գին սահմանել: Իսկ բնակիչները պատահածի մեջ խորհրդավոր նախանշան էին փնտրում ու տագնապով սպասում էին վերահասին:
Այս զարմանահրաշ պատմությունն անցել-գնացել է: Բազում-բազում դրոշներ են ծածանվել ու ցած բերվել, որսորդներ են կրակել ու թռչուններ են թևաբախել: Բայց նրանցից միայն մեկին հիշեցինք, քանի որ ծանրաբեռ էր իր սլացքի ժամին ու ձմռան մշուշի միջով տանում էր մեր քարե դրոշը:

© Հովիկ Չարխչյանna-zajtsa-po-poroshe-1

ՍԻՐՈ ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ՌՈԶԻ ԱՐՄԵՆԻՆ

25 Jan

Երեխա էինք, նա երգում էր: Լսում էինք ռադիոյով, դիտում հեռուստատեսությամբ, և նրա հետ կապված ամեն բան մեզ համար անսովոր էր: Հայերեն էր երգում, բայց զգում էինք, որ դա ուրիշ հայերեն է ու չէինք հասկանում, թե ինչու և ինչպես է նա այդ բանն անում: Անունն էինք կրկնում՝ Ռոզի Արմեն, և զարմանում էինք, թե ինչու կնոջ անվան մեջ Արմեն կա: Բայց ամենաանբացատրելին նրա երգն էր:
Ինչու՞ էինք այդպես ցնցվում, երբ նա էր ասում Հայաստան ու Երևան: Այդ ի՞նչ թրթիռներ էին, որ նրա ձայնի հետ լցվում էին մեզ համար սովորական բառերի ու անունների մեջ, և այդ բառերը հանկարծ դառնում էին փշաքաղ ու հոգեհույզ: Եվ ինչպե՞ս էր լինում, որ նրա կարոտը փոխանցվում էր մեզ ու մենք էլ սկսում էինք նրա հետ կարոտել այն, ինչը կարոտելու պատճառ չունեինք, քանի որ մեր կողքին էր ու մեր մեջ: Մենք նրա անձկության անոթներն էինք…
1991 թվականի մի օր գնացել էի Խոր Վիրապ: Երբ եկեղեցուց դուրս եկա, հանկարծ բակում տեսա վանահորը՝ մի հմայիչ կնոջ հետ: Ես նրան ճանաչեցի անմիջապես, այնքան հեշտ ու արագ, ասես բազում անգամ հանդիպել էի կամ հին ծանոթներ էինք: Նա շրջում էր գավիթի մոտ, հետո բարձրացավ վանքը շրջապատող պարսպի վրա ու այնտեղից երկար դիտում էր Արարատը:
Ես ուրախ էի, որ տեսնում էի նրան: Բայց այդ ուրախությունն ինձ թվում էր անավարտ ու թերի: Ներքին մի ձայն կարծես հուշում էր, որ վրա է հասել ինքապարպումի ու փոխհատույց լինելու ժամը և եթե ես դա չանեմ հիմա, ապա իմ զսպումն աններելի ու անազնիվ արարք կդառնա: Ու ես քայլեցի դեպի Ռոզի Արմենը՝ խոստովանանքի:
Հիմա չեմ հիշում, թե ինչեր եմ ասել նրան: Գուցե ոչ այն, ինչ կուզեի ասել կամ գուցե չափազանց, քան կպատշաճեր նման դեպքին: Հիշում եմ միայն նրա ժպիտը: Դա մի կնոջ ժպիտ էր, ով ավելին չէր էլ պահանջում…
Ինչ մեծ բավականություն է՝ ասել մարդուն, թե ով է ինքը քեզ համար, գնահատել ու մեծարել նրան ըստ արժանվույն, շնորհակալ լինել այն բանի համար, ինչ ստացել ես նրանից մշտապես ու անհատույց:
Երբեք, երբեք մի զրկեք ձեզ այդ երանավետ պահից: Հավատացեք, դա այն եզակի դեպքերից մեկն է, երբ տալով հարստանում եք ինքներդ: Հարստացեք խոնարհումով:

© Հովիկ Չարխչյան11742732_891541334260267_7928629561394641590_n

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԳՐՈՂԸ ՕԴԱՆԱՎԵՐ ԲԵՐԵՑ

23 Jan

1920 թվականի գարուն: Հայաստանը ծանր կացության մեջ է: Երկիրը պատերազմում է մի քանի ճակատներում, իսկ ուժերն անհավասար են: Այդ ընթացքում աշխարհով մեկ սփռված հայերը ջանում են օգնել հայրենիքին՝ ով ինչով կարող է: Եվ ահա հենց նույն օրերին հեռավոր Եթովպիայի հայկական գաղութը որոշում է հանգանակություն կազմակերպել և հավաքված գումարով Հայոց բանակի համար գնել երեք սավառնակ:
Այդ ժամանակ Եթովպիայի հարևան Ջիբութի երկրում (որը ֆրանսիական գաղութ էր) բնակվում էր հայ նշանավոր գրող Ռուբեն Որբերյանը, ով միաժանակ առևտրով էր զբաղվում: Համայնքը որոշում է հենց հարգարժան մտավորականին էլ վստահել ինքնաթիռները Հայաստան հասցնելու առաքելությունը: Եվ Որբերյանը ճանապարհ է ընկնում:
Այսօր դժվար է նույնիսկ պատկերացնել, թե նա ինչպես պիտի Աֆրիկայի ամայի տարածություններով այդ օդանավերը հասցներ նախ Եգիպտոս, իսկ հետո ավելի հեռու: Ամեն դեպքում, 1920 թ. մայիսին նա արդեն Ալեքսանդրիա քաղաքում էր: Այստեղ կայանում է նրա հանդիպումը տեղի հայ համայնքի հետ, որի ընթացքում Որբերյանը գեղեցիկ ճառ է արտասանում՝ վերհիշելով Եթովպիայի հանգուցյալ կայսր Մենելիքի նշանավոր խոսքերը. «Բայց ինչու՞ Աստված իմ երկիրը սահմանակից չարեց Հայաստանին, որ իմ ողջ բանակով գնայի պաշտպանելու աշխարհի հզորների կողմից լքված և բարբարոսների սրին մատվնած քրիստոնյա ու ազնվագույն հայ ազգին»:
Նույն հանդիպման ժամանակ էլ Որբերյանը տեղեկացնում է, որ ուղևորվում է Երևան՝ այնտեղ հասցնելու նվիրաբերված սավառնակները: Սակայն գրողին վիճակված չէր անձամբ հասնել Հայաստան: Պետք է ենթադրել, որ նա Միջերկրական ծովով նավարկել է դեպի Ֆրանսիա և հասել Փարիզ: Իսկ ինքնաթիռներն այնտեղից առաքվել են Հայաստան: Կան վկայություններ այն մասին, որ 1920 թվականի ամռանը Բաթում նավահանգիստ են բերվել Ֆրանսիայից ուղարկված ինքնաթիռներ՝ հայկական բանակի համար:
Ծառայեցի՞ն դրանք իրենց նպատակին: Նույն տարվա աշնանը դաժան մարտեր էին ընթանում հայ-թուրքական ռազմաճակատում: Եվ ահա այն օրերի թերթերում հանդիպում են մի այսպիսի կարճ հաղորդագրության. «Կարսի մոտակայքում հայկական օդանավերը ջախջախել և փախուստի են մատնել հարձակվող հրոսակախմբերը…»:

© Հովիկ Չարխչյանoduj

ՀԻՇԵՔ ՆՐԱՆ. ՍՈՒՐԲ ՍԱՐՍԱՓԸ

21 Jan

Նրա անունն անհայտ է մնացել: Բայց նա հերոսուհի էր ու վրիժառու: 17 տարեկան այդ աղջնակի առաջ պատկառանքով խոնարհվում էին, և շուրթեշուրթ էր անցնում պատմությունն այն մասին, որ նա 75 թուրք է սպանել: Հետո նա հանկարծ հայտնվեց Նյու Յորքում: Եվ հենց այստեղ էլ նրան գտան լրագրողները: Տեղի թերթերը սկսեցին գրել քաջ հայուհու մասին, որին հայկական բանակում անվանել են «Սուրբ սարսափ»:
Ո՞վ էր նա: Հրանուշ Գրիգորյանը Միացյալ Նահանգներ էր հասել իր անմիջական հրամանատարի՝ սպա Շիշմանյանի ուղեկցությամբ: Հենց այստեղ էլ ամերիկյան նպաստամատույց ընկերության աշխատակիցներին նա պատմել էր, թե ինչպես է 11 տարեկան հասակում ականատես եղել թուրքերի կողմից իր հոր, մոր և քույրերի վայրագ սպանությանը: Ու թեև իրեն կենդանի էին թողել, սակայն ստրկության էին վաճառել մի արաբ ավազակի:
Որոշ ժամանակ անց նրան հաջողվում է տղայի շորեր հագած փախուստի դիմել, սակայն նա մտադրություն չուներ ապաստան գտնել որևէ ապահով վայրում, այլ ներկայանում է հայկական բանակ և պահանջում, որ իրեն զինվորագրեն: Երբ ի վերջո հայտնի է դառնում, որ տղամարդու համազգեստի տակ աղջնակ է թաքնված, այդ ժամանակ Հրանուշը հրաժարվում է զենքը վերադարձնել՝ ասելով, որ ուզում է կռվել ու իր վրեժը առնել ոսոխից: Դա 1919 թվականն էր:
Թե ինչպես է նա կռվել, դրա մասին ամերիկացի լրագրողներին պատմել է հրամանատար Շիշմանյանը. «Անհնար էր նրան արգելել, որ չնետվեր մարտի: Նա իր փամփուշտը գործածում էր միայն այն ժամանակ, երբ վստահ էր, որ չէր վրիպելու: Իսկ նրա սուրը հրացանի պես հաջողակ էր: Այդպիսի մի սրամարտի ժամանակ էլ վիրավորվեց, թեև նույն կռվում հանդես բերած անձնազոհության ու քաջության համար այսօր իր թեզանիքին կրում է ոսկեկար ժապավեն»:
Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո Հրանուշ Գրիգորյանը շատերի պես թողնում է երկիրը և բռնում գաղթի ճանապարհը: 1921 թվականին նա արդեն ԱՄՆ-ում էր:
Վերջին տեղեկությունը, որ հայտնի է նրա մասին, կրկին քաղում ենք այդ օրերի թերթերից: Այնտեղ ասվում էր, որ Շիշմանյանին հաջողվել է Կալիֆոռնիայում գտնել մի հայկական ընտանիք, ովքեր սիրահոժար կերպով որդեգրել են Հրանուշ Գրիգորյանին:

© Հովիկ Չարխչյանa4fb7e4e2ed6a195955fbdf594a799d4

ՎԱԶԳԵՆ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՆ ՈՒ ԵՐԵՎԱՆԻ ՌԱԴԻՈՆ

15 Jan

Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի հովվապետական այցելությունը Հնդկաստան տեղի է ունեցել 1963 թվականի նոյեմբերին: Այդ այցելության հետ կապված կա առաջին հայացքից գրեթե անհավանական թվացող մի պատմություն: Սակայն, ըստ վկայությունների, ստորև ներկայացվող դեպքը ժամանակին պատմել է թարգմանիչ Ա. Կյուզելյանը, որն անձամբ ներկա է եղել Վեհափառի և Հնդկաստանի նախագահի հանդիպմանը:
Իսկ ամեն բան կատարվել է այսպես: Հանդիպման նախորդ օրը կաթողիկոսին է այցելում նախագահական նստավայրի արարողապետը: Սա սկսում է մանրամասն բացատրել, որ հանդիպումը նախատեսված է ժամը 3-ին, մեր շքախումբը պիտի տեղում լինի 3-ին 10 պակաս: Հետո դռները կբացվեն, նախագահ Սարվեպալի Ռադհակրիշնանը դուրս կգա, որից հետ երկու ղեկավար անձինք համաչափ քայլով պիտի ընդառաջ գնան, ողջագուրվեն և այլն, և այլն:
Հաջորդ օրը Հայոց հոգևոր առաջնորդը ճիշտ ժամանակին հասնում է նախագահական պալատ: Բացվում են դռները, երևում է Հնդկաստանի նախագահը, բոլորը սպասում են, որ նա արարողակարգի տառին հավատարիմ հանդարտ քայլով պիտի շարժվի դեպի Վազգեն Առաջինը, բայց հանկարծ կատարվում է զարմանալի մի բան: Նախագահը մի կողմ է թողնում ամեն կարգի ձևական պատշաճություն, ձեռքերը լայն բացած հասնում է կաթողիկոսին՝ բացականչելով. «Բարի եք եկել, Ձերդ Սրբություն», իսկ այնուհետև դառնալով դեպի թարգմանիչը՝ մի այնպիսի բառ է ասում, որից ոչ միայն սա է ապշում, այլև նրա կողքին կանգնած պատվո պահակախմբի պետը: Ռադհակրիշնանը ասում է. «Հարցրեք խնդրեմ, արդյո՞ք հայերի հոգևոր առաջնորդը իր հետ բերել է նաև Երևանի ռադիոյի անեկդոտներից»:
Երբ հարցը թարգմանում են, մյուսներից պակաս չի շփոթվում ու չի զարմանում նաև Վազգեն Վեհափառը: Նրան այլ բան չի մնում, քան դիմել թարգմանիչին ու ասել. «Հարցրեք Նորին Գերազանցությանը, թե նա Երևանի ռադիոյի ո՞ր անեկդոտներն է լսել…»:
Հայկական ռադիոյի անեկդոտների համբավը, որ հասել էր մինչև հեռավոր Հնդկաստան, դարձավ ջերմ բարեկամության հիմնաքար: Մեկ տարի անց՝ 1964-ին, երբ Հնդկաստանի նախագահը պաշտոնական այցով գտնվում էր Մոսկվայում, ցանկություն հայտնեց լինել նաև Երևանում և տեղեկացրեց, որ ինքը հրավեր է ստացել Ամենայն Հայոց կաթողիկոսից: Այդ օրը Վեհափառ հայրապետը գտնվում էր Արագած լեռան լանջին գտնվող իր ամառանոցում, երբ նրան հայտնեցին, որ Սարվեպալի Ռադհակրիշնանի ինքնաթիռն արդեն օդում է: Վազգեն Առաջինն անմիջապես շտապեց օդանավակայան՝ թանկագին հյուրին դիմավորելու: Իսկ թե նա հնդիկ նախագահի համար նոր անեկդոտ ունե՞ր մտքում պահած, դա մենք երբեք չենք իմանա:

Հովիկ Չարխչյանpizap.com14528148956721

ՀԱՅ ԳՐՈՂԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ

12 Jan

Կար մի հրաշալի մանկագիր ու մանկավարժ՝ Հակոբ Աղաբաբ: Բոլորի կողմից սիրված ու հարգված այս մարդը ամբողջ կյանքում մի մեծ խնդիր ունեցավ՝ ոչ մի կերպ չէր կարողանում կերակրել ու պահել իր ընտանիքը: Եվ ահա ճարահատյալ նա դիմում է ծայրահեղ միջոցի. որոշում է կիրակի օրերին առևտրով զբաղվել: Գնում էր մոտակա գյուղերը, այնտեղից մի արկղ խնձոր էր բերում և շուկայում նստած սկսում էր վաճառել: Կարիքը մարդուն ստիպում էր երբեմն անել բաներ, որ հարիր չէր իր էությանը: Պատմում են, որ Աղաբաբը նույնիսկ բարձր ձայնով «էստի համեցեք» էր կանչում, և շատ քաղաքացիներ՝ ճանաչելով նրան, գնումներ էին կատարում հենց նրանից՝ ավելի շատ գրողին օգնելու, քան դրա անհրաժեշտությունից դրդված:
Ժամանակակիցներից մեկը ահա թե ինչ է պատմում. «…Այս երևույթը կատաղեցնում էր արհեստով պտղավաճառներին, որոնց ապրանքը թե ավելի լավն էր, թե ավելի էժան: Եվ դա պատճառ էր դառնում, որ նրան չարամտորեն ծաղրեին ու կռիվ փնտրեին խնձոր ծախող վարժապետի հետ…»:
Աղաբաբն այս հարցում բացառություն չէր: Շատ ու շատ հայ մտավորականներ են ապրել ծայրահեղ թշվառության մեջ: Նրանք, ովքեր չունեին Աղաբաբի «համարձակությունը», շուկա էին տանում իրենց տան իրերը և փոխանակում հացի, կարտոֆիլի կամ եգիպտացորենի հետ:
«Ոչ միայն հացիվ»-ը կուշտ մարդու պատգամն է:

© Հովիկ Չարխչյանскачанные файлы

ԻՆՉՈՒ ԱՆԴՐԱՆԻԿԸ ԱՊՏԱԿԵՑ ՇԻՐՎԱՆԶԱԴԵԻՆ

11 Jan

«Կյանքի բովից» հուշերի գրքում Ալեքսանդր Շիրվանզադեն իր և Զորավար Անդրանիկի հանդիպման մասին այսպիսի տողեր է գրում. «Ես ուրախ էի ծանոթանալ այն մարդու հետ, որի մասին այնքան լսել էի ու կարդացել: Ապագայում ես անախորժություն ունեցա այդ մարդու հետ ընդհարվելու, իմ սխալ հասկացված դարձվածքի պատճառով: Այդ մասին ես կխոսեմ առանձին, երբ ժամանակը կգա»: (Շիրվանզադե, Երկեր ժողովածու, հատոր 8, էջ 423):
Գրողն այդ մասին այլևս չխոսեց: Ի՞նչ տհաճ միջադեպի մասին էր գրում նա, որն այդպես էլ հետագայում չունեցավ ոչ արձանագրում, ոչ մեկնաբանություն:
Այս գաղտնիքը բացահայտում է մեկ այլ հեղինակ՝ Ավետիս Թերզիբաշյանը 1937 թվականին Փարիզում լույս տեսած «Անդրանիկ» գրքում: Վերջինս գրում է. «… Տարբեր հոսանքի ռուսահայ հայտնի մտավորականներ թշնամական վերաբերմունք ցույց կուտային դեպի այլ տարրը, որ հայ ազատագրության գլխավոր խնդրո առարկա էր և անոր կորիզը կկազմեր: Այդ տարբեր հոսանքներեն հայտնի թատերագիր Շիրվանզադե թույլատրած էր ինքնիրեն ընդվզեցուցիչ կերպով արտահայտվելու՝ ըսելով. «Թուրքերը ինչու՞ չսպանեցին բոլոր թրքահայերը, որպեսզի մի անգամ ընդմիշտ այդ աղտոտութենեն ազատվեինք»: Այս բոլորովին հակամարդկային և նողկանքի արժանի ձաբռտուքին առաջ, ըսված Շիրվանզադեի կողմե, ընդվզում առաջ կբերե Անդրանիկի և ուրիշ ներկա հայերուն մեջ, և Անդրանիկ տեղն ցատկելով կու տա երկու փառավոր ապտակ Շիրվանզադեին…»: (Ա. Թերզիբաշյան, «Անդրանիկ», էջ 324):
Որ նման տխուր միջադեպ եղել է, հաստատում են նաև այլ աղբյուրներ: Հայտնի է նաև, որ անախորժությունը հարթելու համար Շիրվանզադեն դիմել է Հովհաննես Թումանյանի օգնությանը: Իր նամակներից մեկում նա ցավով գրել է. «Հովհաննես, այս տխուր պատմության մեջ ինձ համար ամենացավալին կլինի այն, եթե ինձ ճանաչող մարդիկ գեթ մի վայրկյան հավատան, որ ես ընդունակ եմ թուրքահայ եղբայրներին վիրավորելու… Որ ես իբրև թե կամեցել եմ վիրավորել մի թշվառ ժողովուրդ, որի վշտերովն եմ ապրել 40 տարի և որի համար բանտ եմ նստել, աքսորվել ու անվերջ հալածվել…»:
Արդյո՞ք կատարվածի համար անկեղծորեն զղջացող Շիրվանզադեն արժանացավ զորավարի ներմանը և ի վերջո հաշտվեցի՞ն երկու հայ մեծերը: Ցավոք, այս մասին հիշատակումներ չկան:

© Հովիկ Չարխչյանpizap.com14525008691511

ՈՐՏԵ՞Ղ Է ԹԱՔՑՎԱԾ ԳԱԳԻԿ ԱՐՔԱՅԻ ԱՐՁԱՆԸ

6 Jan

1906 թ.Անի մայրաքաղաքում Նիկողայոս Մառը պեղումների ժամանակ հայտնաբերեց հայ միջնադարյան քանդակագործության բացառիկ նմուշ՝ Բագրատունյաց Գագիկ Ա թագավորի արձանը: Արձանը 2.26 մ. բարձրություն ուներ, կերտված էր վարդագույն տուֆից, տեղադրված էր եղել եկեղեցու հյուսիսային պատին:
Մի քանի տարի անց իրավիճակը կտրուկ փոխվում է: Սկսվում է պատերազմը, պեղումները դադարեցվում են, իսկ երբ 1918 թվականին թուրքական զորքերը մոտենում են Անիին, անհրաժեշտություն է ծագում հրատապ կերպով փրկել հնագիտական ու մշակութային արժեքները: Հենց այդ օրերին էլ Մառի, Հովսեփ Օրբելու և Աշխարհաբեկ Քալանթարի ահազանգին արձագանքում են մի խումբ երիտասարդ հայրենասերներ: Այդ նվիրյալները՝ նրա ընկերները հնագետների խնդրանքով մի օր անցնում են Ախուրյան գետը և իրենց կյանքը վտանգելով ձեռնամուխ են լինում պեղումների արդյունքում հայտնաբերված ցուցանմուշների փրկությանը: Լաստանավի օգնությամբ նրանք սկսում են տեղափոխել այն ամենը, ինչ կարելի էր դուրս բերել Անիից: Սակայն երբ հերթը հասնում է Գագիկ արքայի արձանին, պարզվում է, որ այն բավականին ծանր է և հնարավոր չէ լաստանավով անցկացնել գետի մյուս ափը:
Թուրքական բանակն արդեն գտնվում էր չափազանց մոտ: Նրանց տեղաշարժը հազիվ թե աննկատ մնար: Եվ այդ ժամանակ երիտասարդները կայացնում են միակ խելամիտ որոշումը. Գագիկ արքայի արձանը թաքցնել որևէ ապահով վայրում՝ հողի տակ, և սպասել՝ մինչև վրա կհասնեն ավելի անվտանգ ժամանակներ:
Մինչ օրս էլ արձանը շարունակում է մնալ իր թաքստոցում: Բարեբախտաբար, այսօր հայ հնագետներին հայտնի է արձանի գտնվելու ճշգրիտ վայրը: Սակայն դա հրապարակման ենթակա չէ հասկանալի պատճառներով: Գաղտնիքը կբացահայտվի միայն այն դեպքում, երբ հնարավոր կդառնա Անիում պեղումներ կատարել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից՝ Հայաստանի մասնակցությամբ ու կարտոնվի արձանը տեղափոխել մեր երկիր:
Իսկ այժմ պահպանվել է միայն արձանի լուսանկարը՝ կատարված Արամ Վրույրի կողմից:

Հովիկ Չարխչյան

pfhm70vs

ՄԵՐ ՀԱՅԵՐԻ ՆՄԱՆ

2 Jan

1963 թվականին Խորհրդային Միության ղեկավար Նիկիտա Խրուշչովը պաշտոնական այցով մեկնել էր Հարավսլավիա: Թե տեղական, թե օտարերկրյա մամուլը լայնորեն լուսաբանում էր նրա բոլոր հանդիպումները: Հենց այդ օրերին էլ թերթերում հայտնվեց հետևյալ դրվագի պատմությունը.
«Ուղևորության ընթացքում Խրուշչովը հրավիրվել էր Մոնտենեգրոյի այգիներից մեկը, և երկու պետությունների ղեկավարները լուսանկարվում էին՝ երիտասարդ գեղեցկուհիներով շրջապատված: Նախագահ Իոսիպ Տիտոն՝ ցույց տալով աղջիկներին, Խրուշչովին ասաց.
— Ինչպես տեսնում եք, մենք գեղեցիկ ժողովուրդ ենք:
— Այո,- համաձայնվեց ԽՍՀՄ ղեկավարը,- մեր հայերի նման…»:

Հովիկ Չարխչյանcf5ad7f-33

Հին ու նոր քաղաքը

29 Dec

ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆՆ ՈՒ ՌՆԳԵՂՋՅՈՒՐԸ

27 Dec

1861 թվականին Միքայել Նալբանդյանը մեկնել էր Հնդկաստան: Այնտեղ Կալկաթայից հայ մեծահարուստ Մասեհ Բաբաջանյանը մի կտակ էր թողել, համաձայն որի իր մահից հետո հսկայական հարստությունը պիտի փոխանցվեր Նոր Նախիջևանի հայությանը, և Նալբանդյանը նպատակ ուներ օրինականացնել այդ գումարների փոխանցումը հայրենակիցներին:
Կալկաթայում անցկացրած վերջին շաբաթների ընթացքում Նալբանդյանը իր միջոցներով մի ռնգեղջյուր է գնում: Նրա ցանկությունն էր այդ կենդանին նվիրել Մոսկվայի նորաբաց կենդանաբանական այգուն: Եվ քանի որ ետդարձի ճանապարհին այլ ծրագրեր էլ ուներ, հանձնարարում է ռնգեղջույրը առանձին ուղարկել Ռուսաստան:
Հսկայամարմին կենդանին Մոսկվա է հասնում երկու տարի անց: Այս մասին հետաքրքիր վավերագրեր ու պատմություններ են պահպանվել: Նրան բերել էին ծովով, հատուկ պատրաստված վանդակով, որը չորս անիվներ ուներ: Ականատեսները պատմում են, որ տեղ հասնելուն պես կենդանին շատ էր հոգնել երկար ճանապարհից: Նրա պարանոցին ծանր օղ էր անցկացված՝ երկար շղթայով: Կենդանուն կերակրել են, իսկ շղթան ամրացրել ցցին՝ երկար ժամանակ պահելով շղթայակապ: Ասում են նաև, որ վանդակի վրա մի ցուցանակ են փակցրել, որի վրա մեծ տառերով գրված էր. «Հնդկաստանի ռնգեղջյուր, Ն. Նախիջևանի հայ հասարակության կողմից, Մ. Նալբանդյանի նախաձեռնությամբ ու աշխատանքով»:
Արխիվային փաստաթղթերում նշվում է, որ ռնգեղջյուրին Մոսկվա է հասցրել Նոր Նախիջևանի քաղաքագլուխ Հայրապետովը: Վերջինս նվերը հանձնել է Մեծ իշխան Նիկոլայ Նիկոլաևիչին: Նալբանդյանն անձամբ հանձնել չէր կարող, քանի որ այդ ժամանակ արդեն ձերբակալված էր ու կալանված Պետրոպավլովյան ամրոցում:
Կենդանու առաջին խնամակալն էր ունտեր-սպա Կոնոն Իվանովը: Նրան տեղեկացրել էին, որ Հնդկաստանում ռնգեղջյույին կոչել էին Սեմիրամիդ: Սակայն Իվանովը որոշում է կրկին անվանակոչել գազանանացի նոր բնակչին: Նախ անվանում է Միրեմիս, իսկ հետո՝ ուղղակի Մոնկա կամ Մոնյա:
Նալբանդյանի «հոգեզավակը» ապրեց մինչև 1887 թվականը: 28 տարեկան էր, երբ սատկեց: Այսօր էլ այդ կենդանու խրտվիլակը ցուցադրվում է Մոսկվայի կենդանաբանական թանգարանում: Մոսկովյան արխիվներում հրաշքով պահպանվել են Նալբանդյանի ռնգեղջյուրի երկու լուսանկար:

© Հովիկ ՉարխչյանMonka zoo

ՀԵՐՈՍԻ ՄԱՏՆ ՈՒ ՎԵՀԱՓԱՌԻ ԱՋԸ

15 Nov

Մի անգամ Փարիզում տեղի հայկական համայնքը հանդիպում էր կազմակերպել, որին մասնակցում էին Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինն ու Սողոմոն Թեհլերյանը: Եվրոպայի տարբեր ծայրերից բազմաթիվ հայեր էին եկել՝ տեսնելու երկու մեծ հայերին: Բոլորն անխտիր ցանկանում էին համբուրել Թեհլերյանի մատը, որով սեղմել էր Թալեաթին սպանող ատրճանակի ձգանը: Իսկ հետո ներկաները ծունկի էին գալիս ու համբուրում էին վեհափառի աջը:
Երբ վերջապես հուզված բազմությունը փոքր-ինչ հանդարտվում է, Վազգեն Առաջինը մոտենում է Թեհլերյանին, համբուրում է նրա ճակատը և ասում. «Ժողովուրդը քո մատն ավելի շատ համբուրեց, քան իմ աջը: Եվ դա է ճշմարիտը: Պետք է, որ մենք այդպես հարգենք մեր հերոսին, ինչն ամեն բանից վեր է: Ազգը, որ հերոս չունի, պատմություն չունի»:

Հովիկ Չարխչյանpizap.com14474611964211

«Բարձր գրականություն» Արքմենիկ Նիկողոսյանի հետ. Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ

7 Nov

«Չարենցի կրակոցը». գիրք, որտեղ նույնիսկ մեկ նախադասություն հորինված չէ

7 Nov

2010-ի դեկտեմբերին լույս տեսավ Հովիկ Չարխչյանի «Չարենցի կրակոցը» փաստագրական վեպը: Այն տպագրվեց 2000 օրինակով, որոշ ժամանակ անց վերահրատարակելու պահանջ կար արդեն: Yerkir.am-ը ներկայացնում է, թե ի՞նչն էր առիթ հանդիսացել, որպեսզի Չարխչյանը սկսի գրել 1926-ի հայտնի դեպքի մասին:

«Ինչպես բոլոր դպրոցականները, դպրոցն ավարտեցի` Եղիշե Չարենցի մասին կարդալով այն, ինչ կար դասագրքերում: Չարենցն իմ մեջ տպավորվել էր որպես մեծանուն բանաստեղծ, հանճար:

1983-ին, երբ ուսանող էի, մեր դասախոսներից մեկը լսարան բերեց Չարենցի գրքերից մեկը, մի գիրք, որին մինչ այդ ծանոթ չէի` Չարենցի անտիպների ժողովածուն էր: Նա մեզ համար մի քանի գործ ընթերցեց, և ես ինձ համար բացահայտեցի բանաստեղծական մի աշխարհ, տարածություն, որը մինչ այդ չէի կարող պատկերացնել, իմացա Չարենցի կենսագրության այնպիսի դրվածներ, որոնց մասին տեղյակ չէի: Ես մարդ Չարենցին բացահայտեցի` ողբերգական, ընդվզող, կիսաաստվածային, մի խոսքով` ապշելի: Գիրքը, ի դեպ, այն եզակի գրքերից է, որ ոչ միայն տառ առ տառ կարդում ես գործերը, այլ նաև ծանոթագրությունները: Հենց այդ ժամանակ էլ սկսեցի հետաքրքրվել Չարենցով, հավաքել գրքեր, լուսանկարներ… Հավաքում, կարդում էի, բայց չգիտեի` հետո ինչ պետք է անեմ: Սկզբում գրքերով դարակները լցվեցին, հետո` արկղերը, և մի օր էլ ինքս ինձ խոստովանեցի, որ արդեն Չարենցի մասին գիտեմ բավարար չափով, որպեսզի նրա մասին ինչ-որ բան գրեմ: Բայց ի՞նչ…

Մի օր էլ հետաքրքիր միտք հղացավ` ընտրել Չարենցի կյանքից մեկ տարի, բայց այնպիսի տարի, որն ամենաբնութագրողը կլինի նրա համար: Ընտրությունս 1926-ի վրա կանգ առավ: Որոշեցի ձեռնոց նետել` ընտրել մի ժամանակահատված, որի մասին չափազանց շատ էր գրված, բայց արդյունքում ունենալ այնպիսի մի գիրք, որտեղ մեկ տողն անգամ չի կրկնում այն, ինչ գրված է: 1926-ն իր մեջ մի քանի ողբերգական դեպքեր էր կրում. բացի Չարենցի հայտնի կրակոցից, այդ թվականին է մահացել նաև Չարենցի կինը` Արփենիկը:

Հաջորդ հարցը, որը պետք է լուծեի, ինչպես գրելն էր: Չգիտեի` կենսագրական մի պատմություն ներկայացնեի՞, թե՞ ազատ, գեղարվեստական որևէ գործ գրեի, որում երբեմն-երբեմն էլ կարող էի երևակայությանս տուրք տալ: Երկու միտքն էլ ինձ դուր չէր գալիս, երկուսն էլ չէին բավարարում ինձ, քանի որ եթե առաջինի դեպքում պատմությունը շատ չոր կստացվեր, ապա երկրորդի պարագայում ավելի բարդ էր հարցը` ո՞վ կհանդգներ Չարենցի մասին գրել ազատ ոճով: Չարենցի մասին գրել` նշանակում է մտնել նրա մաշկի տակ, դրա համար էլ մտածեցի լավագույն տարբերակը` փաստագրական վեպ գրել, մանավանդ, որ այն մեր օրերում մոռացված մի ժանր է դարձել:

Գրելիս մի մտավախություն ունեցա` գրել ճշմարտությունը Չարենցի մասին` նշանակում էր մարտահրավեր նետել նրանց, ովքեր իրենց պատկերացումներում սրբացրել էին Չարենցին, և յուրաքանչյուր ոտնձգություն՝ այդ պատկերին անդինը ցուցադրող, ոճրագործություն կհամարվեր: Բայց ես որոշեցի շարունակել աշխատանքս:

4-5 տարի տևեց գրքի ստեղծման աշխատանքը, քանի որ պարզվեց, որ այն, ինչ առաջին հայացքից ուսումնասիրված էր թվում, այդքան էլ այդպես չէր, և պետք էր կրկին շատ ու շատ փաստերի «հետևից գնալ»: Բացի այդ՝ մի շարք խնդիրներ առաջացան: Օրինակ՝ գրքի հերոսուհու` Մարիաննա Այվազյանի մասին շատ քիչ ինֆորմացիա կար, իսկ նրա լուսանկարը գտնելն ամիսներ պահանջեց ինձնից:

Գրքում կա հայտնի փաստերը նոր հայացքով դիտարկելու, վերագնահատելու խնդիր, կան պատմություններ, որոնք Չարենցի կյանքի բացահայտման առումով լրիվ նորություններ են և մինչ այս անհայտ էին հասարակությանը:  Օրինակ՝  Մայկոպում  անցկացրած  տարիները.  բանտից  ազատվելուց  հետո Չարենցը  մեկնել է այնտեղ` ծնողների ու ընտանիքի մոտ: Վերջերս ես գտա Մայկոպում Չարենցի տունը, որը հիմա վերածվել է սրահի, որտեղ հարսանյաց զգեստներ, պարագաներ են վաճառում: Տունն, ի դեպ, ՌԴ մշակույթի նախարարության կողմից պատմական հուշարձանների ցանկում է ներառված:

«Չարենցի կրակոցը» տպագրվեց 2000 օրինակով, բայց հետո ուզեցին վերահրատարակել այն, սակայն հրաժարվեցի, քանի որ մտածում եմ` ավելի լավ է նոր բան հրատարակել:

Գիրքը տպագրելուց հետո ինձ մի բան էր հետաքրքրում` արդյո՞ք որևէ փաստական սխալ չեմ արել, և բարեբախտաբար, մինչև հիմա որևէ դիտողություն չեմ ստացել:

«Չարենցի կրակոցը» այնպիսի մի գիրք է, որտեղ նույնիսկ մեկ նախադասություն հորինված չէ: Դժվարությամբ, բայց ես հասել եմ դրան, որպեսզի յուրաքանչյուր նկարագրություն համապատասխանի իրականությանը: Դրա համար ես մանրակրկիտորեն ուսումնասիրել եմ այդ տարիների Երևանի քարտեզը, շենքերի դիրքը, դրանց ներսի մասը, ծառուղիները…

Իրականում Չարենցի կենսագրության մեջ սպիտակ էջերը շատ են, չնայած եթե նայենք ծավալային առումով, հայ գրականության մեջ չկա այնպիսի մի գրող, ում մասին այդքան շատ գրած լինեն»: 

Կարինե Հարությունյան

yerkir.am, 5 հոկտեմբերի, 2015IMG_3396

ԻՆՉՈՒ ԷՐ ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆԸ ՓՐԿԱՐԱՐՆԵՐ ԿԱՆՉԵԼ

27 Oct

1963 թվականին Հայաստանում փրկարարական ծառայություն չկար: Սակայն այդ տարի մի դեպք ստիպեց ակադեմիկոս Վիկտոր Համբարձումյանին արտակարգ կարգով որոնել ու գտնել համարձակ մարդկանց: Իսկ պատահել էր հետևյալը: Աստղադիտարան-ինստիտուտից երեք հոգի բարձրացել էին Արագած լեռն ու չէին վերադարձել: Ինստիտուտի աշխատակից Ի. Կարաչենցևը, պրակտիկանտներ՝ լենինգրադցի Մ. Սվեշնիկովը և սվերդլովսկցի Յուլիա Տոկարևան որոշել էին բաց չթողնել պատեհ առիթն ու մագլցել Արագածի գագաթը: Սակայն մեկ օր անց, երբ նրանք այդպես էլ Բյուրական չհասան, ակադեմիկոսը տագնապ հնչեցրեց:
Հենց այդ ժամանակ էլ նրան խորհուրդ տվեցին դիմել Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտ: Այնտեղ գործում էր ալպինիստների խումբ, որտեղ հավաքվել էին բավականին փորձառու և համարձակ երիտասարդներ: Եվ այդ խումբն էլ Համբարձումյանի կանչով մեկնեց Արագած:
Իսկ ի՞նչ էր պատահել մոլորվածներին: Այդ եռյակը բարձրացել էր լեռան գագաթը, իսկ վերելիքից հետո նրանք որոշել էին գիշերել խառնարանին հարող Գեղահովիտում: Բայց լույսը բացվելուն պես լեռը ծածկվել էր ձյունով ու թանձր մառախուղով: Մի քանի ժամ աննպատակ դեգերելուց և ետդարձի ճանապարհն այդպես էլ չգտնելուց հետո նրանք կրկին վրան էին խփել ու սպասել հաջորդ առավոտին: Սակայն լուսաբացը մշուշից բացի որևէ նոր բան չէր բերել: Եվ այդ ժամանակ որոշել էին ուժասպառ Յուլիային թողնել վրանում, նրան տալ սննդի ամբողջ պաշարն ու տաք հագուստները, իսկ Կարաչենցևն ու Սվեշնիկովը ճամփա էին ընկել՝ հուսալով հասնել որևէ բնակավայրի:
Պոլիտեխնիկցի ալպինիստները նախ գտան տղաներին և միայն երրորդ օրը հաջողվեց աղջկան դուրս բերել լեռան, մառախուղի և ձյունաբքի գերությունից: Պատմում են, որ ամենաշատն ուրախացել էր Վիկտոր Համբարձումյանը: Մի քանի օր անց նա հեռագիր ուղարկեց պոլիտեխնիկական ինաստիտուտի ռեկտոր Պ. Մելքոնյանին, ուր ասված էր. «Բյուրականի աստղադիտարանը խորին շնորհակալություն է հայտնում ինստիտուտի ալպինիստական խմբի անդամներին լեռներում կորած ուսանողուհի Յու. Տոկարևայի որոնումների ակտիվ մասնակցության համար»: Այնուհետև ակադեմիկոսը նշում էր, որ ալպինիստներն արժանացել են պատվոգրերի:
Ցավոք, ոչ այդ ու ոչ էլ դրան հաջորդած նմանատիպ դեպքերն այդպես էլ առիթ չդարձան փրկարարական խմբերի ստեղծման համար, և այդպես շարունակվեց մինչև 1988-ի երկրաշարժը…

Հովիկ Չարխչյանviktor-hambardzumyan-photo

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Map

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 4,915 other followers

%d bloggers like this: