Tag Archives: օդանավ

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԳՐՈՂԸ ՕԴԱՆԱՎԵՐ ԲԵՐԵՑ

23 Հնվ

1920 թվականի գարուն: Հայաստանը ծանր կացության մեջ է: Երկիրը պատերազմում է մի քանի ճակատներում, իսկ ուժերն անհավասար են: Այդ ընթացքում աշխարհով մեկ սփռված հայերը ջանում են օգնել հայրենիքին՝ ով ինչով կարող է: Եվ ահա հենց նույն օրերին հեռավոր Եթովպիայի հայկական գաղութը որոշում է հանգանակություն կազմակերպել և հավաքված գումարով Հայոց բանակի համար գնել երեք սավառնակ:
Այդ ժամանակ Եթովպիայի հարևան Ջիբութի երկրում (որը ֆրանսիական գաղութ էր) բնակվում էր հայ նշանավոր գրող Ռուբեն Որբերյանը, ով միաժանակ առևտրով էր զբաղվում: Համայնքը որոշում է հենց հարգարժան մտավորականին էլ վստահել ինքնաթիռները Հայաստան հասցնելու առաքելությունը: Եվ Որբերյանը ճանապարհ է ընկնում:
Այսօր դժվար է նույնիսկ պատկերացնել, թե նա ինչպես պիտի Աֆրիկայի ամայի տարածություններով այդ օդանավերը հասցներ նախ Եգիպտոս, իսկ հետո ավելի հեռու: Ամեն դեպքում, 1920 թ. մայիսին նա արդեն Ալեքսանդրիա քաղաքում էր: Այստեղ կայանում է նրա հանդիպումը տեղի հայ համայնքի հետ, որի ընթացքում Որբերյանը գեղեցիկ ճառ է արտասանում՝ վերհիշելով Եթովպիայի հանգուցյալ կայսր Մենելիքի նշանավոր խոսքերը. «Բայց ինչու՞ Աստված իմ երկիրը սահմանակից չարեց Հայաստանին, որ իմ ողջ բանակով գնայի պաշտպանելու աշխարհի հզորների կողմից լքված և բարբարոսների սրին մատվնած քրիստոնյա ու ազնվագույն հայ ազգին»:
Նույն հանդիպման ժամանակ էլ Որբերյանը տեղեկացնում է, որ ուղևորվում է Երևան՝ այնտեղ հասցնելու նվիրաբերված սավառնակները: Սակայն գրողին վիճակված չէր անձամբ հասնել Հայաստան: Պետք է ենթադրել, որ նա Միջերկրական ծովով նավարկել է դեպի Ֆրանսիա և հասել Փարիզ: Իսկ ինքնաթիռներն այնտեղից առաքվել են Հայաստան: Կան վկայություններ այն մասին, որ 1920 թվականի ամռանը Բաթում նավահանգիստ են բերվել Ֆրանսիայից ուղարկված ինքնաթիռներ՝ հայկական բանակի համար:
Ծառայեցի՞ն դրանք իրենց նպատակին: Նույն տարվա աշնանը դաժան մարտեր էին ընթանում հայ-թուրքական ռազմաճակատում: Եվ ահա այն օրերի թերթերում հանդիպում են մի այսպիսի կարճ հաղորդագրության. «Կարսի մոտակայքում հայկական օդանավերը ջախջախել և փախուստի են մատնել հարձակվող հրոսակախմբերը…»:

© Հովիկ Չարխչյանoduj

ՄԻ ՍԳԱՎՈՐ ԻՆՔՆԱԹԻՌ` ԱՐԱԳԱԾԻ ԼԱՆՋԻՆ

31 Հկտ

Հիմա չեմ կարող ասել` Արագածի լանջերից մեկի վրա պահպանվե՞լ են վթարված ինքնաթիռի բեկորները, թե ժամանակը դա էլ է իր հետ սրբել-տարել (ըստ որոշ տեղեկությունների` այն արդեն լեռնալանջին չէ), սակայն հրաշալի հիշում եմ, որ տարիներ առաջ մարդիկ հաճախ էին խոսում այդ մասին ու զանազան պատմություններ էին պատմում: Ոմանք համառորեն պնդում էին, թե սեփական աչքերով ն տեսել ջախջախված մետաղե թռչունը ու դա օտար երկրի լրտեսական օդանավ է եղել, որը ցած են բերել մեր զենիթայինները` ռեակտիվ հրթիռների օգնությամբ: Բայց առավել գիտակներն անմիջապես հերքում էին այս վարկածը` ասելով, որ հրթիռի հարվածից ինքնաթիռը պարզապես մանր կտորների կբաժանվեր, մինչդեռ Արագածի վրա ընկածն անհամեմատ ամբողջական է ու խորտակիչ հարվածի հետքեր չունի:11

Մարդկանց չես մեղադրի վառ երևակայության դրսևորումների համար. լեռան անմատչելի հատվածում քաղաքացիական օդանավի ներկայությունն ուրիշ ի՞նչ ենթադրություններ կարող էր ծնել, առավել ևս, որ ինքնաթիռի իրանի վրա խոշոր տառերով գրված էր` «Air Line»: «Աերոֆլոտից» բացի այլ մակագրություն չտեսածների համար ամեն մի օտարատառ գրառումից լրտեսության ու դավադրության հոտ պիտի գար: Մինչդեռ իրականությունը, պարզվում է, շատ ավելի պարզ ու հասկանալի էր (եթե հաշվի չառնենք դրա նախապատմության զարմանալի շրջադարձերը):

Անշուշտ, առաջին հայացքից պիտի զարմանալի թվա, բայց լեռան լանջին հանգչող ինքնաթիռի առեղծվածային պատմության թելերը մեզ նախ և առաջ տանում են ոչ այլ տեղ, քան… գրախանութ:22

Եվ այսպես, ամեն ինչ սկսվեց այն պահից, երբ 1974 թվականին գրախանութներում հայտնվեց Անրի Թրուայայի «Սգավոր ձյունը» վեպի հայերեն թարգմանությունը: Ընթերցասերների ջանքերի շնորհիվ գրքի օրինակներն անմիջապես անհետացան վաճառասեղաններից: Բարձրարժեք ստեղծագործություն լինելով հանդերձ «Սգավոր ձյան» հանրահայտության հարցում քիչ դեր չխաղաց նաև այն փաստը, որ հեղինակը թեև ֆրանսիացի, բայց ազգությամբ հայ էր: Վեպն այն մասին էր, թե ինչպես լեռներում վթարի է ենթարկվում մի ինքնաթիռ, և երկու եղբայրներ որոշում են գնալ աղետի վայր ու թալանել զոհված ուղևորներին: Բայց այստեղ գտնում են կենդանի մնացած հնդկուհու, և այնուհետև իրադարձությունները ձեռք են բերում դրամատիկ ընթացք:

Կինոռեժիսոր Յուրի Երզնկյանին այս սյուժեն հատկապես գրավել էր: Եվ նա հաստատապես որոշեց այն վերածել ֆիլմի: «Սգավոր ձյունը» կինոնկարի նկարահանման աշխատանքները «Հայֆիլմը» սկսեց 1978-ին: Գլխավոր դերերում հանդես էին գալիս Արմեն Ջիգարխանյանն ու Գուժ Մանուկյանը: Հասկանալի է, որ ֆիլմի հիմնական իրադարձությունները պիտի ծավալվեին լեռներում` աղետի ենթարկված ինքնաթիռի մոտ: Հայաստանում լեռների պակաս չկար: Բայց որտեղի՞ց գտնել ինքնաթիռը: Ստեղծագործական խումբը հաստատապես որոշել էր, որ ամեն բան պետք է առավելագույնս մոտ լիներ իրականին, այնպես որ ի սկզբանե բացառվում էին տաղավարային նկարահանումները կամ իբրև բուտաֆորիա ծառայող յուրաքանչյուր ինքնաշեն մակետի առկայությունը: Ու մինչ իրավիճակից ելքեր փնտրելու տարբերակներ էին քննարկում, պատահականություն իր ոտքով նրանց դուռը եկավ:33

Թերևս նման դեպքերի համար է ասված. «Չկա չարիք առանց բարիքի»: Բանն այն է, որ ֆիլմի ստեղծումից հինգ տարի առաջ` 1973 թվականի դեկտեմբերի 21-ին արտակարգ պատահար էր գրանցվել Երևանի «Էրեբունի» օդանավակայանում: Այդ մասին առկա պաշտոնական հաղորդագրություններում նշվում էր, որ ձմեռային ու մառախլապատ մի օր օդանավակայան վայրէջքի էր եկել Յակ-40 ինքնաթիռը: Վատ տեսողության պայմաններում օդաչուները դժվարացել էին տեղանքում ճիշտ կողմնորոշվել: Արդյունքում ստացվել էր այն, ինչը մասնագետներն անվանում են «կոշտ» վայրէջք: Պետք է ենթադրել` պատահարը եղել էր այնքան կոշտ, որ ինքնաթիռն ուղղակի շարքից դուրս էր եկել: Բարեբախտաբար, Յակ-ում ուղևորներ չէին եղել, իսկ անձնակազմի 3 անդամները լուրջ վնասվածքներ չէին ստացել: Մի քանի ամիս անց հատուկ հանձնաժողովը որոշեց, որ օդանավն այլևս պիտանի չէ շահագործման համար և դուրս գրեց: Վիրավոր մեքենան տեղ զբաղեցրեց պահուստային թռիչքուղու վրա: Դժվար է ասել, թե որքան պիտի նա այդպես լքված ու մոռացված մնար, եթե նրա գոյության մասին չիմանային կինոգործիչները:44

Ավիացիայի ոլորտի պատասխանատուների հետ համաձայնություն ձեռք բերվեց շատ արագ: Իսկ որ Թրուայայի վեպում դեպքերը ծավալվում էին ալպյան լեռներում, իսկ օդանավն էլ պատկանում էր օտար ավիաընկերությանը, դա շտկելը նույնպես  որևէ բարդություն չէր ներկայացնում: Պետք էր ընդամենը ջնջել ինքնաթիռի տարբերանշաններն ու ռուսերեն գրությունները և փոխարենը նկարել այդ անորոշ «Air Line»-ը:

Նկարահանման տեղանքը մոտ էր Արագածի լեռնագագաթներին, և հսկա ինքնաթիռն այնտեղ հասցնելը դեռ հոգսերից միայն մեկն էր: Հաջորդը դրա համար ճանապարհ գտնելն էր: Եվ այդ ժամանակ գործի դրվեց ծանր տխնիկան: Մի քանի մետր հաստություն ունեցող ձյան և սառույցի շերտի մեջ ճանապարհ բացվեց դեպի նկարահանման հրապարակ: Ինքնաթիռն Արագած տեղափոխվեց երկու մեծ կտորների բաժանելուց հետո: Տեղում հարկ եղավ ևս մի քանի մասնատումներ կատարել` վթարային քաոսայնության տպավորությունը ստեղծելու համար: (Առանձնակի շնորհակալություն է պետք հայտնել բլոգեր Արմեն Գասպարյանին, ում հաջողվել է ընտանեկան արխիվում գտնել այդ օրերին վերաբերող երկու բացառիկ լուսանկար` ինքնաթիռը և ձյուների միջով անցնող ճանապարհը):

«Սգավոր ձյուն» կինոնկարը էկրան բարձրացավ մեկ տարի անց: Ֆիլմի արժանիքների մասին հանդիսատեսի կարծիքը բաժանվեց: Իսկ ի՞նչ ճակատագիր էր վիճակվել գործողության գլխավոր «հերոսին»` ինքնաթիռին: Որքան էլ տարօրինակ թվա, բայց նկարահանումների ավարտից հետո այն այդպես էլ մնաց Արագածի լանջին: Նրանք, ովքեր այսօր պնդում են, թե օդանավն այլևս հին վայրում չէ, ասում են նաև, որ ինքնաթիռը տարել են մարդիկ, ովքեր մանագիտացել էին արժեքավոր մետաղներ հանձնելու գործում:55

Ես չգիտեմ, գուցե նաև այդպես է: Բայց այս պատմությունն ավելի շատ այն մասին էր, թե ինչպես երբեմն միանգամայն տարբեր իրադարձություններ կարող են ամենաանսպասելի շրջադարձերն ունենալ, իսկ անհամատեղելիները կարող են խաչվել, եթե այդպես են կամեցել հանգամանքները:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Թե ինչու հայերը չեն թռչում

5 Նյմ

Այս միջադեպի մանրամասներն արդեն բավականին հանրահայտ են: Ռուսաստանի քաղաքացի Սերգեյ Գյուրջյանին Մոսկվայի «Դոմոդեդովո» օդանավակայանում թույլ չեն տվել բարձրանալ «Ադրբեջանական ավիաուղիների» ինքնաթիռ` հասկացնելով, որ պատճառը հայկական ազգանունն է: Գյուրջյանը «ԱվտոՎԱԶ»-ի արտահանման վաճառքների վարչության պետն է ու Բաքվում պետք է մասնակցեր «Lada» ավտոսրահի բացմանը: Սակայն օդանավակայանի աշխատակցուհին, իսկ հետո նաև «Ադրբեջանական ավիաուղիների» ներկայացուցիչը բացատրել են, որ «ղեկավարությունը հրահանգել է հայկական ազգանունով ուղևորներին չգրանցել»: Գյուրջյանին չի օգնել նաև Ռուսաստանի քաղաքացու անձնագիրը և Մոսկվայում ծնված ու ապրած լինելու հանգամանքը: Ռասսայական խտրականության մեղադրանքին ի պատասխան, ավիաընկերության ներկայացուցիչները թռչելու հնարավորությունից զրկել են նաև Գյուրջյանի հետ եղած «Lada International» դուստր-ձեռնարկության ղեկավարներից մեկին` Դեմիտրի Շումախերին:
Պետք է անկեղծորեն ասել, որ ոչ ոք չէր սպասում այս միջադեպի նման լայն արձագանքի այն պարզ պատճառով, որ նախկինում ևս բազմաթիվ համանման դեպքեր էին եղել, սակայն ամեն ինչ ավարտվել էր թերթերում տպված մի կարճ տեղեկատվությամբ ու մի քանիսի լուռ վրդովմունքով: Հիշենք թեկուզ, թե ինչպես անցյալ տարի ադրբեջանցի սահմանապահները հրաժարվեցին քաղաք թողնել հայկական ազգանունով «Աերոֆլոտի» ստյուարդին: Կամ հիշենք, թե այս տարվա մայիսին ինչպես արգելեցին ինքնաթիռ նստել Յուրի Մանասյանին, որը պատրաստվում էր մեկնել Դուբայ Բաքվի տարածքով և այլն: Մենք, իհարկե, գիտենք, թե ինչու է դա այդպես և կարծես թե համակերպվել ենք կացությանը: Իսկ ահա օտարների համար նմանօրինակ խտրականությունը դեռ բուռն հույզեր է հարուցում: Լայն հրապարակայնություն ստացած դեպքին արձագանքում են ամենատարբեր մակարդակներում և ամենատարբեր որակումներով: Եթե Գյուրջյանն այժմ պատրաստվում է դիմել դատարան, իսկ իրավապաշտպաններն իրենց հերթին նշում են, որ հայկական ազգանունով Ռուսաստանի քաղաքացիներին Ադրբեջան թույլ չտալը «բացառություն չէ, այլ` միտում», ապա ՌԴ նախագահի օգնական Արկադի Դվորկովիչը միջադեպը բնութագրել է որպես «բեսպրեդել»՝ բացահայտելով Կրեմլի առանձնակի վերաբերմունքը կատարվածի նկատմամբ: Խնդրին հատուկ կարգով միջամտեց նույնիսկ Ռուսաստանի ԱԳՆ-ն՝ իր ափսոսանքը հայտնելով «Ադրբեջանական ավիաուղիներ»-ի մերժման համար, որը չէր հաճել սպասարկել հայկական ազգանունով ՌԴ քաղաքացուն: «Մոսկվա-Բաքու չվերթում հայկական ազգանունով ՌԴ քաղաքացուն չգրանցելու փաստը ափսոսանք է հարուցում»,- ասել էր ԱԳՆ պաշտոնական ներկայացուցիչ Ալեքսանդր Լուկաշևիչը և ապա հիշելով հայ-ադրբեջանական հակամարտության մասին՝ խորհուրդ տվել «Ռուսաստանի քաղաքացիներին՝ հաշվի առնել այդ հանգամանքը իրենց այցերը ծրագրելու ժամանակ, առաջին հերթին սեփական անվտանգությունն ապահովելու համար»: Դիվանագետի հիմնավորումն անչափ նման էր «Ադրբեջանական ավիաուղիներ»-ի բացատրությանը: Ընկերության ներկայացուցիչ Մահերամ Սաֆարլին նույնպես «Ինտերֆաքսին» տեղեկացրել էր, որ Գյուրջյանին չեն թույլատրել թռչել նրա անվանգության նկատառումներից ելնելով: Սա, իհարկե, շատ հարմար հիմնավորում է, եթե դրան հավելենք նաև այն փաստը, որ ավիափոխադրումների կանոններում գոյություն ունի կետ, որի համաձայն ավիափոխադրողը ունի իրավունք առանց պատճառաբանության արգելել ուղևորին բարձրանալ ինքնաթիռ:
Գալով սկանդալի մյուս դերակատարներին՝ ասենք, որ Ադրբեջանի ԱԳՆ-ն և ՆԳՆ-ն իրենց ուղղված հարցումներին խուսափողական պատասխան են տվել: «AZAL»-ի մամուլի ծառայության ղեկավար Մեհրիբան Սաֆարլին պատասխանել է, որ «իրենք միայն ուղևորներ են փոխադրում և քաղաքականությամբ չեն զբաղվում»: Իսկ ահա «Ադրբեջանի երկաթուղիներ» ընկերությունը, ի տարբերություն նախորդների, պատասխանել է, որ «պաշտոնապես արգելված է երկաթուղով Հայաստանի քաղաքացիների և արտասահմանյան երկրների հայկական ծագումով քաղաքացիների մուտքն Ադրբեջան»:
Որքան մեզ է հայտնի, Գյուրջյանն իր կյանքում երբեք Հայաստանում չի եղել և փոքր-ինչ դժվար է հստակ պատկերացում կազմել նրա ազգային զգացումների մասին: Փոխարենը վերջինս հաճույքով է հիշատակում ՌԴ քաղաքացի լինելու հանգամանքը, ինչն էլ լրացուցիչ (եթե չասենք՝ էական) ինտրիգ է հաղորդում այս ողջ պատմությանը: Եվ ըստ այդմ միանգամայն հասկանալի է, թե որտեղից է բխում ռուսների արձագանքի մեծ հնչեղությունն ու մտահոգությունը: Հենց միայն հայտնի հեռուստահաղորդավար և հրապարակախոս Վլադիմիր Սոլովյովի բացահայտ վերաբերմունքը միանգամայն բավարար էր դա ըմբռնելու համար: Վերջինս եթերից հայտարարեց, որ Ադրբեջանի իշխանությունների վերաբերմունքը հայերի նկատմամբ կապ չունի նրանց քաղաքացիության հետ և ռասիստական բնույթի է, ինչպես ժամանակին նացիստներն են վերաբերվել հրեաներին: «Նույնիսկ մի կաթիլ հայկական արյունը նրանց համար վայրի, անմարդկային, ես կասեի` գազանային ատելության առիթ է»,- ասել էր Սոլովյովը ու հավելել. «Արդյոք ես ճի՞շտ եմ հասկանում, որ սրանից հետո դուք սպասում եք, հարգելի ադրբեջանցի բարեկամներ, նույն ռեակցիան ՌԴ քաղաքացիների կողմից: Դուք հայի չեք վիրավորել, դուք վիրավորել եք Ռուսաստանի Դաշնությունը և ՌԴ յուրաքանչյուր քաղաքացու` անկախ նրա էթնիկ, ազգային, կրոնական և այլ արմատներից»:
Այս բառերի հավելյալ իմաստներին անդրադառնալու առիթ հազիվ թե լիներ, երբ հենց նույն օրերին արձանագրվեց ևս մի տհաճ միջադեպ, բայց այս անգամ Միներալնիե Վոդի քաղաքի օդանավակայանում: Կատարվածի մասին Ստավրոպոլի մարզում լույս տեսնող «Հայկական համայնապատկեր» թերթի խմբագրությունը բողոքի նամակ հղեց ՌԴ փոխվարչապետ, Հյուսիսային Կովկասում ՌԴ նախագահի լիազոր ներկայացուցիչ Ալեքսանդր Խլոպոնինին: Նամակում ասվում էր, որ Հայաստանից ժամանող ուղևորների հանդեպ այդ քաղաքի օդանավակայանում մշտապես ընդգծված անբարյացկամ վերաբերմունք գոյություն ունի, իսկ զանազան ծառայությունների աշխատակիցների «հատուկ» վերաբերմունքի արդյունքում պարբերաբար ոտնահարվում են նրանց իրավունքները, ուղևորների նկատմամբ խտրականություն է կիրառվում: Նույնիսկ փաստաթղթերի ստուգման սովորական կարգը վերածվում է մի փորձության, որին կարող են դիմանալ միայն ամուր ջղերով մարդիկ: Հայերի համբերության բաժակը լցվել է այն դեպքից հետո, երբ Հայաստանի 5 քաղաքացիների, որոնք օրինական կարգով թռիչքի տոմսեր էին ձեռք բերել, արգելեցին բարձրանալ ինքնաթիռ: «Հարկ է նկատել, որ համանման վերաբերմունք չկա ոչ մի ռուսական կամ արտասահմանյան օդանավակայանում»,- նշել էին նամակագիրները՝ մոռանալով «Դոմոդեդովոյի միջադեպը, և պահանջել, որ իշխանությունները միջամտեն և վերջ դնեն այդ խայտառակությանը:
Ստացվում է, որ երիցս իրավացի էր Սոլովյովը, երբ առանձնակի ընդգծում էր, թե խնդիրը ոչ թե հայի այլ Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացուն վիրավորելու մեջ է: Այսինքն՝ հային կարելի է: Այսինքն՝ դու կարող ես հայ չլինել, բայց ՌԴ քաղաքացի լինել պարտավոր ես:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՌԻՉԱՐԴ ՌԱՅԹ

5 Սպտ

… Ուսուցիչը դուրս եկավ, հետո վերադարձավ և ասաց.
— Երեխաներ, հավաքեք գրքերն ու տուն գնացեք:
— Ինչու՞:
-Ի՞նչ է պատահել:
— Պատերազմն է վերջացել,- ասաց նա:
Երեխաների հետ ես փողոց վազեցի և տեսա սպիտակների ու սևամորթների ամբոխը, բոլորը ծիծաղում էին, երգում, բացականչում: Ես մի լավ վախեցա՝ անցնելով սպիտակների կողքով, բայց հենց որ հասա մեր թաղամաս և տեսա ժպտացող սև դեմքերը, իմ վախն անմիջապես ցնդեց: Ես փորձեցի պատկերացնել պատերազմը, հասկանալ, թե դա ինչ բան է, և չկարողացա: Երեխաները ցույց տվեցին երկինքը, ես գլուխս բարձրացրեցի ու տեսա ոչ մեծ մի թռչուն: Նա օդի մեջ դանդաղ, սահուն շրջաններ էր գծում:
— Տեսեք, տեսեք:
— Օդանավ:
Ես նախկինում երբեք օդանավ չէի տեսել:
— Դա թռչուն է,- ասացի ես:
Ամբոխի մեջ ոմանք ծիծաղեցին:
— Չէ, տղա, դա օդանավ է,- ասաց ինչ-որ տղամարդ:
— Ոչ մի օդանավ էլ չի, դա թռչուն է,- հակաճառեցի ես,- ախր տեսնում եմ:
Տղամարդն ինձ նստեցրեց իր ուսերին:
— Նայիր և հիշիր,- ասաց նա:- Դա մարդն է թռչում:
Ես դեռ չէի հավատում: Ինձ դեռ թվում էր, որ դա թռչուն է: Երեկոյան տանը մայրս համոզեց ինձ, որ մարդիկ նույնպես կարող են թռչել…

%d bloggers like this: