Tag Archives: քար

ԳԱՆՁԸ ՆԱՅՈՒՄ Է ԻՆՁ

25 Օգս

Ասում են` Հայաստանի լեռներից մեկի գագաթին (Գառնի գյուղի շրջակայքում) մի հինավուրց քար կա, որի վրա փորագրված է. «Ես նայում եմ գանձին, գանձը նայում է ինձ»: Հնագետներից շատերին ծանոթ է այդ վայրը, իսկ գանձախույզները դարեր շարունակ փորձել են գտնել թաքցված հարստությունը` կողմնորոշիչ ունենալով առեղծվածային գրությունը:
Տեղեկութուններ չկան այն մասին, թե որևէ մեկին դա հաջողել է, բաց ես կարծում եմ, որ ինքս արդեն գիտեմ հեքիաթային գանձի գաղտնիքը:
«Ես նայում եմ գանձին, գանձը նայում է ինձ» Քարը նայում է մեր երկրին, երկիրը նայում է քարին: Ավելի մեծ գանձ չկա:

Հ. Չարխչյան

704797_389325557814587_1457029877_o

ԱՇԽԱՐՀԲԵԿ ՔԱԼԱՆԹԱՐԻ ԵՐԿՈՒ ՔԱՐԵՐԸ

31 Հնվ

Հայտնի հնագետ ու գիտնական Աշխարհբեկ Քալանթարի ծառայությունները մեր երկրի պատմությանն ու մշակույթին անգնահատելի են: Ստալինյան բռնաճնշումներին զոհ դարձած այդ մեծ մտավորականի գրչի տակից դուրս եկած ավելի քան 80 աշխատություններն այսօր դարձել են այն հենասյուներից մեկը, որի վրա խարսխվում է հայկական հնագիտությունը: Եվ իր կյանքում շատ բաներ տեսած, շատ փորձություններ հաղթահարած, բազում բացահայտումների ու հայտնագործությունների հեղինակ այս մարդուն պիտի որ չափազանց դժվար լիներ զարմացնել ու հիացնել: Սակայն արի ու տես, որ նրա կենսագրության մեջ կա երկու դրվագ, որ Քալանթարի զարմացական հիացմունքի արժանանալու բոլոր հիմքերն ունեին:02-11-1926_ashxarhabek_qalantar-01
Դրանցից առաջինը 1926 թվականին էր, երբ հայտնի հնագետը իր արշավախմբի հետ ուղևորվեց Սևան` տեղում ուսումնասիրելու Ծովինար և Արծվանիստ գյուղերի միջև ընկած «Օձաբերդ» հնավայրում հայտնաբերված ուրարտական արձանագրությունը: Ռուսա Առաջին թագավորին վերագրվող այդ սեպագիրը գտնվել էր դեռևս 1862 թվականին, Մեսրոբ Արքեպիսկոպոս Սմբատյանցի կողմից: Լճի ափամերձ հատվածում, հենց ջրից վեր խոյացող ժայռի հյուսիսհայաց երեսի վրա առկա անհասկանալի նշաների մասին Սմբատյանցին պատմել էին տեղաբնակները: Ավելի ուշ հետազոտողը պիտի գրեր. «Երբ 1862 թվին Ալիչալուի (Արծվանիստ) մոտ բևեռագիր արձանագրություն օրինակեցի, Սևանա ծովի մակերևույթը այնքան բարձր է, որ ջուրը հավասար էր արձանագրին և մենք նավակով գնալով ջրի վրա… օրինակեցինք: Իսկ 1883 թվին նույն արձանագիրը համեմատելու համար 10 ոտնաչափ սանդուղք դնելով ծովի ցամաքած գետնից մինչև արձանաքարը, այնպես օրինակեցինք: Ըսդ այսմ` ուրեմն 20 տարվա ընթացքում ջուրը պակասելով իջել էր 10-ն աստիճան ցած, այն է` 20 ֆուտ կամ ոտնաչափ»:
Մեսրոբ Արքեպիսկոպոսը միակը չէր, ում պիտի հրապուրեր արձանագրության վերծանումը: Հետագա տարիներին շատերը կրկնեցին նրա փորձը: Ի դեպ, դրանց թվում էր նաև գերմանացի Վոլդեմար Բելքը, ով երեք ժամ շարունակ մինչև գոտկատեղ ջրի մեջ կանգնած փորձել էր կրկնօրինակել արձանագրությունը, բայց կարողացել էր 19 տողից միայն երեքը ընթերցել: Եվ ահա 1926 թվականին Աշխարհաբեկ Քալանթարը որոշեց «նվաճել» հազարամյա գաղտնիքը` գործադրելով իր նոր մոտեցումը: Թե ինչպես նա վարվեց` դրա մասին է պատմում բացառիկ մի լուսանկար, ինչպես նաև ականատեսների վկայությունները: Համաձայն դրանց, պրոֆեսոր Քալանթարը սկզբում ցանկանում էր պատճենել Ռուսա Ա արքայի ժայռակերտ արձանագրությունը` նավակի վրա կանգնած: Բայց մի քանի փորձերը լիովին ձախողվեցին, որովհետև ջրերի ճոճքը խանգարում էր, իսկ քամին մոմաթուղթը պոկում ու տանում էր:d5b0d5b6d5a1d5a3d5a5d5bf-d5a1-d684d5a1d5acd5a1d5b6d5a9d5a1d680
Եվ այդ ժամանակ հնագետները դիմեցին հնարամիտ մի միջոցի: Նրանք պարանով ժայռից կախ տվեցին վիմագրագետ և պատմաբան Սեդրակ Բարխուդարյանին ու վերջինս կարողացավ այդ էքստրեմալ դիրքում էստամպաժ եղանակով կրկնօրինակել արձանագրությունը: Պահպանված լուսանկարում կարելի է տեսնել ժայռի գլխին կանգնած, սպիտակ գլխարկով Աշխարհբեկ Քալանթարին, ով լարված, բայց համբերատար կեցվածքով հետևում է գործողությանը: Նա արդեն վստահ է, որ իրենց ձեռնարկը հաջողությամբ է պսակվելու: Ու նաև գիտի, որ երբեք չի մոռանալու այդ բախտորոշ ժամերը:
Տասնամյակներ են անցել այն օրերից: Հիմա լիճը նահանջել է, ջրերն այլևս չեն լիզում հանրահայտ ժայռը: Փոխարենը այդ վայրում կանգնեցվել է գեղեցիկ մի հուշասյուն, որ պատմում է Ռուսա արքայի, արձանագրության և այն մարդկանց մասին, ովքեր գիտեն հազարամյակների լեզուն:
Հաջորդ զարմանալի պատմությունը, որ պիտի վիճակվեր Աշխարհբեկ Քալանթարին, տեղի ունեցավ երկու տարի հետո` 1928 թվականին: Դա ձմեռնամուտին էր, երբ հնագետը մի նամակ ստացավ Ղուրդուղուլիից (այժմ Արմավիր): Նրան գրում էր տեղի չինովնիկներից մեկը` Գնունի Եփրեմյանը: Եփրեմյանը հայտնում էր, որ Ջանֆիդա գյուղում մի տարօրինակ քար է գտնվել` զարմանալի նշաններով և ըստ ամենայնի այդ գտածոն իրենից պատմական արժեք է ներկայացնում: Նման պնդումն առաջին հայացքից անսովոր էր: Բանն այն է, որ Ջանֆիդան նախկինում բնակեցված էր եղել քոչվոր, մահմեդական ցեղերով, իսկ հետագայում` 1915-1918 թթ. Արևմտյան Հայաստանից այստեղ էին գաղթել մեծ թվով հայեր` հաստատվելով կիսադատարկ գյուղում: Տեղում որևէ նշանակալի հուշարձան կամ հին բնակատեղի չկար և ուրեմն որևէ հնածոյի գոյությունը չէր կարող առաջին իսկ պահից կասկած չհարուցել:12074564_917164481652218_855239878450301456_n
Ամեն դեպքում Քալանթարը շտապ կարգով Ջանֆիդա գործուղվեց: Այն, ինչ նա տեսավ տեղում, վեր էր իր բոլոր սպասելիքներից: Դա մի հնագույն սեպագիր արձանագրություն էր` բաղկացած 10 տողից: Հնագետը նաև արագ կռահեց, որ արժեքավոր քարի ներկայությունը Ջանֆիդայում զուտ պատահականության արդյունք է. այն, ըստ երևույթին, տարիներ առաջ բերվել էր մեկ այլ վայրից (ամենայն հավանականությամբ՝ Արմավիր հնավայրից) և օգտագործվել իբրև շինանյութ: Քարի ընդանուր ձևը հաշվի առնելով` գյուղացիները դա դարձրել էին տան աստիճան: Իսկ երբ նախկին թուրք բնակիչների փոխարեն գյուղ էին եկել հայերը, նոր տանտերը՝ Նազար Հարությունյանը, որոշել էր շինությունը ձևափոխել: Եվ հենց այդ ժամանակ էլ շարվածքից դուրս էր բերել քարը և նկատել դրա վրայի գրությունը:
Դեկտեմբերի 7-ին Լուսավորության ժողկոմ Ասքանազ Մռավյանին հասցեագրված պաշտոնական զեկուցագրում Քալանթարը գրում էր. «Գտնված է մի սեպագիր արձանագրություն, որը հանդիսանում է գիտական նորություն: Արձանագրությունը բաղկացած է տասը տողից, որի մեջ կարդացվում է Սարդուրի անունը` գրված մի քարի վրա (բազալտի), որն ամբողջական ձևով մշակված է… Նորագյուտ արձանագիր քարը կոմիտեի կողմից անմիջապես փոխադրվեց Էջմիածնի պետական թանգարանը, ուր կենտրոնացված են Արմավիրի շրջանում գտնված բոլոր սեպագիր արձանագրությունները»:
Բայց մինչ այս ամենը տեղի կունենար, Քալանթարը իրականացնում է ևս մի բան, ինչը նա պակաս կարևոր չէր համարում, քան սեպագիր գտնելը: Հանձնարարում է ջանֆիդացի տանտիրոջն ու քարը գտնողին լուսանկարել Արգիշտիի որդի Սարդուր 2-րդի սեպագիր արձանագրության հետ: Այդ լուսանկարը պահպանվել է մինչ օրս` իբրև վավերագիր ու ապացույց այն բանի, թե ինչպես դարերի խորքից վերադարձվեց արքայական գիրը և դա արվեց հասարակ հայ շինականների ձեռքով:img_0294_0

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Քարի գիրը

29 Նյմ

Մեկը, ով գնում էր երջանկություն որոնելու, իր ճանապարհին տեսավ մի խոշոր քար, որի վրա գրված էր. «Շրջիր քարը և նոր բան կիմանաս»: Մարդը երկար չարչարվեց, մինչև կարողացավ տեղաշարժել քարը: Եվ երբ երջանկություն որոնողը հայացք նետեց քարի մյուս կողմը, այնտեղ գրված էր. «Ինչու՞ ես նոր բան որոնում, եթե ուշադրություն չես դարձնում նրա վրա, ինչ արդեն ունես: Եվ ինչու՞ ես ուզում նոր բան իմանալ, եթե այն, ինչ արդեն գիտես, չես կարողանում կիրառել»:bfv2lmpkmg

ԻՆ ՅՈՒՆ

8 Նյմ

Մի անգամ Կոնֆուցիոսը թափառում էր լեռներում: Ցզիլուն, ում նա ջրի էր ուղարկել, աղբյուրի մոտ դեմ առավ վագրին եւ նրա հետ մարտի բռնվեց: Նա բռնեց վագրի պոչից, պոկեց այն եւ պահեց ծոցում:
Ջուր հավաքելով, Ցզիլուն վերադարձավ Կոնֆուցիոսի մոտ եւ նրան հարցրեց.
— Ինչպե՞ս է սպանում վագրին ամենաարիասիրտ այրը.
Ուսուցիչը պատասխանեց.
— Ամենաարիասիրտ այրը բռնում է վագրի գլխից:
— Ինչպե՞ս է սպանում վագրին միջին արիություն ունեցող այրը:
— Միջին արիություն ունեցող այրը բռնում է վագրի ականջից:
— Իսկ ինչպե՞ս է սպանում վագրին ամենանվազ արիություն ունեցող այրը,- այդժամ հարցրեց Ցզիլուն:
— Ամենանվազ արիություն ունեցող այրը բռնում է վագրի պոչից:
Ցզիլուն ծոցից հանեց պոչը, նետեց գետնին եւ բարկացած Կոնֆուցիոսին ասաց.
— Չէ՞ որ ուսուցիչը գիտեր, որ աղբյուրի մոտ վագրեր են գալիս եւ այդուհանդերձ ինձ ուղարկեց այնտեղ, կնշանակի, նա իմ մահն էր ուզում:
Ուսուցչի վրա զայրացած, Ցզիլուն ծոցում քար դրեց: Հետո նա ուսուցչին հարցրեց.
Ինչպե՞ս է սպանում մարդուն ամենաարիասիրտ այրը:
— Ամենաարիասիրտ այրը սպանում է մարդուն վրձնի ծայրով:
Ցզիլուն դարձյալ հարցրեց.
— Ինչպե՞ս է սպանում մարդուն միջին արիություն ունեցող այրը:
— Միջին արիություն ունեցող այրը սպանում է մարդուն լեզվով:
Ցզիլուն նորից հարցրեց.
— Ինչպես է սպանում մարդուն նվազագույն արիություն ունեցող այրը:
— Նվազագույն արիություն ունեցող այրը նրան սպանում է քարով, որ պահում է ծոցում, — պատասխանեց իմաստունը:
Այդժամ Ցզիլուն դեն նետեց քարը, եւ այդ ժամանակից ի վեր ողջ սրտով սկսեց երկրպագել ուսուցչին:

ԲԱՍՅՈ

29 Հկտ

ՄԱՀՎԱՆ ՔԱՐԻ ՄՈՏ

Ժայռը թույն է շնչում:
Խոտը ամենուր կարմիր գույն ունի:
Եվ անգամ ցողը լուռ հրդեհվում է:

Ծաղկած թփուտներ,
Օ, գեթ մի գիշեր ապաստան տվեք
Շանն անօթևան:

Ծաղկած բալենու նուրբ ծաղիկներին
Ես էլ հյուր եղա,
Օ, հրաշք օրեր…

Թարմ. Ա. Մորիկյան

ԷԴՎԱՐԴ ԴԵ ԲՈՆՈ

25 Սպտ

ԱՆԿԱՂԱՊԱՐ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

Կաղապարված մտածողությունը միշտ եղել է մտածողության միակ հարգված եղանակը: Տրամբանությունը, որպես նման մտածողության ծայրագույն ձև, փառաբանվել է իբրև ընդօրինակման արժանի նմուշ՝ հաշվի չառնելով, թե ինչքան լուրջ են նրա թերությունները: Կաղապարային մտածողության սահմանափակության լավագույն օրինակ կարող են ծառայել հաշվիչ մեքենաները: Ինժեներ-ծագրավորողը պարզորոշ սահմանում է խնդիրը և նշում, թե ինչ եղանակով այն պետք է լուծվի: Ապա հաշվիչ մեքենան սկսում է խստագույնս սահմանված տրամաբանական հիմքի վրա լուծել խնդիրը: Կաղապարային մտածողության սահուն անցումը մի հուսալի աստիճանից մյուսը արմատապես տարբերվում է անկաղապար մտածողությունից:
Վերցնենք, օրինակ, մանկական խորանարդիկները և սկսենք մեկը մյուսի վրա դնել այնպես, որ յուրաքանչյուր խորանարդիկ ներքևինի վրա տեղավորվի ամուր և հաստատուն: Կստանանք կաղապարային մտածողության գործելակերպի ակնառու պատկերը: Իսկ եթե ցիրուցան անենք խորանարդիկները, ապա կստանանք անկաղապար մտածողության օրինակ: Խորանարդիկները հնարավոր է միացնել՝ ինչ ձևով ցանկանաս, կամ էլ առհասարակ չմիացնել: Սակայն այս դեպքում գուցեև ստացվի մի նախշ, որը թերևս նույնքան օգտակար լինի, որքան ուղղահայաց կանգնեցրած կառույցը:
Կաղապարային և անկաղապար մտածողության տարբերությունն այն է, որ կաղապարի ժամանակ տրամաբանությունը կառավարում է խելքին, այնինչ անկաղապարի ժամանակ տրամաբանությունը սպասարկում է նրան:
Մի վաճառական շատ մեծ պարտք էր վերցրել մի ծեր ու այլանդակ վաշխառուից: Վերջինս սիրահարվել էր վաճառականի աղջկան և մի այսպիսի գործարք առաջարկել. ինքը պարտքը չեղյալ է համարում, եթե վաճառականը աղջկան իրեն տա: Վաշխառուն առաջարկում է այսպիսի մի վիճակահանություն. դատարկ պայուսակի մեջ դնում են երկու քար՝ սև և սպիտակ, իսկ աղջիկը պիտի հանի դրանցից մեկնումեկը: Եթե հանի սևը՝ կդառնա վաշխառուի կինը, եթե սպիտակը՝ կմնա հոր մոտ: Իսկ եթե աղջիկը հրաժարվի վիճակ հանելուց, ապա նրա հորը կալանատուն կնետեն:
Վաճառականը և նրա աղջիկը դժվարությամբ համաձայնում են: Խոսակցությունը տեղի է ունենում այգում, խճածածկ ճանապարհին: Երբ վաշխառուն կռանում է, որպեսզի քարեր գտնի վիճակահանության համար, վաճառականի աղջիկը նկատում է, որ վաշխառուն պայուսակի մեջ նետում է երկու սև քար: Նա աղջկան խնդրում է հանել դրանցից մեկը, որպեսզի դրանով էլ որոշվի աղջկա բախտն ու հոր ճակատագիրը:
Հիմա պատկերացրեք, թե դուք եք աղջկա փոխարեն: Ի՞նչ կանեիք կամ ի՞նչ խորհուրդ կտայիք նրան: Ի՞նչ տիպի մտածողություն կգործածեիք այդ խնդիրը լուծելու համար: Դուք իրավունք ունեք պնդելու, թե տրամաբանական մանրազննին վերլուծությունը պետք է որ աղջկան օգնի գտնելու լավագույն լուծումը, եթե միայն այդպիսին գոյություն ունի:
Կաղապարներով առաջնորդվող մարդիկ հազիվ թե տվյալ իրավիճակում կարողանան ինչ-որ բանով օգնել աղջկան, քանի որ տվյալ խնդիրը լուծելու նրանց եղանակը ունի երեք հնարավոր տարբերակ՝ ա) աղջիկը պետք է հրաժարվի վիճակ հանելուց, բ) աղջիկը պետք է հասկացնի, որ վաշխառուի խորամանկությունը հայտնի է իրեն և այդպիսով ցույց տա, որ նա խարդախ մարդ է, գ) աղջկան մնում է սև քարը հանել և հորը փրկել զոհաբերվելուց:
Առաջարկված երեք տարբերակներն էլ հավասարաչափ անճարակություն են: Կաղապարային մտածողությամբ մարդիկ այդ իրավիճակում իրենց ուշադրությունը կկենտրոնացնեն գլխավորապես աղջկա հանելիք քարի վրա: Մինչդեռ անկաղապար մտածող մարդիկ իրենց ուշադրությունը հավանաբար կուղղեն այն քարին, որը մնալու է պայուսակում:
Եվ այսպես, այս պատմության մեջ աղջիկը պայուսակից վերցնում է քարը և առանց նայելու, թե ինչ է հանել, թողնում է, որ այն ընկնի խճածածկ ճանապարհին, որտեղ հանածն ակնթարթորեն խառնվում է մյուս քարերին ու կորչում:
— Ոչինչ,- բացականչում է աղջիկը,- պայուսակում մնացած քարի գույնից կիմանանք, թե ինչ գույնի է եղել ինձ բաժին հասածը:
Եվ քանի որ պայուսակում մնացած քարը, ինչպես հայտնի է, սև էր, ուրեմն աղջիկը կարող էր հանած լինել միայն սպիտակ քարը:
Ահա թե ինչպես, օգտագործելով անկաղապար մտածողությունը, աղջիկը ոչ միայն դուրս եկավ անելանելի թվացող իրավիճակից, այլև հայտնվեց ավելի նպաստավոր վիճակում, քան նախկինում էր:
Անկաղապար մտածողությունը չի զբաղվում միայն պրոբլեմներ լուծելով, նրան վիճակվում է գործ ունենալ նաև նոր տեսակետների ու պատկերացումների, զանազան նոր մտքերի, գաղափարների, մտահղացումների հետ: Եվ ոմանք այնքան են հափշտակվում անկաղապար մտածողության գաղափարով, որ սկսում են կաղապարված մտածողության փոխարեն օգտագործել անկաղապարը: Իսկ մեծամասնությունն առհասարակ մերժում է անկաղապար մտածողությունը՝ ենթադրելով, որ իրենց արդեն միանգամայն բավարար է մեկը՝ կաղապարը, տրամաբանականը: Իրականում մտածողության երկու տիպերը լրացնում են մեկը մյուսին: Երբ պրոբլեմը կաղապարված մտածողությամբ լուծելու ոչ մի հնարավորություն չկա կամ էլ առաջ է գալիս նոր գաղափարի պահանջ, ապա հարկ է կիրառել անկաղապար մտածողություն: Նոր մտքերը կախված են անկաղապար մտածողությունից, քանի որ կաղապարայինի հենց բուն էությանը յուրահատուկ են այնպիսի սահմանափակումներ, որոնք նման նպատակների հասնելու համար այդ մտածողությունը դարձնում են ոչ արդյունավետ: Որքանով որ անկաղապար մտածողությունը նպատակաուղղված է դեպի նոր գաղափարներ ու մտահղացումներ, այն պետք է առնչել նաև ստեղծագործական մտածողության հետ: Ստեղծագործական մտածողությունը ավելի ծավալուն ոլորտներ ընդգրկող անկաղապար մտածողության մի յուրահատուկ տարատեսակ է: Որոշ դեպքերում անկաղապար մտածողության արդյունքները լինում են հանճարեղ արարումներ, այլ դեպքերում դրանք պարզապես նոր տեսակներ են: Անկաղապար մտածողությունը մատչելի է բոլոր նրանց, ովքեր շահագրգռված են նոր մտքեր ստանալ:
Որքան անկաղապար մտածողությունը շեղվում է կաղապարային մտածողության տրամաբանական օրենքներից, այնքան կարծես ավելի շատ է մոտենում խելագարության: Այն թերևս պարզապես ժամանակավոր և դիտավորյալ խելացնորության մի ձև է: Եթե անկաղապար մտածողությունը գերադասում է գործ ունենալ քաոսի հետ, ապա դա կառավարվող քաոս է, այլ ոչ թե կառավարման բացակայության հետևանք հանդիսացող քաոս:

ՔԱՐԸ

6 Մրտ

Երկու մարդ փողոցում վեճի են բռնվում: Մեկը` հաղթանդամ, լայնաթիկունք մի հսկա, մյուսը` ոնց որ սովի տարին ծնված: Վեճի են բռնվում: Իրար ինչ ասես, որ չեն ասում: Մեծ բազմություն է հավաքվում: Մարդկանց մի մասը հսկային է պաշտպանում, մյուսները` էս խեղճ ու կրակին: Բացմությունը դիտում է, իսկ սրանք գոռգոռում են փողոցով մեկ: Վերջն էլ, երբ համբերությունը հատում է, էս պուճուր մարդը դես է նայում, դեն է նայում, կողքին ընկած մի գեղեցիկ, հղկված քար է տեսնում, վերցնում է այս քարն ու ուղիղ հսկայի ճակատին: Հսկան կոճղի պես փլվում է փողոցում, բազմությունն էլ գոհացած ցրվում-գնում է:
Իսկ այս պատմությունը մեկ անգամ էլ է հավաստում, որ տաշած քարը գետնին չի մնա:

Հովիկ Չարխչյան

%d bloggers like this: