Tag Archives: քարանձավ

ԽԱՎԱՐԸ

9 Հկտ

Մի անգամ ընկերներով գնացել էինք Վայոց Ձոր, և մեզ առաջարկեցին մտնել տեղի հանրահայտ քարանձավներից մեկը: Անպատրաստ էինք, ոչինչ չկար հետներս, բայց ցանկությունը մեծ էր և անմիջապես համաձայնեցինք: Նեղ խոռոչից ներս անցանք, սկսեցինք կքված, երբեմն էլ ծնկած առաջ սահել, հետո ընդերքը ճյուղավորվեց, մենք ավելի սեղմվեցինք քարերի կոկորդում, և այնուհետև եղավ այն, ինչ պիտի լիներ` վրա հասավ անթափանց խավարը:
Ոչինչ երբևէ ինձ չի ճնշել այնպես, ինչպես բացարձակ մութը: Այդ թանձրության մեջ կորցնում ես ոչ միայն տարածության ընկալումը, այլև ինքդ քեզ զգալու կողմնորոշումը: Արդեն չգիտես` որտեղ է սկսվում և ավարտվում մարմինդ, որտեղ է իրական աշխարհի նյութի և զգացականի յուրացման սահմանը: Ոչնչացման կատարյալ գործիք է, որ ստորակարգում է ամբողջ էությունդ, խցանում է ըմբոստացման բոլոր ելքերը, կաթվածահար է անում միտքդ ու տագնապներիդ մեջ ներծծում է ցնորական մի վհատություն:
Այսպիսի բան է խավարը քարանձավում ու քարանձավից դուրս: Եվ այսպիսին է լիակատար խավարը մեր հոգիների:

Հովիկ Չարխչյան

SONY DSC

ԿՀԱԴԱԿՌԱՋ ԳԻՐԻ

11 Դկտ

ՎԵՐՋԻՆ ՀԱՆԳՐՎԱՆԸ

Բակում շաղ տված հատիկների պես փռված են ճանապարհները` խաչմերուկներ, հրապարակներ, նրբանցքներ, կածաններ, արահետներ…
Այնուամենայնիվ, ես ճանապարհ եմ փնտրում: Այս հազարավոր ճանապարհներից ինձ միայն մեկն է պետք: Այնպիսի ճանապարհ, որ ուղիղ լինի, բոլորովին ուղիղ, ինչ-որ մի տեղում քարուքանդ չլինի, ինչ-որ մի տեղում պատնեշված չլինի. մի հեշտ, բայց… վերջին…
Սա նորաձևության խանութների փողոցն է: Այստեղով քայլող անհամար ջահելների քաղցր ծիծաղը փողոցն է՜լ ավելի է գեղեցկացնում: Ասում են` սա նոր փողոց է: Սակայն նոր սերունդներին պատմական ուղեցույց չի կարող դառնալ, որովհետև այստեղ միայն ներկայի` աչք ծակող ագահությունն է:
Մի քանի ճանապարհ կտրել-անցնելով` հասնում եմ մի կեղտոտ արահետի: Դրա եզրին թզենու տակ նստած մի ծերուկ նարգիլե է ծխում:
Հարցնում եմ.
–Պապի՜կ, այս ճանապարհն ու՞ր է տանում:
Ուշադիր ու երկար նայելուց հետո, նարգիլեից ծուխ բաց թողնելով, ասում է.
–Քարանձավ: Այս ճանապարհն ուղիղ գնալով քարանձավ ես հասնում, և այնտեղ դրա վերջն է:
Հոգումս հետաքրքրություն է արթնանում: Ճանապարհն էլ է վերջ ունենում: Իսկ ինչպիսի՞ն է այդ փակուղին, այդ վերջը:
Մի քիչ էլ ծերուկի գործողություններին հետևելուց հետո նորից եմ հարցնում.
–Արդյոք ես կարո՞ղ եմ հասնել այնտեղ:
–Անպայման: Այս ճանապարհով գնացողը հենց այնտեղ էլ հասնում է,– ծերուկի վստահ ձայն:
Հիմա ես քայլում եմ քարանձավ տանող, վերջ ունեցող այս փողոցով:
Դեպի քարանձավ տանող այս ամայի ամբողջ ճանապարհին ես երաժշտություն եմ լսում: Յոթնաստեղ երաժշտություն` ռիթմ ու մեղեդի, ուրախություն ու թախիծ: Քայլելով ես շատ հեռու եմ հասնում: Մեկ տապ է, մեկ` ստվեր: Հետո մի այլ շատ փոքր արահետի եմ հասնում: Երևի մարդկանց քայլելուց ակամա է առաջացել: Չէ՞ որ այսպես է ստեղծվում նորը:
Այնուամենայնիվ, քարանձավին չեմ հասնում: Տեսիլքի նման որքան ցանկանում եմ մոտենալ, ճանապարհն այնքան հեռու է փախչում: Բայց տարօրինակ է. այն ինձ չի լքում, ուղիղ է, որևէ տեղ չի պատնեշվում: Չէ՞ որ իմ հավանած ճանապարհն է:
Ժամանակի ծանր պայմաններին բախվելիս հուսալի ձևեր սովորեցնող ճանապարհ: Յուրաքանչյուր քայլին իր առանձին անունով ծանոթ` Հանրապետության պողոտա, Ռ. Ջ. փողոց, Աշոկի մայրուղի,…տարբեր վայրեր, տարբեր անուններ:
…Երբ ես հանգստանալ եմ ուզում, հեռու՛-հեռվում մշուշի մեջ քարանձավի ուրվագծերն եմ նշմարում: Չնայած մարմնական հոգնությանը` իմ հոգում դեռ բուռն ոգևորություն է: Ես չհանգստանալով առաջ եմ գնում` հիմա մեծ արագությամբ: Ենթադրում եմ` քարանձավը մոտենում է: Հենց իմ` քարանձավ հասնելուց առաջ մի տագնապի ազդանշան է լսվում: Ոտքերս ընդարմանում են: Սա ի՞նչ ազդանշան է: Ու՞մ ազդանշանն է: Հո այստեղ չի՞ ճանապարհի վերջը, վերջին կանգառը: Անկասկած, այս ազդանշանը կարող է հենց ճանապարհինը լինել: Չգիտեմ` ինչ անել: Ինձ համար այս ճանապարհն ու կանգառը հանելուկ դարձան:
Այս ճանապարհով ինչքա՛ն մարդիկ են անցել` թիվ ու հաշիվ չկա: Բուդդան էլ է այս ճանապարհով անցել, Աշոկն էլ: Ծերուկն ասում էր` այս ճանապարհով ինչքան մարդիկ անցել են, նրանց վերադարձը չի տեսել: ՙՉի տեսել՚… Ոտքերս նորից դողում են: Թուլանում են: Ի՞նչ հանելուկ է սա:
Կանգ չեմ առնում: Քայլելն իմ պարտականությունն է` կատարում եմ: Երկինքն ամպերով է պատվում: Ամպամածությունը քարանձավի ուղղության սարսափն է՜լ ավելի է ուժեղացնում: Այնուամենայնիվ, իմ մեջ հետաքրքրություն կա, կասկած չկա: Երևի դրա համար էլ չեմ վախենում: Վախը մարդու կյանքի մասնակի խոչընդոտ է:
Իմ պինդ ոտքերը, երբ հասնում են քարանձավին, իմ հոգու ամբողջ խանդավառությունը մարում է: Քարանձավում թանձր մթություն է տիրում: Ես ճանապարհը գտնելու փորձ եմ անում, ճանապա՛րհ: Ճանապարհի վերջին կանգառը: Այն, ինչը վերջին կանգառ է համարվում: Սակայն ես թանձր մթության այս մշուշը չեմ կարողանում ճեղքել: Չորս կողմը փռված մթության պատճառով ոչինչ էլ չեմ տեսնում… Անզորություն… Ես ինձ կույր եմ զգում:
Երբ անկարող եմ դառնում ցրել չորս կողմս փռված այս թանձր խավարը, այդժամ սիրտս սկսում է արագ բաբախել, և վախն ակամա պատում է ինձ: Ա՛հ… ա՛հ… Մարմինս դողում է… Համրանում եմ ու քարանում… Արդյոք սա՞ է ճանապարհի վերջին կանգառը, որտեղ հասնելով մարդու մարմինն ամբողջությամբ թուլանում է… Վերջին վա՛յրը: Երևի վերջին ճանապա՛րհը: Եվ ես անէանում եմ:

Թարգմ. Գայանե Աղամալյան

ՋՈՆ ՍԹԱՅՆԲԵՔ

21 Հնվ

…Եվ այսպես շարունակ. պետությունից` միություն, միությունից` ազգ: ( Ազգը սովորաբար բնական ինչ- որ սահմաններ ուներ հանձին օվկիանոսի, լեռնաշղթայի կամ գետի, որոնք արգելում էին ավելի հեռուները տարածվել): Ամեն ինչ լավ էր, մինչև որ սրամիտների մի նոր խումբ հայտնագործեց հեռահար միջոցներ` ղեկավարվող արկեր և ատոմային ռումբեր: Դրանից հետո գետը կամ օվկիանոսը որևէ վճռական դեր խաղալ չէր կարող: Չափազանց վտանգավոր դարձավ առանձին ազգություններով ապրելը ճիշտ այնպես, ինչպես ժամանակին չափազանց վտանգավոր էր առանձին ընտանիքներով ապրելը:
Երբ մարդիկ հայտնվում են կործանման սպառնալիքի տակ, ստիպված մի նոր ելք են սկսում որոնել: Այժմ մենք ունենք Միավորված ազգեր, և այդ դեպքում էլ ավագներից պրծում չկա: Նրանք դեմ են Միավորված ազգերին ճիշտ այնպես, ինչպես ժամանակին դիմադրում էին մեր նախնիներին քարանձավներից դուրս գալիս: Բայց մենք հիմա ստիպված չենք լինի ընտրություն կատարել: Բանը բարեհոգության և առաջընթացի ցանկության մեջ չէ: Դեռևս քարանձավային շրջանից, մենք ամեն անգամ ընտրություն կատարելով, երբեք չենք ընտրել կործանումը: Եվ եթե այս ամենից հետո մենք ինքներս ջախջախենք մեզ, ապա բավականին հիմար բան կստացվի: Նման պարագայում մենք մեզ ավելի հիմար կդրսևորենք, քան էին քարանձավային մարդիկ, և ես չեմ կարծում, որ դա իրոք այդպես էլ լինի: Ես համոզված եմ, որ մենք նույնքան հիմար ենք, որքան քարանձավային մարդիկ, և դա, վերջին հաշվարկով, այնքան էլ վատ բան չէ:

ԱՄԵՆԱՄԵԾԸ՝ ՄԵՐ ՈՏՔԵՐԻ ՏԱԿ

21 Դկտ

Աշխարհագրագետ Վարդգես Խաչատրյանը համոզված պնդում է, որ աշխարհի ամենամեծ ստորերկրյա քարանձավը գտնվում է Հայաստանում: Եվ սա ոչ հիվանդագին երևակայության արգասիք է, ոչ էլ ազգային սնափառության ծայրահեղացված դրսևորում: Ասենք ավելին: Հայ քարանձավագետները մեկ անգամ չէ, որ աշխարհին ապշեցրել են իրենց բացահայտումներով:
Դեռևս 1970-ականների կեսերին մեր հանրապետությունում սկիզբ դնելով այդ ռոմանտիկ գիտության ճյուղի ուսումնասիրմանը՝ նվիրյալների առաջին խմբերը շատ չանցած հենց Հայաստանում հայտնաբերեցին անձավային մարգարիտների երբևէ հայտնի ամենամեծ կուտակումները: Անմիջապես հետո գտնվեց մումիայի՝ այդ առեղծվածային դեղամիջոցի կենդանի գաղթօջախը, ինչը միաժամանակ թույլ տվեց բացահայտել դրա առաջացման գաղտնիքը: Եվս մի քայլ, ու արագոնիտ կոչվող միներալների մեջ հայտնաբերվեցին կարստային քարանձավներ, որոնք իրենց գեղեցկությամբ կարող են մրցել աշխարհի ցանկացած անձավի հետ: Գտնվեցին ստորերկյա գետեր ու լճեր, ընդերքում թաքնված բնության ինքնատիպ այլ երևույթներ: Եվ այժմ էլ բացահայտումների այդ շղթան կարող է լրացվել ևս մեկով:
Խիստ գիտական վերլուծության պարզեցված մեկնաբանությունն այսպիսին է: Հայտնի է, որ սովորաբար քարայրներն ու ստորերկրյա դատարկությունները առաջանում են ջրում լուծվող ապարների՝ կրաքարերի ու դոլոմիտների տեղում, երբ նրանք լուծվում են ընդերկրյա ջրերում ու հեռանում: Հայաստանի տարածքի մոտ 10 տոկոսը կազմված է նմանատիպ ապարներից, բայց քարանձավագետները մինչ այժմ ուսումնասիրել են դրա մի չնչին մասը: Սակայն Հայաստանում մեծ տարածում ունի ևս մի յուրօրինակ քարատեսակ՝ տրավերտինը: Այն առաջանում է, երբ երկրի ընդերքում ածխաթթու գազով հագեցած տաք ջրերը անցնում են կրաքարի միջով: Այս դեպքում անլուծելի քարը վերածվում է ջրում լուծվող երկկարբոնատի: Ու երբ ջուրը դուրս է գալիս մակերևույթ, գոլորշիացումից հետո մնում է նրա նստվածքային շերտը՝ ընդերքում թողնելով հսկա դատարկություն: Ուրեմն որտեղ տրավերտին, այնտեղ էլ ստորերկրյա դատարկությունը: Սա է օրենքի տրամաբանությունը: Իսկ դուրս մղված տրավերտինի ծավալով էլ պիտի պայմանավորված լինի դատարկության մեծությունը:
Վեդի քաղաքից դեպի հարավ, Ուրծի լեռներում է գտնվում տրավերտինի ամենախոշոր հանքավայրերից մեկը, որի ծավալները, ըստ մասնագետների գնահատման, կազմում են շուրջ 300 միլիոն խորանարդ մետր: Իսկ դա նշանակում է, որ լեռների ընդերքից դուրս մղված ծավալի տեղում մնացել է նույն ծավալներին համապատասխան դատարկություն: Կամ, այլ կերպ ասած, Ուրծի լեռների տակ թաքնված է… աշխարհի ամենամեծ քարանձավը: Նրա համեմատ մինչ օրս մեծագույնը համարվող Վենեսուելայի Մեծ Սիմա քարայրը (18 միլիոն խորանարդ մետր ծավալով) պիտի որ փոքրիկ խոռոչ դիտվի:
Սակայն ի՞նչ է սա: Ընդամեն գայթակղիչ վարկած, թե՞ լիովին հնարավոր բացահայտում:
— Դա կասկածից վեր է,- պնդում է Վ. Խաչատրյանը:- Հիշենք, որ տարիներ առաջ բուլղարացի երկրաբանները Ռոդոպիայի մարմարի հանքերը հետազոտելիս 797 մետր խորության վրա հայտնաբերեցին ստորերկրյա մի դատարկություն, որի ծավալը 200 միլիոն խորանարդ մետր էր: Ուրեմն ի՞նչ հիմքով կասկածենք բնության նույն օրենքի հնարավոր կիրառմանը Հայաստանում:
Ըստ աշխարհագրագետի, Ուրծի լեռների քարանձավը պետք է ունենա շուրջ 10 քառակուսի կիլոմետր մակերես և 90-100 մետր խորություն: Կասկած չկա նաև, որ այն լցված է ջրով, քանի որ ոչ մի ապար ի զորու չէ իր վրա կրել լեռների հզոր ծանրությունը:
Բայց սա դեռ բոլորը չէ: Ուրծի լեռների դիմաց փռվում են Երանոսի լեռները, որոնց ստորոտում նույնպես արդյունահանվում է տրավերտին: Ի դեպ, այն ոչնչով չի զիջում Ուրծի տրավերտինի հանքավայրին: Կնշանակի՝ Արարատյան աշխարհի ընդերքում ծփում են երկու անհայտ ծովեր՝ միաժամանակ հանդիսանալով աշխարհի խոշորագույն ստորերկրյա քարանձավները:
Ըստ Վ. Խաչատրյանի, եթե նույնիսկ այս հայտնագործությունը չգայթակղի «ամենա-ամենա»-ների մոլուցքով հրապուրված քարանձավագետներին ու զբոսաշրջիկներին, ապա ջրային պաշարների մեծ պահանջարկ ունեցող հանրապետության համար անկասկած ուշադրության արժանի նյութ կդառնա:
Հ. Չարխչյան

%d bloggers like this: