Tag Archives: Փարիզ

ՄԱՀԱՓՈՐՁ ԱՎԵՏԻՍ ԱՀԱՐՈՆՅԱՆԻ ԴԵՄ

29 Հնս

Պատմության կարևորագույն իրադարձությունները միշտ էլ ուղեկցվել են առաջին հայացքից աննշան, դրվագային թվացող դեպքերով, որոնք, սակայն, հետքեր են թողել ինչպես ժամանակի, այնպես էլ մարդկանց ճակատագրերի վրա: Ու եթե հաճախ դրանք մոռացության են տրվել, այդ մոռացումն էլ իր պատճառներն է ունեցել: Ահա այդպիսի մի «անտեսված» միջադեպի մասին ենք ուզում պատվել, որն առնչվում է հայ նշանավոր գրող, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության խորհրդարանի նախագահ Ավետիս Ահարոնյանի անվան հետ:
Ահարոնյանը, որ գլխավորել էր հայկական պատվիրակությունները Կոստանդնուպոլսի հայ-թուրքական բանակցություններում (1918), Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովում (1919), Լոնդոնի (1921) կոնֆերանսում ու ստորագրել էր Սևրի դաշնագիրը (1920), 1921 թվականին ապրում էր Փարիզում: Ահա հենց այդ տարվա ձմռանն էլ Հայաստանում և սփյուռքում անսպասելի մի լուր տարածվեց՝ մահափորձ էր կատարվել Ավետիս Ահարոնյանի դեմ: Տեղեկություններն այնքան կցկտուր ու հակասական էին, որ առաջին պահին նույնիսկ քչերը հավատացին դրանց իսկությանը: Բայց շատ չանցած տեղ հասան նաև առաջին վկայություններն ու պաշտոնական հաղորդումները:ավետիս ահարոնյանի վերջին նկարը 1936
Համաձայն այդ հրապարակումների, հունվարի 26-ին Տեր-Զաքարյան ազգանունով մի հայ երիտասարդ մուտք էր գործել քաղաքի Մարսո փողոցում գտնվող Ահարոնյանի բնակարան, սպառնացել էր նրան, իսկ հետո կրակել էր ատրճանակից: Բարեբախտաբար, ահաբեկիչը վրիպել էր, ինչից հետո նրան ձերբակալել էին: Բոլորին առաջին հերթին մտահոգում էր, թե ի՞նչն է եղել հարձակման պատճառը, սակայն ամենից շատ վշտացնում էր այն փաստը, որ կրակողն ազգությամբ հայ էր, այլ ոչ թե օտարերկրացի մեկը:
Հաջորդ օրերին նոր մանրամասներ ի հայտ եկան՝ լրացնելով ժլատ լուրերի բացը: Նախ գրեցին, որ Ալեքսանդր Տեր-Զաքարյանը գնացել էր Ահարոնյանի մոտ՝ նրանից դրամ խնդրելու, որպեսզի Ֆրանսիայից Միացյալ Նահանգներ մեկներ, և մերժում ստանալուց հետո կրակել էր: Այնուհետև ասվում էր, որ հարցաքննության ժամանակ նա քննիչին հայտնել էր, թե սեփական թշվառությունն էր իրեն մղել նման ոճրագործության: Բայց առավել հետաքրքրականը նրա հետևյալ խոսքերն էին. «Փարիիզ էի եկել՝ հուսալով բարեկեցիկ կյանք գտնել այստեղ, մինչդեռ ծանր աշխատանքի գնով հազիվ եմ կարողանում օրվա ապրուստ հայթայթել ինձ համար: Այդ պատճառով էլ որոշեցի իմ և հայրենակիցներից վրեժը լուծել՝ սպանելով Հայաստանի խորհրդարանի նախագահին, ով հայերին սովամահության է մատնել»:
Ձերբակալվածի այս բառերը լիովին բավական էին, որ Ահարոնյանի ու Դաշնակցություն կուսակցության քաղաքական հակառակորդներն անմիջապես վերցնեին այդ միտքն ու դրոշակ դարձրած ծածանեին նրանց դեմ՝ որպես ապացույց իրենց առավելության և հիշեցում այն բանի, թե ՀՅԴ-ն էր Հայաստանը տարել կործանման: Այստեղ հարկ է նկատել, որ հատկապես 1920-ականների սկզբին շատերի մոտ կար այն մտայնությունը, համաձայն որի տանուլ տրված Հայկական հարցի մեղավորներից մեկը հենց Ավետիս Ահարոնյանն էր, քանի որ նա՝ իբրև կուսակցության ակնառու դեմքերից մեկը, ամենաակտիվ մասնակցությունն էր ունեցել ազգային, քաղաքական կյանքի կարևորագույն իրադարձություններին: Իսկ Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո, սրված գաղափարական պայքարի պայմաններում, այդ թեզն ավելի հաճախ էր շրջանառվում:
Այնպես որ, երբ մի քանի օր անց հայտնի դարձավ, որ մահափորձի հեղինակ երիտասարդն ինքն էլ Երևանից եկած դաշնակցական էր ու հինգ տարի իբրև կամավոր կռվել էր թուրքերի դեմ, պատկերը նոր երանգներ ձեռք բերեց:
Այդ ընթացքում տեղի մամուլը շարունակում էր պարբերաբար անդրադառնալ գործի ընթացքին, և հետզհետե ավելացող փաստերը որոշակի ձևափոխումներ էին կատարում սկզբնական պատկերացումներում: Օրինակ, գրեցին, թե Տեր-Զաքարյանը նախկինում էլ մի քանի անգամ նույն պահանջով այցելել էր այդ տուն ու դատարկաձեռն հեռացել: Իսկ միջադեպի օրը, հակառակ տան ծառայողի արգելքներին, նրան հաջողվել էր հասնել մինչև Ահարոնյանի սենյակ ու պահանջել 1500 ֆրանկ: Լսելով մերժողական պատասխան, գրպանից դուրս էր քաշել ատրճանակը, բայց մինչ կկրակեր, Ահարոնյանը կարողացել էր բռնել նրա դաստակը և փամփուշտը խրվել էր պատի մեջ:twuby
Որոշ ժամանակ անց ֆրանսիական թերթերը հանդես եկան առավել ծավալուն հրապարակումներով, որտեղ արդեն աչքի էին զարնում գլխագրային ենթավերնագրերը. « Մահափորձը, որին քիչ մնաց` զոհ գնար Հայկական պատվիրակության նախագահ պ. Ա. Ահարոնյանը, քաղաքական հանգամանք չուներ»: Ահա նման շրջադարձային որակումից հետո պարբերականները փոխանցում էին ոստիկանության կոմիսար Մ. Սիմոնի կատարած քննության արդյունքները, համաձայն որոնց Ալեքսանդր Տեր-Զաքարյանը նախկին ուսանող էր, սովորում էր Պետրոգրադում, երբ բռնկվեց հեղափոխությունը և նրան ստիպեց վերադառնալ Երևան: «Ութ ամիս առաջ Փարիզ եկավ իր ուսումը շարունակելու համար: Բայց դրամ չունենալով` բազմիցս օգնություն է խնդրել պ. Ահարոնյանից, որը զանազան առիթներով օժանդակել է նրան: Վերջերս նույնիսկ անցագիր է հանել Տեր- Զաքարյանի համար, որ իր երկիրը դառնա: Բայց նա չմեկնեց և շարունակեց գալ Մարսոյի փողոց, ուր գտնվում է պ. Ահարոնյանի տունը և դրամական նոր օգնություն խնդրել: Պ. Ահարոնյանը հրամայեց, որ հեռացնեն նրան: Տեր- Զաքարյանը մի քանի անգամ փորձեց ներս մտնել, բայց չհաջողեց: Վերջին անգամ գալով, ծառային հրմշտելով Ահարոնյանի սենյակը մտավ և 150 ֆրանկ պահանջեց: Պ. Ահարոնյանը մերժեց: Այդ ժամանակ գրպանից ատրճանակը հանելով` ուղղեց պ. Ահարոնյանի վրա: Նախագահը բարեբախտաբար ժամանակին տեսավ նրա շարժումը և կարողացավ դաստակը բռնելով` խուսափել գնդակից, որ միջնորմի մեջ անհետացավ: Իր արարքի պատճառած իրարանցումից օգտվելով` Տեր- Զաքարյանը փախավ փողոց, բայց ծառան հետևից վազելով, բռնեց և ոստիկանատուն հանձնեց»,- գրում էր թերթերից մեկը:
Մահափորձի հեղինակի նկատմամբ քրեական գործ հարուցվեց: Այս անգամ Ահարոնյանի հակառակորդները սկսեցին աղմկել, թե նա չունի այնքան ներողամտություն, որ հանգիստ թողնի դժբախտ երիտասարդին: Մինչ աշուն Տեր-Զաքարյանը մնաց կալանքի տակ, մինչև որ սեպտեմբերի վերջին կայացավ նրա դատավարությունը: Եվ միայն այդ ժամանակ հասկանալի դարձավ, որ Ավետիս Ահարոնյանի ցանկությունն էր իր վրայից հանել քաղաքական բնույթի մեղադարանքները: Ինչպես այդ օրերին գրել էր թերթերից մեկը, «Տեր-Զաքարյանը խոստովանել է, որ ցանկանում էր սպանել պ. Ահարոնյանին քաղաքական պատճառներով: Նա պատճառաբանում էր, թե Ահարոնյանն իբրև հայկական պատվիրակության ղեկավար իր հայրենակիցների մեծամասնության ներկայացուցիչը չէր»:
Հատկանշական է, որ դատավարության ժամանակ ընդհանուր դատախազ Կոտրֆրուան՝ պահանջելով ոչ այնքան խիստ պատժաչափ, միաժամանակ հարկ էր համարել հիշեցնել օտարերկրացիներին, որ կարիք չկա «իրենց քաղաքական վեճերը կարգավորել ֆրանսիական հողի վրա»: Ի վերջո դատարանը Տեր-Զաքարյանին դատապարտեց մեկ տարվա ազատազրկման և նրան պարտավորեցրեց տուժող կողմին՝ Ա. Ահարոնյանին իբրև վնասի հատուցում վճարել… մեկ ֆրանկ:
Ահա այսպիսի ավարտ ունեցավ ցավալի միջադեպը, որ դեռ երկար ժամանակ արծարծվում էր հայկական մամուլում՝ մերթ կրելով զուտ իրավական բովանդակություն, մերթ համեմվելով սուր քաղաքական սարկազմով: Իսկ տարաբախտ ուսանողի հետագա ճակատագիրն այդպես էլ անհայտ մնաց…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆaharonyan

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «քաղաքակիրթ վանդալիզմը»

21 Հնս

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Փարիզի գրասենյակի «Միրո» ցուցասրահում կազմակերպված «Խաչքարի արվեստ` հայկական սուրբ քարեր» լուսանկարչական ցուցահանդեսը, որ նպատակ ուներ ներկայացնելու մեր ժողովրդի մշակութային ժառանգության դրսևորման անկյունաքարերից մեկի պատմությունը, վերածվեց ոչ թե հոգևոր տոնի, այլ քաղաքական սկանդալի: Պարզվեց, որ 60 լուսանկարները, ինչպես նաև խաչքարային մշակույթի տարածման գոտիներն ընդգրկող քարտեզն ու լուսաբանող գիտական բացատրագրերը, որոնք պիտի հնարավորություն ստեղծեին գոնե մոտավոր պատկերացում կազմելու քրիստոնեական հնագույն արվեստի մասին, իրականում դանդաղ գործող ռումբի ազդեցություն ունեցան ՅՈՒՆԵՍԿՕ կոչվող կառույցի վրա, հենց այն ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի, որն ընդամենը անցյալ տարվա նոյեմբերին հայկական խաչքարն ընդգրկել էր ոչ նյութական մշակութային ժառանգության իր սահմանած ցանկում` չնայած Ադրբեջանի պնդումներին, թե իբր այլ ազգեր ևս խաչքարեր ունեն:
Ցուցահանդեսի կազմակերպմանն անմիջական մասնակցություն ունեցած ՀՀ մշակույթի փոխնախարար Արև Սամուելյանն ու Ֆրանսիայում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան Վիգեն Չիթեչյանը դարձան այդ տհաճ անակնկալի առաջին ականատեսները: Բանն այն է, որ վերջին պահին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ներկայացուցիչներն առանց որևէ բացատրության խաչքարերի նկարներից հեռացրեցին դրանց ծագումնաբանության մասին տեղեկությունը` թողնելով միայն ստեղծման տարեթվերը: Ավելին, հանվեց նաև ՄԱԿ-ի դրոշը, որն ամրացված էր եղել Հայաստանի դրոշի կողքին: Իսկ այնուհետև ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պատասխանատուները ոչ միայն մերժեցին գալ ու բացատրություններ տալ, այլև ներկա չգտնվեցին ցուցահանդեսի բացման արարողությանն ու ելույթներին: Մի խոսքով, հանդիսավոր արարողության մասին այլևս խոսք լինել չէր կարող, թեև ոմանք դեռ փորձում էին փրկել կացությունը: Նույնիսկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ում Հայաստանի դեսպան Շառլ Ազնավուրը, որն աջակցել էր ցուցահանդեսի կազմակերպմանը, իմանալով միջադեպի մասին, հրաժարվեց մասնակցել բացմանը: Հետո արդեն ականատեսները պիտի պատմեին, թե հիմնական խնդիրը ոչ միայն խաչքարերի տեղանքը նշող գրություններն էին եղել, այլ նաև սրահից այն քարտեզի դուրսբերման հարցը, որտեղ Ղարաբաղը նշված էր Հայաստանի կազմում: Հայերին բաց տեքստով ասել էին, որ այն, ինչ Ադրբեջանի և Թուրքիայի տարածքում է` պետք է հանել: «Դուք պետք է համաձայնեցրած լինեիք նրանց հետ»,- իրենց քայլը հիմնավորել էին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կարգադրիչները:
Վիրավորվողը վիրավորվեց, զայրացողը զայրացավ, արժանապատվություն ունեցողը նկատեց ստորությունը: Ֆրանսիայի ու Շվեյցարիայի մի շարք հայկական կազմակերպություններ իրենց բողոքն արտահայտեցին կատարվածի առնչությամբ: Հայ Դատի ֆրանսիական գրասենյակը միջադեպը որակեց իբրև ադրբեջանա-թուրքական միջամտություն պետական մակարդակով: Հայկական համայնքները սպառնացին դատի տալ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին` իր «քաղաքակիրթ վանդալիզմի» համար: Սոցիալական ցանցերը հեղեղվեցին «կեղտոտ գրաքննությունը» դատապարտող կոչերով ու նամակներով: Ու հանկարծ բոլորի աչքերին միանգամից պայծառություն իջավ, հիշողությունն արթնացավ իր նիրհից, և առաջին հարցը, որ հնչեց սթափության միջից, հետևյալն էր. «Իսկ ի՞նչ է արել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն մեզ համար»: Իսկապես, ի՞նչ է արել: Որտե՞ղ էր նա, ինչու՞ գոնե մեկ անգամ մատը մատին չխփեց, երբ ոչնչացնում էին Ջուղայի հազարավոր խաչքարերը, Թուրքիայի հայկական հուշարձանները, Վրաստանի հայոց եկեղեցիները: Մշակութային արժեքների պահպանման գործին լծված միջազգային հաստատությանը մինչ օրս քանի՞ անգամ է հաջողվել որևէ հայկական հուշարձան փրկել կործանումից: Եթե ինչ-որ մեկը հիշում է այդպիսի դեպք` թող հուշի:
Սակայն այս արձագանքի փոխարեն եկավ մեկ ուրիշը` նամակ մեղավորից: Հեղինակը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հանրային տեղեկատվության բաժինն էր: Այնտեղից գրում էին, թե իրենց կենտրոնակայանում բազմաթիվ երկրների շահերին վերաբերող որևէ միջոցառման անցկացման դեպքում այդ երկրների հետ նախնական խորհրդատվությունը պարտադիր է: «Ցավոք, տվյալ դեպքում այդ կարևորագույն պայմանն ամբողջովին կատարված չէր: Ցուցահանդեսին ներկայացրած ցուցանմուշներին ծանոթանալուց հետո պարզ դարձավ, որ դրանցից մի քանիսը կարող են վնասել միջազգային փոխըմբռնման և համագործակցության ոգուն, որով համակված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ամբողջ գործունեությունը, կամ էլ դուրս են գալիս Կազմակերպության մանդատի սահմաններից»,- ասվում էր նամակում:
Այդ ո՞ր երկրների շահերն են առնչվում հայկական խաչքարերի հետ: Չէ՞ որ նման բան ասելու համար նվազագույնը պիտի լինել տխմար, առավելագույնը` ստախոս: Մշակութային ստեղծագործությունը առանձնահատուկ է հենց նրանով, որ չի ենթարկվում պայմանականություններին ու չի կարող փոխոխել իր պատկանելությունը` ելնելով ինչ-ինչ քաղաքական դրդապատճառներից: Սա անհեթեթ, եթե չասենք` հիմարագույն տրամաբանություն է: Որպեսզի այդ բանը հասկանալի լինի Ֆրանսիայի մայրաքաղաքում գլխավոր գրասենյակ ունեցող կառույցի համար, հիշեցնենք այդ պարոններին, որ ժամանակին Նապոլեոնը Փարիզի կենտրոնում՝ Կոնկորդ հրապարակում տեղադրեց եգիպտական սյունը, սակայն այդ տեղադրումով հնագույն հուշարձանը չդադարել լինել եգիպտական: Ճիշտ այդպես էլ հայական խաչքարը միշտ հայկական է` անկախ նրա աշխարհագրությունից: Հայերեն առաջին տպագիր գիրքը 1512-ին լույս տեսավ Վենետիկում, բայց այն եղել է ու կա հայկական գիրք: Հայ առաջին պարբերականը լույս ընծայվեց Մադրասում, 1794-ին: Սակայն այն ևս կմնա իբրև հայկական պարբերական: Ի՞նչ կապ ունի այստեղ աշխարհագրությունը: Մի՞թե իտալացիների կամ հնդիկների արժանապատվությունը վիրավորվում է դրանից:
Իսկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն իր պատասխան նամակում շարունակում էր քաղցր-մեղցր ոճով խրատ կարդալ. «Կազմակերպությունը ձգտել է սերտ շփման մեջ լինել Հայաստանի ներկայացուցիչների հետ, որպեսզի հնարավոր լինի խուսափել մշակութային միջոցառման անհարկի քաղաքականացումից: Ցուցահանդեսի նախապատրաստման բոլոր փուլերում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի քարտուղարությունը խստորեն հետևել է անդամ երկրների համար նախատեսված կանոններին և ընթացակարգերին ու ջանք չի խնայել, որպեսզի միջոցառումը պսակվի հաջողությամբ….»: Ինչ խոսք, ջանքերն իսկապես պսակվեցին, բայց ոչ հաջողությամբ, այլ ամոթով: Իսկ անհարկի քաղաքականացման մասին նույնիսկ ավելորդ է ասել, թե որքան նրանց հաջողվեց խուսափել դրանից…
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին անդամագրվել և նրա հետ համագործակցում է պետությունը, ոչ թե մարդկանց առանձին խմբեր: Սա նշանակում է, որ Հայաստանի իշխանությունները պարտավոր են վերաբերմունք դրսևորել` տվյալ պարագայում ոչ միայն բացատրություն պահանջելով, այլև պարտադրելով, որպեսզի այդ կազմակերպությունը ներողություն հայցի կատարվածի համար: Իսկ մինչ այդ, եթե ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համար այդչափ ստորացուցիչ է իր դրոշը մեր դրոշի կողքին տեսնելը, կարելի է նրան ընդհանրապես ազատել նման բեռից ու Հայաստանում առկախել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գործունեությունը: Մեր ինչի՞ն է պետք անդամակցությունը մի կառույցի, որը ոչ միայն ոչնչով չի օժանդակում, այլև պատեհ առիթը ներկայանալիս կարող է նաև հարվածել մեր թիկունքին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՓԱՆՈՍ ԹԵՐԼԵՄԵԶՅԱՆ

11 Մյս

ԱՅՑԵԼՈՒԹՅՈՒՆ ՀԻՎԱՆԴ ԿՈՄԻՏԱՍԻՆ

1921 թվի մարտին, մի առավոտ ուզեցի Կոմիտասի հետ անցկացնել: Ծառայողի հետ միասին իր սենյակը մտա: Պառկած էր, վեր ցատկեց, ես էլ իր վզին ընկա և սկսեցի համբուրել իրեն: Նա երեսներս բռնեց և փաղաքշական ապտակներ տալով ասաց. «Արի քեզ ծեծեմ, արի քեզ ծեծեմ»: Հետո «նստիր» ասաց, ու ինքն իր առողջ ու աշխույժ մարմնով ոտքի մնաց և սկսեցինք խոսել:
— Կոմիտաս,- ասացի,- գիտեմ, չափազանց վշտացած ես մարդկանցից, իրավունք ունես, ես էլ եմ վշտացած, սակայն չի կարելի հավիտենական խռովել: Մենք բոլորս անհամբեր քեզ ենք սպասում:
Սակայն նա բառերի ստուգաբանություն ու փիլիսոփայություն էր անում: Հետզհետե ավելի լրջացավ: Նկարչության մասին հետևյալն ասաց. «Պետք չէ. հարկավոր է միայն լույս ու բնություն»:
Առաջարկեցի միասին Սևան գնալ:
— Ի՞նչ անեմ այնտեղ,- ասաց:
Էջմիածնի մասին էլ անտարբեր մնաց:
— Գնանք դուրս, ման գանք,- ասացի:
— Այնտեղ շատ լավ է,- ասաց:
Կյանքի և մահվան մասին խոսելիս ասաց, որ մահը գոյություն չունի և իսկույն սենյակի դուռը բանալով ավելացրեց. «Սա գերեզման չէ, ապա ի՞նչ է»: Կոմիտասին հանգստացրեցի, հետո ասացի. «Գնամ, չձանձրացնեմ»:
«Չէ, եկել ես, նստիր, էլ ու՞ր ես գնում»: Ասացի, որ իր բարեկամներից մեկին իրեն մոտ են բերելու, որը եկել է Փարիզ դերասանություն սովորելու:
— Ոչ, ինչի՞ է պետք այդ արվեստը:- Եվ Ագաթանգեղոսից մի քանի խոսք ասաց, և երբ չափազանց խրթին գրաբար լինելուն համար սկսեցի մտածել, նա անմիջապես բացատրեց. «Խոզերը, երբ աղբաջրի մեջ կլողան, կարծում են, որ լոգանք են ընդունում»:
Խոսեցի իր աշակերտների մասին, ուրախացավ, որ եկել են Փարիզ սովորելու:
Հարցրի` հայ երաժշտությու՞նն է լավ, թե՞ եվրոպականը, «Եղբայր (բարկացած), դու ուզում ես ծիրանից դեղձի հա՞մ առնել, նա իր տեղն ունի, մյուսը` իր»:
Հարցրի. «Կերգե՞ս»: «Այո»,- ասաց: «Դե, Կոմիտաս ջան, մի բան երգիր ինձ համար»: «Չէ, հիմա ես ինձ համար եմ երգում և այն էլ շատ կամաց»:
Մի կես ժամ էլ դեսից-դենից խոսելուց հետո հանկարծ խռովեց, դուռը բաց արավ և գնաց, երեսը կպցրեց պատուհանի ապակուն ու էլ չխոսեց: Հանգնվեցի, «Մնաս բարև» ասացի և առանց պատասխան ստանալու դուրս եկա:
1928 թվին մի անգամ էլ այցեկեցի Կոմիտասին: Հիվանդանոցի այգում պառկած մտածում էր: Մազերը բոլորովին սպիտակել էին: Մոտեցա և կես ժամ զանազան հարցեր տվի, սակայն իմ ոչ մի հարցին չպատասխանեց: Այդպես էլ բաժանվեցի նրանից…

Մերժումը մղում է հաշվեհարդարի՞

5 Մյս

Ֆրանսիայի Սենատում երեկ ծավալված իրադարձությունները հերթական անգամ այն բանի վկայությունը դարձան, որ քաղաքականությունն առաջնորդվում է ոչ թե ճշմարտությամբ կամ բարոյական արժեքներով, այլ իրավիճակային կողմնորոշիչներով, որոնք իրենց հերթին սնուցվում են գերակա շահը կողնակի միջամտություններից հեռու պահելու զգուշավորությամբ: Ու թեև այդ պատերի ներսում շատ անգամներ էին կայացվել նաև հայանպաստ որոշումներ, սակայն դժվար կլինի պնդել, որ դրանք ևս աշխարհ չէին եկել նույն տրամաբանության ու գիտակցումի թելադրանքով: Իսկ ինչ վերաբերում է երեկվա դեպքերին, ապա մի քանի ժամ շարունակված բուռն քննարկումներից հետո Ֆրանսիայի օրենսդիրները ի վերջո ոչ մերժեցին, ոչ էլ հաստատեցին Հայոց ցեղասպանությունը ժխտելու համար պատիժ սահմանող օրինագիծը։ Արդեն հինգ տարի շարունակ չարչարկվում է 2006 թվականի հոկտեմբերին Ֆրանսիայի Ազգային ժողովի ընդունած օրինագիծը, որով 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության ժխտումը հանդիսանում է քրեորեն պատժելի հանցագործություն: Փաստաթուղթը սահմանում է, որ հայերի զանգվածային սպանդի մերժումը պատժվում է 1 տարվա ազատազրկմամբ և 45 հազար եվրո տուգանքով: Եվ այդ հինգ տարիների ընթացքում օրենքի ուժ ստանալու համար օրինագիծը սպասում էր Սենատի կողմից վավերացմանը:
Նիստից օրեր առաջ Փարիզը ողողվել էր իրար հաջորդող թուրքական պատվիրակություններով, որոնք մեկ հյուրընկալվում էին Ֆրանսիայի կառավարությունում, մեկ արտգործնախարարությունում, սակայն բոլորի նպատակը նույնն էր` ամեն գնով արգելակել օրինագծի ընդունումը: Թերևս նրանց ջանքերն անպտուղ չանցան: Ու եթե վերհիշելու լինենք այն ելույթները, որոնք հնչում էին Սենատում քննարկման ժամանակ, ապա դժվար չի լինի այնտեղ արտահայտված մտքերի մեջ նկատել այն նույն հնչերանգը, որ հետևողականորեն մշակվել ու շրջանառության է դրվել Անկարայի կողմից:
Քվեարկությունից առաջ Սենատի Օրենսդրական հանձնաժողովը բացասական դիրքորոշում հայտնեց օրինագծի վերաբերյալ և առաջարկեց այն հանել քվեարկությունից։ «Երբեմն օրենսդիրները զգացմունքների ազդեցության տակ գնում են այնտեղ, որտեղ պատմաբանների տեղն է»,- կարելի էր լսել շատերի ելույթներում: «Սխալ է օրենք ունենալ, որը կարգավորում է պատմությունը և առավել ևս բանտարկություն է նախատեսում: Օրենսդիր և դատական իշխանությունների տարբերությունն այն է, որ օրենսդիր իշխանության առջև խոչընդոտ կա` դատելու այս կամ այն իրադարձության վերաբերյալ: Օրենքը չի համապատասխանում Սահմանադրությանը: Ցեղասպանության ժխտման դեմ պետք է պայքարել այլ միջոցներով»,- պնդում էին նրանք: Հատկանշական էր հատկապես այն, որ այս կարգի դատողությունները նաև իրենց ճյուղավորումներն էին ունենում` ցեղասպանության խնդիրը զուգորդելով ներկայումս Հարավային Կովկասում Ֆրանսիայի դերի, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի անդամ լինելու հանգամանքի, տարածաշրջանում առկա բարդ տնտեսական վիճակի, Թուրքիայի ու Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի շրջափակման, փակ սահմանի առկայությունը հաշվի առնելու անհրաժեշտության հետ:
Նրանք, ովքեր փորձում էին ինչ-որ կերպ հակադարձել այս պնդումներին, հիշեցնում էին, որ, օրինակ, հրեական Հոլոքոստի վերաբերյալ նման գործող օրենք կա, որը սակայն չի խանգարել Հոլոքոստի պատմական հետազոտություններին։ Ինչ վերաբերում է Թուրքիայի հետ բարեկամությանը կամ վերջինիս` Եվրամիությաննն անդամակցելու խնդիրներին, ապա դրանք չեն կարող խանգարել պատմական դեպքերն իրենց անունով կոչելուն։
Այնուհանդերձ երկարատև քննարկումներից հետո օրինագիծն օրակարգից հանելու առաջարկն ընդունվեց ձայների մեծամասնությամբ՝ 196 կողմ, 74 դեմ։ Նիստի ավարտից հետո Ֆրանսիայի հայ համայնքի ներկայացուցիչները Սենատի շենքի առջև բողոքի ցույց կազմակերպեցին: «Հստակ է, որ Ֆրանսիական Սենատը թուրքական ճնշման տակ տեղի է տվել և պարզապես պատճառաբանություններ էր փնտրում», — հայտարարում էին վրդովված ցուցարարները` խոստանալով անպայման հակադարձող գործողությունների դիմել: Եվ այս պատասխան քայլերն առաջին հերթին ուղղված են լինելու Ֆրանսիայի նախագահ Նիկոլա Սարկոզիի դեմ: Բանն այն է, որ Սարկոզին օրերս ֆրանսահայ կազմակերպությունները համակարգող խորհրդի պատվիրակության հետ հանդիպման ժամանակ ասել էր, թե չի խոչընդոտելու Սենատում Հայոց ցեղասպանության ժխտման պատժումը սահմանող օրինագծի քվեարկությանը, և որ ինքը ոչ մի հանձնարարություն չի տա իր քաղաքական մեծամասնությանը այդ քվեարկության վերաբերյալ: Այսինքն, Սարկոզին երաշխավորել էր, թե չի ընդդիմանա այդ օրենքի ընդունմանը: Սակայն շուրջ կեսմիլիոնանոց ֆրանսահայ համայնքն այժմ իրեն խաբված է զգում: Բայց դրա հետ մեկտեղ համայնքը գիտի, որ իր ձայնը կարող է վճռորոշ նշանակություն ունենալ 2012 թվականին Ֆրանսիայում անցկացվելիք նախագահական ընտրություններում։ «Ֆրասնահայերը զայրույթի մեջ են, քանի որ նախագահ Սարկոզին իր խոսքի տերը չեղավ։ Նրանք, ովքեր դեմ են քվեարկելու այս նախագծին, Հայոց ցեղասպանության մերժողների շարքում են հայտնվելու։ Նախագահական ընտրություններից առաջ հայ համայնքը իր հաշվեհարդարը կտեսնի»,- արդեն իսկ սպառնացել են Ֆրանսիայի հայկական կազմակերպությունների համակարգող խորհրդի ներկայացուցիչները:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԿՈԼԵՏՏ

16 Ապր

ՄԱՐԴԱՍՊԱՆԸ

Երբ Լուիսը սպանեց նրան արճճի փոքր ձուլակտորով, որի տակ զոհը պահում էր փաթեթավորման թղթերը, զգաց, որ շփոթված է։ Կինը պառկած էր վաճառասեղանի հետևում` մի ոտքը ծալված, գլուխը շրջված հետ, ծիծաղելի դիրքով, ինչը չարացրեց երիտասարդին։ Նա թոթվեց ուսերը և քիչ էր մնում ասեր. «Դե վե՛ր կաց, ծիծաղելի տեսք ունես»։ Բայց այդ պահին դռան զանգը հնչեց, և ներս մտավ մի աղջիկ` ասելով.
– Կարկատելու բրդյա սև թելի մի կոճ տվեք, խնդրում եմ։
Նա քաղաքավարի պատասխանեց.
– Վերջացել է, վաղը կունենանք։
Աղջիկը դուրս եկավ` խնամքով ծածկելով դուռը, և Լուիսը նկատեց, որ իր մտքով անգամ չէր անցել, որ նա կարող էր մոտենալ վաճառասեղանին, կռանալ, տեսնել…
Երեկոն իջնում էր` մթնեցնելով գրենական պիտույքների ու փերեզակեղենի փոքրիկ խանութը։ Դեռևս նշմարվում էին շարքերով սպիտակ ստվարաթղթերը, որոնց կորոզոյից կոճակներ կամ ժապավենի կծիկներ էին փակցված։ Լուիսը գազի լամպը վառելու համար լուցկին մեքենայորեն քսեց ներբանին, հետո սթափվեց և հանգցրեց ոտքի տակ։ Դիմացի գինեվաճառը միանգամից լուսավորեց իր ամբողջ առաջին հարկը, և, ի հակադրություն, գրենական պիտույքների ու փերեզակեղենի փոքրիկ խանութը մթնեց դեղին լույսով երիզված գիշերվա մեջ։
Լուիսը կրկին թեքվեց վաճառասեղանի վրա։ Անհուն զարմանքով նա համոզվեց, որ իր սիրուհին դեռ այնտեղ էր` ոտքը ծալված, պարանոցը շրջված։ Բացի դրանից մազափնջի նման բարակ ինչ-որ սև բան էր հոսում կնոջ գունատ այտի վրայով։ Նա գետնից վերցրեց քառասունհինգ ֆրանկի մետաղադրամներն ու կեղտոտ թղթադրամները, որ քիչ առաջ այնքան կատաղորեն արհամարել էր, դուրս եկավ, փակեց դուռը, բանալին դրեց գրպանը և գնաց։
Երկու օր նա ապրեց ասես մանկության գրկում, զվարճացավ` դիտելով Սենայի վրայի նավակները և պուրակների դպրոցականներին։ Նա երեխայի նման հրճվում էր և երեխայի նման էլ ձանձրանում։ Լուիսը սպասում էր և չէր կողմնորոշվում. լքե՞լ քաղաքը, թե՞ նախկինի պես տեղավորվել իր խցում։ Շաբաթավճարով վարձած նրա սենյակը դեռ լի էր Փարիզի հուշարձանները պատկերող բացիկների խրձերով, ցատկոտող խաղալիք նապաստակներով և պտղահյութ պատրաստելու մածուկի տուփերով։ Բայց Լուիսը երկու օր ոչինչ չվաճառեց և քնեց մեկ այլ բնակարանում։ Նա վախի զգացում չուներ և լավ էր քնում. օրը նրա համար դյուրին էր անցնում` ծանրաբեռնված միայն այն հաճելի անհամբերությամբ, որ վայելում ես մեծ նավահանգիստներում, երբ զբոսանավում տեղ ես պահել։
Ոճրագործությունից երկու օր անց նա մյուս օրերի պես թերթ գնեց և կարդաց. X փողոցում սպանվել է վաճառողուհին… Նա բարձրաձայն, հասկացող մարդու տեսքով ասաց` վա՛յ, ուշադիր և դանդաղ կարդաց սպանության մասին հոդվածը, նկատեց, որ հանցագործությունը զոհի «խիստ մեկուսի» ապրելակերպի պատճառով արդեն իսկ համարվում էր «առեղծվածային», և ծալեց թերթը։ Նրա առջև դրած կաթով սուրճը սառում էր։ Բարապանը սուլելով փայլեցնում էր վաճառասեղանը, քիչ հեռու մի ծեր զույգ կրուասանները թաթախում էր տաք կաթի մեջ։ Լուիսը մի պահ ափիբերան մնաց` ապշահար ինքնիրեն հարց տալով, թե ինչու այդ առօրյա բաները հանկարծ իրեն այլևս հարազատ ու հասկանալի չեն։ Նրան թվաց, որ եթե ինչ-որ բան հարցնի ծեր զույգին, նրանք կպատասխանեն տարաշխարհիկ լեզվով, և որ մատուցողը սուլելով նայում էր իր մարմնի միջով` առանց նկատելու իր ներկայությունը։
Նա վեր կացավ, փակեց հաշիվը և գնաց կառամատույց, տոմս գնեց դեպի արվարձաններից մեկը, որի անունը նրան հիշեցնում էր թիասպորտի հետկեսօրյան մրցավազքերը։ Ճանապարհորդության ընթացքում նրան թվում էր, թե գնացքը գրեթե չի աղմկում, իսկ ուղևորները խոսում են կիսաձայն:«Միգուցե խլանու՞մ եմ»։
Գնացքից իջնելով` Լուիսը գնեց մի երեկոյան լրագիր, կարդաց նույն հոդվածը, որ առավոտյան լրագրում էր և հորանջեց. «Աստված իմ, ոչ մի առաջընթաց չկա»։
Նա կառամատույցի կողքի փոքրիկ ռեստորանում ճաշեց և տիրոջից հետաքրքրվեց այդ վայրերում աշխատանք գտնելու հնարավորության մասին։ Բայց այդ ձևականությունը կատարեց մեծ դժկամությամբ և իրեն շատ վատ զգաց, երբ ռեստորանի տերը նրան խորհուրդ տվեց այցելել մի ատամնաբույժի, որն ապրում էր մերձակա առանձնատներից մեկում և շատ էր ափսոսում, որ մոտոցիկլետը լվանալու և վիրաբուժական գործիքները եռացնելու համար դեռ երեկ աշխատանքի ընդունված երիտասարդը թողել-գնացել էր։ Չնայած ուշ ժամին, Լուիսը հնչեցրեց ատամնաբույժի դռան զանգը, ներկայացավ որպես մեխանիկական խաղալիքներ պատրաստող, չսակարկեց աշխատավարձի չափը` երկու հարյուր հիսուն ֆրանկ, և նույն երեկոյան պառկեց քնելու ձեղնահարկի փոքրիկ սենյակում, որ պաստառապատված էր մոխրագույն ու կապույտ ծաղիկներով զարդարված այն թղթով, որով ներսից աստառում են էժանագին ճամպրուկները։
Ութ օր նա աշխատեց լաբորատորիայում ոսկրոտ, կարմրահեր, ձիանման ամերիկացի ատամնաբույժի մոտ, որը նրան ոչ մի հարց չէր տալիս և ոտքերը սեղանին դրած` ծխում էր` սպասելով հազվադեպ հաճախորդներին։ Սպիտակ խալաթը հագին` Լուիսը բաց լուսամուտափեղկին հենված մաքուր օդ էր շնչում, և մյուս առանձնատների սպասուհիները ժպտում էին` տեսնելով նրա թուխ, մեղմ դեմքը։
Նա ամեն օր լրագիր էր գնում։ Առաջին էջից արտաքսված «Սպանություն X փողոցում» հոդվածը այժմ հալումաշ էր լինում երկրորդ էջին` գնացքների բախումների և խաբեբեա բախտագուշակների միջև։ Հինգ տող, տասը տող անկիրք հայտնում էին, որ «գաղտնիքը մնում է չբացահայտված»։
Նոսր անձրևից անուշաբույր, ծիծեռնակների ճիչերով լեցուն մի գարնանային օր Լուիսը ամերիկացի ատամաբույժից մի քիչ փող խնդրեց «սպիտակեղեն գնելու համար», ազատվեց սպիտակ խալաթից և վերադարձավ Փարիզ։ Եվ քանի որ ընդամենը հասարակ, չնչին մարդասպան էր` գնաց ուղիղ դեպի գրենական պիտույքների ու փերեզակեղենի խանութը։ Երկաթե փակ վարագույրի առաջ երեխաներ էին խաղում, և ցեխի մեկ շաբաթվա ցայտերը քարացել էին դռան վրա։ Լուիսը դիմացի մայթով երկար հետուառաջ քայլեց և փողոցը լքեց միայն ուշ գիշերով։
Հաջորդ օրը` մի քիչ ավելի ուշ, ուշադրություն չգրավելու համար, նա ետ եկավ և մյուս երեկոներն էլ` ընթրիքից հետո, երբեմն առանց ընթրելու, հավատարմորեն վերադառնում էր հերթապահության։ Լուիսը զգում էր, որ համակված է տարօրինակ հույսով` նման սիրո խռովքին։ Մի երեկո, երբ կանգ էր առել` հայացքը աստղերին հառելու և խորը հառաչելու համար, մի ձեռք մեղմորեն իջավ նրա ուսին։
Նա փակեց աչքերը և առանց շրջվելու, անզգայացած ու երջանիկ ընկավ իրեն հետևող ոստիկանի ձեռքերի մեջ։
Հարցաքննության ընթացքում Լուիսը խոստովանեց, որ ի սրտե զղջում է հանցագործության համար, բայց այն վայրկյանը, երբ իր ուսին զգաց ազատարար ձեռքը, «փոխհատուցում է ամեն ինչ», և որ ինքն այդ պահը կարող է համեմատել միայն այն ակնթարթի հետ, երբ, ինչպես ասաց, «ճանաչել է սերը»։

ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ

8 Փտր

ԳՈՒՍՏԱՎ ԿՈՒՐԲԵԻ ՄԻ ՆԿԱՐԻ ՄԱՍԻՆ

Նկարներն էլ ունեն իրենց կյանքը` կենսագրությունը. ծնվում են , մեծանում, տեղից տեղ ճամփորդում, երբեմն անհետ կորչում, երբեմն էլ` մի անսպասելի տեղից հայտնվում կամ ողբերգական վախճան են ունենում…
Հետաքրքիր մի ճակատագիր ունի ֆրանսիացի նշանավոր նկարիչ Գուստավ Կուրբեի մի կանացի դիմանկար, որն այժմ գտնվում է Հայաստանում Երևանի պատկերասրահի եվրոպական արվեստի բաժնում:
1930 թ. Փարիզում գնում էի Լուվրի թանգարան` մասնավորապես ուսումնասիրելու Անդրեա Մանտենիայի «Խաչելությունը»: Ավտոբուսը կանգնեց Սեն Ժերմենի բուլվարի մոտ: Կանգառի հարևանությամբ ոչնչով աչքի չընկնող մի բուկինիստական խանութ կար: Այդ առավոտ գրքերը կապուկներով դուրս էին բերել ուղղակի մայթի վրա` ինչ-որ հին գրասենյակային իրերի, հին շրջանակների և նկրների հետ խառնիխուռն:
Ավտոբուսից աչքիս ընկավ մի նկար` մի դիմանկար, կանացի մի գլուխ, որի աչքերն ինձ գրավեցին` չնայած նկարի մութ և անխնամ վիճակին: Անմիջապես իջա ավտոբուսից և մտա խանութ: Պարզվեց, խանութի տերը մեռել էր, և աղջիկները վաճառում էին խանութում եղածը:
Ես ձեռքս վերցրի պորտրեն, որն ինձ կախարդական հայացքով ցած էր բերել ավտոբուսից: Նկարը շատ էր սևացած, ծածկված էր անպետք լաքի հաստ շերտով, նույնիսկ ստորագրությունն աննշմար էր… Բայց պորտրեի ճակատի ու քթի կառուցվածքից, աչքերի խոր ու հմայիչ արտահայտությունից ակնհայտ էր մեծ վարպետի ձեռքը…
Ես գնեցի այդ գործը և Լուվրի փոխարեն շտապեցի տուն: Որքան կարող էի, զգուշությամբ մաքրեցի նկարի վրայի կեղտը. աստիճանաբար երևաց սքանչելի վարպետությամբ արված կանացի պորտրեն` ստորագրված…«Կուրբե»: Ուրախությանս չափ չկար: Առանց ժամանակ կորցնելու գնացի իմ մեծ բարեկամ, խոշորագույն քննադատ Վալդեմար Ժորժի տուն: Ցույց տվի նկարը, զարմացավ, հիացավ: Անմիջապես ինձ ուղարկեց Շարլ Լեժեի մոտ, որը երկու խոշոր հատորներ էր գրել Կուրբեի մասին: Լեժեն նույնիսկ նամակ- հանձնարարականը ընթերցելուց հետո դժկամությամբ վերցրեց նկարը, որովհետև ինչպես ինքը վերջում բացատրեց, շատ «կուրբեներ» են բերում, բայց բոլորն էլ կեղծ: Ես շատ զարմացա, որ Լեժեն, նկարի վրա թեթև ակնարկ ձգելուց հետո, անմիջապես զննեց նկարը հակառակ կողմից: Քիչ հետո նա հայտարարեց, որ նկարը Գուստավ Կուրբեի գործն է: Նկատելով իմ զարմանքը` Լեժեն ասաց. «Կուրբեի նկարների կտավները առանձնահատուկ են. նկարչի մայրը և քույրը հին սավաններից էին պատրաստում դրանք»: Այդ նկարը ճիշտ այդպիսի կտավի վրա էր նկարված: Հետո մի անգամ ևս ստուգեց ստորագրությունը, նկարի գրունտը, ֆակտուրան և այլն:
Երկու օրից տվեց գրավոր մասնագիտական եզրահանգում. «Նկարը Գուստավ Կուրբեի գործն է, որը, ամենայն հավանականությամբ, ներկայացնում է Ժորժ Սանդի ռոմաններից մեկի հերոսուհուն:

%d bloggers like this: