Tag Archives: Վան

Լև Տոլստոյի դուստրը՝ հայկական գեհենում

5 Մյս

Անցյալը սիրում է անակնկալ հանդիպումներ մատուցել: Եվ պատմության էջերը թերթելիս ամենաանսպասելի առնչությունները հաճախ են պատահում: Դրանցից մեկի մասին էլ ուզում ենք այսօր պատմել, առավել ևս, որ խոսքն այս անգամ ռուս մեծ գրող Լև Տոլստոյի կրտսեր դստեր՝ Ալեքսանդրիայի մասին է: Քչերին է հայտնի, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին նա իբրև կամավոր գթության քույր՝ մեկնել է Կովկասյան ռազմաճակատ և տևական ժամանակ ապրել ու աշխատել է Հայաստանում:

1914 թվականին Ալեքսանդրիա Տոլստայան, իր բազմաթիվ հայրենակիցների նման, նետվեց պատերազմական իրադարձությունների գիրկը՝ ունենալով մեկ գլխավոր ցանկություն՝ ինչ-որ կերպ ծառայել հայրենիքին, մասնակից դառնալ համընդհանուր օգնությանը: Եվ 30-ամյա բարձրաշխարհիկ տիկինը, ով ազատամիտ հայացքների տեր լինելուց զատ՝ ուներ նաև պատկառելի կարողություն ու կապեր, մտադրվեց այդ միջոցներն ու իր գիտելիքները ներդնել մի ծրագրում, որի նպատակն էր՝ բժշկական օգնություն ցուցաբերել վիրավորներին ու պատերազմական գոտու բնակչությանը:

Առանց հապաղումի նա անհրաժեշտ պատրաստություն տեսավ և շուտով համախոհների մի ոչ մեծ խմբի հետ մեկնեց Կովկաս: 1914-ի վերջին նա արդեն Թիֆլիսում էր: Այդ օրերին իր քույր Տատյանային Ալեքսանդրիան գրում էր. «Մենք երեք բժիշկներով ընտրել ենք Երևան-Իգդիր ուղղությունը՝ պարսկական սահմանի մոտ: Այդ ուղղությամբ ընդհանրապես օգնություն չկա և մոլեգնում են համաճարակները՝ տիֆը, ջրծաղիկը և գլխավորը՝ մալարիան: Այնտեղ ճանապարհ չկա: Հազիվ-հազիվ տեղ են հասնում ուղտերով»:

Թիֆլիսից Ալեքսանդրիան ուղևորվում է ձիով: Ի դեպ, նրա նժույգի անունը Ալագյազ էր: Հասնում են Երևան, կարճ դադարից հետո կրկին շարունակում են ճանապարհը: Եվ արդեն 1915 թվականի հունվարի 20-ին եղբորը՝ Սերգեյին հասցեագրված նամակում նա տեղեկացնում էր. «Քեզ գրում եմ Իգդիր բնակավայրից, գրեթե Թուրքիայի ու Պարսկաստանի սահմանի մոտ, որ գտնվում է Արարատի լանջին»:

Հենց այստեղ էլ Տոլստոյի դուստրը, որ մինչ այդ մարդկային մեծագույն տառապանքների, պատերազմի արհավիրքների ու սարսափների մասին միայն գրքերում էր կարդացել, առաջին անգամ բախվում է դաժան իրականությանը: Առանձնապես տեղաբնակ ու գաղթական հայերի վիճակը նրա վրա ծանր ազդեցություն է գործում: Իր փետրվարյան գրառումներից մեկում Տոլստայան նշում էր. «Այդ մարդիկ թողնում են սարսափելի, ճնշող տպավորություն… Ինձ երբևէ չի վիճակվել տեսնել նման տառապանք: Մարդիկ զրկվել են ոչ միայն իրենց ընտանիքներից, մտերիմներից, հարազատներից, նրանք զրկվել են իրենց օջախներից, ունեցվածքից, զրկվել են ամեն ինչից»:

Մի որոշ ժամանակ Իգդիրում մնալուց և տեղի դաշտային հոսպիտալում աշխատելուց հետո նույն տարվա գարնանը լուրեր են հասնում, որ Վանում սկսվել են ինքնապաշտպանական կռիվներ, կան մեծ թվով վիրավորներ, բնակչության շրջանում համաճարակներ են տարածվում, իսկ տեղում միակ ամերիկացի բժիշկ-միսիոներն ի վիճակի չէր սպասարկել բոլոր հիվանդներին: Որոշում է կայացվում Ալեքսանդրիա Լվովնային մի փոքրիկ ջոկատի հետ գործուղել այնտեղ:

Մինչ Վան ուղևորվելը մեծ գրողի դուստրը գնում է Երևան՝ ձեռք բերելու անհրաժեշտ դեղքրայք և բժշկական գործիքներ: Իր հուշերի գրքում նա պատմում է, թե Իգդիրից հետո Երևանն ինչպիսի տպավորություն է գործել. «Շատ ուրախալի էր կրկին քաղաքակիրթ աշխարհ ընկնելը՝ ավտոմոբիլներ, էլեկտրականություն, լավ ռեստորան: Ու կարծես թե մենք այստեղ փոքր-ինչ ավելի մնացինք, քան պետք էր»:

Բայց փոքրիկ դրախտը երկար չի տևում: Առջևում նրանց էր սպասում հայկական գեհենը: Վանը հոգեկան մեծ ցնցում է պատճառում Ալեքսանդրիային: Նա ստիպված էր այստեղ բժշկական օգնություն ցուցաբերել ինչպես՝ հայերին, այնպես էլ՝ թուրքերին ու քրդերին, լսել ու ականատեսը դառնալ ինչպես՝ հերոսական, այնպես էլ՝ դաժան ու անմարդկային իրադարձությունների:

Դժբախտաբար, Վանում երկար աշխատել չի հաջողվում: Նրա երկու գործընկեր ուսանողները վարակվում են տիֆով: Որոշ ժամանակ անց հիվանդանում է նաև Ալեքսանդրիան: Երեքին էլ բուժվելու համար տեղափոխում են Երևան: Մի փոքր կազդուրվելուց հետո խումբը մեկնում է Ռուսաստան:

Այդ օրերից հրաշքով պահպանվել են երկու լուսանկարներ: Առաջին նկարում Ալեքսանդրիա Տոստայան և նրա երկու ուղեկիցներն են՝ Երևանի հոսպիտալում: Երկրորդ լուսանկարն արվել է Արևմտյան Հայաստանում, 1915 թվականին: Խմբակային նկարում Տոլստայան դաշտային հոսպիտալի բժիշկների ու աշխատակիցների հետ է:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

տոլստոյի դուստրը երևանի հոսպիտալում, տիֆով հիվանդ զինվորի մոտ

տոլստայան դածտային հոսպիտալի աշխատակիցների հետ արևմտյան հայաստան 1915

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆ, ՈՐ ԾՆՎԵՑ ՎԱՆՈՒՄ

3 Հկտ

1915 թ հունիսի սկզբներին Թումանյանը Թիֆլիսից մեկնում Է Իգդիր, այնտեղից դեպի Վան գնալու մտադրությամբ: Վանում Թումանյանը մնում է մոտ 15 -16 օր։ Այդ ընթացքում նա ծանոթանում է բնակչության հետ, այցելում Կենտրոնական, Երամյան, Սանդրխտյան դպրոցները, հանդիպումներ ունենում երիտասարդության ու մտավորականության հետ։ Բանաստեղծը հիացած էր վանեցիների հայրենասիրությամբ, ազգային ինքնագիտակցության բարձր դրսևորումներով, նրանց հերոսական, անընկճելի ոգով, ապագայի նկատմամբ ունեցած լավատեսությամբ:

Վան հասնելուց երկու օր հետո, հունիսի 14-ին , աոաջին իսկ տպավորությունների ազդեցության տակ, բանաստեղծը գրում է «Շուռ է գալիս ծանր քարը…» սկզբնատողով բանաստեղծությունը և կարդում հունիսի 15-ին, երիտասարդության կազմակերպած պատվո թեյասեղանին։

 Շուռ է գալիս ծանր քարը

Մեր մոր կրծքից տենչավառ,
Վեր է կենում մեր աշխարհը
Ավերներից անհամար…

— Հե՜յ, ջա՛ն տղերք, ուս տվեք, ո՜ւս,
Միահամուռ, միաբան,
Հե՜յ, ջա՛ն տղերք, ուժ տվեք, ո՜ւժ,
Քարը մոտ է գլորման։

Մտիկ տվեք՝ ինչ վեհ պատկեր

Մեծ հիացման արժանի,
Էսքան դարեր նա քարի տակ
Դեռ շընչում է կենդանի.
Ու աչքերը, թեև լացոտ,
Լիքն են կյանքով ու հույսով,

Ու հույսերը, համակ ազնիվ,
Լիքը բարով ու լուսով…
— Հե՜յ, ջա՛ն տղերք, ուս տվեք, ո՜ւս,
Միահամուռ, միաբան..
Հե՜յ, ջա՛ն տղերք, ուժ տվեք, ո՜ւժ,

Քարը մոտ է գլորման։

Տեսե՛ք, թեև ծվեն-ծվեն
Ծիրանի է իր հագին
Ու ցոլում է իր ճիգերեն
Ազնվական իր հոգին…

Ամեն շարժում դեպի կյանքն է,
Ամեն ձգտում՝ դեպի վեր,
Աչքերն էն կողմ, ուր ծաղկում են
Ընտիր ազգերն ու ցեղեր…
— Հե՜յ, ջա՛ն տղերք, ուս տվեք, ո՜ւս,

Միահամուռ, միաբան,
Հե՜յ, ջա՛ն տղերք, ուժ տվեք, ո՜ւժ,
Քարը մոտ է գլորման։

Բանաստեղծության թողած տպավորությունը ցնցող էր։ Ներկաները այդ քերթվածն ընդունեցին որպես երիտասարդությանն ուղղված կոչ, իսկ հեղինակը նրանց համար դարձավ «ցեղին ավելի երջանիկ ու բախտավոր» ապագա գուշակող, «հոգիով սուրբ» հանճար։ Գրող և հասարակական գործիչ Հովհ. Ավագյանը բանաստեղծությունը գնահատեց որպես «…իմաստով կուռ, լեզվով ճոխ ու բովանդակությամբ հյութեղ ուղերձ մը, որ ամեն բանե առաջ, իրավ, հայ կբոլրե ծայրեծայր…»։

Վանից վերադառնալուց հետո Թումանյանը բավական ժամանակ իր այդ ճամփորդության տպավորության տակ էր։ Մխիթարականը նրա համար թուրքական բռնակալությունից նոր ազատագրված Վանի բնակչության խանդավառությունն էր, հատկապես երիտասարդության հերոսական ոգին, ազատ ապրելու նրանց ինքնագիտակցությունը։vDG2MvOoE9UxcPblq6sqAHEFQD

 

ԻՆՉՈ՞Ւ ՎԱԶԳԵՆ

14 Սպտ

«Վեհափառ Տեր, «Վազգեն» հատուկ անունը այնքան էլ ընդհանրացած անուն չէր, ոչ աշխարհական և մանավանդ հոգևորականների համար: Մազլումյան Կարապետ սրբազանը որտեղի՞ց գտավ այս անունը», -հարցրեց Ավագ արքեպ. Ասատրյանը Վազգեն Վեհափառին:

«Լավ հարցում է» , -ըսավ Վեհը, ու հետևյալ վկայությունը տվեց: 

«Վանի ինքնապաշտպանության հայդուկներէն էր Վազգեն անունով քաջարի երիտասարդ մը: Հերոսամարտի մը ընթացքին սպանվեցավ: Թուրքերը հերոս երիտասարդին դիակը տունէ տուն պտըտցուցին՝գտնելու համար անոր ընտանիքը պատժելու կամ վնասելու միտումով: Երբ Վազգենի մայրը, շրջապատված տնեցիներով, կը տեսնե իր անշնչացած որդիին դիակը, կը հայտնէ թուրք զինվորներուն, թե չի ճանչնար անոր ով ըլլալը»: Ու հուզվեց Վեհափառը… Պահ մը մնաց լուռ, ապա շարունակեց. «Գիտե՞ք, որքան քաջություն պետք էր մոր մը համար այդպիսի կեցվածք մը ցուցաբերելու: Այդ անկրկնելի զոհաբերությունը ըրավ փրկելու համար ընտանիքի մյուս անդամները: Իմ ձեռնադրության կնքահայրությունը ստանձնած էր Ռումանիոյ թեմական խորհրդի անդամներեն վանեցի Ռուբեն Իսրայելյանը: Իր փափագին ընդառաջելով Մազլումյան սրբազանը զիս վերանվանեց Վազգէն անունով»:DB3DB4E1-02FD-46A3-9761-3D224C7C6B34_w640_r1_s

Թե ինչից ցնցվեց Թուրքիան

17 Նյմ

Հոկտեմբերի 23-ին Թուրքիայում տեղի ունեցած հզոր երկրաշարժի, դրան հաջորդած շուրջ 1500 հետցնցումների, զոհերի ու ավերածությունների մասին գրվել է առավել քան բավարար չափով: Սակայն այս անգամ մեր խոսքը ոչ թե այդ երկրին հասցված նյութական ու մարդկային կորուստների, այլ այն մասին է, թե ինչ ավերածություներ գործեց տարերքը Թուրքիայի ներքին կյանքում և ինչպես հողին հավասարեցրեց այդ երկրի հզորության մասին միֆը: Երկրաշարժից ժամեր անց պաշտոնական Անկարան հայտարարեց, թե կարիք չունի որևէ արտաքին օգնության և ի զորու է սեփական ուժերով հաղթահարել կատարվածի ծանրությունը: Սակայն հաշված օրեր անց ամպագոռգոռ վստահեցումները իրենց տեղը զիջեցին օգնության խնդրանքներին, իսկ բոլորվին վերջերս Թուրքիան մեկ անգամ ևս դիմեց միջազգային հանրությանը՝ աղերսելով իրեն ձեռք մեկնել: Եվ սա ապացույցն էր այն բանի, որ երկիրը ոչ միայն զուրկ է անհրաժեշտ միջոցներից, այլև պետական մեքենան ի զորու չէ գլուխ հանել ստեղծված իրավիճակում:
Այսօր աղետի գոտու կացությունը վեր է ամեն կարգի պատկերացումներից: Վանի նահանգում, որտեղ բնակչության գերակշիռ մասը քրդեր են, երկրաշարժից տուժածները քնում են փողոցներում, քաղցած են ու ծարավ, չկա դեղորայք, իսկ բաժանված վրանները շատ քչերին է բաժին հասել: «Փլված շենքեր, աջ ու ձախ շարված դիակները թողնված են բախտի քմահաճույքին: Մարդիկ սպասում են օգնության: Այդ փողոցները հիշեցնում են կադրեր սարսափ ֆիլմերից: Մարդիկ արտասվում են, բղավում. «Ինչո՞ւ Թուրքիան մերժեց արտասահմանյան օգնությունները, ինչո՞ւ մեզ թողեց այս վիճակում: Որտե՞ղ է պետությունը»,- գրում է թերթերից մեկը՝ այդպես էլ պատասխան չգտնելով հնչող աղաղակների համար: Վանի 60%-ը ավերված է, հողին է հավասարվել 30-40 գյուղ: Եվ այս պայմաններում նահանգի 34 գյուղապետերի այլ բան չէր մնում, քան հրաժարական տալ։ Նրանց բոլորի հիմնավորումը մեկն էր. թուրքական կառավարությունն անգործության է մատնված, իսկ հետևանքների ճնշումը կրում են իրենք:
Բայց խնդիրը միայն դա չէ: Տեղաբնակ քրդերը այժմ արդեն խորապես համոզված են, որ իշխանությունները թաքցնում են այն դաժան իրականությունը, որն այժմ տիրում է Վանում, իսկ թուրքերը պարզապես հրճվանք են ապրում քուրդ ժողովրդի այս «սպանդից»: «Նրանք ստեցին, թե Վանում ամեն ինչ կարվի բնակչությանն օգնելու համար: Մինչդեռ ոչինչ չարեցին` հատուկ թույլ տալով, որ փլատակների տակ ողջ մնացած մարդիկ այս օրերի ընթացքում իրենց հոգին տան: Հասկանո՞ւմ եք, Թուրքիայի համար սա իսկական շանս էր քրդերին վերացնելու համար»,- պնդում է քուրդ հայտնի գրող, նախկին քաղբանտարկյալ Մեմեդ Գուլերը: Ի վերջո, աղետյալներին առաջինը օգնության հասան ոչ այլ ոք, քան հարևան շրջանների քուրդ քաղաքապետերը: Իսկ այդ ժամանակ Վանի նահանգապետարանի կայքում դեռ որևէ խոսք չկար տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին և օգնություն առաջարկել ցանկացողները չէին կարողանում հաշվեհամարների մասին տեղեկություններ իմանալ: Ավելին, տուժվածներին օգնություն բերող մեքենաները կալանվում էին Վանի նահանգապետարանի կողմից, ինչը բողոքի մեծ ալիք բարձրացրեց: Եվ մինչ այդ հանգամանքը խիստ անհանգստացնում էր օգնություն ուղարկել ցանկացող կազմակերպություններին, թուրքական կազմակերպություններն իրենց հերթին հրաժարվում էին հանդիպել և շփման մեջ մտնել քրդական կուսակցության անդամ, Վանի քաղաքապետ Բեքիր Քայայի հետ: Բան այն է, որ նահանգապետը նշանակվում է Անկարայի կողմից, իսկ քաղաքապետն ընտրվել է տեղի քուրդ բնակչության կողմից:
Ազգային թշնամանքը սկսեց այնպիսի անմարդկային դրսևորումներ ձեռք բերել, որ նույնիսկ ATV-ի հաղորդավարուհի Մուղլե Անլըն եթերից հանդիմանեց Վանի երկրաշարժից տուժածներին օգնություն ցուցաբերել ցանկացողներին: «Թող քրդերը իրենց տեղն իմանան։ Տեղն եկած ժամանակ քար են նետում ոստիկանների վրա։ Այդ քար նետողների ձեռքը թող ջարդվի»,-ասաց թուրք հաղորդավարուհին։ Ոչ պակաս բնորոշ իրավիճակ էր և այն, որ երկրաշարժից հետո կազմակերպված բարեգործական հեռուստամարաթոնի ժամանակ հավաքված գումարի միայն 1/3-ն էր իրական։ Դրա պատճառն այն էր, որ շատ թուրք գործարարներ զանգահարել էին հեռուստամարաթոն և խոստացել շատ մեծ օգնություն ցուցաբերել՝ դրանով իսկ գովազդելով իրենց, իսկ հետո դրժել էին իրենց խոստումը։ Նույն օրերին տեղեկություններ էին ստացվում, որ թալանվում էին տուժածների համար օգնություն փոխադրող տասնյակ բեռնատարներ:
Ահա այս պայմաններում Վանից արտագաղթի մեծ հոսք է սկսել։ Թուրքական Dunyabulteni-ի կայքի փոխանցմամբ՝ Վանից օրական արտագաղթում է 2-ից 2,5 հազար հոգի։ Նշվում է, որ միայն 2 օրում Վանից հեռանալու դիմում է ներկայացրել 70 հազար բնակիչ: Իսկ նրանք, ովքեր դեռ համառորեն մնում են քաղաքոմ, ենթարկվում են ամենատարբեր ճնշումների ու նվաստացումների: Երբ իշխանությունների անգործությունը քննադատող քաղաքացիները բողոքի ցույց կազմակերպեցին, ոստիկանությունը դաժանորեն ցրեց հավաքվածներին՝ օգտագործելով արցունքաբեր գազ ու մահակներ: Վանի Արճեշի շրջան մեկնած Թուրքիայի փոխվարչապետ Բեշիր Աթալայը կոպիտ կերպով հանդիմանեց երկրաշարժից տուժած մի երիտասարդի, ով համարձակվել էր ասել, թե կառավարությունը գյուղերին օգնություն չի ուղարկել։ «Սուտ եք խոսում։ Մի եկեք այստեղ սխալ տեղեկություններ հաղորդեք։ Հիմա ես կհետաքրքրվեմ թե ո՞վ է այդ տղան։ Սադրանքներ մի արեք»,- բորբոքվել էր փոխվարչապետը: Բռնությունները նույնիսկ խորհրդարան հասան: Ելույթի ժամանակ ամբիոնից հրելով ցած բերեցին ընդդիմադիր Ժողովրդա-հանրապետական կուսակցության պատգամավորին այն պատճառով, որ վերջինս քննադատեց նախագահին ու վարչապետին՝ հիշեցնելով, որ նախագահ Գյուլը հրաժարվեց մեկնել երկրաշարժից տուժված Վան:
Այս աղաղակող փաստերին այժմ գումարվում են նորերը: Օրերս թուրքական կառավարության կողմից Քաղաքաշինության նախարարություն և Պետական վերահսկողության խորհուրդ ուղարկած զեկույցում նշվել է, թե ավերված հազարավոր շինություններում լուրջ խախտումներ են եղել։ Գետնին հավասարված մի շարք շենքերում շինանյութերը պակաս չափաբաժիններով են օգտագործվել։ Իսկ ամենասարսափելի փաստն այն է եղել, որ շենքերի սյուններում ցեմենտի փոխարեն պեմզայի բրիկետներ են օգտագործվել։ Այսքանից հետո ԺՀԿ կուսակցապետ Քեմալ Քըլըչդարօղլուն այլ բան չէր մնում, քան խորհրդարանական խմբակցության առաջ ելույթ ունենալիս վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին հռետորական հարց ուղղելը. «Վանի երկրաշարժի հետևանքով հարյուրավոր մարդկանց գերեզման դարձած անորակ շենքերի բնակեցման թույլտվությունն ո՞վ է տվել։ Ժողովուրդը երկրաշարժի համար հարկ է վճարում, դու ի՞նչ ես արել»։
Էրդողանը հազիվ թե պատասխանի նրան: Այն, ինչ արել է վարչապետը, բարձրաձայն չի ասվի: Առավելագույնը, որ մինչ այժմ խոստովանել է նա, եղել է հետևյալը. «Իրոք, մեր աշխատանքներում թերացումներ եղել են։ Սակայն պետք է հաշվի առնել, որ նման մեծ աղետի դեպքում միանգամից հնարավոր չէր օգնություն հասցնել բոլոր կարիքավորներին»: Եվ սա ասում է մի երկրի ղեկավար, ով օգնություն էր տանում մինչև Սոմալի՝ ցուցադրելով, թե որքան մարդասեր ու հարուստ երկիր է Թուրքիան: Իսկ ներսում, ավաղ, չկարողացավ: Թե՞ չցանկացավ…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Օգնություն՝ ըստ համակրանքի

25 Հկտ

Դժբախտությունը ևս քաղաքականության բաղադրիչը կարող է լինել: Պատմությանը բազմաթիվ դեպքեր են հայտնի, երբ խոշոր աղետների ժամանակ նույնիսկ թշնամի երկրները մոռացության են տվել հին գժտություններն ու հակասությունները՝ միավորվելով հետևանքները հաղթահարելու համար: Դա խիստ մարդկային է, հետևաբար ձերբազատված այն հարցից, թե դա որքանով է ճիշտ կամ որքանով է սխալ: Այդ իսկ պատճառով էլ միանգամայն բնական ընկալվեց Հայաստանի արձագանքը, երբ հոկտեմբերի 23-ի Թուրքիայի հզոր երկրաշարժից անմիջապես հետո իր պատրաստակամությունը հայտնեց օգնության ձեռք մեկնել հարևանին: Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանը, ով պետական այցով գտնվում էր Մոսկվայում, շտապ ցավակցական հեռագիր հղեց Թուրքիայի նախագահ Աբդուլլահ Գյուլին, ուր, մասնավորապես, ասված էր. «Ցավում եմ տեղի ունեցածի համար, ցավակցում եմ և հայտնում եմ Ձեզ, որ Հայաստանի փրկարարների մասնագիտացված ստորաբաժանումը պատրաստ է սեղմ ժամկետում հասնել էպիկենտրոն և անհապաղ անցնել փրկարարական աշխատանքների»: Պատասխանի չսպասելով, նույն օրը Հայաստանի Արտակարգ իրավիճակների նախարարության Ճգնաժամային կառավարման կենտրոնում տեղի ունեցավ օպերատիվ նիստ և հայտարարվեց, որ մեր փրկարարները յուրաքանչյուր պահի պատրաստ են Թուրքիա մեկնել՝ տուժածներին օգնություն ցուցաբերելու համար: «Մենք պարտավոր ենք օգնություն տրամադրել մեր հարևաններին: Թուրքական կողմի համաձայնության դեպքում մենք երկրաշարժի էպիկենտրոն կուղարկենք փրկարարների ու հրշեջ փրկարարների»,-նշեց ԱԻ նախարար Արմեն Երիցյանը: Ի դեպ, դրա նախադեպն արդեն կար: Հայաստանն աջակցել էր Թուրքիային 1999 և 2000 թվականների աղետների ժամանակ:
Անկարայի արձագանքն ուշանում էր: Եվ մեր երկիրը հաջորդ օրը կրկնեց իր առաջարկը: Հայաստանի և Ռուսաստանի նախագահները Կրեմլից զանգահարեցին Աբդուլլահ Գյուլին: Առաջինը խոսեց Դմիտրի Մեդվեդևը, ցավակցել Գյուլին, ասաց, որ Ռուսաստանը պատրաստ է օգնություն ցուցաբերել և այնուհետև հեռախոսը փոխանցեց Սերժ Սարգսյանին, ով վերստին ընդգծել, թե Հայաստանի փրկարար ջոկատները պատրաստ են օգնության հասնել ցանկացած պահի: Թուրքիայի նախագահը պատասխանեց, որ Հայաստանի օգնության առաջարկը տեսել է համացանցում և շնորհակալություն հայտնեց առաջարկի համար: Մինչ այդ արդեն հայտնի էր, որ թուրքերին օգնություն էին առաջարկել նաև Իսրայելը, Ադրբեջանը, Հունաստանը, ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան, Գերմանիան, Լեհաստանը, Հունգարիան, Շվեյցարիան:
Բայց հետո տարածվեց Reuters գործակալության հաղորդագրությունն այն մասին, որ Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը հայտնել էր, թե Թուրքիան ի վիճակի է ինքնուրույն հաղթահարել աղետի հետևանքները, բայց միևնույն ժամանակ շնորհակալություն էր հայտնել բոլոր այն երկրներին, ներառյալ Հայաստանին ու Իսրայելին, ովքեր օգնության ձեռք են մեկնել իրենց: Նման պատասխանը հայերին չվշտացրեց: Եթե թուրքերը համոզված էին, որ կարող են միայնակ գլուխ հանել, թող լիներ այդպես: Սա այն դեպքը չէր, երբ պիտի ինչ-որ բան պարտադրվեր, թեև, օրինակ, Իսրայելն այլ կերպ էր մտածում, և թուրքերի մերժման մասին Իսրայելի պաշտպանության նախարար Էհուդ Բարաքը հայտարարեց. «Ես ապշած եմ, որ Թուրքիային պետք չէ մեր օգնությունը»:
Նախարարի զարմանքն առաջին հայացքից կարող էր տարօրինակ թվալ: Սակայն շատ չանցած ամեն բան պարզ դարձավ: Առաջինը հաղորդվեց այն մասին, որ Ադրբեջանը երեք ինքնաթիռ օգնություն, 145 փրկարարներ ու շներ է ուղարկել Վան: Օդանավերը հաջողությամբ վայրէջք էին կատարել Վանի օդանավակայանում, որի մասին նախապես ասվում էր, թե իբր մեծապես տուժել է երկրաշարժից: Դրանից հետո հայտնի դարձավ, որ մի քանի խումբ փրկարարներ ու մարդասիրական օգնություն է ուղարկել նաև Իրանը, իսկ այդ երկրի Արևմտյան Ատրպատական նահանգը պատրաստակամություն էր հայտնել բուժման համար ընդունելու տուժածներին: Շատ չանցած ադրբեջանցիներին և իրանցիներին միացավ նաև Պակիստանը:
Սա արդեն ոչ միայն հետաքրքրական էր, այլև բացատրություն էր պահանջում: Ընդ որում, բացատրության կարիք զգում էին ոչ միայն մերժված երկրները, այլև թուրքերից շատերը: Այդ տրամադրություններն անմիջապես թափանցեցին մամուլի էջեր, իսկ թուրքական «Հյուրրիյեթ» օրաթերթը փորձեց պատճառները պարզել հենց ԱԳ նախարարությունից: Թուրքիայի արտաքին քաղաքական գերատեսչությունում պարբերականի հարցին ի պատասխան ասացին. «Ադրբեջանն ու Պակիստանն օգնություն են ուղարկել առանց հարցնելու։ Այնպես որ, մենք չէինք կարող չընդունել արդեն իսկ ուղարկված օգնությունը»։
Հեշտ էր նկատել, որ ԱԳՆ-ի պատասխանն առնվազն տարօրինակ էր թեկուզ այն պարզ պատճառով, որ բոլորին, այդ թվում Թուրքիային է հայտնի. օգնություն ուղարկելու համար ստացող կողմի հետ նախ պետք է լուծել տեխնիկական հարցեր, իսկ դրանք լուծվել չեն կարող, քանի դեռ չկա ընդունող կողմի համաձայնությունը: «Այս ծանր պահին անգամ Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանը հեռագիր հղեց Աբդուլլահ Գյուլին` օգնություն առաջարկելով: Թել-Ավիվը ևս անտարբեր չմնաց: Բայց անհասկանալի պատճառներով Անկարան ընդունեց միայն Ադրբեջանի ու Պակիստանի օգնությունը»,- գրում էր «Հյուրրիյեթ» օրաթերթը՝ հրաշալի հասկանալով ասվածի բուն պատճառները:
Եվ այնուամենայնիվ, ինչու՞ Թուրքիան մերժեց արտաքին օգնությունը: Մեր և Իսրայելի պարագայում այդ հարցը քիչ թե շատ հասկանալի է: Իսկ մյուսնե՞րը: Թուրքերը պնդում են, որ իրենց հնարավորությունները թույլ են տալիս սեփական ուժերով հաղթահարել հետևանքները: Բայց ահա վերջին օրերի մամուլը ողողված է հրապարակումներով, ուր ասվում է, որ տեղի փրկարարները ստիպված են աշխատել «պրիմիտիվ պայմաններում»՝ առանց համապատասխան տեխնիկական հագեցվածության, առանց սննդի, ջրի, բժշկական պարագաների: «Մենք պարզունակ գործիքներ ենք օգտագործում, հիմնականում սարքեր ու տեխնիկա չունենք»,- ասել էր փրկարարներից մեկը Hurriyet Daily News-ի լրագրողի հետ զրույցում: Մեկ այլ աղբյուր գրել էր, որ փլատակների տակ մեռնում են մարդիկ, իսկ օգնական ուժերը բավարար չեն նրանց փրկելու համար:
Այսքանից հետո այլ բան չի մնում, քան ենթադրել, որ Անկարան նույնիսկ ծայրահեղ իրավիճակներում շարունակում է առաջնորդվել հակակրանքներով ու համակրանքներով: Մյուս կողմից շատերի ուշադրությունից չվրիպեց այն փաստը, որ երկրաշարժը տեղի էր ունեցել մի տարածաշրջանում, որը սովորաբար փակ է օտար աչքի համար: Այստեղ բնակչության ճնշող մեծամասնությունը քրդեր են, հենց այս գավառներում են տեղի ունենում ամենաարյունալի բախումները քուրդ գրոհայինների ու թուրքական բանակի ստորաբաժանումների միջև, և տարիներ շարունակ երկրի այս հատվածում արտակարգ դրություն է հայտարարված: Գուցե Թուրքիան չցանկացա՞վ օտարներին ի ցույց դնել իր ներքին կյանքի այդ քողարկված պատկերը, որը աղետի ու անիշխանության պայմաններում կարող էր շատ ավելի ցցուն ներկայանալ: Իսկ ահա արյունակից եղբայր ադրբեջանցիներից ու պակիստանցիներից նա թեևս գաղտնիքներ չունի: Վերջիններս դա ոչ միայն գիտեն, այլև մասնակիցն են համատեղ պայքարի:
Ինչևէ: Մեզ համար Թուրքիային պատուհասած աղետը շարունակվում է դիտվել սոսկ մարդկային ողբերգության տեսանկյունից: Հայ-թուրքական հարաբերությունների սառնությունը կարիք չունի ջերմանալու այս կարգի «խթանիչներով» և ոչ էլ փակ սահմանները պիտի փլուզվեն երկրակեղևի ցնցումներից: Պարզապես ոչ ոք երաշխավորված չէ նման արհավիրքներից, և յուրաքանչյուր անգամ դրանք պիտի հիշեցնեն, թե որքան դժվար է միայնակ կրել աղետի բեռը և որքան կարևոր է միասնական ուժը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԵՐԵԿՎԱ ՈՒ ՎԱՂՎԱ ՀԱՅՐԵՆԻՔՈՒՄ

15 Փտր

Հայոց ցեղասպանությունը փաստող հազարավոր վավերագրերի մեջ ես մշտապես պիտի առանձնացնեմ աշակերտական տետրի խունացած թերթերի վրա գրված այն տասը էջերը, որնք պահվում են մեր տանը մասունք պահելու երկյուղածությամբ: Դրանք իմ մեծ պապի` Սիմոն Չարխչյանի ձեռքով գրված թերթերն են: Վանի նահանգի Խոշաբ գավառի Զեյնիս գյուղից Արևելյան Հայաստան տեղափոխված պապիս ընտանիքը պիտի ի վերջո դադար առներ Արարատների հովանու տակ, հիմներ այն գյուղը, որն այսօր Վանաշեն է կոչվում (իսկ դարասկզբին դեռ Թայթան օտարահունչ անունն ուներ), ու պիտի հույսից առավել հավատ ունենար, որ դեռ կգա այն օրը, երբ ինքն իր զավակների հետ կրկին տուն կդառնա` Վանա լճի ափերին մոտիկ իր Զեյնիս գյուղը, որովհետև ով է մարդ արարածն առանց իր երկրի, և ինչ է կյանքն առանց հայրենի հողի…
Մեծ պապիս հավատը երազանք մնաց: Իսկ փոխարենը եղավ բոլորովին ուրիշ մի պատմություն, որ ժառանգվեց իր թոռներին ու ծոռներին տասը խունացած էջերի լեզվով…
…1933 թվի աշնանային մի օր Թայթան գյուղի հասարակության ժողովում, «ժողովուրդների հոր» մեծադիր նկարի ներքո գլխահակ կանգնել էր 65-ամյա իմ մեծ պապը, իսկ դահլիճից Ջալիլ անունով մի թուրք կուրծք էր ծեծում ու կոկորդ պատռում` հավաքվածներին համոզելով, որ Սիմոն Չարխչյանը ժողովրդի թշնամի է ու դաշնակ, քանի որ հանդգնել է Մեծ Եղեռնի օրերին զենք բարձրացնել «անմեղ» ու «աշխատավոր» թուրք ժողովրդի դեմ…
Ծեր, հոգնած ու հուսահատ վանեցին, որ կյանքից առավել պատվախնդրության և հպարտության կորստի համար պիտի դառնանար, այդ գիշեր գրեց դեգերումների ու մաքառումի իր պատմությունը: Գրեց ոչ այնքան փրկության համար, որքան վտարված Ճշմարտությունը դարձի բերելու, իր զավակների ու խղճի առաջ ազնիվ լինելու անկեղծ մղումով:
Չէ, մեծ պապս չի եղել ոչ դաշնակ ու ոչ էլ հայդուկապետ: «… Ես բնիկ վանեցի եմ: Սովորել եմ Վան քաղաքին մոտիկ Վարագա վանքի դպրոցում: Ուսումս ավարտելուց հետո վերադարձել եմ իմ հայրենի գյուղ, որտեղ իմ զբաղմունքը եղել է հողագործությունը… Եվ ապրել եմ այդպես մինչև համաեվրոպական պատերազմը»,- պատմում էր նա:
Իսկ հետո եկավ մեծ արհավիրքը: Թուքերի ամենօրյա հարձակումներից ավերված գյուղի բնակիչների վերջին խմբերը ետ են քաշվում Վան և միանում քաղաքի հերոսական պաշտպանությանը: Մեծ պապս, զենքը ձեռքին, նախ պարիսպների վրա էր, իսկ հետո, երբ նահանջի հրամանն է հնչում` 25- հազարանոց գաղթականության անվերջանալի երթը հսկող կամավորականների թվում: «…Ասացեք, խնդրեմ, ինչո՞վ եմ ես մեղավոր, որ ինձ այսօր դաշնակ են անվանում: Չէ որ 25- հազարանոց զինված ժողովուրդը կռվում էր իրեն կոտորողի դեմ: Այո, մենք կռվում էինք, այնտեղ գոյության կռիվ էր, անողոք թշնամին հետապնդում էր մեզ: Այո, կոլխոզնիկ հայ ընկերներից շատերն էին կռվում այնտեղ: Մի՞թե նրանք բոլորը դաշնակներ էին…»:
Նահանջի դժվար ու երկար ճանապարհն անվերջ ուղեկցվում էր թուրք և քուրդ հրոսակախմբերի հարձակումներով: Անցնող խմբերը բաց դաշտերի մեջ թողնում էին վերքերից, քաղցից ու հալածանքից զոհվածների անհաշիվ մարմիններ: Մեծ կորուսների ու արյունաքամ մարտերի գնով նրանք Վանից անցնում են Սալմաստ, ապա Համադան, որտեղ ի վերջո հանդիպում են անգլիացիներին: Սրանք զինաթափում են բոլորին, և գաղթականներին տեղափոխում են Բաղդադից քիչ հեռու գտնվող Բաքուբայի անապատը, որտեղ արդեն հավաքվել էին կորուսյալ երկրի տարբեր անկյուններից գաղթած շուրջ 50 հազար փախստականներ:
Մեծ պապս նրանց թվում էր, ովքեր փախստականների ճամբարում հիմնում են «Տարագիր» կոմիտեն: Բացում են դպրոց ու որբանոց, ձևավորում են դատական հանձնաժողով: Այդ հանձնաժողովին անդամակցում է նաև ուսյալ Ս. Չարխչյանը: Նա ինչ իմանար, որ տարիներ անց իրեն պիտի մեղադրեն նաև դրա համար, թե իբր ծառայել է… ցարին, դատավոր է եղել: «… Այդ հանձնաժողովի կազմում ժողովրդի քվեարկությամբ ընտրվել եմ նաև ես, որի համար այսօր ինձ անվանում են ցարական «սուդիա»: Ես ցարի ժամանակ երբեք ցարի երկիր չեմ մտել, հապա ինչպե՞ս կլինի, որ մի թուրք տղա կարողանա գիտենալ, թե ես Տաճկաստանում ինչ եմ եղել…»,- զարմանում էր իմ միամիտ մեծ պապը:
Օտարության մեջ մեծ գերդաստանի վերջին մոհիկաններն ապրեցին մինչև 1921 թիվը: Ապրեցին` ցավը հոգիների մեջ, առավել դժբախտ, քան մեռածները: Վերջապես մի օր շատերի հետ մեկտեղ նրանց էլ ծովով տեղափոխեցին Բաթում, իսկ այնտեղից էլ` Հայաստան:
Գուցե նաև պատմեմ, թե ինչ եղավ հետո` 1933-ի այն չարաբաստիկ օրը: Նախ, եղավ անհավատալին: Երբ քվեարկության դրվեց Սիմոն Չարխչյանին կոլտնտեսությունից վտարելու հարցը, կողմ քվեարկեց ընդամենը… 5 հոգի` ժողովի նախագահության կազմը: Ձեռնպահ մնաց ամբողջ դահլիճը` շուրջ 100 մարդ… Բայց նույնիսկ դա էլ փրկություն չդարձավ…
Սա պատմություն է մի մարդու մասին: Հարյուր հազարավորներից` ընդամենը մեկի: Ուրեմն, դեռ կան անթիվ ու անթիվ այլ պատմություններ, որ հնչելու են իբրև արյան կանչ ու մնալու են ժամանակների հիշողության մեջ:
Անընդգրկելի կորուստների առաջ երբեմն այլևս ոչինչ չի մնում, քան մխիթարվել մնացյալ հույսով և իրողությամբ: Աշխարհի վրա կա հեռու մի վայր, որն իմ պապերի ծննդավայրն է: Ուրեմն նաև իմ երեկվա, այսօրվա և վաղվա հայրենիքը: Բայց կա նաև հեռավոր Վանի հուշերն արթնացնող մի գյուղ` Վանաշեն, և այդ նոր գյուղում Սիմոն Չարխչյանի հին տոհմածառը նոր ճյուղեր է տվել: Շարունակում է ապրել: Ի հեճուկս ճակատագրի, ի տես բոլոր նրանց, ովքեր տառապանք ու մահ սերմանեցին այն հողում, որտեղ կենաց ծառն էր արմատներ նետել:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ՇԻՐԱԶԸ ԳՅՈՒՂ ԱՆՎԱՆԱՓՈԽԵՑ

29 Հնվ

Հովհաննես Շիրազի գրչին պատկանող յուրաքանչյուր վավերագիր ամբողջացնում է բանաստեղծի ու հայրենասերի կերպարը, և դրանց շարքում իր ուրույն տեղը կարող է ունենա նաև այս անտիպ նամակը, որի մասին էլ ուզում ենք պատմել ընթերցողին:
70-ականների կեսերին Արարատի շրջանի Թայթան (այժմ` Վանաշեն) գյուղում, որտեղ գերազանցապես վանեցիներ են ապրում, նախատեսված էր հիմնել Ավարայրի հերոսամարտին նվիրված հսկա մի հուշահամալիր: Եվ ահա այդ օրերին գյուղ է այցելում Հովհաննես Շիրազը, հանդիպում իր երկրպագուներին, ծանոթանում գյուղի կոլտնտեսության նախագահ Հարություն Խաչատրյանի հետ, որն էլ բանաստեղծին ներկայացնում է կառույցի մտահղացումը: Հրապուրված այդ գաղափարով, վերադառնալուց օրեր անց Շիրազը Հ. Խաչատրյանին է հասցեագրում հետևյալ նամակը: Աշակերտական տետրի էջին կարմիր թանաքով արված գրությունը տարեթիվ չունի, սակայն բովանդակությունից ելնելով` դժվար չէ կռահել, որ այն գրված պետք է լինի 1978 թ. նախօրեին, քանի որ այս թվին Թայթանը վերանվանվեց Վանաշեն:
«Սիրելի իմ նորածանոթ Հարություն: Ուրախ եմ, որ այժմ գիտեմ քեզ, ձեռնարկածդ գործը վկայողն է հոգուդ հայեցի ազնվության… Եվ հուսով եմ, որ անշտապ կերպով գլուխ կբերեք մեծ ու քաջն Վարդանին, սուրբ Ավարայրին նվիրված (քո գլխավորած գյուղի մոտերքում) արդեն հիմնվող հուշարձանը, բայց կրկին ահա խնդրում եմ, որ անպայման, նորից անպայման քանդակել տաս անմահ Վարդան Մամիկոնյան սպարապետի գլոիխը պարսպին կամ կամարագլխին… անպայման:
…Առանց դրան ուխտատեղի չի դառնա այդ Կառույցը: Այսպես եմ գրում, վասնզի ճարտարապետը մեծ սրտով չընդունեց առաջարկությունս: Կգամ, հենց որ խնդրածս վարդանակերտվի պատին- ճակատին մեծ ու հայափրկիչ ճակատամարտի ոսկեհուշով… Իսկ գյուղի հին ու եղկելի օտարածին անունը փոխել տուր ու դիր, ասենք, Վանատուն կամ Վանանուշ, կամ Վանակերտ, կամ Վանավարդ, կամ Վանահուշ, կամ Վանաբերդ, կամ Վանահույս, քանի որ բնակիչները Վանից են գաղթել: Այսպես, ուրեմն, ողջույն ողջ հայությանը…
Հ.Շիրազ »:
Ճիշտ է, գյուղը վերանվանելիս, չգիտես ինչու, բանաստեղծի հիշատակած յոթ անուններից միայն առաջին արմատը հիշեցին, բայց եղածը եղած է: Իսկ ահա Ավարայրի ճակատամարտին նվիրված հուշարձանը դեռ մնում է որպես Շիրազի չիրականացած իղձ ու ցանկություն:

Հ. ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: