Tag Archives: Սոչի

Ղարաբաղ. ժանրի ճգնաժամ

17 Հնվ

Քչերն էին հավատում, որ շուրջ 8 ամսվա դիվանագիտական համառ լռությունից և հրապարակային անհաշիվ մեղադրանքներից հետո Հայաստանն ու Ադրբեջանը այսքան հեշտությամբ իրենց համաձայնությունը կտային վերստին բանակցությունների սեղանի շուրջ նստելու համար: Բայց փաստը մնում է փաստ, ու թեև առայժմ պաշտոնապես չի հայտարարվել Ռուսաստանի միջնորդությամբ հերթական եռակողմ հանդիպման օրն ու վայրը, սակայն հավաստի տեղեկություններ կան այն մասին, որ նախագահները կհանդիպեն Սոչիում այս ամսվա ընթացքում:
Թերահավատության մյուս պատճառն այն էր, որ ներկա իրավիճակում այդ կարգի շփումները հազիվ թե կարողանան որևէ էական արդյունքի հասցնել: Ձևավորված փակուղային կացությունը, թարմ մոտեցումների բացակայությունը, հակամարտող կողմերի անզիջում պահվածքը դեռևս տեղաշարժի ոչ մի հույս չեն ներշնչում: Իսկ եթե ասվածին գումարենք նաև այն, որ ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ հիմնական միջնորդ երկրներում՝ ԱՄՆ-ում, Ռուսաստանում և Ֆրանսիայում առաջիկայում սպասվում են ընտրություններ, ապա հասկանալի կդառնա, թե այս պահին կողմերը որքան են հեռու կտրուկ քայլեր կատարելու մտադրություններից: Մնում է ենթադրել, որ երկարատև դադարից հետո կայանալիք բանակցությունները կարող են հետապնդել մեկ հիմնական նպատակ՝ թույլ չտալ իրավիճակի սրացում և կարևոր քաղաքական իրադարձություններից առաջ ապահովել բարենպաստ մթնոլորտ:
Սակայն սխալ կլինի ասել, թե նպաստավոր մթնոլորտը անհրաժեշտ է բացառապես ընտրությունների համար: Կազանի հանդիպման ձախողումից ի վեր ձևավորված անորոշությունը սպառնում է ոչ միայն ողջ գործընթացը մղելու դեպի անցանկալի լճացում, այլև կորցնելու այն նվազագույնը, որը հաջողվել էր ձեռք բերել այդ ընթացքում: Այլևս գաղտնիք չէ, որ վերջին շրջանում ղարաբաղյան թեման շատ դեպքերում դառնում է ոչ միայն երկրորդական, այլև ընդհանրապես դուրս է մղվում քաղաքական օրակարգից: Եվ երբ նույնիսկ Իմոն Գիլմորը Վինեննայում ԵԱՀԿ Մշտական խորհրդի առջև ունեցած ելությում ներկայացնում էր կազմակերպությունում իր երկրի նախագահության սահմանած առաջնահերթությունները՝ դրանց թվում հիշատակելով Ղարաբաղի հարցը, վերստին հասկանալի է դառնում, որ հրապարակային ելույթների տողատակերում արդեն ձևավորված ու կարծրացած այն մտայնությունն է, որ գոնե այս պահին ու մոտակա ժամանակներս արևմտյան պետություններին և ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահող երկներին ձեռնտու է ղարաբաղյան հակամարտությունը պահել սառեցված վիճակում: Տվյալ կացության հիմնական արդարացումն այն է, որ սառեցումը դեռևս վախճանը չէ, իսկ ինչ վերաբերում է իմիտացիոն նկարագիր ունեցող հանդիպումների, քննարկումների, վերլուծությունների ու հայտարարությունների կիրառմանը, ապա սրանք կոչված են ապահովել հոգեբանական այն դաշտը, որի առկայությունը հակամարտող թևերին հեռու կպահի ծայրահեղ գործողություններից:
Հատկանշական է այն փաստը, որ բոլոր պարագաներում քաղաքական վերլուծաբանները առանձնակի նշանակություն են տալիս Ռուսաստանի մասնակցությանն ու շահագրգռությանն այս հարցում: Դրա հետ մեկտեղ նրանք հարկ են համարում հիշեցնել, որ կարիք չկա գերագնահատել պաշտոնական Մոսկվայի հնարավորությունները հատկապես այն պայմաններում, երբ ռուսներին անհրաժեշտ է լավ հարաբերություններ պահպանել ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ Ադրբեջանի հետ: Այս իմաստով կարելի է պատկերացնել, թե ինչպիսի «անհարմարություն» պիտի պատճառեին նրանց կողմերի մշտական պարտադրանքները՝ վերջնական ընտրություն կատարելու իմաստով: Եվ այն պայմաններում, երբ հանրությունը պատերազմող երկրներից է ակնկալում փոխզիջումային քայլեր ու առավելագույն կամքի դրսևորում, մենք ականատեսն ենք մի իրողության, որտեղ միջնորդներն են տարված փոխզիջումային ելքերի որոնումներով:
Ոչ պակաս կարևոր է մի առանձնահատկություն ևս, ինչի մասին դիպուկ մեկնաբանություն է ներկայացրել Վաշինգտոնի Ռազմավարական և միջազգային հետազոտությունների կենտրոնի վերլուծաբան Սերգեյ Մարկեդոնովը: «Ի տարբերություն Վրաստանի` ղարաբաղյան հիմնահարցը Ռուսաստանն ու Միացյալ Նահանգները չեն ընկալում որպես աշխարհքաղաքական մրցակցության դաշտ: Սա է պատճառը, որ Ռուսաստանը չի ցանկանում ձեռքից բաց թողնել խաղաղ կարգավորման վերահսկողությունը` փորձելով վերջ տալ ռուսական դիվանագիտության կարողությունները կասկածի տակ դնող այս լճացման փուլին»,- ասում է քաղաքագետը՝ հիշեցնելով այն մասին, թե ինչպես մի քանի ամիս առաջ, երբ Դմիտրի Մեդվեդևն ու Վլադիմիր Պուտինը հայտարարեցին իրենց առաջիկա փոխատեղման մասին, թե Երևանում և թե Բաքվում դա ընկալեցին որպես եռակողմ ֆորմատի յուրատեսակ մայրամուտ, մինչդեռ այժմ՝ Սոչիում կայանալիք հանդիպման հեռանկարը գալիս է փաստելու, որ մայրամուտի մասին խոսելու համար դեռևս վաղ է: Ու եթե նույնիսկ նախագահները որևէ նշանակալի առաջընթաց չարձանագրեն (ինչը միանգամայն հնարավոր է), ապա հանդիպում նախաձեռնելու փաստն ինքնին վկայությունն է այն բանի, որ Մոսկվան չի կորցրել ղարաբաղյան կարգավորման հանդեպ իր հետաքրքրությունը և շարունակում է պահպանել հիմնական դերակատարը լինելու առավելությունը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Օտարի տունը քո տունը չէ

30 Մյս

Սոչի քաղաքի Լազարյան թաղամասի Վալկոնկա գյուղում հայ ազգային-ազատագրական պայքարի մարտիկ ու հրամանատար Անդրանիկ Օզանյանի հուշարձանը կանգնեցնելու մասին լուրը պիտի որ ընդունվեր ուրախությամբ և առանց որևէ լրացուցիչ զարմանքի: Կատարվածի մեջ տարօրինակ ոչինչ չկար: Աշխարհի ամենատարբեր անկյուններում են հայերը կանգնեցնում իրենց հերոսների հուշարձանները, խաչքարեր են տեղադրում, եկեղեցիներ են կառուցում, և դա դարձել է իրերի բնական ընթացքի պես մի բան: Այժմ էլ Անդրանիկի կիսանդրու տեղադրման գաղափարը պատկանում էր տեղաբնակ հայերին, որոնցից շատերը ցեղասպանությունը վերապրածների ժառանգներն են: Միջոցները կուտակվել էին հասարակական նվիրատվությունների հաշվին, քանդակագործ Մարատ Մինասյանի աշխատանքը երկար ժամանակ սպասում էր այդ օրվան, իսկ մայիսի 28-ը ամենահարմար առիթն էր արարողությունն ի կատար ածելու համար, ինչի կապակցությամբ շուրջ 5-6 հազար հայեր Կրասնոդարի երկրամասի տարբեր բնակավայրերից, Աբխազիայից և այլ քաղաքներից պատրաստվում էին ժամանել Սոչի:
Սակայն հետո կատարվեց ամենացավալին և ամոթալին: Հանկարծ հայտնի դարձավ, որ տոնի նախօրեին, գիշերը հրահանգ է եղել անմիջապես ապամոնտաժել հուշարձանը և արգելել ամեն կարգի միջոցառումների անցկացումը: Անդրանիկի կիսանդրին հանեցին տեղադրված վայրից: Նման դեպք, այն էլ Ռուսաստանի տարածքում, դեռևս չէր եղել: Ի՞նչ էր կարարվում, ովքե՞ր էին մեղավորները:
Բոլորին էր հայտնի, որ երբ եղան առաջին հրապարակումները այս վայրում Անդրանիկ Զորավարի արձանը կանգնեցնելու մտադրության մասին, դա իսկույն հարուցեց թուրքական և ադրբեջանական լրատվամիջոցների կտրուկ հակազդեցությունը: Բայց հայ համայնքի նախաձեռնությունը պաշտպանեցին տարբեր կազմակերպություններ ու կառույցներ, այդ թվում` ոչ հայկական, և չկար մի բան, որ կարող էր նախանշել նման անփառունակ վերջաբանը:
Առաջինը թիրախի տակ հայտնվեց Ռուսաստանի հայերի միությունը (ՌՀՄ): Ասվում էր, որ ապամոնտաժումը տեղի էր ունեցել ՌՀՄ-ի և հատկապես նրա ղեկավար Հրաչ Մակեյանի նախաձեռնությամբ, իսկ վերջինս էլ իր հերթին հրահանգ ստացել էր ավելի վերից, այսինքն անձամբ ՌՀՄ ղեկավար Արա Աբրահամյանից: Ավելի ուշ տեղեկացվեց, թե Ա. Աբրահամյանը, լսելով այդ լուրը, ասել է. «Առաջին անգամ եմ լսում այդ ամոթալի արարքի մասին և խիստ վրդովված եմ: Հենց վերադառնամ` անձամբ կփորձեմ հասկանել ինչ է կատարվել, և եթե տեղեկությունները համապատասխանեն իրականությանը, ապա ամենաարմատական որոշումները կընդունվեն»: Եվ մինչ կպարզվեր, թե ՌՀՄ-ն մեղքի ինչ չափաբաժին ուներ, զուգահեռաբար շրջանառվեցին ևս մի քանի հնարավոր վարկածներ, որոնք կարող էին հանգեցնել իրավիճակի նման շրջադարձի: Նշվում էր Սոչի քաղաքի իշխանությունների ճնշումը, ովքեր Թուրքիայի ու Ադրբեջանի ներկայացուցիչներին նախապես խոստացել էին թույլ չտալ հուշարձանի տեղադրումը: Ավելին, վերջիններս իբր հայտարարել էին, որ եթե իրենց պահանջը չկատարվի, ապա Թուրքիան կարող է հրաժարվել Սոչիում օլիմպիական շինարարությանը մասնակցելուց: Ինչ վերաբերում էր հայկական կողմի պահվածքին, ապա հայտնի էր դարձել, որ Սոչիի հայ հասարակական գործիչների հետ հեռախոսազրույցի ժամանակ ՌԴ-ում Հայաստանի հյուպատոս Արարատ Գոմցյանը տեղեկացրել էր, թե ի վիճակի չէ ինչ-որ բան ձեռնարկել և խորհուրդ էր տվել կատարել իշխանությունների պահանջը: Մի խոսքով, ամեն ինչ հանգեցնում էր նրան, որ Անդրանիկի հուշարձանի տեղադրման արգելքը գալիս էր հենց Կրեմլից:
Սակայն հապճեպ հետևություններ անելուց ձեռնպահ մնալու համար մի փոքր ետ գնանք և վերհիշենք, թե չարչրկված արձանը մինչև իր այս հանգրվանը ինչ ճանապարհ էր ստիպված եղել անցնել: Դեռևս
նախորդ տարվա նոյեմբերին էր, երբ Սոչիի ադրբեջանցիների համայնքի ղեկավար Ջամիլ Ալիևը հպարտորեն հայտարարում էր, որ իրեն հաջողվել է տեղի չինովնիկներին հասկացնել տալ, թե հուշարձանի տեղադրումը ինչպիսի բացասական հետևանքներ կունենա ադրբեջանական կողմի հետ հարաբերություններում, ինչի արդյունքում Սոչիի քաղաքային իշխանության պաշտոնական ներկայացուցիչները վստահեցրել էին, որ կճշտեն այդ պատմության հետ կապված բոլոր հանգամանքները և թույլ չեն տա Անդրանիկի արձանի բացումը:
Այնուհետև եկավ այս տարվա փետրվարը, երբ Սոչիի քաղաքապետ Անատոլի Պախոմովն ադրբեջանական լրագրողների հետ զրույցում գեներալ Անդրանիկի հուշարձանը տեղադրելու նախաձեռնության մասին բառացիորեն հետևյալն ասաց. «Նման բան չի եղել և երբեք չի լինի»: «Եթե ինչ-որ մեկը ցանկանում է հուշարձան տեղադրել, խնդրեմ, թող դա անեն իրենց հայրենիքում: Մենք հյուրընկալ ենք, մենք սիրում ենք բոլորին: Նրանք բոլորը մեր եղբայրներն են: Բայց այդ հարցը քաղաքական է, և նման հարցերը պետք է լուծել իրենց հայրենիքում»,- պարզաբանել էր նա:
Երիցս ճիշտ է այս Պախոմով կոչվածը: Ամեն բան անել էր պետք սեփական հայրենիքում: Եվ հերիք է այս ստորաքարշությունը, որի անունը մերթ ռազմավարական գործընկերություն են դնում, մերթ դարավոր բարեկամություն են կոչում, մերթ միասին հաղթահարած ճանապարհ անվանում: Պախոմովն ու նրա նմանները խորապես թքած ունեն, թե հայերն ինչեր են արել իր քաղաքի ու հայրենիքի համար, և թքած ունեն, որ Անդրանիկ Օզանյանը թուրքերի դեմ մարտնչում էր ռուսական բանակի հետ ուս-ուսի տված: Ու ինչու՞ այդպիսիններին չասել, թե Հայաստանում տասնյակ հուշարձաններ կան, որոնք նույն հաջողությամբ ռուսները կարող էին կանգնեցնել իրենց հայրենիքում, սակայն դեռ ոչ մի հայ չի համարձակվել արտաբերել այդ պահանջը, քանի որ վարակված չէ այն հիվանդագին քսենոֆոբիայով, որով այսօր տառապում են հազարավոր հյուսիսի բարեկամներ, իսկ Սոչիի իշխանավորների թվում դրանց թիվն աղետալիորեն շատ է: Բավական է միայն հիշել այն փաստը, որ հատկապես Սոչին դարձավ Ռուսաստանի եզակի վայրը, որտեղ այս տարվա ապրիլի 24-ին արգելվեցին Հայոց Ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված միջոցառումները:
Ամոթալի դեպքը չի կարող իր հետևանքները չունենալ: Ներկայումս լուրեր են ստացվում այն մասին, որ Կրասնոդարի երկրամասի հայկական համայնքում աճում է դժգոհությունը: Կատարվածը դատապարտել են նաև տեղի կոզակներն ու մի քանի այլ հասարակական կազմակերպություններ: Իսկ երեկ այնտեղի հայկական հասարակության պատվիրակությունը ուղևորվել էր Դոնի Ռոստով, ուր նախօրեին ժամանել էր Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին 2-րդը: Սոչիի հայերը պահանջել էին նրանից բարձրացնել այդ հարցը, իրենց ձայնը հասցնել բոլոր հնարավոր ատյաններին:
Ոչ մի կասկած չկա. Հայաստանը կլռի: Լուռ կմնա արտգործնախարարությունը, բերանը ջուր կառնի սփյուռքի նախարարը, Ռուսաստանում Հայաստանի դեսպանատունը չի հանդգնի խաթարել մեր անամպ հարաբերությունները մեծ եղբոր հետ: Ի՞նչ կարիք կա մեծ աղմուկ բարձրացնել Անդրանիկ Զորավարի համար, ով մեկ դար առաջ պատրաստ էր իր կյանքը զոհաբերել հանուն նրա, որ գալիք սերունդը գոնե մի գրամ արժանապատվություն ու հպարտություն ունենա:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Տեղաշարժ և ոչինչ ավելի

7 Մրտ

Բոլոր նրանք, ովքեր այժմ փորձում են որևէ բան ասել Սոչիում ՌԴ նախագահի հրավերով Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման շուրջ անցկացված հերթական եռակողմ բանակցությունների արդյունքների մասին, առաջին հերթին ստիպված են արձանագրել այն, որ փոքրիկ առաջընթաց լինելով հանդերձ, դրանք այնուամենայնիվ այլ բան չէին, քան կես տարվա վաղեմություն ունեցող պայմանավորվածությունների վերահաստատում: Նախորդ տարվա հոկտեմբերին Աստրախանում ստանձնած պարտավորություններն այժմ համարյա անփոփոխ կերպով տեղ գրավեցին հայտարարության նոր տեքստում, որով Ադրբեջանն ու Հայաստանը դարձյալ խոստանում էին ամենակարճ ժամկետում ավարտել ռազմագերիների փոխանակումը, ինչպես նաև ձգտել բոլոր վիճելի հարցերը լուծել խաղաղ միջոցներով: Շփման գծում կրակի դադարեցման, այնտեղ արձանագրված միջադեպերի շուրջ համատեղ ուժերով հետաքննություն անցկացնելու և այդ գործին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներին մասնակից դարձնելու հավաստիացումները առավել քան անիրգործելի և անպտուղ միջոցառումներ են, այդ իսկ պատճառով էլ հայտարարության այս կետը նվազ ուշադրության և վստահության պիտի արժանանա: Եվ ստացվում է, որ ծովափնյա քաղաքում տեղի ունեցած հանդիպման հիմնական ձեռքբերումը առայժմ մնում է հակամարտող կողմերի` բանակցային գործընթացը շարունակական դարձնելու ոչ այնքան ընդգծված, սակայն նախապատվելի հակումը:
Այդ ամենի փոխարեն Սոչիում հնարավորինս անկաշկանդ ու անմիջական մթնորորտի պահպանումը ռուսական կողմի կարևորագույն խնդիրներից մեկն էր: Ճիշտ է, բուն բանակցություններն ընթացան փակ դռների ռեժիմով, և կարևորագույն մանրամասների մասին այդպես էլ ոչինչ հայտնի չդարձավ, բայց այնուհետև լրագրողներին տեղեկացվեց, որ երեք նախագահների զրույցը շարունակվել է աշխատանքային ճաշի ժամանակ: Օրվա երկրորդ կեսն էլ ավելի հետաքրքիր և ինքնատիպ էր: Նախագահներն այցելեցին «Կրասնայա Պոլյանա» լեռնադահուկային հանգստավայր: Այնտեղ նրանք հանեցին իրենց փողկապները, հագան մարզական համազգեստ, միասին սրճեցին, Դմիտրի Մեդվեդևը մի քանի անգամ լուսանկարեց Սերժ Սարգսյանին ու Իլհամ Ալիեւին միասին, որից հետո նախագահական եռյակը ճոպանուղիով բարձրացավ Պսեխակո լեռը: Երեկոյան Հայաստանի ու Ադրբեջանի նախագահներն առանձին-առանձին հանդիպեցին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ և նոր միայն հրաժեշտ տվեցին Սոչիին: Իսկ հաջորդ օրը համանախագահների հետ տեսակցեց նաև Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովը` ամփոփելով եռակողմ հանդիպման արդյունքները: Հատկանշական է, որ Մինսկի խմբի ներկայացուցիչներն այդպես էլ չպատասխանեցին լրագրողների հարցերին:
Ի՞նչ հետևություններ կարելի է անել այս ամենից: Առաջին հերթին այն, որ Ռուսաստանն ըստ ամենայնի փորձում է հավատարիմ մնալ ինքն իրեն: Մեդվեդևի միջնորդական նախաձեռնությունը վերջինիս համար ապահովում է երկու նպատակի կենսականությունը: Մի դեպքում նա շեշտում է, որ տարածաշրջանը շարունակում է մնալ իր վերահսկողության ներքո, մյուս կողմից էլ անուղղակիորեն ցուցադրում է, որ ղարաբաղյան հարցի լուծման բանալին պահում է իր ձեռքում:
Գալով այն խնդրին, թե Սոչիի բանակցությունները որքանո՞վ կնպաստեն սահմանային գոտում լարվածության լիցքաթափմանը, և արդյո՞ք իրատեսական է կարծել, թե սրանից հետո Ադրբեջանը շփման գծում այլևս չի դիմի սադրիչ գործողությունների, այս հարցին հազիվ թե հնարավոր լինի դրական պատասխան տալ: Հենց միայն այն փաստը, որ բանակցությունների նախօրեին ադրբեջանցիների դիպուկահարի կողմից հայ զինծառայող սպանվեց, իսկ վերջին մեկ շաբաթում հակառակորդի կողմից հրադադարի ռեժիմը խախտվել էր շուրջ 240 անգամ, որի արդյունքում արձանագրվել էր ավելի քան 1200 կրակոց, լավագույն վկայությունն էին ապագայի մասին Բաքվի ոչ այնքան մխիթարական պատկերացումների: Ի վերջո, եթե ներկա պահը դիտարկենք այդ տեսանկյունից, ապա պիտի նկատենք, որ բանակցությունները այդպես էլ Ալիևին ոչինչ չխոստացան: Հետևաբար մնում է ենթադրել, որ այսպես կոչված դիվանագիտական ձեռքբերումների բացակայությունը նա պիտի փոխհատուցի նմանօրինակ սադրիչ գործողություններով և այդ ամենը իր երկրի քաղաքացիներին իբրև ռազմական գերազանցության ապացույց ներկայացնելով:
Ինչ վերաբերում է գործընթացի ընդհանուր պատկերին և դրա հեռանկարներին, ապա թերահավատության ոչ պակաս մեծ չափաբաժին է կուտակված նաև Հայաստանում: Մեզ մոտ առաջին հերթին գերիշխող է դառնում այն մտայնությունը, որ շոշափելի հաջողությունները շարունակելու են մնալ յոթ սարից այն կողմ: Իսկ որպեսզի տեղաշարժ լինի, դրա համար անհրաժեշտ է առաջին հերթին հայտարարել, թե հայկական կողմն այսուհետ առանց Լեռնային Ղարաբաղի Ադրբեջանի հետ որևէ հարց չի պատրաստվում քննարկել: Հակառակ պարագայում թե միջնորդները, թե բանակցողները դատապարտված են անվերջ խոսելու հարցերի մի շրջանակի մասին, որոնց մեջ լուծման եզրեր չեն երևում:
Աննկատ անցնել չի կարող նաև միջնորդների կրավորական պահվածքը: Մեկ անգամ չէ, երբ հնարավոր բոլոր հնչերանգներով ասվել է այն մասին, թե քանի դեռ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների գործողություններն ու հայտարարությունները չեն կրում կոնկրետ հասցեական բնույթ, քանի դեռ միջազգային հանրությունը հստակ արձագանք չի տվել Ադրբեջանի ապակառուցողական վարքագծին, շարունակություն է ունենալու ինչպես Բաքվի ռազմատենչ հռետորաբանությունը, այնպես էլ շփման գծում դիպուկահարների, դիվերսանտների օգտագործման մարտավարությունը: Եվ բոլորովին էլ պատահական չէ, որ այժմ նույնիսկ Երևանում են հնչում կասկածներ, թե բանակցությունների այս ձևաչափերն այնքան էլ արդյունավետ չեն ու կամա թե ակամա մղում են դեպի փակուղի:

Հովիկ Չարխչյան

Բանակցություն հանուն բանակցության

4 Մրտ

Նախագահ Սերժ Սարգսյանը վաղը աշխատանքային այցով կմեկնի Սոչի, որտեղ կայանալու է Հայաստանի, Ռուսաստանի Դաշնության ու Ադրբեջանի նախագահների եռակողմ հանդիպումը` նվիրված Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորմանը: Մինչ այս պահը ըստ էության ոչ ոք հստակ չգիտե, թե կոնկրետ ի՞նչ հարցերի շուրջ են ընթանալու նոր բանակցությունները: Հայտնի է միայն այն, որ հունվարին երեք երկրների ԱԳՆ ղեկավարների հանդիպման ժամանակ օրակարգում եղած մի քանի հարցեր մնացել էին բաց, և այդ ժամանակ որոշում էր կայացվել դրանց քննարկումը շարունակել Սոչիում:
Նախաձեռնող կողմն այս ընթացքում հարկ է համարել տեղեկացնել, որ սպասվող հանդիպումը կորոշի Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման հետագա քայլերը: Պետք է նկատել, որ ճիշտ նույն ձևակերպումն էր գործածվում նախորդ տարի տեղի ունեցած բոլոր եռակողմ ձևաչափով հանդիպումների համար` և հունվարի 25-ին` Սոչիում, և հունիսի 17-ին` Սանկտ Պետերբուրգում, և հոկտեմբերի 27-ին` Աստրախանում: Ու ինչպես այն ժամանակ էին ռուսները կարծում, որ այդ շփումները թույլ տվեցին մոտեցնել հակամարտող կողմերի դիրքորոշումներն ու նպաստեցին վստահության միջոցների ամրապնդմանը, այդպես էլ այժմ նրանք գտնում են, որ մարտի 5-ին կայանալիք հանդիպմանը նախագահները հնարավորություն կունենան վերլուծելու, թե ինչպես է ընթացել աշխատանքը գագաթաժողովների միջև ընկած ժամանակահատվածում և որոշելու ղարաբաղյան հիմնախնդրի փոխընդունելի լուծման տարբերակները:
Իսկ այս ընթացքում ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Ադրբեջանում զանազան ենթադրություններ են հնչում հնարավոր արդյունքների և կամ դրանց բացառման մասին: Իբրև առավել նախընտրելի ձեռբերում, առաջին հերթին ասվում է, որ Սոչիում փորձ կլինի նվազեցնելու շփման գոտում սրվող լարվածությունը: Ոչ առանց հումորի, նկատում են նաև, թե նախորդ հանդիպումներից միակ տարբերությունը կարող է դառնալ այն, որ Ադրբեջանի նախագահ Ալիևը այս անգամ չի փախչի այնպես, ինչպես վարվել է մի քանի անգամ:
Հայաստանի իշխանությունները կարծում են, որ մարտի 5-ին կողմերը փորձելու են ինչ-որ մի լուծում գտնել և դրական տեղաշարժ է լինելու ԼՂ բանակցություններում: Դրա հետ մեկտեղ հարկ են համարում հիշեցնել, որ պաշտոնական Երևանի դիրքորոշումը շարունակում է մնալ անփոփոխ, այն է`պատրաստակամությունը բանակցելու 3 սկզբունքների շուրջ` ուժի չկիրառում, ժողովրդի ինքնորոշման իրավունք, տարածքային ամբողջականություն: Մնալով այն կարծիքին, որ Սոչիում հազիվ թե որևէ հռչակագիր ստորագրվի, փոխարենը նրանք հակված են մտածելու, որ գոնե կողմերի միջեւ պայմանավորվածություն ձեռք կբերվի շփման գծում հանդարտություն պահպանելու շուրջ, ինչը ևս նշանակալի առաջխաղացում կհամարվի:
Այս տեսակետները կիսում են նաև Ղարաբաղի իշխանությունները, սակայն որոշակի լրացումներով: Վերջիններս ընթացիկ տարում ստատուս քվոյի փոփոխության որևէ հիմք չեն տեսնում` ելնելով այն ակնհայտ իրողությունից, որ ներկա պահին չկա մի այնպիսի իրավիճակ, երբ հնարավոր կլինի հիմնարար փաստաթուղթ ստորագրել: Իսկ դա, ըստ Ստեփանակերտի, կարող է լինել միայն այն դեպքում, երբ բանակցային գործընթացին կմասնակցի ղարաբաղյան կողմը: Սրան պետք է հավելել նաև այն գլխավոր փաստարկը, ըստ որի կողմերի դիրքորոշումներում էական մերձեցում չի նկատվում: Եվ պատահական չէր, որ նույնիսկ Հայաստանում ԱՄՆ դեսպանն այդ առթիվ իր դիտարկումները ներկայացնելիս առանձնակի շետադրությամբ ընդգծեց, թե ԼՂ հարցի միակ լուծումը կարող է լինել հակամարտող կողմերի կայացրած քաղաքական որոշումը:
Սոչիի հանդիպումն առավել ընդարձակ համատեքստում դիտարկելու կողմնակիցների համար վերստին բանավեճի նյութ է դառնում ԱՄՆ- Ռուսաստան հարաբերությունների խնդիրը: Այդ իսկ պատճառով էլ որոշ վերլուծաբաններ կարծում են, որ եթե ներկա պարագայում Ռուսաստանի համար Ղարաբաղի հարցը իր աշխարհաքաղաքական շահերի հետ կապված խնդիրների լուծում է նախանշում` ռուս-ադրբեջանական, ռուս-թուրքական հարաբերությունների շրջանակներում, ապա Միացյալ Նահանգների համար այդ խնդիրն ունի ավելի գլոբալ նշանակություն: Սակայն այս տեսակետի պաշտպանները նաև չեն բացառում, որ որոշ փուլերում հնարավոր է ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի քաղաքականությունների ներդաշնակեցում:
Գալով Ադրբեջանի պատրաստակամության աստիճանին, հարկ է նկատել, որ ինչպես շատ անգամներ, այս դեպքում նույնպես Ալիևը պատրաստվում է ուղևորվել Սոչի դատարկ թղթապանակով: Նրա որդեգրած մարտավարությունը վաղուց է հայտնի` խուսափել ամեն կարգի պատասխանատվությունից և բոլոր դեպքերում մատնացույց անել հարևանին: Այս կարգի «չեզոք» պահվածքի հակիրճ ձևակերպումն օրերս հրապարակեց Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Էլմար Մամեդյարովը` հայտարարելով, որ Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Ռուսաստանի նախագահների առաջիկա հանդիպման արդյունքները «կախված են Երևանից»: Փոխարենը շատ ավելի լավատես գտնվեցին Միլի մեջլիսի պատգամավորները, որոնց կարծիքով բացառված չԷ, որ կողմերը ընդհանուր հայտարարի կգան հակամարտության լուծման հարցում:
Առայժմ հստակ է հետևյալը. ինչ էլ կատարվի Սոչիում, և եթե նույնիսկ այնտեղ հրաշքով մի փաստաթուղթ ստորագրի, որով կողմերը կբացառեն ուժի կիրառումը, դարձյալ Ադրբեջանը հավատարիմ է մնալու իր ռազաշունչ հայտարարությունների ոգուն: Եվ այդ դեպքում մեզ այլ բան չի մնում, քան ներկա պահին բավարարվել նվազագույնով ու կրկնել, որ գոնե բանակցությունների իմիտացիան նախընտրելի է դրանց բացակայությունից:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Խաղեր ընդդեմ խաղերի

1 Մրտ

Բոլորովին վերջերս Ռուսաստանի նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը, հանդես գալով Անվտանգության խորհրդում, հայտարարեց 2014 թ. Սոչիում կայանալիք ձմեռային օլիմպիական խաղերի ժամանակ հնարավոր ցանկացած սադրանք կանխելու համար տարբեր միջոցառումների ներդրման անհրաժեշտության մասին: Այնուհետև նա հստակեցրեց իր միտքը. «Դուք ինքներդ էլ հասկանում եք, որ այստեղ խնդիրներ կան` կապված մեր հարևանի` Վրաստանի հետ: Ուստի այն ամենը, ինչը պահանջվում է արտգործնախարարության, իրավապահ մարմինների, ուժային կառույցների ուշադրության բարձրացման համար, պետք է կատարվի»:
Ռուսների ու վրացիների անվերջանալի վեճի և փոխադարձվող կշտամբանքների շարքում այս մեկը առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում, և Մեդվեդևը գիտեր, թե ինչ էր ասում: Նրա ելույթից շատ չանցած պատասխան խոսքով հանդես եկավ Վրաստանի նախագահը: Միխայիլ Սահակաշվիլին հայտարարեց, որ Սոչիի օլիմպիադիայի համար սպառնալիք ստեղծելը վեր է Վրաստանի հնարավորություններից ու Վրաստանն այդպիսի ծրագրեր չունի: «Մեր երկիրը ֆիզիկական առումով որևիցե սպառնալիք չի ներկայացնում Սոչիի 2014 թվականի ձմեռային Օլիմպիադայի անցկացմանը»,- շեշտեց նա:
Կամ Սահակաշվիլու հիշողությունն այդ պահին դավաճանել էր նրան, կամ պահանջվածից ավելի խաղաղասեր երևալու ցանկությունը արժեզրկել էր նրա խոսքերին նախորդած բոլոր դեպքերը: Մինչդեռ ճշմարտությունն այն է, որ վրացիները ոչ միայն նման ծրագրեր ունեն, այլև բավականին ջանքեր են գործադրել այդ ուղղությամբ: Դեռ նախորդ տարվա նոյեմբերի կեսին Վրաստանի խորհրդարանում փակ լսումներ անցկացվեցին Սոչի-2014-ի կապակցությամբ: Այն ժամանակ որոշում կայացվեց աշխատանք տանել միջազգային տարաբնույթ կազմակերպությունների հետ` վերջիններիս ուշադրությունը հրավիրելու Սոչիում օլիմպիադա անցկացնելու գաղափարի աննպատակահարմարության վրա: Նախատեսվում էին բողոքի ակցիաներ կազմակերպել տարբեր երկրներում, աբխազ փախստականների անունից կոլեկտիվ նամակներ ուղարկել ՄՕԿ, միջազգային մամուլում լուսաբանել ստեղծված իրավիճակը, այսինքն ամեն ինչ անել` տարհահամոզելու միջազգային հանրությանը` օլիմպիադայի վայրը տեղափոխելու համար: Նոյեմբերի 21-22-ին Ստամբուլում կայացավ Եվրոպայի օլիմպիական կոմիտեի նստաշրջանը։ Այս միջոցառմանը ներկա Վրաստանի ԱՕԿ-ի նախագահ Գիա Նացվլիշվիլին հիշյալ հարցը ներկայացրեց մասնակիցների ուշադրությանը։
Սրանից բացի Վրաստանի իշխանությունները հայտարարեցին, թե պատրաստում են էկոլոգիական արշավ՝ ուղղված Սոչիում օլիմպիադայի խափանմանը։ Թբիլիսին վստահեցնում էր, որ օլիմպիական շինարարության պատճառով Ռուսաստանն Աբխազիային 15 մլրդ. դոլարի անդառնալի բնապահպանական վնաս է հասցրել։ Նրանք փոխհատուցում էին պահանջում և ասում, որ եթե Ռուսաստանը դա չկատարի, կարելի կլինի խոսել օլիմպիադան այդ երկրի սահմաններից տեղափոխելու մասին։ «Մենք հատկապես հույս ենք դնում ՄՕԿ- այն անդամների վրա, որոնք բոյկոտել են 1980թ. օլիմպիական խաղերը Մոսկվայում` Աֆղանստան խորհրդային զորքեր մտցնելու պատճառով։ Նրանց համար զուգահեռները մեր իրադրության հետ պետք է ակնհայտ լինեն»,- հայտարարում էին նախաձեռնողները: Իսկ Վրաստանի խորհրդարանի արտաքին կապերի հանձնաժողովի նախագահ Ակակի Մինաշվիլին խոստացավ ամեն ինչ անել, որպեսզի ձախողի Մոսկվայի ծրագրերը։ «Ռուսական ագրեսիայից հետո մեզ համար առաջնային հրատապության խնդիր է դարձել Սոչիում «Օլիմպիադա-2014»-ի անցկացումը ձախողելու հարցը»,- ասաց նա։
Այս ընթացքում վրացական մամուլը նախանձախնդիր հետևողականությամբ անդրադառնում էր այդ նյութին: Մի դեպքում նրանք մեջբերում էին Վրաստանի խորհրդարանի պատգամավոր Նուգզար Ցիկլաուրիի խոսքերը, որի կարծիքով «Սոչիում օլիմպիական խաղերի անցկացումը ցինիզմ կլինի: Այնտեղ բնակվում էին ժողովուրդներ, օրինակ՝ չերքեզների մի մասը, որոնց ռուսները լիովին ոչնչացրեցին», իսկ մեկ այլ դեպքում գրում, թե «այդ օլիմպիադան տեղի է ունենալու մարդկանց ոսկորների վրա: Երկիրը, որն այսպիսի պատմական անցյալ ունի ու այսօր էլ շարունակում է մարդու իրավունքների զանգվածային խախտումները, արժանի չէ այնպիսի միջոցառման, ինչպիսին օլիմպիադան է»:
Շարքն ամբողջացնելու համար չմոռանանք հիշել նաև, որ էլ ավելի վաղ` 2009 թ. ապրիլին Ռուսաստանի անվտանգության դաշնային ծառայությունը հայտարարեց Սոչիում վրացական հատուկ ծառայությունների գործակալ Մամուկա Մայսուրաձեի հայտնաբերման մասին: Ըստ ռուս իրավապահների՝ Մայսուրաձեն տեղեկատվություն էր հաղորդում Սոչիում օլիմպիական խաղերի նախապատրաստության մասին, ինչպես նաեւ գործակալական ցանց էր ստեղծում: Այս ամենից հետո պնդել, թե Վրաստանը բոյկոտելու ծրագրեր չունի, միամիտ հնարք է:
Ի դեպ, հատկանշական է նաև այն, որ ամենասկզբից Վրաստանը ողջունել էր ՄՕԿ-ի` օլիմպիադան Սոչիում անցկացնելու որոշումը: Այն ժամանակ նախագահ Սահակաշվիլին հայտարարում էր, թե մրցումները կխթանեն տարածաշրջանում կայունությանն ու անվտանգությանը: Բայց 2008 թ. ռուս-վրացական պատերազմից հետո Թբիլիսիի դիրքորոշումը կտրուկ շրջադարձ ունեցավ: Եվ այսօր որոշ վերլուծաբանների գնահատմամբ, վրացական կողմը ձգտելու է եթե ոչ բոյկոտ կազմակերպել, ապա գոնե կարգին նյարդայնացնել Ռուսաստանին:
Մեդվեդևի նախազգուշական հայտարարությունից հետո Թբիլիսիում սկսել են տարածել լուրեր այն մասին, թե իբր նրա սպառնալիքներն անպայման շարունակություն կունենան: Օրինակ, այս հարցում կասկած չունի Վրաստանի անվտանգության քաղաքականության հարցերով փորձագետ Իրակլի Սեսիաշվիլին, ով ասում է. «Մեդվեդևն իզուր չի արել այդ հայտարարությունը: Հավանաբար, Ռուսաստանը որոշակի տեղեկություններ ունի, որ մինչև օլիմպիադան կարող են ահաբեկչություններ լինել, ու նախապես ֆոն է ապահովում ինչ-որ մեկին մեղադրելու համար: Այդ դեպքում մենք պետք է սպասենք, որ եթե ինչ-որ ահաբեկչություն լինի, դրանում կմեղադրեն Վրաստանին»: Սակայն ինչի՞ց են բողոքում վրացիները: Գուցե պետք էր նախապես մտածել, որ կարիք չկար խաղալ կրակի հետ և հետո բողոքել, թե մատներն այրվում են:
Իսկ ինչ վերաբերում է հնարավոր ահաբեկչությանը, ապա մի քանի օր առաջ Սոչիի գազատար մայրուղու վրա պայթուցիկ սարք է հայտնաբերվել: Ռումբը տեղադրված է եղել «Մայկոպ-Սամուրսկայա-Սոչի» մայրուղու 197 կմ-ում: Սակրավորները ռումբը վնասազերծել են: Մինչ այս պահը դեռ ոչ ոք չի ասել, թե դրա մեղավորը վրացիներն են:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Կարևորությունը վերահաստատելու պահանջ

22 Փտր

Հայ- ադրբեջանական հակամարտության գոտում նկատվող վտանգավոր լարվածությունը շուտափույթ լիցքաթափման պահանջ է զգում: Թերևս այդ հրամայականով կարելի է բացատրել Ռուսաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների հերթական եռակողմ հանդիպման կազմակերպումը, որը կայանալու է մարտի 5-ին, Սոչիում: Բոլորն էլ հասկանում են, որ այդ բանակցություններից մեծ սպասելիքներ ակնկալելն իրատեսական չէ, և լավագույն դեպքում այն կարող է զսպող գործոնի դեր խաղալ կողմերի համար` հորդորելով ձեռնպահ մնալ կտրուկ քայլերից և վիճակն ապակայունացնող սադրանքներից: Հիշեցնենք, որ վերջին անգամ նույն ձևաչափով երեք պետությունների ղեկավարները հանդիպել էին նախորդ տարվա հոկտեմբերի 27-ին, Աստրախան քաղաքում, որտեղ պայմանավորվել էին ռազմագերիների ու զոհված զինծառայողների դիակների փոխանակում իրականացնել: Պայմանավորվածությունն, իհարկե, մնաց թերի և մեկ-երկու գործողությունից հետո նույնիսկ մի տեսակ մոռացության տրվեց` դառնալով վկայությունն այն բանի, որ նույնիսկ առաջին հայացքից պարզ և իրագործելի համարվող հարցերում կողմերը շարունակում են դրսևորել կոշտ համառություն ու փոխադարձ անվստահություն:
Սակայն սպասվող հանդիպմանն առնչվող զարգացումների շարքում առավել հատկանշականն այս պահին մեկ այլ հանգամանք է: Նախ ուզում ենք ուշադրություն հրավիրել այն փաստի վրա, որ Սոչիի եռակողմի մասին լրագրողներին առաջինը տեղեկացրեց ոչ այլ ոք, քան Ադրբեջանում ԱՄՆ դեսպան Մեթյու Բրայզան: Դժվար է հասկանալ, թե ինչու է նման առաքելությունը ստանձնում հատկապես Ամերիկայի դեսպանը: Որպես ո՞վ է նա հանդես գալիս տվյալ պարագայում: Նա ոչ կազմակերպիչն է, որ միջնորդը, ոչ կողմերից մեկի ներկայացուցիչը: Այս անհարկի, մի փոքր էլ անպատշաճ միջամտությունը ստիպում է մտածել այն մասին, որ կատարվածն այլ բան չէ, քան ռուսական նախաձեռնությանն իբրև հակակշիռ իրենց ներկայությունը հիշեցնելու ամերիկյան ձև: Ընդ որում, նույն Բրայզան առիթը բաց չի թողել մեկ անգամ ևս հաճոյանալու Բաքվի լսարանին և հայտարարելու, որ պաշտոնական Վաշինգտոնը պաշտպանում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը և չափազանց մեծ նշանակություն է տալիս այդ երկրի հետ հարաբերություներին: «Ես կաշխատեմ, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը արդարացի լուծում գտնի»,- ասել է նա:
Բրայզան աշխատելու է հանուն արդար լուծման: Բրայզայի համար Ղարաբաղը նրա դիվանագիտական գործունեության առաջնահերթություններից է: Եվ անելու է ամեն ինչ, որպեսզի կողմերը ընդհանուր հայտարարի գան, քանի որ, ըստ Բրայզայի, «Մինսկի խումբը չի կարող որոշում կայացնել կողմերի փոխարեն»: Մի խոքով, Բրայզան կարող է այն, ինչը չի կարող Մինսկի խումբը:
Ռուսական միջնորդությանը «դիմագրավելու» հաջորդ փորձը կարող է դառնալ ԱՄՆ պետքարտուղարի տեղակալ Ջեյմս Սթայնբերգի գլխավորած պատվիրակության այցը Հայաստան, որը սպասվում է փետրվարի 24-ին: Թեև առայժմ պաշտոնապես որևէ բան չի ասվել այցելության նպատակի մասին, սակայն արդեն կա այն համոզմունքը, որ հիմնական թեման լինելու է Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորումը։ Սթայնբերգը նախորդ տարի ևս երկու համանման հանդիպումներ ունեցավ մեր իշխանությունների հետ։ Իսկ այժմ, այն էլ մարտի 5-ից առաջ նրա Հայատան ժամանելը վկայում է, որ իբրև ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահող երկիր ԱՄՆ-ն չի ցանկանում մնալ ստվերում և իր կարևորությունը վերահաստատելու պահանջ ունի:
Նույն տեսանկյունից կարելի է դիտարկել նաև ԱՄՆ ազգային հետախուզության տնօրեն Ջեյմս Քլեփերի` օրերս արտասանած ելույթը Ներկայացուցիչների պալատի Հետախուզության կոմիտեում, որի ժամանակ վերջինս մասնավորապես ասաց. «Լեռնային Ղարաբաղի սառեցված հակամարտությունը պոտենցիալ թիրախ է: Ադրբեջանի կառավարությունը գոհ է հայ-թուրքական գործընթացի կասեցումից, սակայն Բաքուն Հայաստանի միջոցով մտադիր է Արևմուտքի ուշադրությունը սևեռել Ադրբեջանի շահերի վրա։ Կողմերի միջև վստահության բացակայությունն ու աճող ռազմական հռետորությունը, ինչպես նաև զինված ուժերի շփման գծի երկայնքով շարունակվող փոխհրաձգությունները մեծացնում են փոքրամասշտաբ ռազմական գործողությունների վտանգը, ինչը կարող է իրադրության սրման հանգեցել»։
Ամերիկացիներն առաջին անգամը չէ, որ խոսում են վտանգների մասին: Հիշենք, թե ինչպես նույն հետախուզական ծառայության պատասխանատուները ժամանակին նույնիսկ պատերազմի վերսկսման ամսաթվեր էին նշում: Իսկ ընդհանրապես, հանրահայտ է ամեն բան չափից ավելի դրամատիզացնելու և այնուհետև փրկության հասնելու նրանց թուլությունը: Ահա ևս մի ամերիկացի դիվանագետ, նախկինում`Ադրբեջանում ԱՄՆ դեսպան, իսկ այժմ Վաշինգտոնի Ատլանտյան խորհրդի Հարավային Կովկասի հարցերով վերլուծաբան Ռոսս Ուիլսոնը հատկապես այս օրերին իր անհանգստությունն է հայտնում ԼՂ հակամարտության կարգավորման գործընթացի վերաբերյալ։ Նա կարծում է, որ գործընթացը դանդաղ է ընթանում և կա անհրաժեշտություն մեծացնելու ԼՂ իրադրության վերաբերյալ ներկա պահին շատ փոքր նշանակություն ունեցող միջազգային դիտարկումները։ «Հակառակ դեպքում աճում է հայ-ադրբեջանական հակամարտության մեջ իրավիճակի սաստկացման հնարավորությունը»,- իր նախարդների ոգով եզրափակում է նա:
Եվ վերջապես, ԱՄՆ Կոնգրեսում հայամետ կոնգրեսական Ֆրենկ Փալոնը, ասես ամփոփելով բոլորի մտքերը, օրերս իր ելույթներից մեկի ժամանակ ուղղակի հայտարարեց. «Ես կցանկանայի ընդգծել, որ Միացյալ Նահանգների ներկայությունը Հարավային Կովկասում անհրաժեշտ է թեկուզ նրա համար, որպեսզի Հայաստանի անվտանգությանը ոչինչ չսպառնա»:
Նման սրտացավությունը, այն էլ Սոչիում կայանալիք եռակողմ բանակցություններից առաջ, ոչ միայն հասկանալի էր, այլև կանխատեսելի: Եվ մինչ Վաշինգտոնում կորոշեն, թե մեր անվտանգությունն ապահովող ներկայությունն այս անգամ ինչ կերպարանք պիտի ունենա, Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանը փետրվարի 25-ին աշխատանքային այցով կմեկնի Ռուսաստանի Դաշնություն`Սանկտ Պետերբուրգում հանդիպելու ՌԴ նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևի հետ: Ինչպես ասում են, մեծ նախաձեռնություններից առաջ հարկ է ժամացույցի սլաքներն ուղղել գործընկերոջ հետ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: