Tag Archives: ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆ

ՄԱՄՈՒԼԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

15 Հկտ

ՔԱՆԻ ԴԵՌ ՀԵՏՆԱՄՈՒՏՔԻՑ ԿՄՏՆԵՆ

Բանակում վերջին ամիսների մահվան դեպքերի կապակցությամբ զրուցել ենք գրականագետ, 1996-98 թթ. ՀՀ ՊՆ լրատվության և քարոզչության վարչության պետի տեղակալ Հովիկ Չարխչյանի հետ

Պարոն Չարխչյան, Ձեր վերջին հոդվածը բանակում, հատկապես «Եղնիկներում» վերջին մի քանի ամիսների ընթացքում կատարված մահվան դեպքերի մասին է: Ըստ Ձեզ` ի՞նչ է կատարվում այսօր մեր բանակում:

Մեր բանակում ոչ մի լավ բան չի կատարվում: Սեպտեմբերի 21-ի շքերթի վառ տպավորություններից հետո միանգամից խորը գահավիժում տեղի ունեցավ, և պետք է հոգեբանորեն պատրաստ լինել տեղավորվելու այդ երկու ծայրահեղությունների միջև: Մենք մի դեպքում ասում ենք, որ կայացած բանակ ունենք, հրաշալի տեխնիկա ենք ցուցադրում, մյուս կողմից հասկանում ենք, որ այդ հրաշալի տեխնիկան կիրառելու համար մենք չունենք նույնքան ամուր, նույնքան երկաթե կարգապահությամբ զինուժ, որին կարող ենք վստահել մեր երկրի անվտանգությունը, մեր վաղվա օրը: Բացի այդ, սա մարդկային ողբերգություն է, այնտեղ մեր երեխաներն են սպանվում, ընդ որում` սպանվում են ոչ թե թշնամու գնդակից, այլ սպաների դաժանություններից, խոշտանգումներից, իրենց զինակից ընկերների անմարդկային վերաբերմունքից: Ընդհանուր պատկերը նայելով` հասկանում ես մի պարզ բան` այդ երեխաների անվտանգության համար պատասխանատու է սպայակազմը, որը պետք է ապահովի այդ հարաբերությունների կանոնադրական վիճակը, և եթե սպայակազմը թերանում է, պետք է պատասխանատվության կանչել թիվ մեկ պատասխանատուին`պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանին, ով արդեն 4-5 տարի է` մի բան է ապացուցում, որ նա պարզապես ընդունակ չէ այդ բարդ կառույցի ղեկավարը լինելու, մարդը չունի այդ ընդունակությունները:

Դուք 1996-98թթ. եղել եք ՀՀ ՊՆ լրատվության և քարոզչության վարչության պետի տեղակալ: Ի՞նչ վիճակագրություն կա այն ժամանակ տեղի ունեցող միջադեպերի կապակցությամբ:

Բոլորս գիտենք` այն ժամանակ շատ ավելի բարդ և շատ ավելի անմխիթար վիճակ էր, բայց մենք հասկանում էինք` մի ժամանակահատված էր, երբ բանակը անմիջապես հաջորդել էր պատերազմին և դեռևս իր կայացման փուլում էր, դեռևս ամբողջական վիճակի չէր եկել: Դեռ նոր կամավորական ջոկատներից բանակ էր ձևավորվում, չկային պատրաստի կադրեր, չկար այն ակադեմիան, որն այսօր գործում է, մեր սպաները գնում սովորում էին ռուսական, հունական, եվրոպական այլ երկրների ռազմական ուսումնարաններում, գալիս համալրում էին այդ կազմը, և հրամանատարական կազմի հիմնական մասը հենց այդ կամավոր տղաներն էին: Հասկանալի էր, որ նրանց մեծ պահանջներ ներկայացնել անհնար էր: Օրինակ` հիշում եմ` տարի կար մինչև 200 զոհ էինք ունենում, բայց ամբողջ պրոցեսը նրանում էր, որ մենք տարեցտարի ակնկալում ենք փոփոխություն:

Զինդատախազ Գևորգ Կոստանյանը ասում է, որ դեպքերի աճ չկա, նույնիսկ ասում է, որ առժամանակ հետո իրենք պաշտոնապես հայտարարությամբ հանդես կգան և ցույց կտան, որ ընդհակառակը, դեպքերի կտրուկ նվազում կա:

Հասարակությունն իր վիճակագրությունն ունի, զինվորական դատախազը` իր, և դրանք իրարից շատ են տարբերվում: Ես ընդամենն իրեն մի հարցով պատասխանեմ` մենք ի՞նչ դեպքերի մասին ենք սովորաբար իմանում, այն դեպքերի մասին, որոնց մասին իմանում է լրագրողը, ոչ թե այն դեպքերի մասին, որ ՊՆ է հայտարարում: Եթե լրագրողները չիմանան, մենք այդ ամենի մասին երբեք չենք իմանա: Բացի այդ, զինդատախազին ուզում եմ հիշեցնել, որ մենք իմանում ենք միայն մահվան դեպքերի մասին, իսկ մյուս հանցագործությունների մասին մենք ոչինչ չգիտենք, ի՞նչ գիտենք այնտեղ ինչքան կանոնադրական խախտումներ, փախուստներ, ինքնախեղումներ և այլ բաներ չեն կատարվում, ինչո՞ւ դրանք չեն հրապարակում:

Վերջերս սակայն բանակում բռնաբարության, հոգեկան խանգարման դեպքեր հանրությանը պարզ դարձան:

Այդ մասին դարձյալ իմացանք այն ժամանակ, երբ գրեցին լրագրողները և այդ մասին բարձրաձայնեցին ծնողները, բայց տասնյակ, հարյուրավոր դեպքեր կան, երբ ծնողները վախենում են այդ մասին բարձրաձայն հրապարակել, և մենք պարզապես չենք իմանում` ինչեր են կատարվում այնտեղ: Ես բավական մոտ եմ կանգնած եղել այդ համակարգին և նախկինում, և հետո էլ, երկու տղա եմ բանակում ունեցել, և անընդհատ տեղյակ եմ այնտեղ ինչ բարքեր են կատարվում, և լավը գիտեմ, կան հրաշալի սպաներ, որոնք իսկապես արժանի են մեր բանակի սպա կոչվելու բարձր պատվին, և նաև գիտեմ այն տականքներին, թափթփուկներին անուն առ անուն. պետք չէ այդպիսի վիճակագրությամբ փորձել ընդհանուր պատկեր ներկայացնել: Դիա՞կ են բերում սահմանից, վերջ, ուրեմն ամեն ինչ վատ է, կարևոր չէ՝ մեկն է, տասն է, հարյուրն է, ողբերգությունը մնում է ողբերգություն, մահերի քանակով չի որոշվում ողբերգության ծավալների մեծությունը կամ ահռելիությունը: Այնպես որ, պարոն Կոստանյանը թող իր վիճակագրությունը պահի իր անձնական օգտագործման համար, հասարակությունը բոլորովին այլ վերաբերմունք, այլ կարծիք ունի այդ ամենի մասին:

Հասարակությունն այս առումով ավելի պահանջատեր է դարձել, պահանջում է նախագահից մինչև նախարար հրաժարական:

Կարևորագույն ձեռքբերում է այն, որ հասարակությունը հասկանում է` բանակը ոչ թե պաշտպանության նախարարությանն է, այլ իրենը, բանակը մերն է: Մենք նրա համար անհանգստանում ենք, մեր սիրտը ցավում է: Այնպես որ, հասարակության ցանկացած արձագանք կարելի է որակել միայն իբրև դրական արձագանք: Երբ բժիշկը գալիս է հիվանդին ասում է, թե նա ինչ հիվանդություն ունի, չի գալիս, որ սպանի նրան, գալիս է`բուժի: Նույնն էլ հասարակությունը, երբ մատը դնում է խոցելի տեղերի վրա և ցույց է տալիս վարակի աղբյուրը, մի նպատակով է ցույց տալիս` որ այդ հիվանդ օրգանիզմը առողջանա: Եվ անիմաստ են բանակի վերանախավի հիվանդագին արձագանքները, ցնցումները, ճղճղանքները, դրանք ոչ մի բանի չեն հանգեցնի: Սա ինքնապաշտպանական ռեակցիա է, բայց ինչի՞ց են նրանք պաշտպանվում, ուրեմն ինչ-որ բան արե՞լ են, որ պաշտպանվում են:

Ավելի շատ հնչում է այն կարծիքը, որ այս ամենը Պաշտպանության նախարարի դեմ է արվում, այս կերպ են նրանք մեկնաբանում:

Սեյրան Օհանյանը դրա կարիքը չունի, որովհետև նա շատ լավ ինքն իր դեմ աշխատում է: Նա այնքան վատ է աշխատում, որ կարիք չկա կողքից միջնորդավորված ինչ-որ բան անել: Սեյրան Օհանյանն մի քանի տարի է պաշտպանության նախարար է, ի՞նչ փոփոխություն է կատարել բանակի միջավայրում: Հասկացա, մի քանի միլիոնի զենք գնեց, յուրաքանչյուր մեկն էլ կարող էր նման գործարք անել, սա արտաքին օղակներում, իսկ բանակի ներքի՞ն օղակներում… ներքին կանոնակարգի մեջ ի՞նչ փոփոխություն է արել: Օրերս մեծ հպարտությամբ հայտարարել էր, որ զինվորներ են մահացել Արմավիրում և մարդկանց գրավոր նկատողություն է տալիս, այ քեզ բան, մահվան դիմաց նկատողություն ես տալիս, ինչ համարժեք, համաչափ է: Առավոտից իրիկուն անողնաշար, անանուն հասարակական խորհուրդներ և կառույցներ են ստեղծում, մի հարցնող լինի` ի՞նչ են դրանք անում, ի՞նչ է դրանց զբաղմունքի առարկան, ովքե՞ր են այդ մարդիկ, որտեղի՞ց են դրանց գտնում, տանում այդ խորհուրդների կազմում ընդգրկում:

Հիմնականում զոհված զինվորների մայրեր են ՊՆ կից հոգաբարձուների խորհրդում` Մարգարիտա Խաչատրյանը, Գրետա Միրզորյանը և այլն:

Մարգարիտա Խաչատրյանին վաղուց եմ ճանաչում, ավելորդ է նրա արած-չարած աշխատանքների մասին խոսել: Ես ընդամենը մի սովորական քաղաքացի եմ, որն անհանգստացած է բանակով, երկրի ճակատագրով, բայց նաև կույր և խուլ չէ, տեսնում է` ինչ է կատարվում առաջնային գծում, թիկունքային մասերում, մեզ ընդամենը ուժեղ ձեռք ունեցող և ուղեղում խելք ունեցող ղեկավարություն է պետք, որ կարողանա այդ ամեն ինչը տեղը դնի, ընդամենը ցանկություն է պետք:

Այսինքն` ելքը ղեկավարության փոփոխությա՞ն մեջ եք տեսնում:

Երբ մեքենան շարժվում է, շատ կարևոր է, թե ով է վարորդը, ըստ դրա որոշում ես` այդ մեքենան ուղիղ ճանապարհո՞վ կգնա, թե՞ դուրս կգա ճանապարհից և անդունդը կգլորվի: Այնպես որ, յուրաքանչյուր պետական մարմին, պետական կառույցի հաջողություն մեծապես կախված է նրանից, թե ով է ղեկավարում այդ կառույցը և ինչպես է ղեկավարում:

Հնարավոր չէ՞ վարորդը սկզբում վատ վարել իմանա, ընթացքում հմտանա:

Երեխաների գլուխն ուտի ու հետո դրա հաշվին հմտանա՞: 20 տարվա անկախություն ունեցող երկիրն իրավունք չունի վատ վարորդներ ունենալու: Երբ վարորդներ էին 91-92 թթ., ասում էին`լավ, երկիրը նոր է ստեղծվել, նոր է կայանում, չունենք պատրաստի կադրեր և այլն, 20-40 տարի հետո էլ ասե՞նք նույնը: Հիշո՞ւմ եք, մի ժամանակ ասում էին անցումային փուլում ենք…

Հիմա էլ են ասում:

Հիմա ոչ ոք չգիտի`այդ անտեր մնացածը ինչքան է տևելու: Մի քանի հարյուրամյակ մենք անունը դնելու ենք անցումայի՞ն, անցումային փուլը չանցա՞վ, թե՞ գուցե հետ ենք նահաջել և վախենում ենք այդ մասին ասել, որ եկանք հասանք այդ գծին, որ պետք է անցնեինք, չանցանք և հետ նահանջեցինք: Մեր բանակը վաղուց պետք է ունենար այդ մարդկանց, ովքեր կարող էին վարպես վարողների նման այդ մեքենան հասցնել իր նպատակակետ, ինչո՞ւ ենք մենք անընդհատ փնտրտուքների մեջ, ինչու ենք անորոշ անձերով և կադրերով համալրում այս հսկայական պատասխանատու կառույցը և հետո ողբում` ինչու այդպես եղավ: Մեր հրամանատարությունը մոլորության մեջ է, մոռանում է, որ այնտեղ մեր երեխաներն են, ովքեր մեծ հնարավորություն ունեն մանրամասն պատմելու` այնտեղ ինչ է կատարվում:

Մենք տեսնում ենք, որ հիմնականում զինվորներ են դատվում, սպանություններն ինքնասպանություն որակվում:

Ինքնասպանվող զինվորը տասնհինգ րոպեում այդ որոշումը չի կայացնում, դրա համար ժամանակ և հանգամանքներ են պետք, դրա համար տրամադրություն և հասունացում է պետք, իսկ ո՞ւր էր այդ ընթացքում հրամանատարությունը, որ չէր տեսում այդ ամենը: Ի վերջո, ՊՆ մեծագույն թերություններից մեկը ռազմական ոստիկանություն և զինվորական դատախազություն փոխկապակցումն է, իրենք իրար վերահսկում են ներսից, պետք է վերացնել այդ կառույցները, պետք է անկախ մարմին լինի, որ կարողանա հետաքննություն անցկացնել և անկախ որոշումներ կայացնել: Զինվորականին ուղարկում են զինվորականին դատելու, իսկ պարզ է, որ այնտեղ շատ հեշտ է մեղքը բարդել մեռած զինվորի վրա: Իսկ անկախ քննչական մարմինը ուրիշ հայացքով կնայեր այդ ամենին: Նման կառույցների գործունեությունը բանակի ներսում համարում եմ աննպատակահարմար և նույնիսկ վնաս հասցնող:

Նաև կարծիք է հնչում, որ բանակում մեր զինվորներին հոգեբաններ և հոգևորականներ են պետք:

Երկուսի գործունեությոնն էլ տեսանք: Ես զորամասերում հանդիպել եմ հոգևորականների, ովքեր բացարձակապես ոչինչ չեն անում: Զրուցել եմ նրանցից մի քանիսի հետ, ասում են` այստեղ ոչ մեկը մեր կարիքը չունի, հրամանատարությունը մեզ անհարգալից է վերաբերվում, առանձնապես չի օժանդակում, իսկ մենք ծառայությունից խուսափելու համար ենք այստեղ, ժամ ենք անցկացնում, գնում տուն, նույնն էլ հոգեբանները:
Ու այնքան ժամանակ, քանի դեռ մեր նախարարը և մյուս պաշտոնյաները մարդկանցից խուսափելու համար կառավարության հետնամուտքից կմտնեն իրենց աշխատավայրերը, այս երկրում ոչ մի բան իր տեղը չի ընկնի, քանի դեռ պաշտոնյան մարդկանց աչքերում ուղիղ նայելու և պատասխանատվություն ստանձնելու ուժը չունի, ինչ առաջընթացի և լավ ցուցանիշների մասին է խոսքը:

Սիրանույշ Պապյան

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

4 Օգս

Չկա այն հողը, որի վրա «սերմը» նետելուց հետո կարելի է ակնկալել մեծ «բերք» (տեսագրություն)

«Առաջին լրատվականի» ՍԻՐԱՆԿՅՈՒՆ ծրագրի հյուրն է գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը։

ՄԱՄՈՒԼԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

16 Մրտ

ՈՉ ՄԻԱՅՆ ՀԱՑԻՎ

Մեր զրուցակիցն է գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը

— Պարոն Չարխչյան, մարտի 13-ին առաջին անգամ մեկնարկեց Գիրք-2011 ինտերնետային մարաթոնը: Նպատակը մարզերում գրքեր տարածելն է: Ինչո՞ւ նման մարաթոնի միտք հղացավ հենցհիմա:

— Մեկ տարի հետո մեր երկրի մայրաքաղաքը հավակնում է կրել գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք կոչումը: Մինչդեռ Հայաստանի հարյուրավոր բնակավայրեր վերջին անգամ նոր գիրք տեսել են 20-25 տարի առաջ: Մյուս կողմից, մշակույթն այն դեպքում կարող է լիարժեք լինել, երբ այն բոլորի համար է: Այժմ Երևանն այդ իմաստով քիչ թե շատ տանելի վիճակում է, մինչդեռ մարզերում ահավոր կացություն է: Այդ իսկ պատճառով էլ Չարենցի ծննդյան օրը որոշեցինք նշանավորել նման ակցիայով: Ձևի ընտրությունը կանգ առավ համացանցային դաշտի վրա, քանի որ այդպես կարող էինք առավելագույն թվով մարդիկ ընդգրկել և ապահովել ուղղակի, անմիջական և արագ շփում:

Պարոն Չարխչյան, այսօր մարզը առավել կտրված է իրականությունից, մարզերի բնակիչներն ասում են, որ Հայաստանը միայն Երևանով է սահմանափակվում: Շատ մարզերում այսօրհամատարած արտագաղթ է, այս պայմաններում մարզի բնակչի համար արդյո՞ք կկարևորվի գիրքը որպես հոգևոր մշակույթ:

— Մենք շատ հաճախ թյուր կարծիք ենք ձևավորում գյուղում ապրող մարդկանց մասին` մոռանալով, որ հայ մշակույթի ամենամեծ թռիչքները ծնունդ են առել հենց գյուղում: «Ոչ միայն հացիվ» պահանջն այսօր խիստ արդիական է: Չի կարելի անընդհատ պնդել, թե մեր բնակիչները միայն կուշտ ստամոքսի կարիք ունեն: Նրանց համար հոգևոր կյանքին առնչվելը նույնքան կենսական է, որքան մյուս պահանջները:

Ի՞նչ եք կարծում, գիրք կկարդա այսօր հայ պատանին, ով մեծանում է մի միջավայրում, որտեղ արժեք են փողը, խելքն էլ պետք չէ, քանի որ տեսնում է` ովքեր են առավել հաջողակները,միաժամանակ տեսնում է, որ շատերի վերջին կարդացած ամենահետաքրքիր գիրքն այբբենարանն է, շատերը դա էլ չեն կարդացել, բայց շատ բան ունեն, իշխանություն ունեն: ԱԺ նախագահնէլ ասում է քաղաքականությանբ զբաղվելու համար պետք չէ խելք ունենալ, կարդալ և այլն:

— Իրավացի եք, այդ բոլորը ևս, ցավոք, կա: Բայց տեսեք, հենց այս մարաթոնի նախաձեռնողների և կամավոր կերպով աջակցողների գերակշիռ մասը նույն տարիքի երիտասարդներ են, ովքեր հրաշալի գիտեն գրքի ու հոգևորի արժեքը, գնահատում են այն, հասկանում են դրա մասսայականացման կարևորությունը: Կնշանակի կա երկու թև, և որպեսզի դրանցից լավագույնը հաղթի հոռի բարքերին ու պատկերացումներին, պետք է ամեն կերպ խթանել, աջակցել լավը: Այս մարաթոնն էլ հենց այդ միջոցներից մեկը կարող է դիտվել:

Ոչ որպես մարաթոնի նախաձեռնող, այլ որպես գրող, ի՞նչ եք կարծում, ընթերցո՞ղ ենք մենք առհասարակ, բացի Ձեր նշած Ֆեյսբուքի ակտիվ երիտասարդներից: Օրինակ` կարծիք կա, որՍովետական Միության տարիներին էլ հավաքում էին գրքեր, բայց շատերի տանը միչև այժմ դրանք գիրք չեն, այլ դեկորացիա:

— Խորհրդային տարիների մասին այդպես խոսում են հիմնականում նրանք, ովքեր այդ ժամանակներում երբեք չեն ապրել և հաճույքով չարախոսում են մի բանի մասին, ինչից այլևս վտանգ չկա: Իրականում իր հազարամյա պատմության ընթացքում հայ գրահրատարակչությունը երբեք այդպիսի թռիչք չէր ունեցել, ինչպես եղավ այդ ժամանակ: Հայ մարդը երբեք այնքան ընթերցասեր չի եղել, որքան այդ տարիներին: Ուրեմն եկեք նախ սա հիշենք ու հետո միայն խոսենք «դեկորացիաների» մասին, որոնք մեր օրերում շատ ավելի խայտառակ դրսևորումներ ունեն:

Իսկ ի՞նչ դեկորացիաների մասին է խոսքը:

— Դուք երբևէ առիթ ունեցե՞լ եք մասնակցելու որևէ գրքի շնորհանդեսի, երբ հավաքվում է մի 100 մարդ ու սկսում գովք անել մի գրքի, որից դեռ ոչ մի էջ չի կարդացել: Դե մի՞թե սա էլ նույնի մեկ այլ` շատ ավելի տգեղ դրսևորումը չէ: Կամ այն երևույթը, երբ պետպատվերով 100-ավոր անարժեք գրքեր են հրատարակվում, ամիսներով փոշոտվում են պահեստներում, բայց նույն պահին դրա հեղինակը պետական մրցանակ է ստանում: Սա էլ ձեզ մեկ ուրիշ դեկորացի` պետական հովանավորությամբ:

Պարոն Չարխչյան, նշանակում է պետական քաղաքականության չկա, նկատի ունեմ ինչքան էլ վարչապետը փորձում է խոսել տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, նոր մեդիա մշակույթիզարգացման մասին, սրանք ոչ այլ ինչ են, քան մի՞ֆ: Նույն մեր պաշտոնյաներից արդյո՞ք մտածել են փառատոնին աջակցել կամ վարչապետը, որ գիտելիքից ու գիտելիքահենհասարակությունից է խոսում, աջակցե՞լ է, գրքեր տրամադրե՞լ է, թե անգամ տեղյակ էլ չէ:

— Պետական քաղաքականությու՞ն: Դա ի՞նչ բան է: Ֆանտաստիկ վեպերի՞ց է: Նման բան ոչ եղել է, ոչ էլ կա: Այն էլ մշակույթի իմաստով: Ինչ վերաբերում է մեր նախաձեռնությանն աջակցելուն, ապա կան առանձին պաշտոնյաներ, որոնք մասնացել են, աջակցության առաջարկ ստացել ենք նաև մշակույթի նախարարությունից, ինչին պատասխանեցինք, որ այլ բանի օգնության կարիք չունենք, բացի գրքերից: Իսկ վարչապետը… Դե ես ի՞նչ ասեմ մեր վարչապետի մասին: Բոլորդ էլ ինձնից լավ գիտեք…

— Որ նրա ասածը մի բան է, իսկ արածը բոլորովին մեկ ա՞յլ:

— Որ ոչ նրա ասածն է մի բան, ոչ արածը…(ժպտում է):

— Չնայած մինչև օրվա կես դեռ ժամեր կան ավարտին, բայց ինչպե՞ս եք գնահատում ակտիվությունը, մարդկանց ներգրավվածությունը:

— Չափազանց ակտիվ ու արդյունավետ: Խոսքս միայն մեր հավաքած գրքերի քանակի մասին չէ, որոնց թիվը մի քանի հազարից անցնում է: Կան շատերը, որոնք հնարավորություն չունեն գիրք նվիրելու, բայց այլ հարցերում են մեզ աջակցում: Բոլորի համար էլ այս խնդիրը հրատապ է ու սրտամոտ:

— Մարաթոնն ամենամյա կդառնա՞:

— Կցանկանայինք, որ այդպես լիներ: Բայց ժամանակից առաջ ընկնել չեմ ուզում: Կապրենք` կտեսնենք:

— Վերջին մի հարց, ինչո՞ւ մշակույթի նախարարության առաջարկած օգնությունից չօգտվեցիք:

— Պարզապես չկար դրա անհրաժեշտությունը: Այլ պատճառներ չեն եղել:

ԶՐՈՒՑԵՑ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆԸ