Tag Archives: Սերբիա

Բարիկադներ՝ Եվրոպայի սրտում

5 Դկտ

Այսօր որևէ մեկն այլևս կասկած չունի, որ սերբերի ու ալբանացիների հակամարտությունը երկար է շարունակվելու՝ անկախ այն բանից, թե Արևմուտքի քաղաքական շրջանակներն ինչպես կցանկանային տեսնել դրա հանգուցալուծումը և ինչպիսի ջանքեր կգործադրեն այդ ուղղությամբ: Այն մեխանիզմը, որով ՆԱՏՕ-ն ու Եվրամիությունը ջանում են կյանքի կոչել իրենց ծրագրերը ընդհանուր շահերի գոտի համարվող տարածքներում, վաղուց է փաստել իր անարդյունավոտությունը և ոչ միայն նախկին Հարավսլավիայի տարածքում: Սական Եվրոպայի հենց սրտում հնչող կրակոցներն ու բարձրացող բարիկադները առանձնակի մտահոգություն են պատճառում սեփական արտադրության ազատություն ու ժողովրդավարություն արտահանողներին:
Կոսովոյի հյուսիսային հատվածում, որտեղ հիմնականում բնակվում են էթնիկ սերբերը, արդեն չորրորդ ամիսն է՝ չեն հանդարտվում լարվածությունն ու բախումները: Այն բանից հետո, երբ Կոսովոյի իշխանությունները իրենց մաքսավորներին ու ոստիկաններին տեղակայեցին Սերբիայի հետ սահմանային անցակետերում, նրանց քայլը զայրույթ առաջացրեց տեղաբնակ սերբերի շրջանում, ովքեր իրենց հերթին սկսեցին բարիկադներ կառուցել սահմանագծի երկայնքով: Ու մինչ Կոսովոյի անվտանգության, KFOR ուժերը՝ ՆԱՏՕ-ի խաղաղապահների հետ ձեռք-ձեռքի տված փորձում են ուժով զավթել և քանդել այդ ամրությունները, սերբերն էլ իրենց հերթին խանգարում են նրանց գործողությանը՝ գործադրելով բոլոր հնարավոր միջոցները: Եթե ժամանակային առումով մի փոքր էլ ետ գնանք, ապա կարելի է վերհիշել նաև այս տարվա հուլիսյան դեպքերը, երբ կոսովցիների հատուկ նշանակության ուժերը փորձեցին գրավել «Յարինե» և «Բրնյակ» հսկիչ-անցակետերը, ինչի ժամանակ զինված սերբերը դուրս քշեցին Պրիշտիանի ջոկատներին և բարիկադներ տեղադրեցին՝ դրանով իսկ արգելափակելով ՆԱՏՕ-ի խաղաղապահների ճանապարհը դեպի հյուսիսային բազաներ:
Կոսովոյում ապրող 40 հազար սերբ բնակչությունը, որ մի քանի քաղաքներում մեծամասնություն է կազմում, դեռևս 2008-ից հրաժարվում է Սերբիայից միակողմանի անկախություն հռչակած Պրիշտինայի իշխանությունը ճանաչելուց և գիտակցելով կացության ողջ ծանրությունը՝ այժմ ապավինում է միայն սեփական ուժերի վրա՝ հույսեր չկապելով նույնիսկ Սերբիայի իշխանությունների հետ: Վերջին բախումները և դրանց հաջորդած իրադարձությունները մեկ անգամ ևս ասվածի վկայությունը դարձան: Երկու շաբաթ առաջ, երբ Կոսովոյում ՆԱՏՕ-ական ուժերի ղեկավարությամբ գործող խաղապապահ զորամիավորումների ու սերբերի միջև տեղի ունեցան խոշոր ընդհարումներ, ինչի հետևանքով վիրավորվեցին 25 խաղաղապահներ ու մեկ տասնյակից ավելի սերբեր, իբրև կատարվածի արձագանք Սերբիայի նախագահ Բորիս Տադիչը կոչ արեց իր հայրենակիցներին վերացնել բարիկադները, քանի որ իրավիճակը փակուղի է մտել և կասկածի տակ է դրվում Եվրամիությանն անդամակցելու Բելգրադի դիմումի ընդունումը: Կոսովոյի սերբերը նման դիրքորոշումը համարեցին բացահայտ դավաճանություն, իսկ Եվրոպայի լիդերները, օգտվելով իրավիճակի նրբությունից, անմիջապես գործի անցան՝ դիմելով հերթական քաղաքական սադրանքին: Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելը հայտարարեց, թե Սերբիան դեռ պատրաստ չէ անդամակցելու Եվրամիությանը: «Սերբիան լիովին չի արդարացրել մեր սպասումները, և այդ իսկ պատճառով ներկայումս այդ երկրին թեկնածուի կարգավիճակ տրամադրելու համար նախադրյալներ չեն ստեղծվել», — ասաց Մերկելն ու հավելեց, թե ԵՄ անդամագրվելու համար Սերբիան պետք է բարիդրացիական հարաբերություններ սահմանի հարևան երկրների հետ, ինչպես նաև զարգացնի տարաշածրջանային համագործակցությունը: Ամենքի համար էլ հասկանալի էր, թե ինչ էր ակնարկում կանցլերը՝ Կոսովոյի բախումների համատեքստում:
Միանգամից երկու թևերից հարվածներ ստացած Տադիչին այլ բան չէր մնում, քան դիմել ՆԱՏՕ-ին` կոչ անելով ուժ չգործադրել: «Մենք գտնվում ենք արատավոր շրջանի մեջ, որից ելք չկա, և միայն քաղաքական ծայրահեղականները կարող են օգուտ քաղել նման իրավիճակից»,-հայտարարեց Սերբիայի նախագահը, ով այդ օրերին, հինգ ամիս շարունակված բանակցություններց հետո, վավերացրել էր Սերբիայի և Կոսովոյի միջև կնքված համաձայնագիրը: Ըստ այդ համաձայնագրի՝ այսուհետ թույլատրվում էր Սերբիայի սահմանը հատել Կոսովոյի փաստաթղթերով, ինչպես նաև փոխադարձաբար ճանաչվում էին անշարժ գույքի փաստաթղթերը և կրթական հաստատությունների դիպլոմները: Այս համաձայնագիրը, որն առաջինն է Կոսովոյի անկախության հռչակումից ի վեր, ծանր հարված էր նախ և առաջ Կոսովոյում ապրող սերբերի համար: Ու թեև պաշտոնական Բելգրադը շեշտել էր, որ փաստաթղթի կնքումը չի նշանակում իր կողմից Կոսովոյի պետության ճանաչում, որից հետո էլ Կոսովոյին սպառնացել էր պատերազմով, եթե շարունակվեն այդ երկրում ապրող սերբերի նկատմամբ ճնշումները, սակայն իշխանությունների նմանօրինակ նահանջը միայն ու միայն հիասթափության պիտի հանգեցներ, ինչն էլ իր հերթին դրդելու էր գնալ ավելի արմատական քայլերի:
Հենց այդպիսի քայլ կարելի է համարել այն փաստը, որ ներկայումս Կոսովոյի հյուսիսի սերբերը քննարկում են ինքնահռչակ հանրապետությունից հանրաքվեի միջոցով անջատվելու հնարավորությունները: Իբար գետից հյուսիս գտնվող չորս համայնքների ղեկավարներ պատրաստ են գնալ այդ քայլին: «Պետք չէ թերագնահատել հյուսիսի սերբերին: Նրանք չեն պատրաստվում հարցնել Բելգրադի կարծիքը կամ նրանից աջակցություն խնդրել»,- ասել են տեղացի սերբերի առաջնորդները՝ նշելով, որ այդ քայլը կարող է լրջորեն ապակայունացնել իրավիճակը Կոսովոյում և Մետոքիայում: «Դա կարող է կատաղի բախումների պատճառ դառնալ ոչ միայն հյուսիսում, այլև Կոսովոյի հարավային անկլավներում»,- զգուշացրել են նրանք:
Հաջորդ աննախադեպ ռևանշը դարձավ այն, որ ավելի քան 20 հազար սերբեր դիմեցին Մոսկվային՝ ռուսաստանյան քաղաքացիություն ստանալու խնդրանքով։ Նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը կարգադրեց Արտաքին գործերի նախարարությանը քննության առնել սերբերի դիմում-ցանկությունը, ինչից հետո ԱԳՆ-ն տեղեկացրեց, թե քաղաքացիության վերաբերյալ ՌԴ օրենսդրությունը թույլ չի տալիս ընդառաջել դիմումներին: Փոխարենը ռուսները տրամադրեցին մարդասիրական օգնություն ու վերահաստատեցին իրենց հետևողականությունը՝ դիվանագիտական ու քաղաքական միջոցներով սատարել սերբերի օրինական իրավունքների պաշտպանությանը: Հատկանշական է, որ նույնիսկ այս մեղմ մերժումից հետո Կոսովոյի սերբերը հայտարարեցին, թե հարգում են եղբայրական Ռուսաստանի ցանկացած որոշում և ռուս ժողովրդից բացի ուրիշ պաշտպան չունեն: Նրանց պատասխան խոսքում ակնառու կերպով մոռացության էր տրված Բելգրադի գոյությունը:
Սակայն ուրիշ ի՞նչ էր պետք ակնկալել մի բուռ սերբերից, որոնք մեն-մենակ են մնացել իրենց պայքարի մեջ: Մինչ Կոսովոյում շարունակվում են բռնություններն ու բախումները, այդ ընթացքում Սերբիայի և Կոսովոյի ներկայացուցիչները երեք օր առաջ համաձայնության եկան հսկիչ-անցագրային կետերի համատեղ գործարկման ու կառավարման հարցում: Կատարված փաստից ոգևորված Եվրամիությունն անմիջապես մի հայտարաություն տարածեց, որտեղ նշվում էր, թե համաձայնությունը վճռորոշ դեր է խաղալու տարածաշրջանում լրավածությունը թուլացնելու հարցում…
Բրյուսելում վերստին մոռացան, որ արդեն մի քանի տարի նրանք կրկնում են նույն խոսքերը, մինչդեռ խաղաղությունը չկա ու չկա:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Երբ հերոսից մինչև ոճրագործ կես քայլ է

31 Մյս

Սերբիայի Հանրապետության զինված ուժերի շտաբի նախկին պետ Ռատկո Մլադիչի ձերբակալությունը գուցե և չունեցավ այն հնչեղությունը, ինչ, ասենք, Բեն Լադենի սպանությունը, սակայն կատարվածի քաղաքական հետևանքները կարող են ոչ պակաս էական լինել առաջին հերթին հենց սերբերի և հետո միայն Եվրոպայի համար: Մոտ երկու տասնամյակի վաղեմություն ունեցող իրադարձությունների այսօրվա արձագանքը և նախկին Հարավսլավիայի ռազմական թատերաբեմի վերջին ակնառու դեմքերից մեկի հայտնաբերումը հերթական անգամ ի հայտ բերեցին այն հակասությունների իրական պատկերը, ինչը հազիվ թե հաջողվի քողարկել կամ մոռացության տալ` ի հեճյուկս ներկա ժամանակների պահանջների և թելադրանքների:
Մլադիչը հետախուզման մեջ էր 1996 թվականից: Վերջինս սերբական բանակի գլխավոր շտաբի պետ էր նշանակվել 1992-ին և ղեկավարեց ռազմական գործողությունները շուրջ 4 տարի: Մի քանի օր առաջ գեներալին գտան Բելգրադից 70 կմ հեռավորությամբ գտնվող Լազարևո գյուղում, որտեղ թաքնվել էր Միլորադ Կոմադիչ անվան տակ: Ասում են, թե նրա արտաքինն անճանաչելիության աստիճան փոխված է. նա եղել է երկար մորուքով, խիստ ծերացած, հիվանդ ու կաթվածահար ձեռքով: Դիմադրություն ցույց չի տվել` չցանկանալով վնասել իրեն տանելու եկած երիտասարդ տղաներին:
Մլադիչը բոլորից լավ գիտեր, թե ինչ է իրեն սպասվելու իշխանությունների պահանջին ենթարկվելու պարագայում: Եվ այդ տագնապն անհիմն չէր: Ձերբակալումից անմիջապես հետո որոշում կայացվեց նրան հանձնել նախկին Հարավսլավիայի հարցերով Հաագայի միջազգային դատարանին, որտեղ վերջինիս նկատմամբ ռազմական ոճիրների, ցեղասպանության ու մարդկության դեմ կատարած հանցագործությունների մեղադրանք է առաջադրված: Մասնավորապես, նա մեղադրվում է 1995թ. Սրեբրենիցայի 8 հազար մուսուլմանների գնդակահարությունն իրականացնելու համար։ Սերբիայի նախագահ Բորիս Տադիչն այդ առթիվ շտապեց ի լուր Արևմուտքի հայտարարել, թե «Սերբիան մաքրեց իր վրայի մեծ բիծը»:
Տադիչն ակնհայտորեն շտապում է: Դեռ հայտնի չէ, թե իրականության մեջ նրա վարչակարգը ինչպիսի խարան է պատրաստվում կրել այս որոշմամբ, և սերբ ժողովուրդն ինչն է համարում բիծ ու ինչը` մաքրություն: Առաջին բանը, որ Սերբիայի իշխանությունների որոշման առթիվ ընդգծեցին վերլուծաբանները, այն էր, որ Մլադիչի ձերբակալությունը սոսկ «մանրադրամ» է Սրբիայի` Եվրամիությանը անդամակցելու գործում: Սա նաև Տադիչի թիմի հնազանդության, ստրկաբար Արևմուտքի ցանկություններն ի կատար ածելու վկայությունն է: Բելգրադն առայսօր իրեն դուրս է զգացել եվրոպական քաղաքականության ընդհանուր ուղղությունից, իսկ Բրյուսելից մշտապես նրան հիշեցրել են, որ դրա պատճառներից մեկն էլ բոսնիացի սերբերի նախկին առաջնորդ Մլադիչին ձերբակալելու գործում հաջողության բացակայությունն է: Այս շարքում ամենահամառը Նիդեռլանդների դիրքորոշումն էր, որը սերբերից պահանջում էր ամեն գնով գտնել ու հանձնել Մլադիչին։
Ու հիմա Տադիչն իզուր է ջանում իր երկրի հանրությանը այլ կերպ մատուցել իրերի վիճակը: «Մենք փակեցինք այս էջը` նվիրված Ռատկո Մլադիչին` ելնելով մեր սեփական ներքին նկատառումներից, և ոչ նրա համար, որ ձերբակալությունը ծառայի որպես մանրադրամ որոշակի գործողությունների համար: Դա արեցինք ինքներս մեզ համար, և ոչ Եվրամիության, կամ Հաագայի դատարանի համար… Մենք դա արեցինք այն բանի համար, որպիսզի ստեղծենք առավելագույնս նպաստավոր պայմաններ արտասահմանյան ներդնողների գործնեության և մեր բնակչության կյանքի համար»:
Յուրաքանչյուր սերբի համար սա ապազգային մտածողության դասական օրինակ պիտի դիտվեր, որտեղ խեղաթյուրված է արժեքային համակարգը, որտեղ ստամոքսի պահանջները վեր են գիտակցական, պատմական հրամայականից: Սա նաև ազգային արժանապատվության ու վարկի ծանր վիրավորանք է, որ չի մեղմվի ոչ Եվրամիության խաբուսիկ գրկում, ոչ բարեկեցիկ կյանքի թմբիրի մեջ: Պատերազմն իր օրենքներն ունի և դրանցից կարևորագույնը` օրենքի բացակայությունն է: Չկա օրինական պատերազմ, չկան արտոնված սպանություններ, ռմբահարումներ, արտոնված մահեր: Կա միայն մեկ խնդիր` հաղթել ամեն գնով, քանի որ պարտվողն արդեն զոհ է: Սերբերը պատերազմում էին, քանի որ ցանկանում էին ապրել և ունենալ հայրենիք: Պատերազմում էր նաև Մլադիչը, քանի որ այդ երկրի զինվորն էր: Եթե նա չի պատրերազմել այնպես, ինչպես հարկն է, նրան դատել կարող է միայն իր ժողովուրդը, և ոչ երբեք Հաագայի դատարանը, որտեղ առաջնորդվում են ոչ թե իրավական նորմերով, այլ քաղաքական պատեհապաշտությամբ:
Իսկ ո՞վ է վաղը կռվելու Սերբիայի համար, եթե հանկարծ այդպիսի անհրաժեշտություն ծագի: Ինչպե՞ս է կռվելու: Էթիկայի դասագիրքը ձեռքն առա՞ծ, բարոյախրատական պոստուլատներ արտասանելո՞վ, հումանիստական կեղծ խրատների տա՞կ, հաջորդ օրը Հաագայի դատարանին հանձնվելու սպառնալիքն աչքի առա՞ջ: Իսկ Բելգրադի բնակելի թաղամասերը ռմբահարող ՆԱՏՕ-ի օդաչուներից քանի՞սը տեսան Հաագայի դատարանի դռները: Կամ գուցե սերբերին մեռնել անհրաժեշտ էր, իսկ ալբանացիների մահը` սրբապղծությու՞ն… Այս հարցերին պատասխաններ պետք չեն: Դրանք վաղուց կան…
Ասում են` բանտարկված Ռատկո Մլադիչը դատարանին խնդրել է իր խուց բերել Գոգոլի, Տոլստոյի և Տուրգենևի գործերը, ինչպես նաև ելակ և հեռուստացույց: Այսպիսի հոգեկան հանգստությունը հարիր է միայն այն մարդուն, ում խիճը հանգիտ է, համոզմունքներն` անսասան: Մլադիչը չի դավաճանել: Նրան են դավաճանում: Իսկ Սերբիայի քաղաքների փողոցներում ու հրապարակներում արդեն մի քանի օր է` բողոքի ցույցեր են անում նրանք, ում համար Մլադիչը ոչ թե ռազմական հանցագործ է, այլ ազգային հերոս: Բելգրադում կայացած ակցիայի հազարավոր մասնակիցներ վանկարկում են` «Դադարեցրեք դավաճանությունը»: Արմատականները ձերբակալությունը որակում են որպես «հարված սերբերի ազգային շահերին», հայհոյում երկրի «արևմտամետ վարչակազմին» և ընդվզում «Վաշինգտոնի ու Բրյուսելի կողմից Սերբիայի օկուպացման» դեմ: Անվտանգության մարմինները դաժանորեն ճնշում են այդ ցույցերը, կան տասնյակ վիրավորներ ու ձերբակալվածներ: Հենց այդ գիշերային փողոցների քաոսի մեջէ վճռվում սերբերի արժանապատիվ կյանքի իմաստը…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: