Tag Archives: սահման

ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԱՐԱՔՍԻ ԱՓԵՐԻՆ

25 Նյմ

Տարածված կարծիք կա, որ Համաշխարհային երկրորդ պատերազմի տարիներին Հայաստանը թեև տասնյակ հազրավոր զոհեր տվեց և իր ուսերին կրեց այդ արհավիրքի ողջ ծանրությունն ու ողբերգությունը, սակայն ռազմական ակտիվ գործողությունների թատերաբեմ չդարձավ: Ցավոք, սա ընդամենը ենթադրություն է: Պատմական վավերագրերն ու ականատեսների վկայությունները թույլ են տալիս պնդելու, որ մեր հանրապետությունը ևս ռազմաճակատային գոտի էր այս բառի բուն իմաստով և իրադրության բոլոր դրսևորումներով: Ասվածը հիմնավորելու համար բավարար է շարադրել սոսկ մի քանի դրվագներ պատերազմի առաջին ամիսներից:970257_237701019713610_299335025_n

Ինչպես պատմում է ծառայությունը Հայաստանում անցկացրած ռուս հրետանավոր Գրիգորի Կարպովը, պատերազմի մասին առաջին տեղեկությունները ստացել էին զինվորականները: Նույն օրն իսկ սահմանապահ գնդերը դիրքեր գրավեցին Արաքսի առափնյա հատվածներում: Գործողությունն իրականացվում էր գիշերով: Հրետանայյին դիվիզոններից մեկը` չկողմնորոշվելով տեղանքում, սխալմամբ անցել էր սահմանը և դիրքավորվել Թուրքիայի տարածքում: Առավոտյան թուրքերը բացահայտեցին դա, սակայն բանը առճակատման չհասավ: Կողմերը դեռևս ձեռնպահ էին մնում ակտիվ գործողություններից: Ավելի ուշ դիվիզիոնի հրամանատարին ռազմադաշտային դատարանը դատապարտեց մահվան: Նրան գնդակահարեցին ողջ անձնակազմի աչքի առաջ:408-rd divizian, 1942 meknymic araj

Սակայն բոլորի համար էլ հստակ էր, որ օգտվելով Խորհրդային Միության համար անբարենպաստ իրավիճակից, Թուրքիան ծրագրում էր զավթել Անդրկովկասը: Հապշտապ կարգով թուրքերը սահմանի երկայնքով ռազմական պատրաստություններ էին տեսնում` կառուցվում էին օդանավակայաններ, ճանապարհներ, կապուղիներ, ինժեներական ամրություններ: Արաքս գետի ափերին կենտրոնացվեցին 18 դիվիզիաներ: Թուրքական ինքնաթիռները սկսեցին պարբերաբար հետախուզական թռիչքներ կատարել Հայաստանի տարածքում: Երևանում ստիպված էին սահմանել պարետային ժամ, լուսաքողարկում, բարձր պատրաստության վիճակի բերվեցին հակաօդային պաշտպանության ուժերը: Քաղաքում սահմանվեց սննդի բաշխման քարտային համակարգ: Իսկ երբ Հայաստան հասան Ուկրաինայից էվակուացվածների առաջին մեծ խմբերը, կյանքն ավելի դժվարացավ:

Ողջ ամռան ընթացքում հայ-թուրքական սահմանին արձանագրվեցին մի քանի ռազմական բախումներ: Պաշտոնական հաղորդագրություններում նշվում է նաև, որ թուրքական կողմը 8 անգամ հրակոծության է ենթարկել հայկական սահմանապահ ուղեկալները: Մեկ տարվա ընթացքում սահմանի այդ հատվածում հաջողվեց որսալ 47 թուրք գործակալների:1942

Արտաքին սպառնալիքից բացի ակտիվացել էր նաև ներքին թշնամին: Տիրում էր համընդհանուր լարվածություն: Շշուկներ էին տարածվում, թե թուրքերի հետ պատերազմն անխուսափելի է: Այդ մշտական տագնապն ու անորոշությունն ավելի էր ճնշում մարդկանց, խուճապային տրամադրությունների պատճառ դառնում: Նույն օրերին հատուկ ծառայությունները հանրապետության տարբեր շրջաններում բացահայտեցին դասալքության աղմկահարույց դեպքեր: Մեղավորվերի հետ դաժան հաշվեհարդար տեսան:

1941 թ. նոյեմբերին Ախտայի (Հրազդանի) շրջանում բացահայտվեց մուսաֆաթական ընդհատակյա մի կազմակերպություն, որի պարագլուխն էր Ազիզ Բադալօղլին: Խմբի թուրք անդամները լուրեր էին տարածում, թե եկել խորհրդային իշխանության վախճանը, և ամեն կերպ փորձում էին ձախողել Ախտայում իրականացվող պաշտպանական միջոցառումները: Կազմակերպության 13 ակտիվիստների դատապարտեցին պատերազմական ժամանակների օրենքներով:paterazm

Նույն տարվա դեկտեմբերին Ալավերդու և Ստեփանավանի շրջաններում ձերբակալվեցին 16 դասալիքներ, որոնք գործում էին ավագ Գիկոլյանի գլխավորությամբ: Վերջիններս 138-րդ հրաձգային դիվիզիայի զինվորներ էին: Իմանալով, որ իրենց ուղարկելու են ճակատ, նրանք էշելոնից փախուստի էին դիմել` իրենց հետ վերցնելով զենք և զինամթերք: Օրեր շարունակ խումբը ավազակային հարձակումներ էր կատարում Լոռու գյուղերի և կոլտնտեսությունների վրա: Իսկ ընդհանուր առմամբ, 1941-ին Հայաստանում բացահայտվեցին ու վնասազերծվեցին ևս 3 ավազակային խմբեր` իրենց 37 անդամներով:

Ոչ պակաս բարդ էր իրավիճակը նաև հայ-իրանական սահմանին: Խորհրդային հատուկ ծառայությունները տեղեկություններ ունեին, որ Գերմանիան պատրաստվում էր այդ երկրում հեղաշրջում իրականացնել և այն օգտագործել հարավից հարվածելու համար: Հասկանալով, թե նման շրջադարձն ինչպիսի աղետալի հետևանքներով էր հղի, արդեն 1941-ի օգոստոսին ձևավորվեց Անդրկովկասյան ճակատը: Մինչ այդ իրականացվել էր տեղի բնակչության մոբիլիզացիա, այնպես որ շարք մտած զինվորական ստորաբաժանումները կազմված էին գերազանցաապես հայերից: Քիչ չէին նաև քրդերն ու ադրբեջանցիները: Նորակոչիկներն արագացված կարգով մարտական պատրաստություն էին անցնում և ուղարկվում զորամասեր:0_8130f_538a29f6_L

Օգոստոսի 25-ին, լուսաբացից առաջ` ժամը 3.30-ին ԽՍՀՄ արտգործնախարար Մոլոտովն իր մոտ հրավիրեց Իրանի դեսպանին և նրան հանձնեց կառավարության նոտան` միաժամանակ տեղեկացնելով, որ Կարմիր բանակը մուտք է գործում Իրանի տարածք: Մինչ դիվանագետները փոխադարձ մեղադրանքներ էին հնչեցնում ու բացատրություններ պահանջում, ռազմական օպերացիան արդեն սկսվել էր: Ժամը 2-ին 65 զինված խմբեր անցել էին Արաքսը: Ընդամենը 2 ժամվա ընթացքում ոչնչացվեցին իրանական 121 սահմանային կետեր: Այդ ընթացքում իրանական 5 ինքնաթիռներ ռումբեր նետեցին Մեղրիի կամուրջի շուրջը, սակայն կամուրջը վնասել չհաջողվեց:

Այստեղ հարկ է պատմել գործողություններից մի դրվագ, որը լիովին բնորոշում է այն օրերին իշխող մարտական ոգին և նպատակին հասնելու ծայրահեղ միջոցները: Խոսքը Մեղրիի զորամասի 12 մարտիկների հերոսական արարքի մասին է:

Իրան ներխուժելու օպերացիան իրականացվում էր մթության քողի տակ, խիստ գաղտնիության պայմաններում: Հրամանատարության մշակած պլանի համաձայն, միայն այդպես էր հնարավոր հանկարծակիի բերել իրանական ուժերին և առանց մեծ կորուստների հաջողության հասնել: Այդ իսկ պատճառով հրահանգվել էր պահպանել մեռելային լռություն, որևէ կերպ չմատնել զորքերի առաջխաղացումը: Մեղրիի սահմանային գումարտակի մարտիկներին առաջադրանք էր տրվել նավակներով հատել Արաքսը և ափ իջնելուն պես վնասազերծել հակառակորդին: Եվ ահա այն պահին, երբ նավակներն արդեն լողում էին դեպի իրանական ափ, դրանցից մեկը ընկավ ուժգին ջրապտույտի մեջ ու շրջվեց: 12 զինվորներ խեղդվեցին, սակայն նրանցից և ոչ մեկը նույնիսկ չփորձեց օգնություն կանչել: Այդ լուռ հերոսությունը ցնցել էր բոլորին:

Զոհված մարտիկները հետմահու պարգևատրվեցին իրենց չլսված արիության համար, իսկ Մեղրիի զորամասում նրանց հիշատակին հուշարձան կանգնեցվեց:

Օգոստոսի 25-ի առավոտյան ժամը 7-ին մարտական առաջադրանքը կատարված էր: Դեպի Իրանի խորքը տանող ճանապարհները բաց էին բանակային խոշոր կազմավորումների համար:

Բայց սրանք ընդամենը պատերազմի առաջին ամիսներն էին: Մինչև 1945-ի մայիսը դեռ փորձությունների երկար ճանապարհ կար և օրերի անվերջանալի մի շղթա` լի մաքառումներով, կորուստներով ու քաջությամբ:

 

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆՌազմաճակատ մեկնելուց առաջ-1941 թ. Երևան

Կրակոցներ, զոհեր, խոստումներ…

23 Նյմ

Պատերազմն իր օրենքներն ունի: Այն խաղահրապարակ չէ, և ցանկացած ողբերգություն, միջադեպ, կորուստ, ուզենք թե չուզենք, ընկալում ենք իբրև դառն իրականություն: Դրա հետ մեկտեղ հրաշալի գիտակցում ենք, որ այդ պատերազմը դեռ ընթացքի մեջ է և այն ոչ մի վայրկյան չի դադարել: Սակայն ցավը բանականության հետ միշտ էլ անհաշտ է, և երբ վրա է հասնում պահը, գիտակցությունը դադարում է ընկալել արդարացումները…
Նոյեմբերի 19-ին ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի հարավային ուղղությամբ տեղակայված զորամասերից մեկի մարտական դիրքում հերթապահություն իրականացնելու ժամանակ հակառակորդի դիպուկահարի կողմից արձակած կրակոցից զոհվեց ժամկետային զինծառայող, 19-ամյա Արեն Սիմոնյանը: Հաջորդ օրը առավոտյան սահմանի մեկ այլ տեղամասի մարտական դիրքում (Կուրոպատկինոյի ուղղությամբ) կրծքավանդակի շրջանում ստացած հրազենային վերքից զոհվեց ՊԲ ժամկետային զինծառայող, 19-ամյա Միհրան Մարգարյանը: Երկու զոհ՝ երկու օրում, երկուսն էլ՝ առաջնային գծում: Իսկ հետո հրապարակվեց ԼՂՀ նախագահ Բակո Սահակյանի հրամանն այն մասին, որ Արեն Սիմոնյանը հետամահու պարգևատրվել էր «Մարտական ծառայության» մեդալով: Կնշանակի՝ կատարվածը սոսկ դիպուկահարի կրակոց չէր: Ինչ-որ բան էր կատարվել սահմանի վրա, շատ ավելի ծավալուն մի բախում, քան սովորական դարձած հրաձգությունը կարող էր լինել: Սակայն ի՞նչ: Այս մասին ոչ ոք ոչինչ չի ասում: Մեկ օր անց որոշ լրատվամիջոցներ, հղում անելով պաշտպանության նախարարության աղբյուրները, գրեցին, թե ԼՂՀ սահմանի նշված դիրքերում մեր մարտիկներից բացի սպանվել են մի քանի ադրբեջանցիներ, ընդ որում, նրանցից մեկը սպա է։ Բայց այս անգամ էլ ադրբեջանական կողմն է համառ լռություն պահպանում:
Ողբերգական միջադեպերը քչերին կարող էին թողնել հավասարակշիռ վիճակում: Նման էմոցիոնալ-խոցված տրամադրության արգասիք էր ՀՀ պաշտպանության նախարարության տարածած հայտարարությունը, որտեղ ասվում էր, թե ադրբեջանական կողմը դասեր չի քաղել նախկին արկածախնդրություններից, և Բաքուն չի մտածում իր զինվորների անվտանգության մասին: Դրանից հետո բանակի ղեկավարությունը խոստանում էր «անհամաչափ պատասխան» տալ թշնամուն` սպառնալով Ադրբեջանի բնակչությանը: «Քանի որ Ադրբեջանի ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը չի մտածում իր զինվորների կյանքի մասին, ստիպված ենք անմիջապես Ադրբեջանի բնակչությանը հիշեցնել, որ ինչպես նախկինում, այնպես էլ այժմ յուրաքանչյուր հայ զինվորի կյանքի համար հայկական կողմի պատասխանը լինելու է անհամաչափ, իսկ Արցախի պաշտպանության բանակի անհամաչափ պատասխանի քանակական ցուցանիշները քաջ հայտնի են Ադրբեջանի զինված ուժերի անպատասխանատու հրամանատարությանը»,- ասվում էր նույն տեքստում: Սա իր տեսակի մեջ աննախադեպ սպառնալիք էր՝ վաղօրոք տրվող խոստում մահեր սփռելու մասին, զինված ուժերի կողմից առաջիկայում պատժիչ գործողություններ ձեռնարկելու բաց հրաման: «Դա լինելու է մեր բնական, տրամաբանական և օրինաչափ արձագանքը: Եվ եթե դրա արդյունքում ադրբեջանական կողմում լինեն կորուստներ, դրա ամբողջ պատասխանատվությունը ադրբեջանական կողմի վրա է»,- եզրափակվում էր մեր մարտակոչը:
Այս տարվա ընթացքում հայկական զինուժի ձեռնարկած պատժիչ գործողությունների հետևանքով ադրբեջանական կողմն արդեն ունեցել է 42 զոհ: Մեր կորուստները նույնպես քիչ չեն: Իսկ թվացյալ հրադադարի սպանդը դեռ շարունակվում է, և հայտնի չէ, թե դեռ քանի-քանի կյանքեր կզոհաբերվեն այդ բնագծերում:
Միջադեպերից երկու օր անց Ադրբեջանի ՊՆ մամլո ծառայության ղեկավարի տեղակալ Թեյմուր Աբդուլաևը հայտարարեց, որ ադրբեջանական կողմը «մշտապես հավատարիմ» է հրադադարի ռեժիմին, երբեք առաջինը այն չի խախտում: «Մենք պատասխանում ենք միայն այն ժամանակ, երբ հակառակորդը կրակում է մեր դիրքերին։ Թող չկրակեն, և այդ դեպքում մենք չենք պատասխանի։ Ինչ վերաբերում է հայ զինծառայողների զոհվելուն, ապա հայկական կողմը պետք է նախ իր բանակի ներսում հետաքննի դրանք և նոր դրանում մեղադրի մեզ»։
Երբ հնչում են կրակահերթերը, պատճառները քննարկելու ժամանակ այլևս չի մնում: Բայց և այնպես մենք էլ առիթ ունեցանք մտածելու որոշ բաների մասին և անպատասխան հարցեր հնչեցնելու: Օրինակ, գեներալ-մայոր Արկադի Տեր-Թադևոսյանը (Կոմանդոսը) տարակուսած հարցրեց, թե ԴՕՍԱԱՖ-ում վարորդություն սովորած երիտասարդին ինչու՞ են դիրքեր տարել, եթե նա պետք է մեքենա վարեր: «Ո՞վ պետք է սրա համար պատասխան տա. պատասխան պետք է տան հրամանատարները: Շփման գծում տեղի ունեցող դեպքերը ցույց են տալիս, որ այնտեղ ինչ-որ բան այնպես չէ, ինչ-որ բան կամ ինչ-որ մեկն այնտեղ չի աշխատում: Այս ամենի հանդեպ մեր հրամանատարությունը շատ անլուրջ վերաբերմունք ունի»,- իր զայրույթն արտահայտեց գեներալը:
Ոլորտին տեղյակ մեկ ուրիշը՝ պաշտպանության նախկին փոխնախարար Արթուր Աղաբեկյանը ևս կիսում էր այդ մտահոգությունները. «Իրականում պետք է արվի ամեն ինչ, որպեսզի բանակի խոցելիության աստիճանն իջնի զրոյի: Այդ առումով մեծ անելիք ունեն մարտական ստորաբաժանումների հրամանատարները, Զինված ուժերի ղեկավարները»,- ասում էր նա: Պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանը իր ղեկավարած կառույցի մասին յուրաքանչյուր քննադատություն սրերով է դիմավորում և սպառնում է պատժել այդ մարդկանց: Այս անգամ նա ստիպված պիտի լինի իր պատժիչ գործողությունները սկսել Կոմանդոսից ու Աղաբեկյանից…
Բայց վերադառնանք սահմանին ու փորձենք հասկանալ, թե ի՞նչը կարող է լինել հակառակորդի ագրեսիվ պահվածքի դրդապատճառը, ինչու՞ հանկարծ կացությունը կրկին շիկացավ, երբ բավականին ժամանակ առաջին գծում հարաբերական հանդարտություն էր: Այս հարցերի համար ռազմական փորձագետներն ու դիտորդները մի քանի վարկածներ ունեն: Նրանցից ոմանք կարծում են, որ այդ կրակոցներով Ադրբեջանի բանակի բարձրագույն հրամանատարությունը ցանկանում է ինչ-որ կերպ հաստատել նախագահ Իլհամ Ալիևի՝ օրերս արված հայտարարությունն այն մասին, թե Ադրբեջանը պատրաստ է ռազմական ճանապարհով նվաճել Արցախը: Այլ կերպ ասած, դիպուկահարների գործողություններով կամ դիվերսիոն-հետախուզական խմբերի մասնակցությամբ թշնամին փորձում է կշիռ հաղորդել ռազմական գործողությունները վերսկսելու իր սպառնալիքներին: Կան կարծիքներ նաև այն մասին, որ Ադրբեջանն ուղղակի փորձում է հոգեբանական ճնշում բանեցնել հայկական կողմի վրա, ընդ որում` ոչ միայն դիրքերում գտնվող զինվորների նկատմամբ: Բանն այն է, որ այս օրերին ընթանում է աշնանային զորակոչը, և պահը հարմար է տագնապ ու վախ սերմանելու համար, մի մեթոդ, որին նրանք լավ են տիրապետում:
Եղան տեսակետներ էլ, համաձայն որոնց պաշտոնական Երևանը պիտի հրաժարվի ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ձևաչափում ընթացող բանակցություններից` պայման դնելով, որ բանակցությունները կշարունակվեն այն ժամանակ, երբ Բաքուն շփման գծից ետ կքաշի դիպուկահարներին: «Հայկական դիվանագիտությունը պետք է հարցը դնի բավականին կոշտ, որովհետև նշված հարցադրումը միանգամայն իրավացի է»,- ասում էին նրանք: Միայն մի հարցում էին բոլորը համակարծիք՝ Հայաստանն այլընտրանք չունի և շփման գծում հակառակորդին պետք է խոցել ոչ պակաս, քան նույն զենքով, դրսևորվել այնպես, որպեսզի թշնամին հասկանա՝ բացի զինադադարի ռեժիմը պահպանելուց նա այլընտրանք չունի և պետք է հաշտվի այդ մտքի հետ:
Բանակը խոստացել է: Թշնամին գիտի այդ մասին: Հետևանքները կռահել ոչ ոք չի կարող…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Արյուն սահմանի վրա

2 Նյմ

Շատ անգամներ է խոսվել իրանա-ադրբեջանական հարաբերությունների մասին՝ մատնացույց անելով այն հակասությունները, որոնք առկա են համարյա բոլոր ոլորտներում՝ կրոնական, քաղաքական, տնտեսական, ազգային… Իբրև թե հարևան ու բարեկամ համարվող երկրներում այսօր բացասական լիցքերի այնպիսի մեծ կուտակում կա, որ երկու կողմերի՝ անխախտ դաշինքի մասին հավաստիացումներն այլև ներգործություն չունեն հասարակական գիտակցության վրա: Եվ եթե այդ կարգի մնայուն կամ կարճաժամկետ դառնությունները դեռ կարելի է ինչ-որ կերպ փարատել՝ գտնելով զանազան արդարացումներ ու «մեղմացուցիչ դեպք հանցանաց», ապա կան բաներ, որոնք ոչ մի գնով մոռացության տալ կամ շրջանցել չի հաջողվի: Հենց այդպիսի մի դեպք էլ այժմ դիտվում է սահմանային այն ընդհարումը, որ տեղի ունեցավ մոտ երկու շաբաթ առաջ, սակայն մինչ օրս շարունակում է արյուն պղտորել և լարվածություն բազմապատկել:
Ինչպես հայտնի է, հոկտեմբերի 19-ին սահմանային Արանլի գյուղի մերձակայքում ադրբեջանա-իրանական սահմանն անցնելու ժամանակ Ադրբեջանի բանակայինների հետ զինված բախման արդյունքում զոհվեց իրանցի 20-ամյա զինծառայող Աքբար Հասանփուրը: Իրանցին սխալմամբ հայտնվել էր Ադրբեջանի տարածքում, նրա մոտ զենք չէր եղել, բայց ադրբեջանցիները կրակ էին բացել, ինչի արդյունքում զինվորը մահացել էր ստացած վերքերից: Սա արդեն չափազանց էր: Զայրացած իրանցիները այդ երկրում Ադրբեջանի դեսպանին կանչեցին ԱԳՆ և վերջինիս հանձնեցին իրանական կողմի բողոքի նոտան: Նոտայում նշվում էր, որ ադրբեջանցի սահմանապահների գործողությունը դիտարկվում է որպես միջազգային օրենքների խախտում և վնաս է հասցնում երկկողմ պայմանավորվածություններին ու բարեկամական հարաբերություններին: Իրանական կողմը պահանջում էր պատժել մեղավորներին: Նույն պահին ադրբեջանական կողմը ոչ պակաս հետևողականությամբ սկսեց միջադեպի ամբողջ մեղքը բարդել պարսիկների վրա՝ կատարվածը ներկայացնելով որպես սադրանք: Բայց նրանց աղմուկն այլևս լսելի չէր սահմանի մյուս կողմում: Կրքերն այնքան էին շիկացել, որ բառերի ու արտահայտությունների միջև ընտրություն կատարելու ոչ ցանկություն կար, ոչ իմաստ: Իրանի Արևելյան Ազարբայջան նահանգի «Բասիջ» (Պայքարող ուժ) կազմակերպության նախագահ Ալի Ասղար Ռամեզանին հայտարարեց. «Ոչ մի տեղ սահմանում մոլորված զինվորին չեն սպանում, բայց Ադրբեջանի Հանրապետության սահմանապահները անամոթաբար անմարդկային ձևով սպանեցին իրանցի զինծառայողին` անտեսելով սահմանապահ ծառայության բոլոր նորմերը»: Արդեբիլ նահանգի սահմանապահ ծառայության հրամանատար, գնդապետ Սեյյեդ Մոջդաբա Մուսավին դեպքի հետ կապված մանրամասներ հրապարակեց՝ պատմելով, որ ադրբեջանցիները մինչ իրանցի զինծառայողի ուղղությամբ կրակելը և նրան սպանելը իրանցուն արդեն ձերբակալել էին, ուստի չզինված զինծառողի վրա կրակելու և սպանելու որևէ հիմք գոյություն չուներ: «Ադրբեջանի սահմանապահների արածն անօրինական էր և ստոր»,- եզրակացրել էր գնդապետը: Մինչ այդ ամփոփվեցին հետաքննության արդյունքները, ինչի առթիվ Իրանի ոստիկանության սահմանապահ ծառայության հրամանատար Հոսեյն Զոլֆաղարին հանդես եկավ հայտարարությամբ. «Իրանցի զինծառայողի սպանության հանգամանքները հետաքննելու արդյունքում պարզվել է, որ ադրբեջանցի սահմանապահների կատարած քայլն անհիմն էր, քանի որ կարիք չկար չզինված զինծառայողի առջևից և ետևից մի քանի գնդակ արձակել: Դեպքեր են եղել, երբ իրանցի սահմանապահները սահմանային գյուղերում ադրբեջանցի զինվոր են ձերբակալել, սակայն մենք ձերբակալվածին փոխանցել ենք ադրբեջանական կողմին»,- տեղեկացրեց Զոլֆաղարին:
Ձնագնդին գլորվում էր, բառապաշարը հարստացվում էր նոր պիտակավորումներով, բայց բոլորն էլ հասկանում էին, որ հայհոյանքների փոխանակությամբ գործը չի ավարտվի, պետք է ակնկալել առավել լուրջ՝ քաղաքական քայլեր: Եվ այդ քայլերն իրենց սպասեցնել չտվեցին: Դեռևս ընթացիկ տարվա մարտին Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Իրանի ԱԳ նախարարների առաջին եռակողմ հանդիպման ավարտին հայտարարվեց, որ Ահմեդ Դավութօղլուի, Էլմար Մամեդյարովի և Ալի Աքբար Սալեհիի հաջորդ հանդիպումը կկայանա հոկտեմբեր ամսին` Նախիջևանում: Սակայն այժմ տեղեկանում ենք, որ դա հետաձգվում է անորոշ ժամանակով՝ «վերջերս տեղի ունեցած մի շարք իրադարձությունների պատճառով»: Սկզբում հաղորդվեց այն մասին, թե հետաձգման բուն պատճառը Թուրքիայում տեղի ունեցած երկրաշարժն է: Բայց իրանական «Մեհր» լրատվական գործակալությունը արագորեն ի չիք դարձրեց այդ հարմար պատրվակի տարբերակը՝ հաղորդելով, որ «Ադրբեջանի սահմանապահների կողմից իրանցի զինծառայողին սպանելու փաստը ստվեր գցեց Իրան-Ադրբեջան հարաբերությունների վրա և երկու երկրներին կանգնեցրեց նոր մարտահրավերների առջև: Ուստի իրանցի զինվորի սպանությունը առիթ հանդիսացավ, որպեսզի անորոշ ժամանակով հետաձգվի Իրան-Թուրքիա-Ադրբեջան եռակողմ հանդիպումը»:
Սահմանին արյուն կա և այդ արյունը բանակցություններով չէ, որ պիտի սրբվի: Ի դեպ, այդ արյունը նոր չէ: Վերհիշենք թեկուզ այս տարվա հուլիսի 3-ի դեպքերը, երբ իրանա-ադրբեջանական սահմանային գոտում փոխհրաձգություն տեղի ունեցավ, ինչի հետևանքով ադրբեջանցի լեյտենանտ Ռուֆաթ Գուլիևը ծանր վիրավորվեց ու դեպքի վայրից տարհանման ժամանակ մահացավ: Այն օրերին պաշտոնական Թեհրանը հաղորդեց. «Իրանա-ադրբեջանական սահմանում տեղի ունեցած զինված բախման մեղավորը Ադրբեջանն է: Ադրբեջանցի սահմանապահներն ապօրինաբար մուտք են գործել իրանական տարածք, ուշադրություն չեն դարձրել իրանցի սահմանապահների օրինական նախազգուշացնող կոչերին, որի հետևանքով առաջացած զինված բախման արդյունքում ադրբեջանցի սպա է զոհվել»: Սակայն Բաքուն կատարվածի իր վարկածն ուներ, համաձայն որի երկրի տարածք էր մուտք գործել իրանցիների զինված խմբավորում, միջադեպ հրահրել և ետ քաշվել: Հիմա դժվար է ասել, գուցե ադրբեջանցիների համար իրենց զոհի արյունն այնքան թանկ չէր, որքան պարսիկների համար է, բայց եթե այն օրերին Բաքուն կուլ տվեց վիրավորանքը, ապա Թեհրանը նույն բանը ամենևին չի պատրաստվում անել այժմ: Ու հավանաբար Իրանի հյուսիսային հարևանին դեռ նոր ծանր օրեր են սպասվելու՝ վերջին կրակոցները մարսելու համար:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Բարեկամների անհաշտության սահմանը

16 Հնս

Ադրբեջանն ու Վրաստանը անհարմար վիճակում են հայտնվել: Բազում անգամներ փոխադարձաբար հավաստիացրել են, որ ճանաչում են հարևան երկրի տարածքային ամբողջականությանը, բայց արդեն քանի տարի է` ձգվում է սահմանային մի վեճ, որը ոչ միայն կասկածի տակ է դնում նրանց խոսքերի անկեղծությունը, այլև շատ անգամներ ուղղակի դուրս է գալիս խնդրի նեղ շրջանակներից` ձեռք բերելով կողմերի համար անցանկալի դրսևորումներ:
Ադրբեջանն ու Վրաստանը 480 կիլոմետրանոց ընդհանուր սահման ունեն: Բայց այն պահից ի վեր, երբ մեջտեղ եկավ այդ սահմանի դեմարկացիա-դելիմիտացիայի հարցը, հանկարծ պարզվեց, որ ամբողջի նվազագույնը 180 կիլոմետրը դեռևս չհամաձայնեցված բաժանարար է: Եվ ծայր առավ անվերջանալի քննարկումների, չափագրում- հաշվարկումների, փաստարկների և դրանց հերքումների շղթան:
Երկու օր առաջ նրան աշխատանքային խմբերը վերստին հանդիպեցին պետական սահմանի սահմանազատման հարցով: Բանակցություններն այս անգամ ընթացան Վրաստանի տարածքում: Երկար-բարակ հետազոտեցին քարտեզագրության և այլ բնույթի փաստաթղթերը, կարծիքներ հայտնեցին, տարբերակներ առաջարկեցին, իսկ հետո ձեռնունայն վերադարձան ետ` մտածելով այն մասին, թե ե՞րբ է նպատակահարմար, որպեսզի հաջորդ հանդիպման օրը նշանակվի:
Եթե մի կողմ թողնենք ընդհանուր սահմանի ոչ այնքան նշանակալի և փոքրիկ հատվածները, ապա պետք է ասել, որ ադրբեջանա-վրացական վիճաբանությունը հիմնականում ծավալվում է երկու երկրների սահմանին գտնվող Դավիթ Գարեջիի` 20 վանքերից եւ բազմաթիվ քարանձավային օթյակներից բաղկացած վանական համալիրի պատկանելության հարցի շուրջ։ Հասկանալի է, որ թե Թբիլիսին և թե Բաքուն լուրջ հավակնություններ ունեն այս համալիրի նկարմամբ, որն ընդհանուր առմամբ 25 քառակուսի կիլոմետր տարածք ունեի: Եվ որպեսզի իրենց թաքուն նկրտումներն առավելագույնս հաջողվի քողարկել, կողմերն այժմ բանավեճը տեղափոխել են մեկ այլ` հոգևոր-պատմական ոլորտ: Ադրբեջանական կողմը համառորեն պնդում է, որ միջնադարյան այդ կառույցը աղվանական ծագում ունի, և այն անվանում է Քեշիքչի: Վրացիներն իրենց հերթին համոզված են, որ համալիրի վրացական պատկանելության շուրջ կասկածներ լինել չեն կարող։ Եվ խնդիրը կռվախնձորի չվերածելու համար Վրաստանն առաջարկում է սահմանը մոտ 800 մետրով առաջ տանել դեպի Ադրբեջանի խորքը, ամբողջ համալիրը ներառել Վրաստանի կազմում, իսկ դրա դիմաց պատրաստ է Ադրբեջանին փոխանցել նույն չափի մեկ այլ տարածք իր հողերից: Միայն թե Բաքվի համար սա անընդունելի փոխանակում է: Ադրբեջանցիներն այդ մասին բարձրաձայն ոչինչ չեն ասում, սակայն նրանց անհրաժեշտ է ունենալ ոչ միայն պատմական համալիրը, այլև տարածքի վրա գերիշխող դիրք գրավող այն բարձունքները, որոնք ռազմավարական տեսանկյունից չափազանց կարևոր են ու հարմար:
Մինչ այս պահը Վրաստանն իրեն տուժած կողմ է համարում: Ժամանակ առ ժամանակ տարբեր հասարակական խմբեր ու գործիչներ ահազանգում են այն մասին, որ ադրբեջանցիներն օրը ցերեկով թալանում են իրենց հողերը, սթափության կոչ են անում իշխանություններին, սակայն երևում է` պաշտոնական Թբիլիսին չի պատրաստվում մեծ աղմուկ բարձրացնել այդ ամենից, և առայժմ հանրությանը հանգստության հորդոր է կարդում: Վրացի դիվանագետները կարծում են, որ Վրաստան-Ադրբեջան սահմանի վերաբերյալ տարածքների կորուստի մասին խոսելը մեծ սխալ է: Իսկ ահա Վրաստանի ԱԳ փոխնախարար Նինո Կալանդաձեն հանրությանը խորհուրդ է տալիս շուտափույթ որոշումներ չկայացնել և սպասել սահմանազատման վերաբերյալ երկու երկրների միջև ընթացող բանակցությունների արդյունքներին: «Վրաստանի ու Ադրբեջանի միջև սահմանի վերաբերյալ բանակցություններն ընթացքի մեջ են և համապատասխան հանձնաժողովը բավականին ակտիվ է գործում: Մինչև աշխատանքի ավարտը դեռ վաղ է խոսել, թե որ մասն է պատկանում Վրաստանին, և որը` Ադրբեջանին»,- հայտնել է ԱԳ փոխնախարարը:
Բայց մարդիկ, այնուամենայնիվ, շարունակում են խոսել: Խոսում են, օրինակ այն մասին, որ մինչ այժմ իրականացված 69 տարածքային ուղղումներից 42-ը եղել են ի վնաս Վրաստանի, իսկ 27-ը` ի վնաս Ադրբեջանի, ինչի արդյունքում Վրաստանի տարածքային կորուստները կազմել են մոտ 293 հեկտար: Նույն մարդիկ չզլացան պատմել նաև այն մասին, թե ինչ կատարվեց, երբ հորդառատ անձրևների հետևանքով Վրաստանում հունից դուրս եկավ Ադրբեջանին սահմանակից Ալազանի գետը և ողողեց Կախեթիի շրջանի Դեդոպլիսցկարոյի շրջանին պատկանող թերակղզու մի մասը: Բանն այն է, որ հեռատես ադրբեջանացիները մշտապես աշխատանք էին տանում ափամերձ շրջանի ամրացման ուղղությամբ, ինչը չէր արել Վրաստանը: Եվ ահա գետի հունի փոփոխության արդյունքում վրացիները կորցրեցին իրենց հողերը: Ինչպես այդ մասին գրում է «Գրուզիա Online»-ը, «եթե միջոցները չձեռնարկվեն, 180 հեկտար վրացական հողեր կհայտնվեն Ադրբեջանի տարաքում»:
Ամիսներ առաջ Ադրբեջանի խորհրդարանի պատգամավոր Ռասիմ Մուսաբաևը ադրբեջանա-վրացական բարեկամությանը նվիրված իր բոցաշունչ ելույթի ժամանակ այն միտքը հայտնեց, թե երկու հարևան երկրների սահմանի դեմարկացիա-դելիմիտացիայի հարցը իր արդիականությունը շատ շուտով կկորցնի: Նրա խորին համոզմամբ, երկու պետությունների միջև առկա գերազանց հարաբերությունների ֆոնի վրա սահմանի խնդիր չպետք է ծագեր:
Բայց այս անգամ էլ, սովորության համաձայն, Բաքվում ասում են ոչ այն, ինչ մտածում են: Խնդիրը ոչ միայն ծագել է, այլև արմատ է նետել ու շիվեր է տվել: Եվ այլևս կասկած լինել չի կարող, որ դրա պտուղները դառն են լինելու:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Հարվածին պետք է հարվածով պատասխանել

2 Մյս

Անցած շաբաթը ղարաբաղա-ադրբեջանական շփման գծում առանձնացավ հրադադարի ռեժիմի խախտման շեշտակի աճով: Սահմանի ամբողջ երկայնքով միջադեպեր արձանագրվեցին շուրջ 350 անգամ: Արձակվեց մոտ 3000 կրակոց: Լարվածությունն էլ ավելի ինտենսիվ դարձավ ապրիլի 27-ից հետո: Եվ մինչ կողմերը մեղադրանքներ էին փոխանակում իրավիճակն ապակայունացնելու համար, դիպուկահարների կրակոցներից սպանվեցին երեք հայ զինծառայողներ:
Ողբերգությունից անմիջապես հետո ԼՂՀ պաշտպանական բանակը հայտարարություն տարածեց` արձանագրելով, որ «պաշտոնական Բաքուն ոչ միայն չի կատարում միջազգային տարբեր մակարդակներում տեղի ունեցած բանակցություններում ձեռք բերված հրադադարի ռեժիմի պահպանման պահանջները, այլև առավել լկտի ու սանձարձակ բնույթ է հաղորդել իր ագրեսիվ ձեռնարկումներին»: Սակայն բոլորն էլ արդեն հասկանում էին, որ պահն ամենևին էլ դեկլարատիվ բնույթի կոչերի ու մեկնաբանությունների կարիք չէր զգում: Անհրաժեշտ էր առավել ազդեցիկ պատասխան քայլ: Սակայն ի՞նչ: Եվ ո՞վ պիտի կրեր դրա հետևանքների պատասխանատվությունը:
Եթե պատերազմն իր օրենքներն ունի, ապա դա օրենքների բացակայությունն է: Այս առումով չէր սխալվում Հայաստանի արտգործնախարարությունը, որն իր հրապարակած հաղորդագրության մեջ նշում էր, թե «Ադրբեջանը ցույց է տալիս, որ կարող է արհամարհել միջազգային տարբեր ատյաններից ու երկրներից հնչող հրադադարի ամրապնդման, դիպուկահարների դուրսբերման, վստահության ամրապնդման և միայն խաղաղ ճանապարհով խնդիրները լուծելու վերաբերյալ կոչերը»: Այո, Ադրբեջանն արհամարհում է և կարհամարհի դեռ շատ երկար, քանի որ վստահ է` մնալու է անպատիժ: Իսկ այսպիսի ինքնավստահությունը ծնող երկու պատճառներ կան: Առաջինը միջազգային հանրություն ասված անհասկանալի գոյացության կրավորական պահվածն է` խարսխված այն սխալ մտայնության վրա, թե կոշտ միջամտությունները կհանգեցնեն բարդացումների: Իսկ երկրորդ պատճառը երկակի ստանդարտների կիրառումն է, երբ պահանջների անհամաչափությունն իր հերթին ծնում է գործողությունների կարելիության սահմանների գերագնահատում: Ահա նման ամենաթողության պայմաններում էլ Ադրբեջանը անկաշկանդ կերպով օգտվում է թե մեկից, թե մյուսից:
Խիստ ընդգծված է ևս մի օրինաչափություն, ինչը թույլ է տալիս մտածել, որ Բաքուն սադրանքների հստակ համակարգ է մշակել: Այդ համակարգի մի բաղկացուցիչն է դարձել է այն, որ ամեն անգամ, երբ տարածաշրջան են ժամանում Արևմուտքի բարձրաստիճան պաշտոնյաներ ( այս դեպքում դա ԱՄՆ պետքարտուղարի օգնականի տեղակալ Թինա Քեյդենաուն էր, ԵՄ ընդլայնման և եվրոպական հարևանության քաղաքականության հարցերով հանձնակատար Շ. Ֆյուլեն), Ադրբեջանը թեժացնում է մթնոլորտը զանազան սադրանքներով: Այս կարգի մարտահրավերը հավակնում է թաղել այն բոլոր ծրագրերն ու պայմանավորվածությունները, որոնց մեջ ադրբեջանական շահը փոքր-ինչ ստվերված է, ջնջել գրված էջերը ու ստիպել սկսելու դատարկ էջից: Բայց այդ խաղը չի կարող անվերջ շարունակվել:
Վերջին իրադարձությունները Հայաստանի հասարակական ու քաղաքական դաշտում գործելաոճի վերանայման պահանջ են պարտադրում: Փոփոխության անհրաժեշտություն զգում են ամենքը, սակայն առաջարկված տարբերակների հարցում դեռևս չկա միասնականություն: Լեռնային Ղարաբաղում այն կարծիքին են, որ կատարվածը ոչ մարտական գործողությունների արդյունք է, ոչ ռազմական օպերացիա, այլ պարզապես ահաբեկչություն է: «Այդ պետությունը վաղուց դարձել է ահակեբչության բուն»,- համոզված են Ստեփանակերտում:
«Պետք է պատասխանել, պատասխանել նույն կերպ, այլ տարբերակ չկա։ Մի քանի ամիս առաջ նրանք կրակում էին, իսկ մենք լռում էինք, ինչպես գառնուկներ։ Պետք է հասկանալ, որ նրանք այսուհետ էլ կրակելու են, քանի դեռ պատասխան չեն ստացել»,- ասում է գեներալ-մայորը Արկադի Տեր-Թադևոսյանը: Հանրապետական կուսակցությունը ընդհանուր առմամբ կիսում է գեներալի կարծիքը և վստահ է, որ շփման գծում Ադրբեջանի գործողությունները ցանկացած դեպքում ստանալու են համարժեք պատասխան: «Ի՞նչ է, պատերազմ են ուզում: Նրանք 20 տարի առաջ ստացել են այդ պատերազմն ու դրա պտուղները: Ի՞նչ է, մոռացել են, թե ինչպես են իրենց լակոտները դուրս շպրտվել Արցախի հողից»,- այս օրերին հիշեցին ոմանք: Դաշնակցությունը նույնպես պատասխան հարված հասցնելու կողմնակիցն է: Իսկ ահա «Ժառանգությունը» կարծում է, որ Բաքվի սադրանքներին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի կողմից համարժեք արձագանքի բացակայության պայմաններում հայկական կողմը պետք է պատասխան տա, բայց ոչ ռազմական հարթությունում:
Ոչ ռազմական կոչված տարածություններում գործելու հնարավորություններ է տեսնում նաև «Բարգավաճ Հայաստանը»: Համաձայն այդ մոտեցման, առաջին հերթին Մինսկի խումբը պետք է մատնանշի ղարաբաղյան հարցի կարգավորումը ձախողող իրական մեղավորներին։ Իսկ եթե միջնորդների միջամտությունն անարդյունավետ լինի (ինչի հավանականությունը մեծ է), ապա այդ դեպքում Հայաստանը կարող է ձեռնարկել մի քանի քայլեր: Օրինակ, Երևանը կարող է ճանաչել Լեռնային Ղարաբաղի անկախությունը: Մեկ այլ մոտեցում է առաջարկն այն մասին, որ հայկական կողմը ընդունի միջազգային դատարանի իրավասությունը և հայց ներկայացնի Ադրբեջանի դեմ` ռազմական գործողություններ սանձազերծելու համար: Եվ վերջապես, Հայաստանը կարող է ժամանակավորապես հրաժարվել հակամարտության կարգավորման բանակցային գործընթացին մասնակցությունից:
Թե որքանով վերը թվարկված քայլերը կարող են արդյունավետություն խոստանալ, վիճարկելի հարց է: Հազիվ թե որևէ մեկը փորձի խստացնել Ադրբեջանի հանդեպ իր դիրքորոշումը և կամ պատժամիջոցներ կիրառել։ Ասվածի լավագույն ապացույցը կարող է համարվել այն, որ զինվորների սպանությունից այսքան օրեր հետո էլ ոչ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները, ոչ ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական գրասենյակը ոչ մի կերպ չեն արձագանքել սահմանային արյունալի բախմանը: Եվ ուրեմն այս պահին դիվանագիտություն խաղալու ժամանակը չէ: Եկել է կոշտ միջոցներ ձեռնարկելու ժամանակը: Հարվածին հարվածով են պատասխան տալիս: Իսկ մտահոգությունն այն մասին, թե արդյո՞ք միջազգային հանրությունը վերջապես կգիտակցի, որ անտարբերությունը նման ողբերգությունների է հանգեցնում, թողնենք այդ հանրության խղճին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Հին դարմանը քամուն տվեցին

1 Ապր

Շվեյցարիայի Համադաշնության նախագահ Միշելին Քալմի-Ռեյի հայաստանյան այցելության հենց սկզբից պարզ դարձավ, որ հայ-շվեյցարական համագործակցության մասին ավելի քիչ է խոսվելու, քան հայ-թուրքական: Պատճառն, ինչ խոսք, 2009 թվականի Շվեյցարիայի միջնորդությունն էր, որը նույն տարվա հոկտեմբերին պսակվեց Հայաստանի և Թուրքիայի միջև արձանագրությունների ստորագրմամբ: Սակայն այժմ այդ օրերի մասին կարելի է հիշողություններ պատմել, և, ինչպես տիկին նախագահն ասաց, իր երկրի միջնորդությունն այլևս սպառվել է:
Սակայն մի բան է փակված էջը, բոլորովին այլ բան` հետևանքները: Այս իմաստով ներկա փուլը, որն իր անշարժության մեջ ակտիվ սպասողականության նշաններ է ի հատ բերում, չի կարող չշարժել նաև նախկին միջնորդի հետաքրքրությունը, որն ըստ էության «չի լվացել ձեռքերը» և անտարբեր չէ, թե ինչ է կատարվելու հետո: «Մենք ցանկանում ենք, որ հայ-թուրքական արձանագրությունների վավերացման գործընթացը վերսկսվի ու պատրաստ ենք ամեն ինչ անել կողմերին խթանելու համար»,- միանգամից խոստովանեց Միշլին Քալմի-Ռեյը:
Նման բառերից հետո հարկ էր շնորհակալություն հայտնել Շվեյցարիային իր անգնահատելի առաքելության ու ներդրած ջանքերի համար, սակայն անմիջապես էլ ափսոսանքով նշեցել, որ Թուրքիան խուսափում է իր ստանձնած պարտավորությունների կատարումից և նման գործելաոճով արժեզրկում թե Հայաստանի նախաձեռնությունը, թե գործընթացում ներգրավված կողմերի աշխատանքը:
Միշելին Քալմի-Ռեյի երկարատև զրույցներն այդ հարցի շուրջ դժվար է գնահատել սոսկ ծանոթ նյութի մասին հեշտ խոսակցություն վարելու անչար խորամանկություն: Այս օրերին հայ-թուրքական արձանագրությունների հետագա ճակատագրի մասին խոսեցին նաև այլ առիթներով, որոնց շարքում առանձնանում էր թուրքական հետևողականությունը: Գոնե Թուրքիայի ԱԳ նախարար Դավութօղլուն առավել քան մեծ հակումներ ի ցույց դրեց այդ թեմայի շուրջ ընդարձակվելու համար: Պատմելով, որ արձանագրությունների վրա հայկական կողմի հետ իրենք իրականում աշխատել են 3 տարի շարունակ, նա նույնիսկ վերհիշեց վեց տարվա վաղեմության դեպքերը, երբ թուրքերի ու հայերի միջև շփումներ սկսվեցին: Բայց դրանով հանդերձ Դավութօղլուն բացահայտեց նաև այնպիսի շերտեր, որոնք հազիվ թե պատիվ բերեին թուրքական դիվանագիտությանը: «Մենք չենք կարող մեզ թույլ տալ հանուն Հայաստանի հետ հարաբերությունների կորցնել Ադրբեջանը: Մենք խնդրեցինք նախագահ Սարգսյանին, ես քանիցս առաջարկեցի իմ գործընկեր Նալբանդյանին, որպես Ադրբեջանի համար դեմքը փրկելու ժեստ, գրավյալ շրջաններից մեկը կամ երկուսը, օրինակ` Ֆիզուլին կամ Աղդամը վերադարձնել, որի պարագայում Բաքուն պատրաստ կլիներ նույնպես բացելու իր սահմանը: Սակայն Հայաստանը մերժեց»,- անկեղծացավ Թուրքիայի ԱԳ նախարարը:
Դեմք փրկելու իմաստով Դավութողլուն փոքր-ինչ նվազեցնում է քայլի կարևորությունը` մոռանալով հավելել, որ այդ առաջարկով Անկարան պատրաստվում էր փրկել ոչ միայն Բաքվի, այլև սեփական դեմքը: Եվ ընդհանրապես, նման խոսքերը մեկ անգամ ևս հաստատում են այն իրողությունը, որ Թուրքիան փաստացի Ադրբեջանի ձեռքին վերածվել է քաղաքական պատանդի, և այս առումով նրա գործողությունները մեծապես կաշկանդված են ոչ միայն Հայաստանի պարագայում: Պետք է կարծել, որ աշխարհը սա տեսավ ու գնահատեց, ինչպես որ չէր կարող չտեսնել, որ ի տարբերություն թուրքերի, հայերը երկու երկրների հարաբերությունները դիտում էին միայն Հայաստանի և Թուրքիայի միջև առնչություններ, և որևէ այլ բնույթի մոտեցում բացարձակ անթույլատրելի էին համարում: Էլ չենք խոսում այն մասին, որ Դավութօղլուի տեսակետները հակասում են միջազգային պրակտիկայում առկա մոտեցումներին:
Բայց թուրքական մտահոգություններն այսքանով չեն սպառվում: Նույնիսկ ժամանակային առումով նրանք այժմ շատ առաջ են անցել և արդեն իսկ խոսում են Ցեղասպանության 100-ամյակի հետևանքների մասին: Նույն ճարտարախոս Դավութօղլուն այս օրերին անսխալ կանխատեսում արեց այն մասին, որ 2015-ը՝ Հայկական հարցի գլխավորությամբ, լինելու է Թուրքիայի պամության շուրջ հաշվի նստել ցանկացողների հետ առերեսման տարի: Ու եթե նա շեշտեց, թե իրենց նպատակն է միավորվել հարևան երկրների ու տարածաշրջանների հետ, վերացնել առկա հոգեբանական պատնեշները, կարգավորել պատմությունը, միավորել տնտեսությունները և ապահովել ամենաբարձր մակարդակով քաղաքական շփումները, ապա դեպի այս փոփոխությունները տանող ճանապարհի վրա պիտի որ մշտապես տեսներ արդեն հիշատակած մեծ և ծանր խոչընդոտը:
Մեկ այլ բացահայտման հեղինակ էլ դարձավ Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանը` նույնպես խոսելով Հայոց Ցեղասպանության ճանաչման մասին: Վերջինիս «թիրախն» այս անգամ ԱՄՆ նախագահ Բարք Օբաման էր` իր ապրիլքսանչորսյան ելույթով: Նախագահն ասաց, թե հայերը միշտ կսպասեն այն օրվան, երբ Միացյալ Նահանգների նախագահը կասի «ցեղասպանություն» բառը: «Մենք միշտ ցանկացել ենք, որ ԱՄՆ նախագահը հստակ գնահատական տա կատարվածին: Ես ժամանակին անձամբ եմ խնդրել ԱՄՆ նախագահին անել դա, բայց ցանկությունն ու իրականությունը տարբեր բաներ են, և ավելի լավ է, երբ ցանկությունները համընկնում են իրականության հետ»,- նշեց Ս. Սարգսյանը:
Առայժմ իղձերն ու փաստացի հնարավորությունները ընթանում են տարբեր ուղղություններով: Արդի աշխարհում միշտ չէ, որ զարգացումներն ունենում են իրենց կուռ տրամաբանությունը: Առավել հաճախ հանգամանքներն են թելադրում նոր լուծումներ, և այս անկանխատեսելի դիպվածայնությունն էլ կոչվում է մեծ քաղաքականություն:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Առաջընթաց հանուն ոչինչի՞

24 Հնվ

Համաձայն տարածված տեղեկատվության, այսօր Մոսկվայում կայանալու է Հայաստանի, Ադրբեջանի և Ռուսաստանի արտգործնախարարների հանդիպումը, որի քննարկման գլխավոր թեման, ինչպես դա լինում է սովորաբար, Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորումն է: Փաստացի սա եռակողմ շփումների այս տարվա մեկնարկն է` պաշտոնական Մոսկվայի նախաձեռնությամբ ու միջնորդությամբ: Թերևս կարելի է նաև ռուսական կողմի այս քայլն ընկալել իբրև հիշեցում այն մասին, որ նա շարունակում է պահպանել իր որոշիչ դերակատարումը Կովկասյան տարածաշրջանում, ինչի մասին օրեր առաջ բաց տեքստով հայտարարերց ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովը: Դեռ երկու շաբաթ առաջ Մոսկվայում կայացած ասուլիսի ժամանակ, խոսելով սպասվելիք բանակցությունների մասին, նա իր ելույթում առանձնակի շեշտադրությամբ արտասանեց հետևյալ միտքը. «Կարգավորման այս էտապում ամենակարևորը հարցին չխանգարելն է, որովհետև երբ ներգրավվում են այնպիսի ամբիոններ, ինչպիսին ՄԱԿ-ն ու ԵԱՀԿ-ն են, հարցը քննարկումների դաշտից հասարակական բանավեճի դաշտ է տեղափոխվում»: Ռուս նախարարի խոսքից կարելի էր հետևություն անել, որ միջնորդ միջազգային կառույցների մարտավարությունն անարդյունք է, նրանց որդեգրած հրապարակային գործունեությունը հակամարտության թեմայի շուրջ բոլորովին էլ չի նպաստում տեսակետների մերձեցմանը, այլ, ընդհակառակն, ավելի է բարդացնում մոտեցումները և սրում կողմերի միջև եղած հակասությունները:
Իսկ այս դեպքում ո՞րն է ռուսական «մոդուլի» գերազանցությունը և մասնավորապես այսօր ի՞նչ օրակարգով են նրանք պատրաստվում կողմերի հետ քննարկման նստել: Նախօրոք հրապարակված լրատվության համաձայն, հանդիպման տրամաբանությունը կառուցված է փոքր քայլերով տեղաշարժվելու հեռանկարի վրա: Ըստ ծրագրի, երեք երկրների արտաքին գործերի նախարարները այս շփումների ժամանակ ևս ձգտելու են գտնել երկու-երեք հարցերի լուծումները, որոնք առաջին հայացքից կարող են աննշան թվալ, եթե համեմատելու լինենք մյուս` արդեն իսկ համաձայնեցված հարցերի հետ, սակայն համարվում են շատ ավելի բարդ:
Նպատակն, իհարկե, խրախուսելի է: Բայց այլ հարց է, թե կողմերից յուրաքանչյուրն ինչ տրամադրվածությամբ է գնում այդ երկխոսությանը և որքանով է պատրատ կառուցողական դիրքորոշում դրսևորել: Առաջին հերթին մտահոգության տեղիք է տալիս այն հանգամանքը, որ (ինչպես արդեն շատ անգամներ ականատես ենք եղել) բանակցություններից առաջ հայ-ադրբեջանական շփման գոտում իրավիճակը կտրուկ լարվեց: Բազմապատկվեցին ինչպես հրադադարի ռեժիմի խախտման դեպքերը, այնպես էլ երկուստեք կորուստներ ունեցան: Իսկ դա ներկա պահին կարող է նշանակել միայն մի բան. Ադրբեջանը նախկինի պես սադրիչ գործողությունները կիրառվում է իբրև բանակցային գործընթացի վրա ճնշման մեխանիզմ, ինչն էլ իր հերթին մղում է այն հետևությանը, որ Բաքուն այս պահին առավել արդյունավետ ազդակ կամ խաղաղ մրցակցության միջոց չունի:
Այդ բանը տեսնում ու հասկանում են Հայաստանում: Եվ առաջին հերթին հասկանում են այն, որ մոտ ժամանակներս խաղաղ երկխոսությունից որևէ լուրջ ակնկալիք ունենալը միամտություն կլինի: Քանի դեռ կողմերն ունեն ծայրահեղորեն իրարամերժ մոտեցումներ ու հակոտնյա գործելաոճ, ի՞նչ փոխզիջման կամ համաձայնության մասին կարող է խոսք գնալ: Սա է պատճառը, որ այսօրվա եռակողմը ժամանակից շուտ արդեն կնքվել է «հերթական հանդիպում» ոչինչ չասող ու ոչինչ չխոստացող անունով: Մեծ է հավանականությունը նաև այն բանի, որ վաղը պաշտոնական լրատվությունը կծանուցի, թե Մոսկվայի բանակցություններից հետո ղարաբաղյան հակամարտության լուծման ուղղությամբ մի քայլ առաջընթաց է գրանցվել, իսկ մասնակիցները վստահեցրել են, որ այսուհետ ևս ջանքեր կգործադրեն դիվանագիտական շփումների միջոցով հասնել ցանկալի հանգուցալուծմանը: Եվ ոչ մի խոսք այն մասին, որ իրականության մեջ Ադրբեջանն իր քաղաքականությամբ նպատակ ունի մշտական լարվածության մեջ պահել բանակցային գործընթացը, հաստատել իր այն թեզը, թե պատերազմը դեռ չի ավարտվել ու ցանկացած պահի այն կարող է վերսկսել:
Հատկանշական է, որ Մոսկվայի հանդիպումից առաջ Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի ներկայացուցիչն ուղղակի հրաժարվել է որևէ մեկնաբանություն կամ կանխատեսում անել հնարավոր արդյունքների մասին: Փոխարենը այդ երկրի իշխող կուսակցության գլխավոր քարտուղարի տեղակալ Մուբարիզ Գուրբանլին բարձր է գնահատել Ռուսաստանի նախաձեռնությունը` գտնելով, որ այն էական դեր ունի, քանի որ Ռուսաստանը նպաստել է հակամարտության կարգավորմանը: Ադրբեջանցի պաշտոնյան նաև հիշեցրել է, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբից դուրս անցկացվող նման հանդիպումների նախաձեռնությունները կոորդինացված են համանախագահ երկրների դիվանագիտական գերատեսչությունների միջև: Իսկ ահա այն մասին, թե որքանո՞վ է իրատեսական բեկում ակնկալել այդ տեսակցություններից, Գուրբանլին ասել է, որ դրա համար անհրաժեշտ է գերտերությունների ճնշումը, և կտրուկ փոփոխություններ բանակցություններում կարող են լինել միայն այն դեպքում, եթե գերտերությունները ցանկանան դա:
Ստացվում է, որ համաձայն Բաքվի պատկերացումների, ամեն բան որոշելու են արտաքին ուժերը, իսկ երկկողմ կամ եռակողմ բանակցությունները սոսկ խնդրի ձևական կողմն են, մի շարունակական արարողակարգ, որից չի կարելի խուսափել, քանի որ այդ դեպքում ապակառուցողականի պիտակը վաստակելու սպառնալիքը կա:
Ասվածին հավելենք նաև, որ արդեն լուրեր են շրջանառվում այն մասին, թե արտգործնախարարների մոսկովյան հանդիպումից հետո պետք է ակնկալել նույն երկրների առաջին դեմքերի անխախտ ձևաչափով բանակցությունները: Բայց եթե դիվանագետների շփումները նշանակալի արդյունքի չհանգեցնեն, ապա նախագահներին հազիվ թե հաջողվի որևէ ձեռքբերում գրանցել: Դա արդեն կլինի նույն բանի կրկնությունը, պարզապես մեկ աստիճան բարձր մակարդակով:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Դերաբաշխումը փոփոխություններ չի կրի

7 Դկտ

Բոլորովին անհրաժեշտություն չկար քրքրելու դիվանագիտական գաղտնազերծված թղթարարության հազարավոր էջերը, որպեսզի պարզ դառնար, որ Թուրքիայի համար ի սկզբանե կարևորը եղել է ոչ թե Հայաստանի հետ հաշտեցումը, այլ հայ-թուրքական ցուցադրական գործընթացը: Եվ հիմա, երբ դա պարզից էլ պարզ է, թվում է, թե մեզ այլ բան չի մնում անելու, քան Ազգային ժողովի օրակարգում գտնվող արձանագրությունները միակողմանի չեղյալ հայտարարելն ու ստորագրության ետ վերցնելը:
Սակայն, ո՞վ գիտե, գուցե Հայաստանի համար նույնպե՞ս որոշակի իմաստ է ձեռք բերել գործընթացի առկայությունը: Եթե կա խաղ, իսկ դու այդ խաղի մեջ չես, ապա այն ինքստինքյան սկսում է ծավալվել քո դեմ։ Ուրեմն կամ ստիպված ես լինելու անպտուղ ջանքեր գործադրել` այդ ընթացքը կասեցնելու համար, կամ պիտի մասնակից դառնաս, որպեսզի հնարավորություն ձեռք բերես թելադրելու նաև խաղի սեփական կանոնները:
Հայաստանը դեռևս նախաձեռնությունն իր կողմը գրավելու համար չունի ոչ բավարար ռեսուրսներ և ոչ էլ բավարար վճռականություն: Ու թերևս սա է պատճառը, որ առայժմ առավելապես կարևորում է մյուս շահագրգիռ դերակատարների մասնակցության որակը` փորձելով նրանց հակասություններում գտնել իր օգուտի մասնաբաժինը, դիրքավորվել նրանց դասավորությանը համապատասխան: Իսկ դա առաջին հերթին վերաբերում է Միացյալ Նահանգներին, որը, ի տարբերություն ուրիշ միջնորդ երկրների, այս խնդրում ոչ միայն առավել ակտիվ է, այլև մեծ կարևորություն է տալիս տարածաշրջանում ձևավորված իրավիճակին:
Բայց արի ու տես, որ ԱՄՆ-ը ևս խորապես հիասթափված է Թուրքիայից` հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը ձախողելու առումով: Իսկ նմանօրինակ հուսախաբությունը կարող է երկու կարգի հետևանք ունենալ: Կամ Սպիտակ Տունը վերջնականապես կհրաժարվի հայ-թուրքական գործընթացին բարձր մակարդակով աջակցելուց և ընդամենը ձևական ներկայություն կապահովի առանձին զարգացումների ժամանակ, կամ կգործադրի մյուս տարբերակը`որոշակի ճնշումներ կբանեցնի Անկարայի վրա` իր կամքը թելադրելու համար:
Երկրորդ մոտեցումն առայժմ շատ ավելի իրատեսական է դիտվում, և դրա համար կա նույնիսկ նպատակահարմար ժամանակահատված: Նախ և առաջ դա վերաբերում է եկող տարի Թուրքիայում կայանալիք խորհրդարանական ընտրություններին: Այսօրինակ հեռանկարը չեն բացառում նույնիսկ թուրք քաղաքական վերլուծաբանները, սակայն իրավիճակը գնահատում են այլ դիտանկյունից` գտնելով, որ ընտրություններն իսկապես կարող են մեծ ազդեցություն ունենալ հայ-թուրքական հարաբերությունների վերաբեռնման վրա, սակայն ընդգծում են նաև, որ կարգավորման փորձեր կարվեն անկախ այն բանից, թե որ կուսակցությունը մեծամասնություն կստանա կամ ինչպիսին կլինի դրսից եկող ներգործությունը: Անուղղելի լավատեսները նույնիսկ չեն բացառում, որ 2011-ի ամռանը կարող է մասնակիորեն բացվել հայ-թուրքական սահմանը:
Ազդեցություն թողնելու մյուս` արդեն փորձված ժամանակահատվածը Վաշինգտոնի համար շարունակում է մնալ ապրիլ ամիսը, երբ կարելի է Անկարային սպառնալ Ցեղասպանության ճանաչմամբ ու հարկադրել ինչ-ինչ զիջումների: Այստեղ հարկ է նկատել, որ թուրքերը նախկինի պես շարունակում են շատ զգայուն վերաբերվել Հայոց ցեղասպանության հարցին: Ինչպես WikiLeaks-ի գաղտնազերծված փաստաթղթերից մեկում բավականին դիպուկ նկատել էր Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը, Եղեռնի խնդիրը դամոկլյան սրի պես կախված է մնում Թուրքիայի գլխին: Սակայն Թուրքիան նույնպես միամիտ չէ, և յուրաքանչյուր անգամ գտնում է որևէ հարմար պատրվակ ամերիկացիների գլխի տակ փափուկ բարձեր տեղադրելու համար: Այնպես որ, հաջորդ տարի ևս նրանք ինչպես թուրք-ամերիկյան, այնպես էլ հայ-թուրքական հարաբերությունների մասով կհորինեն ինչ-որ մի ձևական քայլ և միջազգային հանրությանը դա կմատուցեն «բարի կամքի դրսևորում» գեղեցիկ փաթեթավորմամբ:
Այն, որ վերջին ամիսների ընթացքում Թուրքիայի քաղաքական դիրքորոշումը խմբագրումների չի ենթարկվել, օրեր առաջ հաստատեց նաև այդ երկրի արտգործանախարար Ահմեդ Դավութօղլուն, երբ աշխատանքային այցով գտնվում էր Վաշինգտոնում: Նա բառացի հայտարարեց, որ «հայ-թուրքական համաձայնագրի շուրջ փոփոխություն չի լինելու այնքան ժամանակ, քանի դեռ Լեռնային Ղարաբաղի հարցում առաջընթաց չի արձանագրվել»: Նախարարն իր խոսքում երկու էական ճշտում կատարեց, ինչի մասին հարկ է, որպեսզի խորհեն Երևանում: Նա ասաց, որ եթե նույնիսկ արձանագրություններն առանց հայ-ադրբեջանական համաձայնության վավերացվեն, ապա, միևնույն է, իրավիճակի առաջին իսկ լուրջ բարդացման դեպքում Թուրքիան դարձյալ կփակի սահմանը: Իսկ այդպիսի «բարդացում» Բաքուն կարող է հրահրել օրը մի քանի անգամ:
Հաջորդ դիտողությունն այն մասին էր, որ երկու պետությունների վրա ճնշում գործադրելու միջազգային հանրության բոլոր փորձերը միայն կխանգարեն բանակցություններին: Անկարայում սա արդարացնում են այն հանգամանքով, որ այդ ճնշումների ժամանակ «թուրքական հասարակությունը լցվում է դրան հակադրվելու վճռականությամբ և ավելի համառ է դառնում` խանգարելով խնդիրների լուծման բնական դինամիկային»: Հասկանալի է, որ սա համարյա նույն բանն է, ինչ ադրբեջանական ճակատում լարվածության հեռանկարը, այսինքն` թուրք հանրությունը ամեն պահի կարող է հակադրվել ու ընդվզել, եթե նման հրահանգ տրվի Անկարայի բարձր ատյաններից: Հետևաբար խոսելով այսպես կոչված «Ցյուրիխ-2»-ի, այսինքն` հայ-թուրքական արձանագրությունների վերակենդանացման հնարավորության մասին, նախ պետք է հիմնավորել դրան նպաստող նախադրյալների առկայությունը: Իսկ դա այսօր, ցավոք, չի գծագրվում:
Մի բան կասկածից վեր է. մոտակա ժամանակներում «Հայաստան-Թուրքիա» խաղի դերաբաշխումը լուրջ փոփոխություններ չի կրի: Հին դիմակները կմնան հին դեմքերի վրա: Ու քանի դեռ հայ-թուրքական հարցը կապվում է ղարաբաղյան հիմնախնդրի հետ, ապա գործընթացը դադար կառնի փակուղում։

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Հզորների թուլությունը

29 Հկտ

Հայաստանում Թուրքիայի ու թուրքերի ցանկացած նախաձեռնությանը թերահավատությամբ և կասկածանքով են վերաբերվում: Ցավոք, հայերն ունեն այդպես արձագանքելու հիմքերն ու իրավունքը: Մեկ անգամ չէ, որ մեր հարավային հարևանը խորը հիասթափություն է պատճառել: Սակայն նույնիսկ այդ զգուշավորությունը չի խանգարում թուրքական կողմին հանդես գալու նորանոր և անսպասելի ակցիաներով: Դրանցից մեկի հիշողությունն առայժմ թարմ է և վերաբերում է բարձրագոռգոռ անունը կրող կուսակցությանը: Առաջին անգամ մեզ անհայտ այս շարժումը ճանաչվելու հայտ ներկայացրեց հոկտեմբերի 10-ին, երբ կուսակցության նախագահ Թունա Բեքլևիչն ու նրա համակիրները հայտարարեցին, թե իրենք ի նշան հայ-թուրքական սահմանի փակ լինելու դեմ բողոքի, խախտել են պետական սահմանը և մտել Հայաստանի տարածք: Ճիշտ է, սահմանապահ ծառայությունն այնուհետև հերքեց այդ լուրը և նույնիսկ տեղեկացրեց, որ շրջանառվող լուսանկարներն արված են թուրքական ափին` Անիի մերձակայքում, սակայն PR ակցիան ընկալվեց իբրև խորհրդանշական քայլ` երկու երկրների մերձեցմանը նպաստող ձեռքմեկնում:
Այս կուսակցությունը, որ հիմնադրվել է ընդամենը 4 տարի առաջ, քիչ հայտնի է նույնիսկ իր հայրենիքում, խորհրդարանում ներկայացված չէ և ոչ էլ առանձնապես բավարար վարկանիշ ունի։ Սակայն փոքր հնարավորություններով, բայց մեծ հավակնություններով երիտասարդները կարծես թե այնքան էլ չեն սրտնեղում այդ հանգամանքից ու շարունակում են նպատակադրված առաջ շարժվել: Սահմանի խախտման պատմությունից անմիջապես հետո նրանք հայտարարեցին, որ հայ-թուրքական բարեկամության խումբ են ստեղծել, և 500 երիտասարդ հայերից ու թուրքերից բաղկացած խմբի նպատակն է նպաստել երկու երկրների հարաբերությունների կարգավորմանը: Երկու անգամ իր ակտիվիստների հետ Երևան գալուց ու գնալուց հետո Թունա Բեքլևիչը հերթական աղմկահարույց որոշումը կայացրեց` տեղեկացնելով, որ սահմանի բացման համար Կարսում հանրաքվե կիրականացվի: Նա ժամանեց Կարս՝ հետը բերելով հանրաքվեի համար նախատեսված մեծ քվեատուփը։ Տեղում մամուլի ասուլիս հրավիրելով` նա անդրադարձավ իրենց ծրագրերին՝ նշելով, թե անհրաժեշտության դեպքում իրենք քվեատուփը կտեղադրեն Կարսի կենտրոնում ու թող կարսեցիները գան և իրենց -ն կամ -ը ասեն։
Իհարկե, քվեարկության կամ դրանց արդյունքների մասին հետագայում այլևս ոչ մի խոսք չհնչեց, սակայն -ին կարծես թե այդքանն էլ էր բավարարում, և այս անգամ կուսակցությունը նոր նպատակակետ ընտրեց` Հայաստանի մայրաքաղաքը: Բեքլևիչը որոշեց, որ եկել է ժամանակը հենց Երևանի կենտրոնում կոնֆերանս կազմակերպել, որը կրելու է խորագիրը: Որոշեց և արեց: Ավելի ճիշտ, դեռ ոչինչ էլ չի արված, բացի այն բանից, որ թուրքերն իսկապես ժամանել են Երևան, սակայն մեր քաղաքի հյուրանոցները մինչև երեկ մեկը մյուսի ետևից հրաժարվում էին նրանց դահլիճ տրամադրել: Այսօր առավոտյան նրանք հանդիպելու են լրագրողների հետ և այնուհետև պարզ կդառնա հավաքի ճակատագիրը, որին, ի դեպ, աջակցում է Հայաստանի Գլոբալիզացիայի և տարածաշրջանային համագործակցության վերլուծական կենտրոնը: Սակայն արդեն իսկ տպավորությունն այնպիսին է, որ Բեքլևիչին հնարավոր ձախողումն այնքան էլ չի մտահոգում:
Առաջին հայացքից այս մարդը հակասական անձնավորության տպավորություն է թողնում: Մի դեպքում կարելի է մտածել, որ երիտասարդը սովորական ավանտյուրիստ է, ով փորձում է քաղաքական հարցերի նուրբ լարերի վրա խաղալու հաշվին դիվիդենտներ վաստակել, մեկ այլ դեպքում ցանկություն է առաջանում հավատալ նրա մղումների անկեղծությանը: Բոլոր դեպքերում մի բան արդեն հստակ է. լիդերի համար էական չէ արդյունքը, այլ առավել կարևորը պրոցեսն է: Կարելի է հասնել սահմանին, չանցնել, բայց ասել, որ անցել է: Կարելի է քվեատուփ դնել, չքվեարկել, բայց ասել, թե հանրաքվե է, և այժմ էլ կարելի է գալ կոնֆերանս անցկացնելու ու չմտահոգվել` կլինի՞ այն, թե ոչ:
Դեռ Թուրքիայում, մեկնումից առաջ, Բեքլևիչը հայտարարել էր, թե տեղ հասնելուն պես պատրաստվում է հանդիպել մեր արտաքին գերատեսչության ղեկավարների հետ, իսկ երբ ետ վերադառնա` անպայման տեսակցություն կխնդրի Էրդողանից: Հավանաբար այս խոսքերը Հայաստանի ԱԳ նախարարին հանել էին համբերությունից, և վերջինս հանդես եկավ հատուկ մեկնաբանությամբ, ուր ասվում էր. :
Մի խոսքով, Բեքլևիչը Նալբանդյանին չի տեսնի: Բայց լիդերին այդ միտքն առանձնապես մեծ վիշտ չի պատճառել: Ուրիշներն էլ կան, որոնց հետ կարելի է հանդիպել: Օրինակ, Հայաստանում ՌԴ Դաշնային անվտանգության ծառայության սահմանապահ վարչության պետի տեղակալ, գնդապետ Անդրեյ Գուզեևը, ով ժամանակին այնպես պատվախնդրորեն ապացուցում էր, որ թուրքերը Ախուրյան գետը չեն հատել: Թուրք կուսակցապետն ասել է, որ հաճույքով նրա հետ մի բաժակ թեյ կխմեր: Իսկ ընդհանրապես, Բեքլևիչը երազանք ունի. ,- ասել է նա:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: