Tag Archives: սահմանապահ

ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԱՐԱՔՍԻ ԱՓԵՐԻՆ

25 Նյմ

Տարածված կարծիք կա, որ Համաշխարհային երկրորդ պատերազմի տարիներին Հայաստանը թեև տասնյակ հազրավոր զոհեր տվեց և իր ուսերին կրեց այդ արհավիրքի ողջ ծանրությունն ու ողբերգությունը, սակայն ռազմական ակտիվ գործողությունների թատերաբեմ չդարձավ: Ցավոք, սա ընդամենը ենթադրություն է: Պատմական վավերագրերն ու ականատեսների վկայությունները թույլ են տալիս պնդելու, որ մեր հանրապետությունը ևս ռազմաճակատային գոտի էր այս բառի բուն իմաստով և իրադրության բոլոր դրսևորումներով: Ասվածը հիմնավորելու համար բավարար է շարադրել սոսկ մի քանի դրվագներ պատերազմի առաջին ամիսներից:970257_237701019713610_299335025_n

Ինչպես պատմում է ծառայությունը Հայաստանում անցկացրած ռուս հրետանավոր Գրիգորի Կարպովը, պատերազմի մասին առաջին տեղեկությունները ստացել էին զինվորականները: Նույն օրն իսկ սահմանապահ գնդերը դիրքեր գրավեցին Արաքսի առափնյա հատվածներում: Գործողությունն իրականացվում էր գիշերով: Հրետանայյին դիվիզոններից մեկը` չկողմնորոշվելով տեղանքում, սխալմամբ անցել էր սահմանը և դիրքավորվել Թուրքիայի տարածքում: Առավոտյան թուրքերը բացահայտեցին դա, սակայն բանը առճակատման չհասավ: Կողմերը դեռևս ձեռնպահ էին մնում ակտիվ գործողություններից: Ավելի ուշ դիվիզիոնի հրամանատարին ռազմադաշտային դատարանը դատապարտեց մահվան: Նրան գնդակահարեցին ողջ անձնակազմի աչքի առաջ:408-rd divizian, 1942 meknymic araj

Սակայն բոլորի համար էլ հստակ էր, որ օգտվելով Խորհրդային Միության համար անբարենպաստ իրավիճակից, Թուրքիան ծրագրում էր զավթել Անդրկովկասը: Հապշտապ կարգով թուրքերը սահմանի երկայնքով ռազմական պատրաստություններ էին տեսնում` կառուցվում էին օդանավակայաններ, ճանապարհներ, կապուղիներ, ինժեներական ամրություններ: Արաքս գետի ափերին կենտրոնացվեցին 18 դիվիզիաներ: Թուրքական ինքնաթիռները սկսեցին պարբերաբար հետախուզական թռիչքներ կատարել Հայաստանի տարածքում: Երևանում ստիպված էին սահմանել պարետային ժամ, լուսաքողարկում, բարձր պատրաստության վիճակի բերվեցին հակաօդային պաշտպանության ուժերը: Քաղաքում սահմանվեց սննդի բաշխման քարտային համակարգ: Իսկ երբ Հայաստան հասան Ուկրաինայից էվակուացվածների առաջին մեծ խմբերը, կյանքն ավելի դժվարացավ:

Ողջ ամռան ընթացքում հայ-թուրքական սահմանին արձանագրվեցին մի քանի ռազմական բախումներ: Պաշտոնական հաղորդագրություններում նշվում է նաև, որ թուրքական կողմը 8 անգամ հրակոծության է ենթարկել հայկական սահմանապահ ուղեկալները: Մեկ տարվա ընթացքում սահմանի այդ հատվածում հաջողվեց որսալ 47 թուրք գործակալների:1942

Արտաքին սպառնալիքից բացի ակտիվացել էր նաև ներքին թշնամին: Տիրում էր համընդհանուր լարվածություն: Շշուկներ էին տարածվում, թե թուրքերի հետ պատերազմն անխուսափելի է: Այդ մշտական տագնապն ու անորոշությունն ավելի էր ճնշում մարդկանց, խուճապային տրամադրությունների պատճառ դառնում: Նույն օրերին հատուկ ծառայությունները հանրապետության տարբեր շրջաններում բացահայտեցին դասալքության աղմկահարույց դեպքեր: Մեղավորվերի հետ դաժան հաշվեհարդար տեսան:

1941 թ. նոյեմբերին Ախտայի (Հրազդանի) շրջանում բացահայտվեց մուսաֆաթական ընդհատակյա մի կազմակերպություն, որի պարագլուխն էր Ազիզ Բադալօղլին: Խմբի թուրք անդամները լուրեր էին տարածում, թե եկել խորհրդային իշխանության վախճանը, և ամեն կերպ փորձում էին ձախողել Ախտայում իրականացվող պաշտպանական միջոցառումները: Կազմակերպության 13 ակտիվիստների դատապարտեցին պատերազմական ժամանակների օրենքներով:paterazm

Նույն տարվա դեկտեմբերին Ալավերդու և Ստեփանավանի շրջաններում ձերբակալվեցին 16 դասալիքներ, որոնք գործում էին ավագ Գիկոլյանի գլխավորությամբ: Վերջիններս 138-րդ հրաձգային դիվիզիայի զինվորներ էին: Իմանալով, որ իրենց ուղարկելու են ճակատ, նրանք էշելոնից փախուստի էին դիմել` իրենց հետ վերցնելով զենք և զինամթերք: Օրեր շարունակ խումբը ավազակային հարձակումներ էր կատարում Լոռու գյուղերի և կոլտնտեսությունների վրա: Իսկ ընդհանուր առմամբ, 1941-ին Հայաստանում բացահայտվեցին ու վնասազերծվեցին ևս 3 ավազակային խմբեր` իրենց 37 անդամներով:

Ոչ պակաս բարդ էր իրավիճակը նաև հայ-իրանական սահմանին: Խորհրդային հատուկ ծառայությունները տեղեկություններ ունեին, որ Գերմանիան պատրաստվում էր այդ երկրում հեղաշրջում իրականացնել և այն օգտագործել հարավից հարվածելու համար: Հասկանալով, թե նման շրջադարձն ինչպիսի աղետալի հետևանքներով էր հղի, արդեն 1941-ի օգոստոսին ձևավորվեց Անդրկովկասյան ճակատը: Մինչ այդ իրականացվել էր տեղի բնակչության մոբիլիզացիա, այնպես որ շարք մտած զինվորական ստորաբաժանումները կազմված էին գերազանցաապես հայերից: Քիչ չէին նաև քրդերն ու ադրբեջանցիները: Նորակոչիկներն արագացված կարգով մարտական պատրաստություն էին անցնում և ուղարկվում զորամասեր:0_8130f_538a29f6_L

Օգոստոսի 25-ին, լուսաբացից առաջ` ժամը 3.30-ին ԽՍՀՄ արտգործնախարար Մոլոտովն իր մոտ հրավիրեց Իրանի դեսպանին և նրան հանձնեց կառավարության նոտան` միաժամանակ տեղեկացնելով, որ Կարմիր բանակը մուտք է գործում Իրանի տարածք: Մինչ դիվանագետները փոխադարձ մեղադրանքներ էին հնչեցնում ու բացատրություններ պահանջում, ռազմական օպերացիան արդեն սկսվել էր: Ժամը 2-ին 65 զինված խմբեր անցել էին Արաքսը: Ընդամենը 2 ժամվա ընթացքում ոչնչացվեցին իրանական 121 սահմանային կետեր: Այդ ընթացքում իրանական 5 ինքնաթիռներ ռումբեր նետեցին Մեղրիի կամուրջի շուրջը, սակայն կամուրջը վնասել չհաջողվեց:

Այստեղ հարկ է պատմել գործողություններից մի դրվագ, որը լիովին բնորոշում է այն օրերին իշխող մարտական ոգին և նպատակին հասնելու ծայրահեղ միջոցները: Խոսքը Մեղրիի զորամասի 12 մարտիկների հերոսական արարքի մասին է:

Իրան ներխուժելու օպերացիան իրականացվում էր մթության քողի տակ, խիստ գաղտնիության պայմաններում: Հրամանատարության մշակած պլանի համաձայն, միայն այդպես էր հնարավոր հանկարծակիի բերել իրանական ուժերին և առանց մեծ կորուստների հաջողության հասնել: Այդ իսկ պատճառով հրահանգվել էր պահպանել մեռելային լռություն, որևէ կերպ չմատնել զորքերի առաջխաղացումը: Մեղրիի սահմանային գումարտակի մարտիկներին առաջադրանք էր տրվել նավակներով հատել Արաքսը և ափ իջնելուն պես վնասազերծել հակառակորդին: Եվ ահա այն պահին, երբ նավակներն արդեն լողում էին դեպի իրանական ափ, դրանցից մեկը ընկավ ուժգին ջրապտույտի մեջ ու շրջվեց: 12 զինվորներ խեղդվեցին, սակայն նրանցից և ոչ մեկը նույնիսկ չփորձեց օգնություն կանչել: Այդ լուռ հերոսությունը ցնցել էր բոլորին:

Զոհված մարտիկները հետմահու պարգևատրվեցին իրենց չլսված արիության համար, իսկ Մեղրիի զորամասում նրանց հիշատակին հուշարձան կանգնեցվեց:

Օգոստոսի 25-ի առավոտյան ժամը 7-ին մարտական առաջադրանքը կատարված էր: Դեպի Իրանի խորքը տանող ճանապարհները բաց էին բանակային խոշոր կազմավորումների համար:

Բայց սրանք ընդամենը պատերազմի առաջին ամիսներն էին: Մինչև 1945-ի մայիսը դեռ փորձությունների երկար ճանապարհ կար և օրերի անվերջանալի մի շղթա` լի մաքառումներով, կորուստներով ու քաջությամբ:

 

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆՌազմաճակատ մեկնելուց առաջ-1941 թ. Երևան

Հեռավոր Արևելքում ամպեր են կուտակվում

16 Փտր

Երեկ ռուս սահմանապահները Հեռավոր Արևելքում գտնվող Խաբոմայի կղզիների մերձակայքում լուսավորող ռումբերով կրակ բացեցին ճապոնական ձկնորսանավի վրա։ Նման միջադեպերը եզակի չեն, ու թերևս այս մեկն էլ կարելի էր նախորդների պես շրջանցել, եթե չլիներ ռուս-ճապոնական հարաբերությունների վերջին օրերի լարվածությունը` կապված Կուրիլյան կղզիների շուրջ անվերջանալիորեն ձգվող վեճերի հետ: Սակայն այլ բան է անհամաձայնությունն ու բանավեճը դիվանագիտական աշխատասենյակներում, և միանգամայն այլ բան, երբ այն դուրս է գալիս զսպվածության սահմաններից ու սպառնում դառնալ շատ ավելին և ոչ պակաս վտանգավոր գժտված կողմերի համար: Ահա նման մի տագնապալի եզրագծի էլ հասան ռուսներն ու ճապոնացիներն այն բանից հետո, երբ մեկ շաբաթ առաջ Տոկիոյում աջ-ծայրահեղական կազմակերպությունների կողմից իրականացվեց այսպես կոչված «Հյուսիսային տարածքների օր» ակցիան, որը նշելու ժամանակ ՌԴ դեսպանատան առջև անարգվեց Ռուսաստանի պետական դրոշը: Հետո միայն ճապոնացիները պիտի գլխի ընկնեին, որ դա չափազանց էր ու թանկ էր նստելու իրենց վրա: Իսկ մինչ այդ, քանի դեռ Ճապոնիայում Ռուսաստանի դեսպանատունը բողոքի նոտա էր հղում Ճապոնիայի ԱԳՆ-ին, ռուս դիվանագետներն առավոտյան փամփուշտով մի ծրար ստացան, որին կցված էր հետևյալ երկտողը. «Հյուսիսային շրջանները ճապոնական հող է»: Մաֆիայի մարտահրավերներին հատուկ խորհրդավոր այս ակնարկը անպատասխան չմնաց: Ասում են, որ իբր հաջորդ օրը Մոսկվայում Ճապոնիայի դեսպանատունը ևս համանման մի ծրար էր ստացել, միայն այն տարբերությամբ, որ ներսում փամփուշտի փոխարեն ռադիացիայի չափիչ սարք էր եղել: Հիրոսիմայի ու Նագասակիի ողբերգությունը հիշեցնող այդ գործիքը այս անգամ պիտի չափեր ոչ թե ճառագայթման, այլ կողմերի խորացող թշնամանքի աստիճանը:
Ռուսների արձագանքը անհապաղ էր ու սպառնալից: Ռուսաստանի նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը երկրի պաշտպանության նախարար Անատոլի Սերդյուկովի հետ հանդիպման ժամանակ հայտարարեց Կուրիլյան կղզիները ժամանակակից զինատեսակներով ապահովելու մասին: «Բոլորը պետք է հասկանան, որ կղզիները Ռուսաստանի տարածքն են: Զինատեսակները, որ այնտեղ կտեղակայվեն, պետք է անհրաժեշտ, բավարար և ժամանակակից լինեն, որպեսզի ապահովվի այդ տարածքների` որպես Ռուսաստանի Դաշնության անբաժանելի մասի անվտանգությունը»,- նշեց Մեդվեդևը: Սա դեռ պատրերազմ չէր, բայց սա արդեն խաղաղություն էլ չէր կոչվի:
Ճապոնիայի արտգործնախարար Սեյձի Մաեհարան, որ պատրաստվում էր ուղևորվել Մոսկվա, այցի նախօրեին հայտարարեց, թե Հարավկուրիլյան լեռնաշղթայի չորս կղզիները պատկանում են Ճապոնիային, և ոչ ռուս քաղաքական գործիչների այցելություններն այնտեղ, ոչ ռուսական ռազմական ներկայության ծավալումը չեն կարող փոխել Տոկիոյի դիրքորոշումը: Բառերը լավ էի հնչում, սակայն ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովի հետ փակ դռների հետևում հանդիպումից հետո Մաեհարայի տրամադրությունն ակնհայտորեն տոնական չէր: Հավանաբար վերջինս արդեն տեղյակ էր, որ ռուսներն այս անգամ խաղ չէին անում, իսկ ՊՆ նախարար Սերդյուկովն իսկապես մեկնել էր Կուրիլներ` տեղում նախագահի հանձնարարականը կյանքի կոչելու համար:
Հիմա արդեն Տոկիոյում բառերը նկատելի փափկություն էին ձեռք բերելու: Ճապոնիայի վարչապետ Նաոտո Կանը ափսոսանք հայտնեց պաշտպանության նախարարի Հարավային Կուրիլներ կատարած այցի կապակցությամբ, և ասաց, որ այդ այցը ընդհանրապես համատեղելի չէ իրենց դիրքորոշման հետ` չմոռանալով հավելել, որ անհրաժեշտ է համարում ամենաբարձր մակարդակով տարածքային խնդիրների լուծման համար բանակցությունների վերսկսումը: Իբրև «բարի կամքի դրսևորում» քրեական գործ հարուցվեց այն ծայրահեղականների հանդեպ, ովքեր այրել էին ռուսական դրոշը: Բայց արդեն ուշ էր: Հիմա արդեն կար լուրջ մտահոգության պատճառ, և այդ պատճառը ռուսների կողմից Կուրիլների ուղղությամբ «Mistral» դասի ուղղաթիռակիր երկու ռազմանավ ուղարկելու որոշումն էր: Շուտով նաև հայտնի դարձավ, որ այդ ռազմանավերն ընդգրկվելու են ՌԴ Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի կազմում։
Ճապոնիայի կառավարության պաշտոնական ներկայացուցիչներին այլևս ուրիշ բան չէր մնում անելու, քան երկրի քաղաքացիներին տեղեկացնելու, որ իրենք մեծ ուշադրությամբ հետևելու են ռուս զինվորականների գործունեության ակտիվացմանը Կուրիլների մերձակայքում։ Տոկիոյում ակնհայտորեն նման զարգացումները ոչ կանխատեսել էին և ոչ էլ ցանկացել, ու այժմ հավանաբար զղջում են իրենց ավելորդ տաքարյունության համար:
Իսկ այսօր ճապոնական Asahi պարբերականը ցավով նշում է, որ Ճապոնիան Ռուսաստանի վրա ճնշում գործադրելու լծակներ չունի, ուստի նման պայմաններում ճապոնացի պաշտոնատար անձանց խստաշունչ հայտարարություններն անօգուտ ու անիմաստ են։
Այս խոսքերը մոտ են ճշմարտությանը: Ու եթե դրան էլ գումարենք Ռուսաստանի կոշտ, անզիջում դիրքորոշումը, ապա պատկերը միանգամայն հստակ կլինի: Դեռևս հինգ տարի առաջ էր Վլադիմիր Պուտինն ասում. «Կուրիլների կապակցությամբ ներկայիս ստատուս-քվոն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արդյունք է, ինչը համապատասխանում է միջազգային իրավունքի դրույթներին, և այս մասով մենք ոչինչ ոչ մեկի հետ չենք պատրաստվում քննարկել»: Հինգ տարվա մեջ ոչինչ կամ համարյա ոչինչ չի փոխվել: Ընդհակառակն, այժմ էլ դրան գումարվեց մեկ այլ նախապայման, որն այս անգամ հնչեց ԱԳ նախարար Լավրովը շուրթերից: Վերջինս հայտարարեց, թե «անհեռանկարային» է համարում Ճապոնիայի հետ խաղաղության պայմանագրի կնքումն այնքան ժամանակ, քանի դեռ պաշտոնական Տոկիոն չի հրաժարվել այն «ծայրահեղ քաղաքականությունից», որ նա որդեգրել է Կուրիլյան կղզիների առնչությամբ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: