Tag Archives: Պարույր Սևակ

Մի սիրո պատմություն. Պարույր Սևակ

6 Հկտ

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

18 Հնս

Ընթերցողին անծանոթ է Պարույր Սևակի այս հոդվածը: Բանաստեղծն այն գրել է 1962 թվականին: Նյութն առավելապես հասցեագրված է դպրոցականներին, սակայն ուսանելի է ինչպես փոքրերի, այնպես էլ մեծերի համար: «Իսկ գիտե՞ք որ…» վերտառությամբ այս շարադրանքը ևս մի հնարավորություն է խորհելու մեր լեզվի բացառիկության և նրա պահպանման կենսական կարևորության մասին:
Հովիկ Չարխչյան

ԻՍԿ ԳԻՏԵ՞Ք ՈՐ…

Դուք արդեն գիտեք, որ Մեսրոպ Մաշտոցն է ստեղծել հայկական գրերը: Բայց գիտե՞ք, որ նա է գրել մեր մանուկների առաջին դասագիրքը` առաջին «Այբբենարանը»:
Դուք գիտեք իհարկե, թե ինչ բան է «Այբբենարանը»: Բայց գիտե՞ք, թե ինչու է կոչվում «Այբբենարան»: Դուք հիմա գրերն արտասանում եք այնպես, ինչպես նրանք հնչում են: Բայց դարեր շարունակ հայ երեխաները ձեզ ծանոթ տառերը ուրիշ ձևով էին սովսրում: Նրանք «ա»-ին ասում էին ոչ թե «ա», այլ «այբ», «բ»-ին`«բեն», «գ»-ին` «գիմ»: Այսպես անուն ունի մեր լեզվի ամեն մի տառը: Եվ որովհետև մեր առաջին տառը «ա»-«այբ»- ն է, իսկ երկրորդ տառը` «բ»-«բեն»-ը, այս պատճառով էլ հայոց լեզվի առաջին դասարանի գիրքը կոչվում է «Այբբենարան», ինչպես որ տառերի շարքն էլ կոչվում է «Այբուբեն», այսինքն` «ԱուԲ»:
Մեսրոպ Մաշտոցը ոչ միայն հայ գրերի ստեղծողն է, այլև առաջին հայ գրողը: Թե ովքեր են գրողները, դուք գիտեք: Բայց դուք, հավանաբար, ձեր տատիկներից լսած ու գրքերում էլ կարդացած կլինեք մի խոսք, որ անեծքի նշանակություն ունի: Այդ խոսքն է. «Գրողը տանի»:
Դուք գիտեք, որ այս անեծքի մեջ հիշվածը այն գրողը չէ, որ ձեզ համար գեղեցիկ ոտանավորներ ու պատմվածքներ է ստեղծում: Անեծքի մեջ հիշված «գրողը» ունի «սատանայի», «դևի», «չարքի» իմաստ:
Իսկ գիտե՞ք, թե ինչից և ինչպես է ստացվել այս նմանությունը:
Մեր պապերի պապերը դարեր առաջ ունեին մի կրոն, որն ուներ ոչ թե մեկ , այլ շատ աստվածներ: Նրանցից մեկն էլ Տիրն էր, որ մահվան աստվածն էր: Նա իբրև թե իր առջև դրված ուներ մի մեծ տետր, թանաք ու գրիչ: Մեր հեռավոր պապերը հավատում էին, որ մեռնում է այն մարդը, ում անունը Տիրը գրում է իր տետրակի մեջ: Ահա, թե որտեղից է գալիս «գրողը քեզ տանի» («գրողի տարած») անեծքը:
Եթե Մեսրոպ Մաշտոցն է առաջին հայ գրողը, ուրեմն նա է նաև մեր գրականության հիմնադիրը:
«Գրականություն» բառը համեմատաբար նոր բառ է:
Դուք շատ լավ գիտեք, թե ինչ է «դպրոց»: Իսկ գիտե՞ք, որ «դպրոց»-ը կրճատված բառ է: Նրա լրիվ ձևն է «դպրանոց», այսինքն` դպիրների սովորելու տեղը: Դպիր էին կոչվում գրել- կարդալ իմացող մարդիկ, գրագետները, քարտուղարները, նաև գրողները: Եվ քանի որ «դպիր» նշանակում է նաև գրող, ապա գրականությունն էլ դարեր շարունակ կոչվում էր «դպրություն»: Վերջին դարերում դպիր էին կոչվում արդեն եկեղեցու ցածր պաշտոնյաները, եկեղեցական երգիչները: Եվ որովհետև »դպիրն» այլևս չուներ «գրողի» իմաստ, հարմար չէր գրականությանը «դպրություն» ասել:
Գրականությունը կոչվել է նաև «քերթություն», ինչպես որ գրողին ու բանաստեղծին էլ դարեր շարունակ կոչել են «քերթող», իսկ նրանց գրածները` «քերթվածք»: Այս բառերի իմաստը հասկանալուց առաջ եկեք միասին կրկնենք, որ Մեսրոպ Մաշտոցը ոչ միայն մեր գրերի ստեղծողն է, մեր առաջին «Այբբենարանի» հեղինակը, մեր առաջին գրողը, այլև մեր առաջին քերականն է, այսինքն քերականության առաջին դասագրքի հեղինակը:
Թե ինչ բան է «քերականություն», դուք լավ գիտեք: Բայց ինչու՞ է նա կոչվում «քերականություն» և դա կապ ունի՞ «քերել» բայի հետ: Դու կզարմանաք, եթե իմանաք, որ «քերականությունը» ոչ միայն կապ ունի, այլ հենց առաջացել է «քերել» բայից:
Իսկ դուք գիտե՞ք, որ հին դարերում թուղթ գոյություն չուներ: Մեր հեռավոր պապերը գրում էին ոչ թե թղթի, այլ մագաղաթի վրա: Մագաղաթը հատուկ մշակությամբ պատրաստում էին գառան, ոչխարի հորթի կաշվից` վրան գրելու համար: Բայց մագաղաթն էլ միշտ չի եղել: Մագաղաթից առաջ մարդիկ միշտ գրել են հում կամ թրծած աղյուսների վրա, քարերի վրա: Իսկ աղյուսի կամ քարի վրա ոչ թե գրել է պետք, այլ «փորագրել», և գրելու համար պետք է ոչ թե մատիտ, կամ գրիչ, այլ մի այնպիսի սուր բան, որով հնարավոր կլինի փորագրել աղյուսի կամ քարի վրա:
Իմացեք նաև, որ հին ժամանակներում գրատախտակի դեր էր կատարում հարթեցրած մեղրամոմը, ուրեմն ոչ թե կավճով էին գրում, այլ ինչ-որ սուր մի գործիքով:
Այս բոլորն իմանալուց հետո վերադառնանք «քերել» բային և հիշենք, որ քերել նշանակում է որևէ սուր բանով փոսացնել, մեկ ուրիշ բան քերծել, խազել, փորագրել: Ուրեմն, հին ժամանակներում «քերել» ասելով հասկացվում էր մոտավորապես այն, ինչ մենք հասկանում ենք գրել ասելով:
Հիմա հասկացանք, թե ինչու ճիշտ գրելու (և խոսելու) գիտությունը կոչվում «քերականություն», իսկ քերականություն լավ իմացողը` «քերական» կամ «քերականագետ»:
Բայց «քերել» բայը ունի մեկ ուրիշ ձև էլ, որ քերականության մեջ կոչվում է սաստկական ձև, այսինքն` ուժեղացված ձև:
«Քերել»-ու ուժեղացված ձևն է «քերթել»-ը: Մենք արդեն գիտենք, որ հին ժամանակներում «քերել» նշանակում էր` «գրել», ուրեմն նույնն էր նշանակում նաև «քերթել»-ը: Ահա թե ինչու դարեր շարունակ բանաստեղծությունը, գրական ստեղծագործությունը կոչվել է քերթվածք, բանաստեղծները, գրողները (ինչպես նաև պատմագիրներն ու քերականագետները) կոչվել են քերթող, իսկ գրականությունն ընդհանրապես` քերթություն:
Իսկ դուք գիտե՞ք, որ Մեսրոպ Մաշտոցն է ստեղծել ոչ միայն մեր գրերը, այլև մեր կետադրական նշանները: Դուք չեք կարող չիմանալ, որ կետադրական այդ նշանների մի մասը կա նաև ուրիշ լեզուների մեջ (օրինակ` ստորակետը, միջակետը, վերջակետը, փակագիծը, չակերտը և այլն):
Բայց դուք գիտե՞ք, որ մեր կետադրական նշանների մի մասը ունի միայն մեր լեզուն: Օրինակ, ուրիշ ոչ մի լեզվի մեջ հարցական և բացականչական նշանները չունեն այն ձևը և չեն դրվում այնպես, ինչպես մենք ենք անում: «Բութ» կոչված նշանը նույնպես զուտ հայկական է:
Իսկ դուք ուշադրություն դարձրե՞լ եք մեր կետադրական նշանների անունների վրա: Եթե մի փոքր մտածեք, իսկույն կհասկանաք իհարկե, թե ինչու է «միջակետը» կոչվում «միջակետ» (որովհետև դրվում է տողի մեջտեղում), իսկ «ստորակետը»`«ստորակետ» (որովհետև դրվում է տողից ներքև, տողի ստորին մասում): Բայց ինչու է «բութը» կոչվում «բութ»: Այդ հասկանալու համար դուք պիտի համեմատեք «շեշտը» «բութի» հետ: «Շեշտը», ինչպես գիտեք, սկսվում է ուժեղ սեղմումով և գնալով բարակում- սրանում- շեշտվում է (այս պատճառով էլ կոչվում է շեշտ): Իսկ «բութը» սկսում է ուժեղ սեղմումով և ուժեղ սեղմումով էլ վերջանում է` ստեղծելով կարծես թե երկու ծայրերից էլ կտրված մի գծիկ, որը սուր «շեշտի» համեմատությամբ իսկապես որ բութ է:
Այս ձևով մի փոքր մտածելուց հետո դուք կարող եք հասկանալ մեր կետադարական բոլար նշանների անունները, բացի թերևս «չակերտից»: Իսկապես, ի՞նչ է նշանակում «չակերտ»:
«Այբբենարան» բառի բացատրությունից դուք արդեն գիտեք, որ մեր տառերն ունեն իրենց անունները` «ա»-ն` «այբ», «բ»-ն` «բեն» և այլն: Մեր «չ» տառի անունն է` «չա»: Իսկ կերտել նշանալկում է` «շինել, սարքել, ստեղծել», ինչպես որ «կերտ» նշանակում է «շինված, սարքված , ստեղծված»: Այսպիսով, «չակերտ» նշանակում է «չա»-ի ձևով , այսինքն` «չ» տառի ձևով սարքված- ստեղծված:
Եվ իսկապես էլ, եթե ուշադրությամբ նայեք «չակերտ» նշանին, ապա կտեսնեք, որ նա այլ բան չէ, քան մեր «չ» տառը` փոքր-ինչ ձևափոխված վիճակում:

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿparuyr_sevak_by_dangxuan-db5vxju

Պարույր Սևակի վերջին նկարներից

8 Մրտ

Մի ֆոտոյի պատմություն. Պարույր Սևակի վերջին նկարներից:

ՍԵՐԳԵՅ ԵՍԵՆԻՆ

4 Հլս

* * *
Չեմ ցավում ,լալիս, չեմ կանչում խոսքով,-
Ողջը ծխի պես քամին կտանի:
Ես՝ արդեն պատված խամրումի ոսկով,
Էլ չե՜մ լինելու երբեք պատանի:

Հիմա այլևս այնպես չես խփի,
Այնպես չես զարկի, սիրտ իմ ցրտահար,
Կեչու շոր հագած հողն էլ չի խաբի,
Որ ոտաբոբիկ շրջեմ անդադար:

Թափառման ոգի, բոցով քո, նայի՜ր,
Գնալով շուրթըս սակավ ես վառում:
Օ, իմ թարմությո՜ւն, առավոտային,
Աչքերի մոլուցք, հույզի վարարում:

Իմ իղձերի մեջ ժլատ եմ դարձել,
Թե՞ եղել ես, կյանք, դու միայն երազ:
Գարնան մի զնգուն առավոտ կարծես
Կարմիր նժույգով սլացա վռազ:

Կյանքում բոլորս, բոլո՜րըս ենք անցվոր,
Պղինձ սաղարթն է թխկուց վար ընկնում…
Թող օրհնյալ լինի այն ամենը, որ
Գալիս է, ծաղկում ու մեռնում գնում:
Թարգմանիչ՝ Պարույր Սևակbrodude.ru_5.10.2015_fIz1FrrRTHL1U

Սևակի անծանոթ բանաստեղծությունը

19 Հնս

Հունիսի 17-ը բանաստեղծ Պարույր Սեւակի մահվան օրն է: Այս առիթով «Ժողովուրդ»-ը ընթերցողներին է ներկայացնում նրա անծանոթ բանաստեղծությունը, որը տրամադրել է գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը: Վերջինս մեզ հետ զրույցում, խոսելով այս ստեղծագործության մասին, նախ նշեց, որ ըստ ժամանակակիցների վկայությունների` Սեւակը միշտ խուսափել է գրել մանկական գործեր: Եվ երբ նրան հարցրել են, թե որն է դրա պատճառը, բանաստեղծը պատասխանել է, որ մանկական գրականությամբ զբաղվելը շատ լուրջ գործ է, եւ ինքը չի պատրաստվում «խաբել» երեխաներին` անելով մի բան, որն իրեն կոչումով տրված չէ: Եվ, այնուամենայնիվ, իր կյանքի վերջին տարիներին` 1969-70 թթ., Սեւակն, այսպես ասած, դեմ է գնում ինքն իրեն: Բանն այն է, որ այդ ժամանակ «Պիոներ» ամսագիրը սովորաբար դիմում էր նշանավոր գրողներին, խնդրում, որ մանկական ստեղծագործություններ հանձնեն խմբագրությանը: Ելնելով այն հանգամանքից, որ այդ տարիներին ամսագրի գրեթե բոլոր համարներում մեկը մյուսի ետեւից տպագրվել են Սեւակի մանկական բանաստեղծությունները, կարելի է ենթադրել, որ ամսագրին հաջողվել էր համոզել նաեւ բանաստեղծին: Դրանք հետագայում պետք է ամփոփվեին փոքրիկ գրքույկում` «Մեր ծանոթները» վերնագրով, որն, ի դեպ, լույս է տեսել Սեւակի մահվանից հաշված օրեր անց: Ու թեեւ գրողն ինքը գիրքը չտեսավ, դա չի նշանակում, որ նա դրա խմբագրման աշխատանքներին չէր մասնակցել: Ի վերջո, գիրքը կազմվում էր դեռեւս Սեւակի կենդանության օրոք: Եվ հետաքրքիր է, որ նրա անծանոթ այս բանաստեղծությունը տեղ չի գտել ժողովածուում ինչ-ինչ պատճառներով: Դրանք, ըստ գրականագետի, կարող են մի քանիսը լինել: Օրինակ` գրքույկը կարող էր ծավալային առումով սահմանափակ լինել, ու որոշ բանաստեղծություններ պարզապես դուրս մնային, կամ, հնարավոր է, այս գործը Սեւակին այնքան էլ դուր չի եկել, եւ նա այն համոզման է եղել, որ դա դեռ ենթակա է մշակման: Ամեն դեպքում, հաշվի առնելով, որ Սեւակը շատ քիչ մանկական ստեղծագործություններ ունի, այս բանաստեղծությունը, որը ներկայացնում ենք ստորեւ, կարելի է բավական արժեքավոր համարել:

ՎԱՐԴՆ ՈՒ ՄԱՆՈՒՇԱԿԸ

Վարդն ու Մանուշակը քույր- եղբայր են եղել,
Միշտ իրար հետ կռվել, միշտ իրար են նեղել,
Վարդը եղունգներով ճանկռտել է նրան,
Նա էլ պոկոտել է շեկ մազերը սրա:

Մայրը շատ է նրանց խելք ու խրատ տվել,
Նրանք էլ` էլ չենք անի` ասել են ու երդվել,
Ասել են, բայց հետո էլի կռիվ ու լաց,
Էլի ճանկռտած ձեռքեր, էլի կռիվ ու լաց:

Երբ չի օգնել նույնիսկ պաչելն ու ծեծելը,
Մայրիկը բարկացել է, մի օր անիծել է,
Որ իրար հետ անվերջ կռվող եղբայր ու քույր
Մեկը մեկից միշտ էլ կարոտ մնան կյանքում:

Ինչպես ասաց մայրը, եղավ հենց այդպես էլ,
Այդ օրվանից նրանք իրար էլ չեն տեսել,
Որովհետև արդեն իրենց ամբողջ կյանքում
Տարբեր ժամանակ են միշտ էլ նրանք ծաղկում:

Աննա Բանաջանյան13473707_1075482425866156_1671751765_n-600x401

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿԻ ԱՂԲՅՈՒՐԸ

18 Հնս

Ծաղկաձորում կա մի ճամբար
Անունով հին լեգենդի,
Ուր բխում է աղբյուր մի պաղ
Հավերժական կարոտի:

Դա աղբյուրն է բանաստեղծի,
Մանուկների ձեքի գործ,
Դու կկարդաս` «Լույս եղիցի»,
Քարի վրա ոսկեբոց….

Դա հենց աղբյուրն է ճամբարի
«Պարույր Սևակ» անունով,
Քեզ պոետն է ժպտում բարի
Իր երգերի անհունով:

Ժպտում է նա կակաչներից
Լեռնային պաղ գետակի,
Սարալանջի կակաչներից,
Գմբեթներից հին վանքի:

Դու լսում ես նրան կարծես
Կաղնիների խշշոցից,
Կարծես պատգամ է կարդում քեզ
Իր վերջին երգ- երգոցից:

-Մաքուր պահենք անտառը այս,
Այս գետակը զրնգուն,
Որ միշտ լինի լույս ու երազ
Ձեր աչքերում, ձեր հոգում:

ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑաղբյուր

ՁՄՌԱՆ ՄԻ ԳԻՇԵՐ

16 Հլս

Պատմեմ Վարդգես Պետրոսյանի մասին:
1992 թվականի հունվարն էր: Ծանր տարի, ծանր ձմեռ: Մի օր Արարատի գործկոմի նախագահը զանգեց խմբագրություն, խնդրեց անցնել իր մոտ: Գնացի: Նրա աշխատասենյակում՝ գրասեղանի մոտ նստած էր Վարդգես Պետրոսյանը: Նախագահն ասաց, որ գրողը եկել է՝ Զանգակատուն մեկնելու համար, որտեղ պիտի նշվեր Պարույր Սևակի ծննդյան օրը: Անհրաժեշտ էր նրան մի մեքենայով գյուղ հասցնել ու ետ բերել:
Անկեղծ ասած, մի փոքր շփոթվեցի: Այդ պահի համար գրեթե խելահեղության հավասարազոր բան էր մենակ Երևանից գալն ու Սովետաշեն գնալը՝ գրական երեկույթի մասնակցելու համար: Մյուս կողմից էլ՝ մտածում էի, թե Սևակի գյուղը, որ այդ օրերին նույնպես հրակոծությունների թիրախ էր, հազիվ թե պատրաստ լիներ տարելից նշելու կամ հյուրեր ընդունելու: Բայց դեպքն առարկելի չէր, համաձայնեցի:
Մեր ունեցած մեքենան կիսաքանդ մի «Ռաֆ» էր: Դրանով էլ ճամփա ընկանք: Դրսում ձյունն անդադար տեղում էր: Սրահում սաստիկ ցուրտ էր: Ճանապարհի մի հատվածը, որ անցնում էր անմիջապես սահմանի երկայնքով, թշնամու նշանառության տակ էր, և այդպես՝ տագնապով, դողով, խոսքուզրույցով գնում էինք:
Տեղ հասանք, երբ արդեն մութ էր: Գյուղի փողոցներն ամայի էին: Խավարի մեջ ոչ մի շունչ չկար: Գնացինք դեպի ակումբի շենքը: Ներս մտանք, բացեցինք դահլիճի դուռն ու անշարժացանք շեմքին: Ամբողջ գյուղը՝ մեծից փոքր, այնտեղ էր: Լույսերը վառվում էին, անկյունում դրված վառարանն ուրախ ճարճատում էր, բեմին Սևակի հսկա դիմանկարն էր ու մինչև առաստաղ լցված սպասում կար: Պետրոսյանին տեսնելուն պես հավաքվածները ոտքի կանգնեցին, ծափերով ողջունեցին նրան և անմիջապես բեմ առաջնորդեցին:
Ու խոսեց Վարդգես Պետրոսյանը: Երբեք չեմ կարողանա գոնե մոտավոր վերարտադրել նրա արտասանած մտքերը: Բայց դա փայլուն խոսք էր, անկեղծ ու լուսավոր պոռթկում: Վերարկուով փաթաթված նրա փոքրիկ մարմինի մեջ թպրտում էր երկրի անհանգիստ ջիղը, ձայնի հնչերանգը պոետիկ մարտակոչ էր, շարժումների մեջ զորություն կա, որ պատրաստ էր տալ ընկճվածներին, բայց և գիտակցումը կար, որ ուժը միայն բառերի մեջ լինել չի կարող…
Խոսում էր նա, իսկ մենք բոլորս մի հրաշալի խաբկանքի մեջ էինք հայտնվել: Չկար ոչ պատերազմ, ոչ ձմեռ, ոչ տագնապ, ոչ հուսալքություն: Կար մի փոքրիկ, վառարանի պես շիկացած աշխարհ՝ լի բանաստեղծությամբ, հույզերի գերագույն թռիչքներով, մեծ արվեստի առաջ խոնարհումով, և այդ աշխարհն անհնար էր նվաճել:
Այդպես էլ նա մնաց իմ հիշողության մեջ:

Հովիկ Չարխչյան

?????????????????????????????????????????????????????????

ԱՐՁԱԿԱԳՐԻ ՉՀՐԱՊԱՐԱԿՎԱԾ ՕՐԱԳՐԻՑ

25 Ապր

Խորհրդային տարիներին մոռացումի, ժխտողականության մթնոլորտ էր: Խորհրդային Միությունը Թուրքիայի հետ հարաբերությունները չփչացնելու համար լռում էր Հայոց ցեղասպանության մասին: Եվ ահա 1965թ. ապրիլի 24-ին, Հայոց ցեղասպանության 50-ամյակի օրերին, ԽՍՀՄ-ում բարձրացավ ընդվզումի առաջին խոշոր ալիքը: Իշխանությունների կողմից արգելված ցույցերի արդյունքում Խորհրդային իշխանությունները թույլատրեցին, որ Մայր Աթոռը Ապրիլի 24-ին Սուրբ պատարագ մատուցի եւ հոգեհանգստյան պաշտոն կատարի ի հիշատակ Մեծ Եղեռնի 50-րդ տարելիցի: Արդեն 1967-ին Երեւանում Ծիծեռնակաբերդի բարձունքի վրա տեղի ունեցավ Ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված հուշահամալիրի հանդիսավոր բացումը: Պաշտոնական լռության պատնեշը քանդվեց, ու հասարակության լայն շրջանակներին հասանելի դարձավ 20-րդ դարի ամենամեծ ողբերգություններից մեկի պատմությունը: «Ժողովուրդ»-ը Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի առթիվ ընթերցողներին ներկայացնում է նշանավոր արձակագիր Մկրտիչ Արմենի անձնական օրագրից չհրապարակված, բացառիկ հատվածներ` 1965-ի ապրիլքսանչորսյան դեպքերի վերաբերյալ, որոնք տրամադրել է գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը:

 ***

Այն, ինչ տեղի ունեցավ այսօր, արժանի է հատորներով նկարագրության: Այս օրը, ինչ խոսք, անմոռանալի եւ շրջադարձային էր ինչպես հայ ժողովրդի կյանքում, այնպես էլ անձնապես ամեն մի հայի: Արդեն իսկ երեկ եւ մինչեւ անգամ երեկ չէ մյուս օրը հայտնի էր, որ մեր երիտասարդությունը պատրաստվում է դուրս գալ մասսայաբար նշելու Հայ եղեռնի հիսունամյակը: Թռուցիկներ եւ նկարներ էին տարածել դպրոցներում, ինստիտուտներում, հիմնարկներում եւ այլուր, փակցրել էին պատերի վրա: Բայց այն, ինչ տեղի ունեցավ, վեր էր ամեն մի սպասածից…

***

Ես շտապեցի հրապարակ, գիտենալով, որ այնտեղ է հավաքվելու երիտասարդությունը: Եվ, իրոք, Լենինի արձանի մոտ հավաքված էին մի քանի հազար մարդ: Տրիբունայի վրա ոչ ոք չկար, թույլ չէին տվել, եւ երիտասարդ հռետորները բարձրացվում էին հավաքվածների թեւերի վրա եւ այդպես խոսում: Շատերի կրծքերին կային սեւ կտորներ «50» թվանշանով եւ ձիթենու ճյուղով, կամ սեւ թղթիկներ նահատակված մտավորականների նկարներով, մեջտեղում Կոմիտասի նկարը:

***

Մտա փոստ եւ զանգ տվեցի Գրողների միություն: Պարզվեց, որ աշխատակցուհին գալու է ժամը մեկին: Ես կանգնեցի այդտեղ մինչեւ ժամը մեկը: Բոլորը բղավում էին «հողերը, հողերը, հողերը»…Ապա սկսեցին բղավել«Շիրազ, Շիրազ»…Որոշեցին գնալ նրա տունը եւ քայլեցին մինչեւ «Արմենիա» հյուրանոցը, բայց ղեկավարները որոշեցին ետ դառնալ եւ ետ դարձան: Արտասահմանից եկած հայ տուրիստները, հյուրանոցի առջեւ ավտոբուսում նստած, լաց էին լինում հուզմունքից:

***

Տերյան փողոցի ձախ թեւի վրայի սեւ շենքի երկար պատշգամբում կանգնած էին պիոներները փողկապներով: Երիտասարդները ձեռքով արեցին նրանց, իջեք վար: Սկսեցին բղավել. «մենք ձեզ համար ենք մտածում, երեխաներ»… Եվ այդտեղ ես ականատես եղա մի գարշելի տեսարանի: Տարիքով մի կին, միջին տարիքի, կամ դպրոցի վարիչը կամ այդպիսի մի այլ պնակալեզ, սարսափած սկսեց ներս տանել պատանիներին: Անասուն, քաղքենի, զուրկ հայկական արյունից, ստրկական հոգի…Բայց ավելի գարշելին դեռ առջեւումն էր: Հասնելով Պոլիտեխնիկ ինստիտուտին, ցուցարարները հրավիրեցին դրա ուսանողներին միանալ իրենց: Սակայն շենքի դուռը խուլ փակ էր, իսկ ուսանող-ուսանողուհիները նստել եւ խմբվել էին բոլոր հարկերի լուսամուտների մոտ, նայում էին դուրս: Նրանց փակել էին եւ դուրս չէին թողնում…Մի ուսանող, երրորդ հարկից, մինչեւ իսկ հասկացրեց ձեռքով-ոտքով. «ի՞նչ անենք, ուզում ենք գալ-միանալ, բայց չեն թողնում»:

***

Ցուցարարների գլխավոր մասն արդեն դուրս էր եկել Աբովյան, եւ Պոլիտեխնիկական ինստիտուտի մուտքի մոտ հավաքված մի քանի հարյուրը շտապեցին հասնել նրանց: Հետագայում իմացանք, որ համալսարանի հանրակացարանում փակել էին դռները ու ուսանողներին որպես ստրուկների պահել այնտեղ, բայց նրանք կեցցեն, ծեծել էին բանտապետներին, ջարդել դռները եւ նետվել դուրս: *** Կոմիտասի գերեզմանի մոտ ելույթներ ունեցան շատերը, այդ թվում Սիլվան, Պարույրը, Վարագը (Սիլվա Կապուտիկյանը, Պարույր Սեւակը, Վարագ Առաքելյանը` հեղ.): Մոտենում էր Օպերայի թատրոն գնալու ժամանակը, հարկավոր էր գնալ տուն, մի փոքր հանգստանալ եւ կարգի բերել ինձ: Միտինգն ավարտվել էր, երբ ես նստեցի տրանսպորտ եւ եկա տուն: Վեցն անց կես շտապեցի դեպի Օպերա: Առաջին բանը, որ տեսա Լենինի պողոտայում, դա տասնյակ հազարավոր երիտասարդության ցույցն էր, որն անցնում էր եւ բղավում «հողերը, հողերը»…

***

Դեռ իմ հրապարակում եղած ժամանակ, նախքան ցուցարարների շարժվելը, եկան եւ ամբիոն բարձրացան Քոչինյանը (Անտոն Քոչինյանը` հեղ. ), Վիկտոր Համբարձումյանը, Էդվարդ Թոփչյանը, էլի մի քանի մարդ, որոնց թվում նաեւ մի դեգեներատ, որը, ինչպես հետո իմացա, կոչվում էր Բադալ Մուրադյան: Նա բաց արեց միտինգանման բանը, խոսք տվեց Քոչինյանին, Համբարձումյանին, ապա բաց թողեց մի ապուշագույն կոչ, որը ռեկորդային էր իմ բոլոր լսածներից. «Իսկ այժմ, ընկերներ, ովքեր գործ չունեն այստեղ, թողեք հրապարակը, թողեք հրապարակը, թողեք հրապարակը»: Ի դեպ, կոչն ավելորդ չէր, այլ խիստ իրավացի: Հենց ինքն ու իր կոլեգաները «թողեցին հրապարակը», իսկ ցուցարարները մնացին:

***

Դեռ հրապարակում ցուցարարներից մեկը բարձրացավ ամբիոն եւ Քոչինյանին տվեց մի դաստա թղթեր, ցուցարարների պահանջները, խնդիրները, բանաձեւերը: Քոչինյանը բարձրացրեց թղթերը բռնած ձեռքը, այսինքն թե ինձ մոտ են, ապահով կացեք: Եվ ահա երեկոյան, ցուցարարները պահանջել էին, որ ներս թողնեն իրենցից մի քանի հոգու իմանալու համար այդ թղթերի պատասխանը: Նրանց ներս էին թողել եւ… այնքան ծեծել, որ շտապ օգնություն էին կանչել տանելու համար: Սա ես գրում եմ իմ լսածը…

***

Այն, ինչ որ պիտի անեին կառավարության խայտառակաբար փախած անդամները, արեց կաթողիկոսը (Վազգեն Ա-ն` հեղ.): Օթյակում նստած, եւ, չգիտես ինչու ոչ նախագահության սեղանի մոտ հրավիրված, նա վեր կացավ, բացեց իր գլուխը եւ լի սքանչելի խոսքով , արժանի ամեն մի իսկական կոմունիստի եւ հայի, խիստ հեռատես ու տակտով, խիստ անկեղծ, խիստ քաղաքական հասունությամբ եւ մարդկային իմաստությամբ, դիմեց երիտասարդներին: Ճիշտ է, նրա լռելուց հետո վերջիններս աղմկում էին, բայց դա ոչ թե խանգարելու համար, այլ որ ամեն մեկն ուզում էր ասել իր ասելիքը: Ընդհակառակը, նրանք մեծ հարգանքով էին վերաբերվում կաթողիկոսին, միակ մարդուն կառավարությունից եւ կուսակցությունից, որն ազնվություն ունեցավ խոսել ժողովրդի հետ:

***

Ես սարսափելի հոգնած էի, բայց ոչ այնքան մի քանի ժամ տեւող երթից, որքան որ ներքին ապրումներից ու զայրույթից: Եկա տուն, իսկ ցուցարարները դեռ մինչեւ ուշ գիշեր շրջում էին: Այդ մասին այլեւս, ես իրազեկ չեմ որպես ականատես:

1965թ. ապրիլի 24

Աննա Բաբաջանյան

http://armlur.am/50-600x412

ԵՍ ՏԵՍԵԼ ԵՄ ՍԵՎԱԿԻՆ

14 Ապր

Ես իսկապես տեսել եմ Սևակին: Միայն մի անգամ: 1970-ի դեկտեմբերին: Մեր բարեկամուհու հարսանիքն էր, և ծնողներս իրենց հետ տարան հարևան գյուղ: Վեց տարեկան էի: Աղմկոտ խնջույքը ինձ հրապուրել չէր կարող, իսկ դրսում առատ ձյուն էր եկել, ու մենք երեխաներով թավալվում էինք սպիտակ կույտերի մեջ:
Հետո մայրս դուրս եկավ, թափ տվեց վերարկուս և ասաց. «Արի ներս գնանք, քեզ ցույց կտամ Պարույր Սևակին»: Ես չգիտեի, թե ով է Սևակը, բայց մայրս այդ բանն ասաց այնպիսի ձայնով, որ մանկական պարզամիտ հետաքրքրությունն ինձ հուշեց. դա մի բան է, որը պետք է տեսնել:
Հարսանքատանը` ընդարձակ սրահի վերջում դրված սեղանի մոտ կանգնել էր առատ մազերով, կոպիտ դիմագծերով մի մարդ և բաժակը ձեռքին խոսում էր: Մայրս ականջիս շշնջաց. «Տես, նա է»: Ես նայեցի նրան, հետո հիշեցի դրսի ձյունը ու փողոց վազեցի:
Դա վերջին անգամ էր: Մի քանի ամիս անց մեր տանը բոլորը տխուր էին, և ինձ ասացին, որ մահացել է Պարույր Սևակը: Ես անմիջապես հիշեցի հարսանիքը, կոպտադեմ մարդուն ու էլ երբեք չմոռացա:

Հովիկ Չարխչյանsevak-harsaniq

«ՈՉ ՄԻԱՅՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆ, ԱՅԼԵՎ ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ ՊԱՀԱՆՋ»

21 Փտր

Ժամանակներն անցնում են, խնդիրները մնում են: Նույն մտահոգությունները, նույն բացթողումները, նույն տագնապները: Ուղիղ կես դար առաջ մեր մտավորականներն իրենց ձայնն էին բարձրացնում այն հարցերի շուրջ, որոնք այսօր էլ օրակարգային են, մատնանշում էին փաստեր, որոնք հիմա էլ շարունակում են կենսունակ մնալ: Եվ դրանց առանցքը մեկն է` մայրենի լեզուն:
1965 թվականի ամռանը հրապարակվեց մի բաց նամակ` հասցեագրված Հայաստանի լուսավորության մինիստրին: Այդ նամակը ստորագրել էին Պարույր Սևակը, Համո Սահյանը, Վահագն Դավթյանը, Հրաչյա Հովհաննիսյանը, Սերո Խանզադյանը, Բաղիշ Հովսեփյանը, ինչպես նաև համալսարանի ու մանկավարժական ինստիտուտի լեզվի և գրականության քննական հանձնաժողովի անդամները:
Ստորև ներկայացնում ենք նամակը` մասնակի կրճատումներով:

Հովիկ Չարխչյան

« Բաց նամակ.
Հայկական ՍՍՌ լուսավորության մինիստր ընկ. Շ. Սիմոնյանին
Հարգելի ընկեր մինիստր, բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ընդունելության քննությունները մի տեսակ ստուգատես են մեր դպրոցներում առանձին առարկաների դրվածքը պարզելու համար: Այդ քննությունները ավարտվել են, և պատկերը պարզվել է:
Մայրենի լեզուն այն հիմնական միջոցն է, միակ միջոցը, որով աշակերտները գիտելիքներ են ձեռք բերում: Առանց մայրենի լեզվի լավ իմացության հնարավոր չէ սովորել այլ լեզուներ, հնարավոր չէ տիրապետել խոր և հիմնավոր գիտելիքների: Սա վերաբերում է բոլոր մայրենի լեզուներին, ուստի և հայոց լեզուն չի կարող բացառություն կազմել:
Սակայն հայերենի ուսուցման դրվածքը մեր դպրոցներում, ինչպես ցույց տվեցին այս տարվա ընդունելության քննությունները, բավարար չէ: Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական, դպրոցական և նախադպրոցական ֆակուլտետներ ընդունվելու համար դիմել էին 1,297 մարդ: Ուրեմն, մեր դպրոցներից եկած 1,297 շրջանավարտներ ցանկանում էին դառնալ մանկավարժ, այնպիսի մանկավարժ, որի հիմնական մասնագիտությունը հայերենն է: Պարզ է, որ այդպիսի մասնագիտություն ընտրած տղան կամ աղջիկը դպրոցում բոլոր առարկաներից ավելի շատ հակում է ունեցել դեպի հայոց լեզուն: Թվում էր, թե այդ տղաներն ու աղջիկները հայոց լեզվի քննության ժամանակ պետք է փայլեին իրենց գիտելիքներով, և ընդունող հանձնաժողովները հիացմունքով ափսոսային՝ չիմանալով ում նախապատվություն տալ: Այդպես թվում էր… Բայց պատկերը ճիշտ հակառակն է: Հակառակն է և ապշեցնող: Այդ 1297 հոգուց հայոց լեզվի գրավորից դրական գնահատական ստացան միայն 250 հոգի: Իսկ 250 հոգուց քանի- քանիսը կտրվեցին հայերենի բանավոր քննության ժամանակ: Բացի այդ. դրական գնահատական ստացածների ավելի քան 95 տոկոսը բավարարվեց միայն «բավարարով»: Իսկ բավարար գնահատականը նույնպես, ինչպես գիտեք, իմացության ստորին ցուցանիշ է և ոչ թե բարձր: Գրեթե նույն պատկերն են ցույց տալիս նաև պետական համալսարանի ընդունելության քննությունները:
Քննական հանձնաժողովները ամբողջ քննությունների ընթացքում ցուցաբերել են անհրաժեշտ հոգատարություն, մանկավարժական ու անհատական մոտեցում ամեն մի քննվողի նկատմամբ: Բայց, այնուամենայնիվ, արդյունքը, ինչպես տեսնում եք, գոհացուցիչ չէ: Եվ դրա պատճառը հիմնականում այն է, որ լուսավորության մինիստրության որոշմամբ վերջին տարիներին հայոց լեզուն, որպես առարկա, հանվել է 8-ից բարձր դասարաններում: Մինչդեռ 8-ից բարձր դասարաններում է, որ աշակերտը հասունանալով՝ «բերանացի» անելուց անցնում է գիտակցական ընկալմանը, այսինքն՝ մնայուն գիտելիքներ ստանալուն: Եվ հենց այդտեղ էլ լուսավորության մինիստրությունը իսկական սկիզբը համարել է վերջ և դրել է իր վերջակետը:
Ասում են, թե Դուք այդպես եք արել, որովհետև այդպես են վարվել նաև ուրիշները՝ ուրիշ հանրապետություններում:

… Բայց եկեք չմոռանանք, որ մեր ժողովուրդը շատ է հարուստ բարբառներով: Իսկ բարբառների առատությունը, գաղտնիք չէ, որ բացասաբար է անդրադառնում գրական լեզվի ուսուցմանը: Բոլորովին պատահական չէ, որ քննություն հանձնողներից շատերի գրավոր և բանավոր խոսքում իրեն զգալ է տալիս բարբառը: Ուրեմն, մեր դպրոցներում հայոց լեզվի ուսուցումը կազմակերպելիս պետք է ելնել այդ լեզվի առանձնահատկություններից:
Մեր կարծիքով մայրենի լեզվի ուսուցման մեթոդները բարելավելու հետ միասին անհրաժեշտ է հայ գրականությանը զուգընթաց 9-րդ և 10-րդ դասարաններում ևս դասավանդել հայոց լեզու: Դա ոչ միայն խիստ անհրաժեշտություն է, այլև հրամայական պահանջ, և չենք կարծում, թե Դուք, հարգելի ընկեր մինիստր, առարկություն կունենաք:

Գրողներ՝ Բ. Հովսեփյան, Ս. Խանզադյան, Հր. Հովհաննիսյան, Հ. Սահյան, Պ. Սևակ…»:
1965 թ. օգոստոս:x_c0525f26

Անհրաժեշտություն կա ևս մեկ անգամ Սևակի կենսագրությունն ուսումնասիրել

25 Հնվ

1661135_280779692082715_4376400398689993741_nԱյսօր Պարույր Սևակի ծննդյան օրն է:  Գրականագետ, սևակագետ Հովիկ Չարխչյանը Tert.am-ի հետ զրույցում ասաց, որ Սևակի ծննդյան օրվա ամսաթիվը կասկածելի է, քանի որ նրա մի շարք փաստաթղթերում ծննդյան օր  նշվում հունվարի 26-ը։

«Ես համոզված եմ, որ Սևակի կենսագրությունը պահանջում է ևս մի անդրադարձ, այսինքն՝ ևս մեկ անգամ անհրաժեշտություն կա Սևակի կենսագրությունը խորապես ուսումնասիրել: Մասնավորապես այն պատճառով, որ Սևակի կենսագրությունը ուսումնասիրվել, մշակվել և թղթին է հանձնվել խորհրդային տարիներին, երբ որոշ փաստեր պարզապես հրապարակման ենթակա չէին և ներկայացվում էր գեղեցիկ, հարթ մի կենսագրություն, որը, կարծես թե, առանց դժվարությունների հաղթահարել է բոլոր բարձունքները և հասել է այսպիսի մեծության»,-ասաց նա:

Հովիկ Չարխչյանը նշեց, որ հիմա, երբ արխիվային նոր էջեր են վերհանվում, պարզվում է, որ Սևակի կենսագրությունն այդքան էլ հարթ ու անխոչընդոտ ճանապարհ չի եղել  և յուրաքանչյուր նոր վավերագիր, նոր երանգներ է հաղորդում Սևակի կենսագրությանը:

Նա նաև նշեց, որ մինչ օրս գոյություն ունեն Սևակի բազմաթիվ չհրապարակված գործեր, հոդվածներ և վաղուց  ժամանակն է դրանք հրապարակելու: Հովիկ Չարխչյանը նշեց, որ  նրան հատկապես ավելի շատ հետաքրքրում է Սևակի  երիտասարդության և պատանեկության շրջանը:

Ինչ վերաբերում է մեծ գրողի բնավորության առանձնահատկություններին` սևակագետը նշեց. «Բոլոր նրանք, ովքեր քիչ թե շատ առնչվել են Սևակի հետ, մտերիմներ են եղել, բոլորն անխտիր խոսոմ են նրա բռնկուն խառնվածքի մասին, սակայն դրա հետ մեկ տեղ չեն մոռանում ասել, որ Սևակը չափազանց անաչառ էր, ազնիվ էր իր բռնկումների մեջ և առիթ չէր տալիս որևէ մեկին իրենից նեղանալ, և այդ ազնվությունը մենք տեսնում ենք նաև նրա տողերի մեջ»:

Նա նշեց, որ ինչպես Սևակի կենդանության օրոք շատերը նշում էին, թե  Սևակի ստեղծագործություններն անցողիկ են, այնպես էլ հիմա այդպես ասողները` սխալվում են: Ըստ նրա` Սևակի երկարակեցության գաղտնիքի բացատրությունը պետք է գտնել Սևակի մտածողության և մարդկանց հոգևոր գաղափարական պահանջմունքների կապի մեջ:  «Սևակն այսօր մնում է և շարունակում է մնալ ամենաընթերցված, ամենապահանջված հեղինակներից մեկը»,- ասաց նա:

Չարխչյանը նշեց, որ թեև Սևակը շատ հրաշալի ստեղծագործություններ ունի, սակայն նա ավելի շատ տպավորված է Սևակի այն բանաստեղծություններով, որոնցում հայրենիքի կարոտ կա:

 

ԼԻԱՆԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

Tert.am 24.01.2015

Պարույր Սևակը Չարենցի մասին

20 Հկտ

ԲԱՌԱԽԱՂ

18 Հնս

1948-ին էր: Մի կիրակի օր հանրակացարանի մեր սենյակը եկան Սիսակ Դալալյանը, Պարույր Սևակը և Գրիգոր Բեքմեզյանը: Այսպես հաճախ էին գալիս մեզ մոտ հանրակացարան, ուր մի խումբ ուսանողներ հանպատրաստից գրական ասուլիսներ, բայց մանավանդ վեճեր էին սարքում ու… գիշերներ լուսացնում:

Անմոռանալի օրեր էին: Երիտասարդական ավյուն կար, հավատ, կիրք և ուսանողական ազատ-անկաշկանդ մտածողություն: Մեզանից ոչ մեկը չէր քաշվում իր տեսակետը բարձրաձայն արտահայտելու և պաշտպանելու այն մինչև վերջ, մինչև… լույս: Եվ հենց դրա շնորհիվ համալսարանին կից գրական ուսումնառության մի ուրիշ համալսարան էին մեր հանդիպումները, ասուլիսներն ու վեճերը:

Չգիտեմ ինչու, այդ օրը հանրակացարանում մեր խմբից մարդ չկար: Ժամի չափ տևած զրույցից հետո, որ պտտվում էր սփյուռքահայ գրականության և նրա անվանի ներկայացուցիչներ Վ. Թեքեյանի, Համաստեղի, Օշականի, Շահան Շահնուրի և այլոց շուրջը, Սիսակն առաջարկեց հանդիպել Գ. Քեշիշյանին, որ այն ժամանակ նոր էր ամուսնացել մեր համակուրսեցի Մառլենայի հետ և ապրում էր նրանց տանը, Սայաթ-Նովա փողոցի վրա:

Գրիգորը տանն էր: Ուրախացավ: Հանրակացարանում սկսված զրույցը շարունակվեց այստեղ ու բորբոքվեց: Մեզ զարմանք ու ուրախություն էր պատճառում այն, որ Պարույրը, ի տարբերություն ուրիշների, հիանալի գիտեր ոչ միայն արևմտահայ գրականությունը, հստակ էր պատկերացնում վերջինիս զարգացման միտումներն ու խնդիրները և, որ կար¨որն է, խիստ անաչառ էր գրական մնայուն արժեքները գրական խոտանից տարբերելիս ու գնահատելիս:

Հետո մեջտեղ եկավ շախմատը: Պարույրը հերթով տարավ բոլորին և երևի հաճույք չզգալով սկսնակների նրանց խաղից, առաջարկեց բառախաղ կազմակերպել: Այդ բնագավառում բոլորս էլ յուրովի ինքնավստահ սիրով ընդունեցինք առաջարկը:

Մրցախաղի առաջին «ռաունդում» խաղացինք հայոց լեզվին համընդհանուր բառապաշարով: Օրինակ՝ հողմ, կապույտ, մաղ, քար արմատներով գրել բարդ բառեր: Հաղթում էր նա, ով կարողանում էր ավելի շատ բառեր գտնել-գրել մեկ կամ երկու րոպե ժամկետում: Հաղթեց Պարույրը:

Հետո՝ հոմանիշ բառեր գտնել-գրելու խաղը: Այս «ռաունդում» ևս հաղթեց Պարույրը: Մենք մեր առաջին երկու պարտությունից համարյա թե չհուզվեցինք, քանի որ Պարույրը համալսարան ավարտած ասպիրանտ էր ու… քիչ թե շատ ճանաչված բանաստեղծ:

Մրցախաղի երրորդ «ռաունդում» Պարույրը հանդուգն առաջարկ արեց. խաղալ միայն արևմտահայ գրական լեզվի բառապաշարով: Այստեղ արդեն խլրտաց արևմտահայ ներկայացուցչի մեր ինքնասիրությունը: Ինչպես թե: Պարույրը չգիտի՞, որ մենք արևմտահայ լեզվի ուսուցիչ, գրող և հրապարակագիր և էլի ինչ-որ բան ենք: Մեր վիրավորվածությունն արտահայտեց Սիսակը արևմտահայ ժողովրդախոսակցական լեզվին բնորոշ մի ծաղրահարցումով.

— Պարույր, քիչ մը շատ չեղա՞վ…

— Փորձենք,- ասաց Պարույրը:

Փորձեցինք: Դարձյալ ու վերստին հաղթեց Պարույրը:

Հաղթեց ու… անհարմար զգաց…

Այդպիսին էր նա. որքան գերազանց ու որքան հաղթող, այնքան համեստ ու այնքան Պարույր…

 

ՍԱՐԳԻՍ ՅԱՓՈՒՋՅԱՆ1947549_1443562479214119_1594165479_n

 

«ՍԱ ԷԼ ՍՈՎԵՏԻ ՊԵՍ ԹԱՐՍ Է»

17 Հնս

1971-ի մայիսի 29-ն էր, իր եղերական մահվանից մոտ 3 շաբաթ առաջ: Մեր համագյուղացի մի խումբ տղաներով Երևան էինք գնացել Պարույրին տեսնելու: Ինքը տանը չէր: Սպասեցինք:

Աշխատասենյակը ծայրից ծայր լցված էր գրքերով: Սեղանի վրա մի քանի բացված գրքեր էին, գրոտած թղթեր, ծխախոտի մնացորդով լի մի քանի մոխրաման:

Ահա և ինքը՝ Պարույրը: Մեզ տեսնելով շատ ուրախացավ, փաթաթվեց, մեկ առ մեկ համբուրեց բոլորիս: Հետո նստեցինք… Գնալիս, երբ փորձեցի դուռը բացել՝ չկարողացա: Ընկերներս նույնն արեցին, դարձյալ անհաջող:

— Սպասեք, սպասեք,- ժպիտը դեմքին ասաց տանտերը,- մեր դուռը թարս է, գլխի վրա, ինչպես Սովետի գործերը, բռնակը հակառակ կողմը պիտի պտտեք:

Մի լավ ծիծաղեցինք բոլորս, ապա հրաժեշտ տվեցինք ու բաժանվեցինք: Մեր վերջին հանդիպումն էր:սեվ-44

 

ՎՈԼՈԴՅԱ ՄԱՅԻԼՅԱՆ

Իսկական Սևակը

22 Մրտ

Պարույր Սևակը: Լավ նայեք, լուսանկարել եմ գիշերվա կեսին: Այնպես էր ծիծաղում, որ թվում էր` հիմա կպայթի: Ահա տեսեք: Այնքան ուրախ էր, այնքան ուրախ, որ չծիծաղել չէր կարողանում: Հորդառատ գետի ջրերի նման ծիծաղել գիտեր: Նրա համար միևնույն էր, ինչպես ցանկանայի` այնպես էլ կարող էի լուսանկարել: Ոչ մի նախապաշարում չուներ Սևակը: Երբեմն ինձ թվում էր, թե ամեն ինչ էլ սիրում էր, չսիրած բան չուներ: Բայց ամենից շատ սիրում էր հախուռն կյանքը: Իսկական Սևակն այս լուսանկարում է:

 Լուսանկարիչ ՍԱՄՎԵԼ ԽԱՆԴԻԿԱՅՆ96103_original

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿՆ` ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ՎԱՏ ԴԱՍԱԳՐՔԻ

21 Փտր

Հայերենի անաղարտության պահպանման և զարգացման գործում Պարույր Սևակի նախանձախնդիր ու հետևողական վերաբերմունքը ոչ միայն արտահայտվել է նրա ստեղծագործություններում և  հրապարակային ելույթներում, այլև շատ անգամներ գործնական դրսևորումներ է ունեցել: Այս իմաստով հիշատակման է արժանի կեսդարյա վաղեմություն ունեցող մի դրվագ, որի մասին այսօր քչերն են հիշում, թեև ժամանակին այն լայն արձագանք գտավ: Խոսքը բանաստեղծի ընդվզումն էր հայոց լեզվի դպրոցական մի դասագրքի դեմ: Այդ առիթով Սևակը հրապարակեց «Արժեքավո՞ր, թե՞ խոտելի դասագիրք» վերնագրով ընդարձակ մի հոդված, որը լույս տեսավ 1964 թ. փետրվարի 7-ին: Մեջբերենք մի քանի հատվածներ այդ հոդվածից:

Սևակը գրում էր. «…Տասնամյակներ շարունակ մեր դպրոցներում մայրենի լեզու էր դասավանդվում պրոֆ. Ա. Ղարիբյանի դասագրքով: Դասագիրքը զերծ չէր թերություններից: Գործում էր նաև «հոգեբանական ազդակը». ուսուցիչներն ու աշակերտները «հոգնել էին» բազմիցս վերամշակվող ու վերահրատարակվող  միևնույն դասագրքից, ուստի բնական ու խրախուսելի էր  լուսավորության մինիստրության հայտարարած մրցանակաբաշխությունը՝ հայոց լեզվի  նոր ու կատարյալ դասագիրք ստեղծելու նպատակով:

Մրցանակի արժանացավ Ահարոն Գրիգորյանի հեղինակած դասագիրքը, որ և հանձնվեց 5-7-րդ դասարանների աշակերտությանը: Չուշացան նաև գրախոսությունները: «Չուշացան»-ը այն բառը չէ, որովհետև եթե դասագիրքը  տպագրության է ստորագրվել  1963 թ. օգոստոսի 22-ին, ապա առաջին գրախոսությունն էլ տպարան է գնացել ոչ թե դասագրքի լույս տեսնելուց հետո, այլդասագրքից ընդամենը 5 օր անց: Վերնագիրն էլ՝ պերճախոս. «Արժեքավոր դասագիրք» (տես «Սովետական մանկավարժ», հմ. 9, 1963 թ., էջ 88-92):

Մասնագիտական մամուլն իր խոսքն ասաց ու պրծավ, բայցչպրծան 5-7-րդ դասարանների աշակերտներն ու իրենց ուսուցիչները: Իսկ մեր սիրելիների սիրելի՞ն՝ մեր մայրենի՞ն: Այս մայրենին է ահա , որ չի ուզում սպասել մինչև  ուսուցչական « տարեվերջի կոնֆերանս» կամ մինիստրության համապատասխան  մասնաժողովի նիստ և շտապում է ասել իր խոսքը:

Ա. Գրիգորյանի դասագիրքը (որ այսուհետև պիտի կոչենք Նոր դասագիրք) բնավ էլ չի համապատասխանում  այն դրվատանքներին, որոնցով լեցուն է, դիցուք, «Սովետական մանկավարժի» գրախոսությունը: Ոչ աշակերտները, ոչ էլ ուսուցիչները կհաստատեն թե ստացել են  «հիրավի արժեքավոր մի դասագիրք՝ լեզվական բարձր ճաշակի  և քերականական գիտելիքների պատշաճ մակարդակով»:

Կգտնվեն շահագրգռված մարդիկ, որոնք կաշխատեն «պնդել» ինչինչ առավելություններ այս Նոր դասագրքում, բայց մենք  նպատակ ունենք ցույց տալու այն աղաղակող թերություններն ու սխալները, որ ստիպում են երանությամբ հիշել  Հին դասագիրքը (այսպես պիտի կոչենք Ա. Ղարիբյանի դասագիրքը)…»:317611_209891875741147_818605081_n

Այնուհետև հեղինակը խիստ մանրակրկիտ դիտարկում է դասագրքի բոլոր բաժինները, մատնացույց անում սխալներն ու վրիպումները, իսկ վերջում ավելացնում է. «… Բայց ինչպե՞ս չանդրադառնաս Հայկական ՍՍՌ լուսավորության մինիստրության մրցանակաբաշխության ժյուրիին (այսինքն՝ հանձնաժողովին կամ մասնաժողովին), և կամաց, շատ կամաց չհարցնես. «Այս դասագրքին մրցանակ շնորհելիս ինչո՞վ էիք զբաղված….»:

Ժյուրին կարող է պատասխանել «Սովետական դպրոց»-ի  վերջին գրախոսի այն խոսքին, թե այս դասագրքի «մուտքը մեր դպրոցներ կարելի է միայն ողջունել»:  Ժյուրի կարող էր պատասխանել նաև «Սովետական մանկավարժ»-ի  գրախոսի խոսքով. «Ա. Գրիգորյանի  «Հայոց լեզվի դասագիրքը» լավագույն նվեր է իր զարգացման  նոր շրջանն ապրող սովետահայ դպրոցին»: … Եվ վերջապես, ինչպե՞ս չդիմես պրոֆԳուրգեն Սևակին, որի անունն էլ մեծմեծ տառերով զարդարում է Նոր դասագրքի անվանաթերթը:

Պրոֆ. Գ. Սևակը կարդացե՞լ է արդյոք իր խմբագրությամբ լույս տեսած այս դասագիրքը: Մենք գիտակցում ենք, որ այս հարցին պատասխանելը փոքրինչ ավելի է դժվար, նույնիսկ այս գրքի խմբագրումը, որովհետև եթե չի կարդացել, հապա ինչո՞ւ է ստորագրել մեծատառերով, իսկ եթե կարդացել է, ուրեմն

Այս «ուրեմն » էլ կթողնենք պրոֆ. Գ. Սևակին ի լրացումն, իսկ մենք չենք կարող չսկսել նոր տողից և չլրացնել մեր միտքը.

Հայոց լեզուն որբի գլուխ չէ, որ նրա վրա վարսավիրություն սովորեն: Կարելի է թեթևամիտ լինել սեփական գործի, սեփական կյանքի ու գլխի հանդեպ, բայց ոչ հանրային գործի, ազգային կյանքի ու սրբության: Անպատասխանատվությունը սահման ունի, որից անց արդեն կոչվում է հանցագործություն, մի հանցագործություն, որի դատապարտման համար պետք չեն դատավոր ու դատախազ, որովհետև այս երկուսը հանդես են գալիս միասնաբար՝ Ժողովուրդ անունով և Ազգ ազգանունով…»:

Նշենք, որ այս նյութի համահեղինակն էր նաև Երևանի Մ. Գորկու անվան միջնակարգ դպրոցի հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ Լ. Փարսադանյանը, թեև բոլորն էլ հասկանում էին, որ վաստակաշատ մանկավարժի անունը հոդվածի վերջում նշված էր սոսկ այն բանի համար, որպեսզի հարգվեր մանկավարժների տեսակետի հիշատակման հեղինակային իրավունքը և ընդգծվեր, որ Սևակը խորհրդակցել էր ոլորտը ներկայացնող մասնագետի հետ:

Հոդվածի հրապարակումից հետո բուռն քննարկումներ ծավալվեցին ինչպես մամուլի էջերում, այնպես էլ ուսուցչական կոլեկտիվներում: Որպես այս ամենի հանրագումար նույն տարվա ապրիլի 19-ին Հայկական ՍՍՀ լուսավորության մինիստրությունը հրապարակեց մի հաղորդագրություն, ուր ասվում էր. «Հայկական ՍՍՀ լուսավորության մինիստրության կոլեգիան, լսելեով և քննարկելով մինիստրության կողմից կազմված հանձնաժողովի նախագահ պրոֆ. Էդ. Աղայանի զեկուցումը հայկական դպրոցների 5-7-րդ դասարանների հայոց լեզվի դասագրքի (հեղինակ՝ Ա. Գրիգորյան) մասին, նշում է, որ այդ դասագիրքն ունի լուրջ սխալներ ու թերություններ և չի համապատասխանում հայոց լեզվի ուսուցման պահանջներին: Կոլեգիան որոշում է.

1. Գործածությունից հանել Ա. Գրիգորյանի հայոց լեզվի դասագիրքը՝ 5-7 դասարանների համար:

2. Կազմել հեղինակային կոլեկտիվ` ստեղծելու հայոց լեզվի նոր դասագիրք հայկական դպրոցների 5-7 դասարանների համար»:

Այսօր Սևակի կյանքին առնչվող այս դրվագի վերհիշումը պատահական չէր: Երկար ժամանակ է, որ մենք ճիշտ հակառակ իրողության ականատեսն ենք: Տարիներ շարունակ ուսումնական հաստատություններին են պարտադրվում թերի, անգրագետ ձեռնարկներ ու դասագրքեր, մանկավարժներն ու լեզվաբանները ահազանգում են դրանց մասին, բայց ինքս չեմ հիշում որևէ դեպք (եթե սխալվում եմ` ուղղեք), որ այդ դասագրքերից որևէ մեկը դուրս բերվի շրջանառությունից:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆgetImage

ՍԵՎԱԿԻ ՆՈՐԱՀԱՅՏ ԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆԸ

27 Հնվ

Պարույր Սևակի ստեղծագործություններին ու կյանքին առնչվող շատ ու շատ էջեր դեռ սպասում են իրենց բացահայտմանը: Այսօր ուզում ենք ներկայացնել երեք նորահայտ վավերագրեր, որոնք ոչ միայն գրված են Սևակի ձեռքով, այլև հնարավորություն են ստեղծում մի շարք էական շտկումներ ու լրացումներ կատարել հատկապես բանաստեղծի կենսագրության վաղ շրջանին վերաբերող տեղեկություններում, առավել ևս, որ այդ ժամանակահատվածն անհամեմատ քիչ է ուսումնասիրված: Մյուս կողմից այս անտիպ փաստաթղթերը թույլ կտան լրացուցիչ պատկերացում ձևավորել Սևակի գրական ճաշակի և սկզբունքների կազմավորման նախնական փուլի մասին` տրամաբանական կապ ստեղծելով հետագա տարիների հետ:getImage

Եվ այսպես, 1952 թ. հուլիսի 20-ին Պարույր Սևակը Գրողների միությանն է ներկայացնում իր 1949-1951 թթ. ստեղծագործական հաշվետվությունը, ինչպես նաև ինքնակենսագրականն ու անձնական թերթիկը: Դրանք երեքն էլ ստանդարտ ձևաթղթեր էին, և հեղինակից պահանջվում էր պատասխանել ներկայացված հարցերին: Հաշվետվության մեջ Սևակը գրում է, որ նշված ժամանակահատվածում աշխատել է «բանաստեղծությունների ժողովածուի և հայկական սոցիալիստական գյուղի հետպատերազմյան շրջանի մարդկանց մասին պատմող պոեմի վրա»: Նշում է, որ 1949-51 թթ. ստեղծագործական գործուղման է մեկնել Ստեփանավանի շրջան: «1949-51 թթ հրապարակված գործեր» տողի դիմաց լրացնում է. «Անմահները հրամայում են» բանաստեղծությունների ժողովածու 1949 թ., թարգմանել եմ ռուս, ուկրաինական, վրացական, ադրբեջանական պոեզիա՝ ժողովածուներում»: «Ներկա պահին ինչի՞ վրա եք աշխատում» հարցին Սևակը պատասխանում է. «Բանաստեղծությունների նոր ժողովածուի: Աշխատանքը կավարտեմ հավանաբար ընթացիկ տարվա վերջին»:

«Հետագայում ենթադրում եմ աշխատել» տողի դիմաց լրացված է. «Լենինի մասին պոեմի վրա, համալրել Մոսկվայի մասին բանաստեղծությունների շարքը, ինչպես նաև ուժերս փորձել արձակում»:

Հաշվետվության վերջում Սևակը գրում է. «Աշխատանքը հաջող ավարտելու համար ինձ առաջին հերթին անհրաժեշտ է լինել Մոսկվայում և հետևողականորեն ժողովել անհրաժեշտ նյութերը»:Sevak1

Նույն օրը Սևակը մեկ այլ ձևաթղթի վրա գրում է իր ինքնակենսագրությունը, ռուսերենով:

«Ծնվել եմ 1924 թ. հունվարի 26-ին, Հայկական ՍՍՀ Վեդիի (նախկին Ղարաբաղլարի) շրջանի Սովետաշեն (նախկին Չանախչի) գյուղում: Ծնողներս հողագործությամբ են զբաղվել ինչպես Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից առաջ, այնպես էլ հետո: Մտել են կոլտնտեսություն:

Նախնական և միջնակարգ կրթություն ստացել եմ 1929-1939 թթ., տեղի լրիվ միջնակարգ դպրոցում: Ավարտելուց հետո ընդունվել եմ  Երևանի Վ. Մ. Մոլոտովի անվան պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը և ավարտել եմ 1945 թվին: 1946 թվից սովորել եմ Հայկական ՍՍՀ  Գիտությունների ակադեմիայի Գրականության ինստիտուտի ասպիրանտուրայում: Ասպիրանտուրան ավարտել եմ 1948 թվի վերջին:

Բանաստեղծություններ գրել եմ դեռ աշակերտ եղած ժամանակ: Սկսել եմ տպագրվել 1942 թ, հանրապետական մամուլում ու «Սովետական գրականություն և արվեստ» ամսագրում:

Բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն լույս է տեսել 1949 թվին, «Անմահները հրամայում են» խորագրի ներքո:

Վերջին տարիներին աշխատել եմ հետպատերազմյան շրջանի հայկական կոլտնտեսային գյուղի մարդկանց ու առօրյայի մասին պոեմի վրա: Այդ պոեմը՝ «Անհաշտ մտերմություն» խորագրի ներքո, տպագրվել է «Սովետական գրականություն և արվեստ» ամսագրում և առանձին գրքույկով ինչպես Հայպետհրատի, այնպես էլ «Սովետսկի պիսատել» մոսկովյան հրատարակչության կողմից:

Պատրաստ է և հրատարակման է հանձնված նաև բանաստեղծությունների ժողովածու՝ «Խաղաղության խրամատներում» վերնագրով:

Համալսարանն ավարտելուց հետո նախ աշխատել եմ «Ավանգարդի» խմբագրությունում որպես բաժնի վարիչ (1945 թ. սեպտեմբերից 1946 թվի ապրիլը), իսկ հետո՝ Արտասահմանի հետ մշակութային կապերի հայկական ընկերության մամուլի բաժնում որպես ավագ ռեֆերենտ ( 1946 թվի ապրիլից մինչև 1947 թ. մայիսը): Ասպիրանտուրան ավարտելուց հետո աշխատել եմ Հայաստանի ՍԳՄ օրգան «Գրական թերթում» որպես պոեզիայի բաժնի վարիչ:

ՀամԼԿԵՄ անդամ եմ 1938 թվից:

Ինչպես դպրոցական և ուսանողական տարիներին, այնպես էլ աշխատանքի ժամանակ մասնակցել եմ հասարակական կյանքին. եղել եմ ագիտատոր, պատի թերթի խմբագիր, ՀամԼԿԵՄ սկզբնական կազմակերպության քարտուղար, շրջկոմի բյուրոյի և քաղկոմի պլենումի անդամ և այլն:getImage (2)

Հայրենական Մեծ պատերազմին չեմ մասնակցել, քանի որ ճանաչվել եմ զինվորական ծառայությանը ոչ պիտանի:

Ներկայումս սովորում եմ ԽՍՀՄ ՍԳՄ կից Մոսկվայի Գորկու անվան գրական ինստիտուտի երրորդ կուրսում:

Պ. Ղազարյան (Սևակ), 20.7.1952 թ.»:

Շրջանցելով գրառման մեջ տեղ գտած մյուս փաստերը` անդրադառնանք դրանցից մեկին: Խոսքը զինվորական ծառայությունից ազատվելու մասին է: Այս առնչությամբ նախ պետք է նկատել, որ Սևակի բացատրությունը համապատասխանում է թատերագետ Ռուբեն Զարյանի վկայությանը, ըստ որի վերջինս 1942 թ. մայիսին միջնորդել է Սևակը ազատվել բանակից և այդ նպատակով դիմել է ճանաչված բժշկուհի Արշա Նիկիտիչինա Վարդազարյանին, որը սկզբում կտրականապես մերժել է, սակայն ծանոթանալով Սևակի գործերին, համաձայնել է: Այնուհետև Զարյանն ասում է, որ բժշկուհուն օգնել է նաև Արամ Պապայանը, որն այդ տարիներին պատասխանատու պաշտոն էր զբաղեցնում ռազմական հաստատություններում:

Բայց ահա 1965 թվականին գրված «Անցյալը ներկայացած» ինքնակենսագրականում բանաստեղծը այս հարցի առնչությամբ շարադրում է մեկ այլ հիմնավորում: Սևակը գրում է. «…Պատերազմին չմասնակցելու պատճառը տարիքս էր (միայն երկրորդ կուրսի վերջում զինվորական գրքույկ ստացա) և որովհետև երրորդ կուրսը փաստորեն վերջին կուրսն էր (չորրորդ-հինգերորդ կուրսերը միանգամից ավարտեցին ու բանակ տարան), ապա, ըստ գործող օրենքի, մեր կուրսեցիք броня -ի տակ եղան մինչև պատերազմի վերջը: Իմ փոխարեն 50-ամյա հայրս էր բանակում…»:

Նույն փաստի մասին այս` եթե ոչ իրարամերժ, ապա գոնե անհամապատասխան տեղեկությունները ենթադրել են տալիս, որ Սևակի ռազմաճակատ մեկնելու պատճառ կարող էր լինել թե մեկը, թե մյուսը:

Ինչպես արդեն նշեցինք, նույն օրը Սևակը լրացրել է Հայաստանի ԳՄ անդամի անձնական թերթիկը: Այստեղ կրկնվում են վերը շարադրված կենսագրական տվյալների շատերը: Այնուհետև հաջորդում է «Լեզուներ, որոնց տիրապետում է» տողը, որի դիմաց Սևակը գրել է. «Հայերեն, ռուսերեն, ադրբեջաներեն, անգլերեն»: Կնոջ մասին ասված է. «Ավագյան Մայա Վարդանովնա, ծնված 1922 թ, Թբիլիսիում, աշխատում է Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայում»: Ներկա հասցեն` «Մոսկվա, Տվերսկոյ բուլվար, 25, Գորկու անվան գրական ինստիտուտ»:

«ՀԼԿեՄ անդամ լինելիս տույժի ենթարկվե՞լ եք» հարցին Սևակը պատասխանել է. «Ենթարկվել եմ: 1950 թ. ՀԼԿԵՄ Մոլոտովի շրջկոմի կողմից, ք. Երևան: Ոչ ճիշտ ելույթի համար: Հանվել է»:

Ի՞նչ ելույթի համար կարող էին Սևակին նկատողություն հայտարարել: Թերթելով արխիվային աղբյուրներն ու այդ օրերի վավերագրերը, մենք հանդիպեցինք մեկ տասնյակից ավելի վկայությունների այն մասին, որ 1950 թվականին այս կամ այն հավաքի ժամանակ բանաստեղծը հրապարակավ հայտնել է իր տեսակետը: Ընդ որում, ելույթների նյութը խիստ բազմազան է եղել` սկսած գրական քննարկումներից մինչև սպասվելիք Գերագույն սովետի ընտրությունների քարոզչությունը (այդ օրերին Սևակը ագիտատորի պարտականություններ էր կատարում): Ի վերջո մեզ հաջողվեց գտնել մամուլի մի հրապարակում, որտեղ շարադրվածն էլ հենց կարող էր հիմք հանդիսանալ անցանկալի հետևանքների համար:

1950 թ. հոկտեմբերին տեղի է ունենում մայրաքաղաքի Մոլոտովյան շրջանի կոմերիտական կազմակերպության 8-րդ կոնֆերանսը: Հոկտեմբերի 21-ին «Ավանգարդ» թերթը, տեղեկացնելով այդ մասին, ներկայացնում է զեկուցողի խոսքն ու հավաքի ժամանակ հնչած ելույթները: Այդ առթիվ թերթը նաև գրում է. «Կոնֆերանսում հանդես եկած դելեգատների մեծ մասն իրենց ելույթները նվիրեցին ԼԿԵՄ ռայկոմի կողմից սկզբնական կազմակերպություններին ցույց տրվող ղեկավարության հարցերին: Երիտասարդ բանաստեղծ Պարույր Սևակը քննադատեց ռայկոմին այն բանի համար, որ նա անհրաժեշտ ղեկավարություն չի ցուցաբերել Գրողների միության ԼԿԵՄ կազմակերպության աշխատանքներին:

— Մեր ռայկոմը,- ասաց նա իր ելույթում,- մեզ հիշել է միայն այն դեպքում, երբ այս կամ այն առիթով անհրաժեշտություն է զգացել հանդիպումներ կազմակերպել երիտասարդ ստեղծագործողների հետ»:

«Հասնել յուրաքանչյուր սկզբնական կազմակերպության լավ աշխատանքին»:

Դժվար չէ կռահել, որ նման համարձակությունն այն օրերին հազիվ թե անպատիժ մնար: Ի դեպ, ասվածի ապացույցը դարձավ այն, որ շատ շուտով մեկ այլ «անհնազանդ քայլի» համար Սևակը ստիպված էր գործուղվել (նույնն է թե`հարկադրաբար հեռանալ Հայաստանից) և մի քանի տարի անցկացնել Մոսկվայում:

 ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆgetImage (1)

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿԻ ԱՆԾԱՆՈԹ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑԸ

24 Հնվ

1962 թ. հոկտեմբերին Հայաստան էր ժամանել ֆրանսահայ գրող Կարո Փոլատյանը: Նա Երևանում մի շարք հանդիպումներ էր ունեցել հայ գրողների հետ, սակայն շուրջ մեկ ամիս ցանկացել ու չէր կարողացել հանդիպել Պարույր Սևակին. վերջինս գտնվել էր գյուղում` Չանախչիում: Հանդիպում կազմակերպելու խնդրանքով ստիպված դիմում է Գուրգեն Մահարուն: Մահարին նրան խոստանում է. «Լուր կուղարկեմ Պարույրին, որ թողնի իր տան շինարարության աշխատանքները և գա ինձ մոտ: Այսօր, ժամը 9-ին: Ինձ մոտ կլինի նաև Վահագն Դավթյանը»: Հոկտեմբերի 12-ի երեկոյան նրանց հանդիպումը կայանում է: Փոլատյանը իր հետ ձայնագրիչ ուներ, և հետագայում սղագրում է իրենց զրույցը: Ստորև ներկայացնում ենք հեղինակի գրառումները:1971

«Այդ օրը ուրիշ գործերով չզբղվեցա: Պայուսակս կարգի դրի, երկու ժամ մրափեցի և իրիկվան ժամը ճիշտ 9-ին Կասյան փողոցն էի արդեն:

Գուրգեն Մահարիի տան մեջ հավաքված էին արդեն, Մահարիի շուրջ, Պարույր Սևակը, Վահագն Դավթյանը, Համո Սահյանը և ուրիշ մի քանի արվեստագետներ, որոնց անունները չեմ հիշեր:

Ծանոթացանք, ողջագուրվեցինք: Սևակը սկսավ մեծ գովասանքներ շռայլել «Զրույց»-ներուս մասին, հայտարարելով որ Պոլ Էլյուարը, Սեն-Ճոն Պերսը, Ահարոնը և ուրիշներ ճանչցած էր շնորհիվ իմ «Զրույց»-ներուս, և երկարեց «Անլռելի զանգակատունը», ձոնված ինձի- տաղանդավոր «Զրույց»-ներու հեղինակ…

Հոդ կեցուցի զայն.

— Սիրելի Սևակ, «Զրույց»-ներու հեղինակը չի կրնա տաղանդավոր ըլլալ, մանր գործ է ըրածս, տաղանդավորը դուն ես, «Անլռելի զանգակատան» հեղինակը, հեղինակը նաև քանի մը ուժեղ ու հրաշալի քերթվածքներու, Ս. Մեսրոպի նվիրված, հայ ժողովրդին…: Տաղանդավոր՝ նաև «Թոնդրակեցիներ»-ու հեղինակը, ապա Համո Սահյանը, Գուրգեն Մահարին:

Եվ սկսա հարցուփորձել զանոնց կարգով: Իմացա, թե պատերազմի տարիներուն ուսանող են եղած Վահագն ու Սևակը, միասին ապրած: Պարույրը՝ գյուղեն, Վահագնը՝ բնակելով Երևան:

— Ես անոթի կմեռնեի, եթե չլիներ Վահագնի մայրը,- կհայտարարե Պարույրը,- ան է կերակրեր զիս, փլավով, թանապուրով, երբ ուրիշներ կտոր մը չոր հաց չունեին:

— Սիրելի Սևակ, ծնած ես ուրեմն Արարատյան դաշտին մեջ, համայնավար վարչակարգը երբ շատոնց հաստատված էր արդեն մեր երկրին մեջ: Ինչպե՞ս կրցար գրել Կոմիտասի կյանքը, ինչպե՞ս այդպիսի խոր ապրումով կրցար տալ մեր տառապանքը, 1915-ի Եղեռնը:

— Ինչու՞, հայ չե՞մ ես, չե՞մ կարող զգալ իմ ժողովրդի ցավը նույնքան խորապես, որքան դուք:

— Այդ չեմ ուզեր ըսել… վերջապես, ականատես չես եղած:

— Ես կապրիմ, կզգամ մեր ժողովուրդի կյանքը, իբրև թե ես ըլլայի, կրեի իմ մարմնիս վրա անոր վերքերը, իմ հոգիիս մեջ՝ անոր ցավն ու հրճվանքը:

— Իրավունք ունիս, ներողություն, թերևս վշտացուցի քեզ…

— Ոչ, պետք է ուղղեիր այդ հարցումը ինձի, իրավունք ունեիր…

— Եվ դուն ալ պատասխանեիր այդ ձևով. լավ, լավ, ուրախ եմ, հոգեպես կհրճվիմ, որ բոլորդ ալ կապրիք, կզգաք մեր ձևով, կամ մենք՝ ձեր ձևով:

— Ուրիշ կերպ կարելի չէ եր¨ևակայել: Հայ ենք, ամբողջական հայեր…

— Խոսինք քիչ մըն ալ մեր գրականության մասին, քանի որ այսքան հոգի ենք, մեզմե յուրաքանչյուրը թող ներկայացնե իր կարծիքը մեր գրականության մասին, անոր արժեքին, անոր ապագային մասին:

Պարույրը կդառնա Մահարիին.

— Գուրգեն խան, խոսքը քեզի կպատկանի:

— Ես լավատես եմ, պիտի մեծանա մեր գրականությունը: Սփյուռքի մեջ, շփման մեջ եվրոպական մեծ մշակույթներուն, այստեղ, շնորհիվ մարդկայնական լայն ըմբռնումներու, պետք է մեր գրականության սահմանները ընդարձակվին: Մենք այստեղ լման երեսուն տարի կորսնցուցինք: Մենք պետք է հառաջանանք 1917-ի ավանդություններով և ոչ թե 1937-ի:

Կխոսին նաև Համո Սահյանը, Վահագն Դավթյանը:

Կփոխեմ հարցումիս ձևը.

— Ինչպե՞ս պիտի ընենք, որ մեր ազգային բնույթ ունեցող, տեղական արժեք ներկայացնող գրականությունը հասցնենք համաշխարհային արժեքի: Օրինակով մը խոսիմ: Մեր մեծագույն վիպագիրը Րաֆֆին է: Շատ գեղեցիկ վեպեր գրած է, բայց կմնա տեղական արժեք: Ոևե եվրոպացի չի կրնար հաճույք զգա անոնց ընթերցումեն: Դոստոևսկին, Տոլստոյը ռուս են, Բալզակը՝ ֆրանսիացի, Դիկկենսը՝ անգլիացի, բայց անոնք կպատկանին համայն մարդկության, միջազգային արժեքներ են: Րաֆֆին՝ ոչ: Ինչու՞:

Պարույրը ցատկած է ոտքի.

— Կեցցես, ընկեր Փոլատյան, ես սրանց նույն բանը կըսեմ, կկրկնեմ, չեն հասկնար, չեն ուզեր հասկնալ… Ինչու՞ այդպես է՝ գիտե՞ք, որովհետև այդ քու հիշածներդ ավելի տաղանդավոր են, ավելի մեծ արվեստագետներ են, Րաֆֆին՝ ոչ:

— Պարագան նույնը չէ, օրինակ Նարեկացիի համար, Քուչակի, Սայաթ-Նովայի, Վարուժանի, Չարենցի համար: Անոնք ազգային են, տեղականեն բարձրացած են մարդկայինին, մտած համաշխարհային մտածողության սահմաններեն ներս:

— Կրկին ճիշտ,- կբացականչե Սևակը:- Անոնք մեզի ցույց կու տան մեր ուղին: Պետք է հառաջանանք անոնց ուղղությամբ:

…Դեռ կշարունակենք վիճիլ այս և ուրիշ գրական հարցերու մասին: Կես գիշերը անցած է շատոնց և ես հաջորդ առտու պիտի մեկնիմ:

Սեղանի վրա կդնեմ ալբոմս` հայտարարելով.

— Մեր ժողովրդի մասին, մեր գրականության, մեր ապագային մասին ձեր կարծիքները… խնդրեմ՝ գրեցեք կարգով…

…- Կարգը իմս է,- կըսե և ալբոմս Սահյանի ձեռքեն կառնե Պարույր Սևակը:- Ես ալ կուզեմ ամփոփել իմ կարծիքս մեր ժողովուրդի մասին, բանաձևել քանի մը տողով մեր հույսերը, ապագայի մեր սպասումները:

Կգրե.

Մենք քիչ ենք, սակայն մեզ հայ են ասում…

Մենք մեզ ոչ ոքից չենք գերադասում,

Բայց մենք, նաև մենք պիտի ընդունենք,

Որ աշխարհում մենք Արարատ ունենք…

Մենք քիչ ենք, սակայն մեզ հայ են կոչում…

…Եվ ինչու՞ պիտի չհպարտանանք:

Կանք:

Պիտի լինենք:

Ու դեռ… շատանանք:

15.10.1962

Պարույր Սևակ

Երևան:

Մյուսներուն հետ ողջագուրվելե ետք, Պարույր Սևակն ու Վահագն Դավթյանը կընկերանան ինձի, ինքնաշարժով մինչև պանդոկ:

Լուռ ենք երեքով: Բայց ես վստահ եմ, որ մեր միտքերը կլանված են նույն մտածումներով…»:

 

Հրապարակման պատաստեց Հովիկ Չարխչյանըսեվ-44

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

24 Հնվ

* * *

Փողոցներն են խաչվում իրար և սրտիս հետ,

Փողոցները ծանոթ, և մտերիմ, և պարզ,

Որոնց տապը, փոշին և գաղտնիքն եմ կիսել

Եվ գաղտնիքս եմ տվել նրանց ի պահ:

 

Փողոցները այս նոր, ծառերը մայթամերձ

Եվ մայթերը իրենք` նրանց շուքի ներքո,

Որտեղ անծանոթին առաջարկել ենք մեզ,

Անձնատուր ենք եղել գեթ հայացքով:

 

Փողոցները և նոր, և հնօրյա-անցած,

Փողոցները` լցված հրաշքներով, փայլով,

Ուր իրիկվա մթնում սպասեցի երեկ,

Բայց դու չերևացիր քո կիսափակ քայլով:

 

Իրիկնային մայթում, իրիկնային մթնում

Սպասում եմ նորից քեզ մայթերի վրա,

Որոնում եմ ես քեզ, բայց զուր, քեզ չեմ գտնում

Ուրիշ-օտար կանանց դեմքի վրա,

 

Որոնք թեկուզ նույնպես հմայում են անձայն

Իրենց անհայտությամբ, օտարությամբ իրենց,

Սակայն նայել նրանց` ինձ թվում է հանցանք.

Եվ սպասում եմ քեզ, ինչպես եռանդ, երեկ…

 

17.5.1947 թ., Երևան- 30.7. 1947, Նավչալու1351779129_4

ՀԱՅ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ԳՐՈՂՆԵՐԻՆ

24 Հնվ

«Մեր երիտասարդ գրողները, մանավանդ բանաստեղծներն ինձ ուրախացնում են: Մեր երիտասարդները շատ բան արեցին: Նրանք ցույց տվեցին, թե ինչպես չի կարելի գրել: Այդ ինչպիսի ուղղությամբ նրանք մեծ արդյունքի հասան. շատ լավ են գրում, կուլտուրական, մակարդակով: Բայց նույն համապատասխանությամբ տուժում է ինչը: Այսինքն թե ինչպե՞ս ես ասում, լավ է, բայց ի՞նչ ես ասում: Եվ վերջապես, չէ՞ որ ինչպեսը անցողիկ է, կարևորը ինչն է: Գրականության պատմությունը ցույց է տալիս, որ հաղթում է ինչը: Ինչպիսի տեսակետից  էլ եթե ուսումնասիրեք, կտեսնեք, նույնիսկ մեր որոշ լրագրողներ ավելի լավ են գրում, քան անցյալի որոշ հայտնի գրողներ: Բայց ինչը կարևորն է: Դժբախտաբար, երիտասարդները դրա մասին մտածում են մի քանի տարի հետո, երբ արդեն ուշ է լինում:  Ահա այստեղ է, որ ես տխրում եմ: Մեր երիտասարդ բանաստեղծները այժմ գրում են ձևի տեսակետից կատարյալ բանաստեղծություններ, բայց թող թույլ տրվի ասել, այդ բանաստեղծությունները երբեմն ունենում են  երեք գլուխ (կամ բոլորովին չեն ունենում), մի քանի ձեռք, մի քանի ոտք:

Այնինչ ընթերցողներին հարկավոր են նորմալ կառուցվածք ունեցող  բանաստեղծություններ: Ես սարսափով եմ  մտածում առաջիկա տասը տարվա մասին: Ինձ անհանգստացնում է ասելիքի բացակայությունը: Հիմա ամենավերջին ակնարկագիրն  ավելի գեղարվեստական ձևով է գրում, քան 30-ական թվականների պատմվածքագիրը: Բայց այստեղ էլ մի վտանգ կա: Մեր արձակը սկսել է մոտենալ չափածոյին: «Մեղավորը» երևի Բակունցն է: Բայց չէ՞ որ Բակունցը ելավ չորության և տափակության դեմ: Նա լուծեց ինչպեսի և ինչի հարցը: Իսկ մեր արձակին հատկապես կարևոր է ինչը: Բայց մեր արձակը մի տեսակ անկերպար, կամ լավագույն դեպքում` անանուն, անարյուն մարդկանցով է լցված:

Այնտեղ հանդիպող մարդիկ ի՞նչ են անում: Ինչի՞ համար, ի՞նչ են ուզում աշխարհից, դժվարանում ես որոշել: Վերջապես արձակը արձակ է, չափածոն` չափածո: Սեռերի հասկացողությունը չպետք է շփոթել: Խառնարյունությունը վատ է:

Չմոռանամ ասելու նաև մի վտանգի մասին, որ սպառնում է երիտասարդական պոեզիային: Դա, այսպես ասած,  հատվածայնությունն է, կոտորակայնությունը: Կարդում ես մեր երիտասարդների որոշ գործեր և թվում է` կարդում ես հատված մի մեծ գործից: Մտածում ես` որպես հատված լավ է, բայց որպես ինքնուրույն գործ` թույլ:

 Մի ժամանակ ես հանգով էի գրում: Հետո հրաժարվեցի հանգից, որովհետև հանգը ինձ խանգարում էր: Երբ ասելիքը շատ է, բանաստեղծը  դժվարանում է հանգով գրել:  Բայց անհանգ գրելը դարձավ նորաձևություն: Անհանգ են գրում նույնիսկ քիչ ասելիք ունեցող մարդիկ: Մի օրինակ բերեմ: Երբ առվում ջուրը քիչ է, այգեգործը ջրով բզբզում է հունը, հարթում, որ ջուրը  մի կերպ այգուն հասցնի: Բայց երբ ջուրը առատ է, բահի կարիք չի զգացվում: Հիմա ստացվել է այնպես, որ որոշ բանաստեղծներ մի ծորակի չափ ջուր չունեն, բայց աշխատում են առանց բահի (նորաձևությամբ): Ստացվում է այնպես, որ բովանդակությամբ թույլ, բայց հանգ ու վանկի շնորհիվ մի քիչ շունչ առնող ոտանավորները մեռնում են դեռ չծնված…»:

 ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

1968sev-10

%d bloggers like this: