Tag Archives: Պարույր Սևակ

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

18 Հնս

Ընթերցողին անծանոթ է Պարույր Սևակի այս հոդվածը: Բանաստեղծն այն գրել է 1962 թվականին: Նյութն առավելապես հասցեագրված է դպրոցականներին, սակայն ուսանելի է ինչպես փոքրերի, այնպես էլ մեծերի համար: «Իսկ գիտե՞ք որ…» վերտառությամբ այս շարադրանքը ևս մի հնարավորություն է խորհելու մեր լեզվի բացառիկության և նրա պահպանման կենսական կարևորության մասին:
Հովիկ Չարխչյան

ԻՍԿ ԳԻՏԵ՞Ք ՈՐ…

Դուք արդեն գիտեք, որ Մեսրոպ Մաշտոցն է ստեղծել հայկական գրերը: Բայց գիտե՞ք, որ նա է գրել մեր մանուկների առաջին դասագիրքը` առաջին «Այբբենարանը»:
Դուք գիտեք իհարկե, թե ինչ բան է «Այբբենարանը»: Բայց գիտե՞ք, թե ինչու է կոչվում «Այբբենարան»: Դուք հիմա գրերն արտասանում եք այնպես, ինչպես նրանք հնչում են: Բայց դարեր շարունակ հայ երեխաները ձեզ ծանոթ տառերը ուրիշ ձևով էին սովսրում: Նրանք «ա»-ին ասում էին ոչ թե «ա», այլ «այբ», «բ»-ին`«բեն», «գ»-ին` «գիմ»: Այսպես անուն ունի մեր լեզվի ամեն մի տառը: Եվ որովհետև մեր առաջին տառը «ա»-«այբ»- ն է, իսկ երկրորդ տառը` «բ»-«բեն»-ը, այս պատճառով էլ հայոց լեզվի առաջին դասարանի գիրքը կոչվում է «Այբբենարան», ինչպես որ տառերի շարքն էլ կոչվում է «Այբուբեն», այսինքն` «ԱուԲ»:
Մեսրոպ Մաշտոցը ոչ միայն հայ գրերի ստեղծողն է, այլև առաջին հայ գրողը: Թե ովքեր են գրողները, դուք գիտեք: Բայց դուք, հավանաբար, ձեր տատիկներից լսած ու գրքերում էլ կարդացած կլինեք մի խոսք, որ անեծքի նշանակություն ունի: Այդ խոսքն է. «Գրողը տանի»:
Դուք գիտեք, որ այս անեծքի մեջ հիշվածը այն գրողը չէ, որ ձեզ համար գեղեցիկ ոտանավորներ ու պատմվածքներ է ստեղծում: Անեծքի մեջ հիշված «գրողը» ունի «սատանայի», «դևի», «չարքի» իմաստ:
Իսկ գիտե՞ք, թե ինչից և ինչպես է ստացվել այս նմանությունը:
Մեր պապերի պապերը դարեր առաջ ունեին մի կրոն, որն ուներ ոչ թե մեկ , այլ շատ աստվածներ: Նրանցից մեկն էլ Տիրն էր, որ մահվան աստվածն էր: Նա իբրև թե իր առջև դրված ուներ մի մեծ տետր, թանաք ու գրիչ: Մեր հեռավոր պապերը հավատում էին, որ մեռնում է այն մարդը, ում անունը Տիրը գրում է իր տետրակի մեջ: Ահա, թե որտեղից է գալիս «գրողը քեզ տանի» («գրողի տարած») անեծքը:
Եթե Մեսրոպ Մաշտոցն է առաջին հայ գրողը, ուրեմն նա է նաև մեր գրականության հիմնադիրը:
«Գրականություն» բառը համեմատաբար նոր բառ է:
Դուք շատ լավ գիտեք, թե ինչ է «դպրոց»: Իսկ գիտե՞ք, որ «դպրոց»-ը կրճատված բառ է: Նրա լրիվ ձևն է «դպրանոց», այսինքն` դպիրների սովորելու տեղը: Դպիր էին կոչվում գրել- կարդալ իմացող մարդիկ, գրագետները, քարտուղարները, նաև գրողները: Եվ քանի որ «դպիր» նշանակում է նաև գրող, ապա գրականությունն էլ դարեր շարունակ կոչվում էր «դպրություն»: Վերջին դարերում դպիր էին կոչվում արդեն եկեղեցու ցածր պաշտոնյաները, եկեղեցական երգիչները: Եվ որովհետև »դպիրն» այլևս չուներ «գրողի» իմաստ, հարմար չէր գրականությանը «դպրություն» ասել:
Գրականությունը կոչվել է նաև «քերթություն», ինչպես որ գրողին ու բանաստեղծին էլ դարեր շարունակ կոչել են «քերթող», իսկ նրանց գրածները` «քերթվածք»: Այս բառերի իմաստը հասկանալուց առաջ եկեք միասին կրկնենք, որ Մեսրոպ Մաշտոցը ոչ միայն մեր գրերի ստեղծողն է, մեր առաջին «Այբբենարանի» հեղինակը, մեր առաջին գրողը, այլև մեր առաջին քերականն է, այսինքն քերականության առաջին դասագրքի հեղինակը:
Թե ինչ բան է «քերականություն», դուք լավ գիտեք: Բայց ինչու՞ է նա կոչվում «քերականություն» և դա կապ ունի՞ «քերել» բայի հետ: Դու կզարմանաք, եթե իմանաք, որ «քերականությունը» ոչ միայն կապ ունի, այլ հենց առաջացել է «քերել» բայից:
Իսկ դուք գիտե՞ք, որ հին դարերում թուղթ գոյություն չուներ: Մեր հեռավոր պապերը գրում էին ոչ թե թղթի, այլ մագաղաթի վրա: Մագաղաթը հատուկ մշակությամբ պատրաստում էին գառան, ոչխարի հորթի կաշվից` վրան գրելու համար: Բայց մագաղաթն էլ միշտ չի եղել: Մագաղաթից առաջ մարդիկ միշտ գրել են հում կամ թրծած աղյուսների վրա, քարերի վրա: Իսկ աղյուսի կամ քարի վրա ոչ թե գրել է պետք, այլ «փորագրել», և գրելու համար պետք է ոչ թե մատիտ, կամ գրիչ, այլ մի այնպիսի սուր բան, որով հնարավոր կլինի փորագրել աղյուսի կամ քարի վրա:
Իմացեք նաև, որ հին ժամանակներում գրատախտակի դեր էր կատարում հարթեցրած մեղրամոմը, ուրեմն ոչ թե կավճով էին գրում, այլ ինչ-որ սուր մի գործիքով:
Այս բոլորն իմանալուց հետո վերադառնանք «քերել» բային և հիշենք, որ քերել նշանակում է որևէ սուր բանով փոսացնել, մեկ ուրիշ բան քերծել, խազել, փորագրել: Ուրեմն, հին ժամանակներում «քերել» ասելով հասկացվում էր մոտավորապես այն, ինչ մենք հասկանում ենք գրել ասելով:
Հիմա հասկացանք, թե ինչու ճիշտ գրելու (և խոսելու) գիտությունը կոչվում «քերականություն», իսկ քերականություն լավ իմացողը` «քերական» կամ «քերականագետ»:
Բայց «քերել» բայը ունի մեկ ուրիշ ձև էլ, որ քերականության մեջ կոչվում է սաստկական ձև, այսինքն` ուժեղացված ձև:
«Քերել»-ու ուժեղացված ձևն է «քերթել»-ը: Մենք արդեն գիտենք, որ հին ժամանակներում «քերել» նշանակում էր` «գրել», ուրեմն նույնն էր նշանակում նաև «քերթել»-ը: Ահա թե ինչու դարեր շարունակ բանաստեղծությունը, գրական ստեղծագործությունը կոչվել է քերթվածք, բանաստեղծները, գրողները (ինչպես նաև պատմագիրներն ու քերականագետները) կոչվել են քերթող, իսկ գրականությունն ընդհանրապես` քերթություն:
Իսկ դուք գիտե՞ք, որ Մեսրոպ Մաշտոցն է ստեղծել ոչ միայն մեր գրերը, այլև մեր կետադրական նշանները: Դուք չեք կարող չիմանալ, որ կետադրական այդ նշանների մի մասը կա նաև ուրիշ լեզուների մեջ (օրինակ` ստորակետը, միջակետը, վերջակետը, փակագիծը, չակերտը և այլն):
Բայց դուք գիտե՞ք, որ մեր կետադրական նշանների մի մասը ունի միայն մեր լեզուն: Օրինակ, ուրիշ ոչ մի լեզվի մեջ հարցական և բացականչական նշանները չունեն այն ձևը և չեն դրվում այնպես, ինչպես մենք ենք անում: «Բութ» կոչված նշանը նույնպես զուտ հայկական է:
Իսկ դուք ուշադրություն դարձրե՞լ եք մեր կետադրական նշանների անունների վրա: Եթե մի փոքր մտածեք, իսկույն կհասկանաք իհարկե, թե ինչու է «միջակետը» կոչվում «միջակետ» (որովհետև դրվում է տողի մեջտեղում), իսկ «ստորակետը»`«ստորակետ» (որովհետև դրվում է տողից ներքև, տողի ստորին մասում): Բայց ինչու է «բութը» կոչվում «բութ»: Այդ հասկանալու համար դուք պիտի համեմատեք «շեշտը» «բութի» հետ: «Շեշտը», ինչպես գիտեք, սկսվում է ուժեղ սեղմումով և գնալով բարակում- սրանում- շեշտվում է (այս պատճառով էլ կոչվում է շեշտ): Իսկ «բութը» սկսում է ուժեղ սեղմումով և ուժեղ սեղմումով էլ վերջանում է` ստեղծելով կարծես թե երկու ծայրերից էլ կտրված մի գծիկ, որը սուր «շեշտի» համեմատությամբ իսկապես որ բութ է:
Այս ձևով մի փոքր մտածելուց հետո դուք կարող եք հասկանալ մեր կետադարական բոլար նշանների անունները, բացի թերևս «չակերտից»: Իսկապես, ի՞նչ է նշանակում «չակերտ»:
«Այբբենարան» բառի բացատրությունից դուք արդեն գիտեք, որ մեր տառերն ունեն իրենց անունները` «ա»-ն` «այբ», «բ»-ն` «բեն» և այլն: Մեր «չ» տառի անունն է` «չա»: Իսկ կերտել նշանալկում է` «շինել, սարքել, ստեղծել», ինչպես որ «կերտ» նշանակում է «շինված, սարքված , ստեղծված»: Այսպիսով, «չակերտ» նշանակում է «չա»-ի ձևով , այսինքն` «չ» տառի ձևով սարքված- ստեղծված:
Եվ իսկապես էլ, եթե ուշադրությամբ նայեք «չակերտ» նշանին, ապա կտեսնեք, որ նա այլ բան չէ, քան մեր «չ» տառը` փոքր-ինչ ձևափոխված վիճակում:

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿparuyr_sevak_by_dangxuan-db5vxju

Advertisements

Պարույր Սևակի վերջին նկարներից

8 Մրտ

Մի ֆոտոյի պատմություն. Պարույր Սևակի վերջին նկարներից:

ՍԵՐԳԵՅ ԵՍԵՆԻՆ

4 Հլս

* * *
Չեմ ցավում ,լալիս, չեմ կանչում խոսքով,-
Ողջը ծխի պես քամին կտանի:
Ես՝ արդեն պատված խամրումի ոսկով,
Էլ չե՜մ լինելու երբեք պատանի:

Հիմա այլևս այնպես չես խփի,
Այնպես չես զարկի, սիրտ իմ ցրտահար,
Կեչու շոր հագած հողն էլ չի խաբի,
Որ ոտաբոբիկ շրջեմ անդադար:

Թափառման ոգի, բոցով քո, նայի՜ր,
Գնալով շուրթըս սակավ ես վառում:
Օ, իմ թարմությո՜ւն, առավոտային,
Աչքերի մոլուցք, հույզի վարարում:

Իմ իղձերի մեջ ժլատ եմ դարձել,
Թե՞ եղել ես, կյանք, դու միայն երազ:
Գարնան մի զնգուն առավոտ կարծես
Կարմիր նժույգով սլացա վռազ:

Կյանքում բոլորս, բոլո՜րըս ենք անցվոր,
Պղինձ սաղարթն է թխկուց վար ընկնում…
Թող օրհնյալ լինի այն ամենը, որ
Գալիս է, ծաղկում ու մեռնում գնում:
Թարգմանիչ՝ Պարույր Սևակbrodude.ru_5.10.2015_fIz1FrrRTHL1U

Սևակի անծանոթ բանաստեղծությունը

19 Հնս

Հունիսի 17-ը բանաստեղծ Պարույր Սեւակի մահվան օրն է: Այս առիթով «Ժողովուրդ»-ը ընթերցողներին է ներկայացնում նրա անծանոթ բանաստեղծությունը, որը տրամադրել է գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը: Վերջինս մեզ հետ զրույցում, խոսելով այս ստեղծագործության մասին, նախ նշեց, որ ըստ ժամանակակիցների վկայությունների` Սեւակը միշտ խուսափել է գրել մանկական գործեր: Եվ երբ նրան հարցրել են, թե որն է դրա պատճառը, բանաստեղծը պատասխանել է, որ մանկական գրականությամբ զբաղվելը շատ լուրջ գործ է, եւ ինքը չի պատրաստվում «խաբել» երեխաներին` անելով մի բան, որն իրեն կոչումով տրված չէ: Եվ, այնուամենայնիվ, իր կյանքի վերջին տարիներին` 1969-70 թթ., Սեւակն, այսպես ասած, դեմ է գնում ինքն իրեն: Բանն այն է, որ այդ ժամանակ «Պիոներ» ամսագիրը սովորաբար դիմում էր նշանավոր գրողներին, խնդրում, որ մանկական ստեղծագործություններ հանձնեն խմբագրությանը: Ելնելով այն հանգամանքից, որ այդ տարիներին ամսագրի գրեթե բոլոր համարներում մեկը մյուսի ետեւից տպագրվել են Սեւակի մանկական բանաստեղծությունները, կարելի է ենթադրել, որ ամսագրին հաջողվել էր համոզել նաեւ բանաստեղծին: Դրանք հետագայում պետք է ամփոփվեին փոքրիկ գրքույկում` «Մեր ծանոթները» վերնագրով, որն, ի դեպ, լույս է տեսել Սեւակի մահվանից հաշված օրեր անց: Ու թեեւ գրողն ինքը գիրքը չտեսավ, դա չի նշանակում, որ նա դրա խմբագրման աշխատանքներին չէր մասնակցել: Ի վերջո, գիրքը կազմվում էր դեռեւս Սեւակի կենդանության օրոք: Եվ հետաքրքիր է, որ նրա անծանոթ այս բանաստեղծությունը տեղ չի գտել ժողովածուում ինչ-ինչ պատճառներով: Դրանք, ըստ գրականագետի, կարող են մի քանիսը լինել: Օրինակ` գրքույկը կարող էր ծավալային առումով սահմանափակ լինել, ու որոշ բանաստեղծություններ պարզապես դուրս մնային, կամ, հնարավոր է, այս գործը Սեւակին այնքան էլ դուր չի եկել, եւ նա այն համոզման է եղել, որ դա դեռ ենթակա է մշակման: Ամեն դեպքում, հաշվի առնելով, որ Սեւակը շատ քիչ մանկական ստեղծագործություններ ունի, այս բանաստեղծությունը, որը ներկայացնում ենք ստորեւ, կարելի է բավական արժեքավոր համարել:

ՎԱՐԴՆ ՈՒ ՄԱՆՈՒՇԱԿԸ

Վարդն ու Մանուշակը քույր- եղբայր են եղել,
Միշտ իրար հետ կռվել, միշտ իրար են նեղել,
Վարդը եղունգներով ճանկռտել է նրան,
Նա էլ պոկոտել է շեկ մազերը սրա:

Մայրը շատ է նրանց խելք ու խրատ տվել,
Նրանք էլ` էլ չենք անի` ասել են ու երդվել,
Ասել են, բայց հետո էլի կռիվ ու լաց,
Էլի ճանկռտած ձեռքեր, էլի կռիվ ու լաց:

Երբ չի օգնել նույնիսկ պաչելն ու ծեծելը,
Մայրիկը բարկացել է, մի օր անիծել է,
Որ իրար հետ անվերջ կռվող եղբայր ու քույր
Մեկը մեկից միշտ էլ կարոտ մնան կյանքում:

Ինչպես ասաց մայրը, եղավ հենց այդպես էլ,
Այդ օրվանից նրանք իրար էլ չեն տեսել,
Որովհետև արդեն իրենց ամբողջ կյանքում
Տարբեր ժամանակ են միշտ էլ նրանք ծաղկում:

Աննա Բանաջանյան13473707_1075482425866156_1671751765_n-600x401

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿԻ ԱՂԲՅՈՒՐԸ

18 Հնս

Ծաղկաձորում կա մի ճամբար
Անունով հին լեգենդի,
Ուր բխում է աղբյուր մի պաղ
Հավերժական կարոտի:

Դա աղբյուրն է բանաստեղծի,
Մանուկների ձեքի գործ,
Դու կկարդաս` «Լույս եղիցի»,
Քարի վրա ոսկեբոց….

Դա հենց աղբյուրն է ճամբարի
«Պարույր Սևակ» անունով,
Քեզ պոետն է ժպտում բարի
Իր երգերի անհունով:

Ժպտում է նա կակաչներից
Լեռնային պաղ գետակի,
Սարալանջի կակաչներից,
Գմբեթներից հին վանքի:

Դու լսում ես նրան կարծես
Կաղնիների խշշոցից,
Կարծես պատգամ է կարդում քեզ
Իր վերջին երգ- երգոցից:

-Մաքուր պահենք անտառը այս,
Այս գետակը զրնգուն,
Որ միշտ լինի լույս ու երազ
Ձեր աչքերում, ձեր հոգում:

ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑաղբյուր

ՁՄՌԱՆ ՄԻ ԳԻՇԵՐ

16 Հլս

Պատմեմ Վարդգես Պետրոսյանի մասին:
1992 թվականի հունվարն էր: Ծանր տարի, ծանր ձմեռ: Մի օր Արարատի գործկոմի նախագահը զանգեց խմբագրություն, խնդրեց անցնել իր մոտ: Գնացի: Նրա աշխատասենյակում՝ գրասեղանի մոտ նստած էր Վարդգես Պետրոսյանը: Նախագահն ասաց, որ գրողը եկել է՝ Զանգակատուն մեկնելու համար, որտեղ պիտի նշվեր Պարույր Սևակի ծննդյան օրը: Անհրաժեշտ էր նրան մի մեքենայով գյուղ հասցնել ու ետ բերել:
Անկեղծ ասած, մի փոքր շփոթվեցի: Այդ պահի համար գրեթե խելահեղության հավասարազոր բան էր մենակ Երևանից գալն ու Սովետաշեն գնալը՝ գրական երեկույթի մասնակցելու համար: Մյուս կողմից էլ՝ մտածում էի, թե Սևակի գյուղը, որ այդ օրերին նույնպես հրակոծությունների թիրախ էր, հազիվ թե պատրաստ լիներ տարելից նշելու կամ հյուրեր ընդունելու: Բայց դեպքն առարկելի չէր, համաձայնեցի:
Մեր ունեցած մեքենան կիսաքանդ մի «Ռաֆ» էր: Դրանով էլ ճամփա ընկանք: Դրսում ձյունն անդադար տեղում էր: Սրահում սաստիկ ցուրտ էր: Ճանապարհի մի հատվածը, որ անցնում էր անմիջապես սահմանի երկայնքով, թշնամու նշանառության տակ էր, և այդպես՝ տագնապով, դողով, խոսքուզրույցով գնում էինք:
Տեղ հասանք, երբ արդեն մութ էր: Գյուղի փողոցներն ամայի էին: Խավարի մեջ ոչ մի շունչ չկար: Գնացինք դեպի ակումբի շենքը: Ներս մտանք, բացեցինք դահլիճի դուռն ու անշարժացանք շեմքին: Ամբողջ գյուղը՝ մեծից փոքր, այնտեղ էր: Լույսերը վառվում էին, անկյունում դրված վառարանն ուրախ ճարճատում էր, բեմին Սևակի հսկա դիմանկարն էր ու մինչև առաստաղ լցված սպասում կար: Պետրոսյանին տեսնելուն պես հավաքվածները ոտքի կանգնեցին, ծափերով ողջունեցին նրան և անմիջապես բեմ առաջնորդեցին:
Ու խոսեց Վարդգես Պետրոսյանը: Երբեք չեմ կարողանա գոնե մոտավոր վերարտադրել նրա արտասանած մտքերը: Բայց դա փայլուն խոսք էր, անկեղծ ու լուսավոր պոռթկում: Վերարկուով փաթաթված նրա փոքրիկ մարմինի մեջ թպրտում էր երկրի անհանգիստ ջիղը, ձայնի հնչերանգը պոետիկ մարտակոչ էր, շարժումների մեջ զորություն կա, որ պատրաստ էր տալ ընկճվածներին, բայց և գիտակցումը կար, որ ուժը միայն բառերի մեջ լինել չի կարող…
Խոսում էր նա, իսկ մենք բոլորս մի հրաշալի խաբկանքի մեջ էինք հայտնվել: Չկար ոչ պատերազմ, ոչ ձմեռ, ոչ տագնապ, ոչ հուսալքություն: Կար մի փոքրիկ, վառարանի պես շիկացած աշխարհ՝ լի բանաստեղծությամբ, հույզերի գերագույն թռիչքներով, մեծ արվեստի առաջ խոնարհումով, և այդ աշխարհն անհնար էր նվաճել:
Այդպես էլ նա մնաց իմ հիշողության մեջ:

Հովիկ Չարխչյան

?????????????????????????????????????????????????????????

ԱՐՁԱԿԱԳՐԻ ՉՀՐԱՊԱՐԱԿՎԱԾ ՕՐԱԳՐԻՑ

25 Ապր

Խորհրդային տարիներին մոռացումի, ժխտողականության մթնոլորտ էր: Խորհրդային Միությունը Թուրքիայի հետ հարաբերությունները չփչացնելու համար լռում էր Հայոց ցեղասպանության մասին: Եվ ահա 1965թ. ապրիլի 24-ին, Հայոց ցեղասպանության 50-ամյակի օրերին, ԽՍՀՄ-ում բարձրացավ ընդվզումի առաջին խոշոր ալիքը: Իշխանությունների կողմից արգելված ցույցերի արդյունքում Խորհրդային իշխանությունները թույլատրեցին, որ Մայր Աթոռը Ապրիլի 24-ին Սուրբ պատարագ մատուցի եւ հոգեհանգստյան պաշտոն կատարի ի հիշատակ Մեծ Եղեռնի 50-րդ տարելիցի: Արդեն 1967-ին Երեւանում Ծիծեռնակաբերդի բարձունքի վրա տեղի ունեցավ Ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված հուշահամալիրի հանդիսավոր բացումը: Պաշտոնական լռության պատնեշը քանդվեց, ու հասարակության լայն շրջանակներին հասանելի դարձավ 20-րդ դարի ամենամեծ ողբերգություններից մեկի պատմությունը: «Ժողովուրդ»-ը Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի առթիվ ընթերցողներին ներկայացնում է նշանավոր արձակագիր Մկրտիչ Արմենի անձնական օրագրից չհրապարակված, բացառիկ հատվածներ` 1965-ի ապրիլքսանչորսյան դեպքերի վերաբերյալ, որոնք տրամադրել է գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը:

 ***

Այն, ինչ տեղի ունեցավ այսօր, արժանի է հատորներով նկարագրության: Այս օրը, ինչ խոսք, անմոռանալի եւ շրջադարձային էր ինչպես հայ ժողովրդի կյանքում, այնպես էլ անձնապես ամեն մի հայի: Արդեն իսկ երեկ եւ մինչեւ անգամ երեկ չէ մյուս օրը հայտնի էր, որ մեր երիտասարդությունը պատրաստվում է դուրս գալ մասսայաբար նշելու Հայ եղեռնի հիսունամյակը: Թռուցիկներ եւ նկարներ էին տարածել դպրոցներում, ինստիտուտներում, հիմնարկներում եւ այլուր, փակցրել էին պատերի վրա: Բայց այն, ինչ տեղի ունեցավ, վեր էր ամեն մի սպասածից…

***

Ես շտապեցի հրապարակ, գիտենալով, որ այնտեղ է հավաքվելու երիտասարդությունը: Եվ, իրոք, Լենինի արձանի մոտ հավաքված էին մի քանի հազար մարդ: Տրիբունայի վրա ոչ ոք չկար, թույլ չէին տվել, եւ երիտասարդ հռետորները բարձրացվում էին հավաքվածների թեւերի վրա եւ այդպես խոսում: Շատերի կրծքերին կային սեւ կտորներ «50» թվանշանով եւ ձիթենու ճյուղով, կամ սեւ թղթիկներ նահատակված մտավորականների նկարներով, մեջտեղում Կոմիտասի նկարը:

***

Մտա փոստ եւ զանգ տվեցի Գրողների միություն: Պարզվեց, որ աշխատակցուհին գալու է ժամը մեկին: Ես կանգնեցի այդտեղ մինչեւ ժամը մեկը: Բոլորը բղավում էին «հողերը, հողերը, հողերը»…Ապա սկսեցին բղավել«Շիրազ, Շիրազ»…Որոշեցին գնալ նրա տունը եւ քայլեցին մինչեւ «Արմենիա» հյուրանոցը, բայց ղեկավարները որոշեցին ետ դառնալ եւ ետ դարձան: Արտասահմանից եկած հայ տուրիստները, հյուրանոցի առջեւ ավտոբուսում նստած, լաց էին լինում հուզմունքից:

***

Տերյան փողոցի ձախ թեւի վրայի սեւ շենքի երկար պատշգամբում կանգնած էին պիոներները փողկապներով: Երիտասարդները ձեռքով արեցին նրանց, իջեք վար: Սկսեցին բղավել. «մենք ձեզ համար ենք մտածում, երեխաներ»… Եվ այդտեղ ես ականատես եղա մի գարշելի տեսարանի: Տարիքով մի կին, միջին տարիքի, կամ դպրոցի վարիչը կամ այդպիսի մի այլ պնակալեզ, սարսափած սկսեց ներս տանել պատանիներին: Անասուն, քաղքենի, զուրկ հայկական արյունից, ստրկական հոգի…Բայց ավելի գարշելին դեռ առջեւումն էր: Հասնելով Պոլիտեխնիկ ինստիտուտին, ցուցարարները հրավիրեցին դրա ուսանողներին միանալ իրենց: Սակայն շենքի դուռը խուլ փակ էր, իսկ ուսանող-ուսանողուհիները նստել եւ խմբվել էին բոլոր հարկերի լուսամուտների մոտ, նայում էին դուրս: Նրանց փակել էին եւ դուրս չէին թողնում…Մի ուսանող, երրորդ հարկից, մինչեւ իսկ հասկացրեց ձեռքով-ոտքով. «ի՞նչ անենք, ուզում ենք գալ-միանալ, բայց չեն թողնում»:

***

Ցուցարարների գլխավոր մասն արդեն դուրս էր եկել Աբովյան, եւ Պոլիտեխնիկական ինստիտուտի մուտքի մոտ հավաքված մի քանի հարյուրը շտապեցին հասնել նրանց: Հետագայում իմացանք, որ համալսարանի հանրակացարանում փակել էին դռները ու ուսանողներին որպես ստրուկների պահել այնտեղ, բայց նրանք կեցցեն, ծեծել էին բանտապետներին, ջարդել դռները եւ նետվել դուրս: *** Կոմիտասի գերեզմանի մոտ ելույթներ ունեցան շատերը, այդ թվում Սիլվան, Պարույրը, Վարագը (Սիլվա Կապուտիկյանը, Պարույր Սեւակը, Վարագ Առաքելյանը` հեղ.): Մոտենում էր Օպերայի թատրոն գնալու ժամանակը, հարկավոր էր գնալ տուն, մի փոքր հանգստանալ եւ կարգի բերել ինձ: Միտինգն ավարտվել էր, երբ ես նստեցի տրանսպորտ եւ եկա տուն: Վեցն անց կես շտապեցի դեպի Օպերա: Առաջին բանը, որ տեսա Լենինի պողոտայում, դա տասնյակ հազարավոր երիտասարդության ցույցն էր, որն անցնում էր եւ բղավում «հողերը, հողերը»…

***

Դեռ իմ հրապարակում եղած ժամանակ, նախքան ցուցարարների շարժվելը, եկան եւ ամբիոն բարձրացան Քոչինյանը (Անտոն Քոչինյանը` հեղ. ), Վիկտոր Համբարձումյանը, Էդվարդ Թոփչյանը, էլի մի քանի մարդ, որոնց թվում նաեւ մի դեգեներատ, որը, ինչպես հետո իմացա, կոչվում էր Բադալ Մուրադյան: Նա բաց արեց միտինգանման բանը, խոսք տվեց Քոչինյանին, Համբարձումյանին, ապա բաց թողեց մի ապուշագույն կոչ, որը ռեկորդային էր իմ բոլոր լսածներից. «Իսկ այժմ, ընկերներ, ովքեր գործ չունեն այստեղ, թողեք հրապարակը, թողեք հրապարակը, թողեք հրապարակը»: Ի դեպ, կոչն ավելորդ չէր, այլ խիստ իրավացի: Հենց ինքն ու իր կոլեգաները «թողեցին հրապարակը», իսկ ցուցարարները մնացին:

***

Դեռ հրապարակում ցուցարարներից մեկը բարձրացավ ամբիոն եւ Քոչինյանին տվեց մի դաստա թղթեր, ցուցարարների պահանջները, խնդիրները, բանաձեւերը: Քոչինյանը բարձրացրեց թղթերը բռնած ձեռքը, այսինքն թե ինձ մոտ են, ապահով կացեք: Եվ ահա երեկոյան, ցուցարարները պահանջել էին, որ ներս թողնեն իրենցից մի քանի հոգու իմանալու համար այդ թղթերի պատասխանը: Նրանց ներս էին թողել եւ… այնքան ծեծել, որ շտապ օգնություն էին կանչել տանելու համար: Սա ես գրում եմ իմ լսածը…

***

Այն, ինչ որ պիտի անեին կառավարության խայտառակաբար փախած անդամները, արեց կաթողիկոսը (Վազգեն Ա-ն` հեղ.): Օթյակում նստած, եւ, չգիտես ինչու ոչ նախագահության սեղանի մոտ հրավիրված, նա վեր կացավ, բացեց իր գլուխը եւ լի սքանչելի խոսքով , արժանի ամեն մի իսկական կոմունիստի եւ հայի, խիստ հեռատես ու տակտով, խիստ անկեղծ, խիստ քաղաքական հասունությամբ եւ մարդկային իմաստությամբ, դիմեց երիտասարդներին: Ճիշտ է, նրա լռելուց հետո վերջիններս աղմկում էին, բայց դա ոչ թե խանգարելու համար, այլ որ ամեն մեկն ուզում էր ասել իր ասելիքը: Ընդհակառակը, նրանք մեծ հարգանքով էին վերաբերվում կաթողիկոսին, միակ մարդուն կառավարությունից եւ կուսակցությունից, որն ազնվություն ունեցավ խոսել ժողովրդի հետ:

***

Ես սարսափելի հոգնած էի, բայց ոչ այնքան մի քանի ժամ տեւող երթից, որքան որ ներքին ապրումներից ու զայրույթից: Եկա տուն, իսկ ցուցարարները դեռ մինչեւ ուշ գիշեր շրջում էին: Այդ մասին այլեւս, ես իրազեկ չեմ որպես ականատես:

1965թ. ապրիլի 24

Աննա Բաբաջանյան

http://armlur.am/50-600x412

ԵՍ ՏԵՍԵԼ ԵՄ ՍԵՎԱԿԻՆ

14 Ապր

Ես իսկապես տեսել եմ Սևակին: Միայն մի անգամ: 1970-ի դեկտեմբերին: Մեր բարեկամուհու հարսանիքն էր, և ծնողներս իրենց հետ տարան հարևան գյուղ: Վեց տարեկան էի: Աղմկոտ խնջույքը ինձ հրապուրել չէր կարող, իսկ դրսում առատ ձյուն էր եկել, ու մենք երեխաներով թավալվում էինք սպիտակ կույտերի մեջ:
Հետո մայրս դուրս եկավ, թափ տվեց վերարկուս և ասաց. «Արի ներս գնանք, քեզ ցույց կտամ Պարույր Սևակին»: Ես չգիտեի, թե ով է Սևակը, բայց մայրս այդ բանն ասաց այնպիսի ձայնով, որ մանկական պարզամիտ հետաքրքրությունն ինձ հուշեց. դա մի բան է, որը պետք է տեսնել:
Հարսանքատանը` ընդարձակ սրահի վերջում դրված սեղանի մոտ կանգնել էր առատ մազերով, կոպիտ դիմագծերով մի մարդ և բաժակը ձեռքին խոսում էր: Մայրս ականջիս շշնջաց. «Տես, նա է»: Ես նայեցի նրան, հետո հիշեցի դրսի ձյունը ու փողոց վազեցի:
Դա վերջին անգամ էր: Մի քանի ամիս անց մեր տանը բոլորը տխուր էին, և ինձ ասացին, որ մահացել է Պարույր Սևակը: Ես անմիջապես հիշեցի հարսանիքը, կոպտադեմ մարդուն ու էլ երբեք չմոռացա:

Հովիկ Չարխչյանsevak-harsaniq

«ՈՉ ՄԻԱՅՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆ, ԱՅԼԵՎ ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ ՊԱՀԱՆՋ»

21 Փտր

Ժամանակներն անցնում են, խնդիրները մնում են: Նույն մտահոգությունները, նույն բացթողումները, նույն տագնապները: Ուղիղ կես դար առաջ մեր մտավորականներն իրենց ձայնն էին բարձրացնում այն հարցերի շուրջ, որոնք այսօր էլ օրակարգային են, մատնանշում էին փաստեր, որոնք հիմա էլ շարունակում են կենսունակ մնալ: Եվ դրանց առանցքը մեկն է` մայրենի լեզուն:
1965 թվականի ամռանը հրապարակվեց մի բաց նամակ` հասցեագրված Հայաստանի լուսավորության մինիստրին: Այդ նամակը ստորագրել էին Պարույր Սևակը, Համո Սահյանը, Վահագն Դավթյանը, Հրաչյա Հովհաննիսյանը, Սերո Խանզադյանը, Բաղիշ Հովսեփյանը, ինչպես նաև համալսարանի ու մանկավարժական ինստիտուտի լեզվի և գրականության քննական հանձնաժողովի անդամները:
Ստորև ներկայացնում ենք նամակը` մասնակի կրճատումներով:

Հովիկ Չարխչյան

« Բաց նամակ.
Հայկական ՍՍՌ լուսավորության մինիստր ընկ. Շ. Սիմոնյանին
Հարգելի ընկեր մինիստր, բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ընդունելության քննությունները մի տեսակ ստուգատես են մեր դպրոցներում առանձին առարկաների դրվածքը պարզելու համար: Այդ քննությունները ավարտվել են, և պատկերը պարզվել է:
Մայրենի լեզուն այն հիմնական միջոցն է, միակ միջոցը, որով աշակերտները գիտելիքներ են ձեռք բերում: Առանց մայրենի լեզվի լավ իմացության հնարավոր չէ սովորել այլ լեզուներ, հնարավոր չէ տիրապետել խոր և հիմնավոր գիտելիքների: Սա վերաբերում է բոլոր մայրենի լեզուներին, ուստի և հայոց լեզուն չի կարող բացառություն կազմել:
Սակայն հայերենի ուսուցման դրվածքը մեր դպրոցներում, ինչպես ցույց տվեցին այս տարվա ընդունելության քննությունները, բավարար չէ: Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական, դպրոցական և նախադպրոցական ֆակուլտետներ ընդունվելու համար դիմել էին 1,297 մարդ: Ուրեմն, մեր դպրոցներից եկած 1,297 շրջանավարտներ ցանկանում էին դառնալ մանկավարժ, այնպիսի մանկավարժ, որի հիմնական մասնագիտությունը հայերենն է: Պարզ է, որ այդպիսի մասնագիտություն ընտրած տղան կամ աղջիկը դպրոցում բոլոր առարկաներից ավելի շատ հակում է ունեցել դեպի հայոց լեզուն: Թվում էր, թե այդ տղաներն ու աղջիկները հայոց լեզվի քննության ժամանակ պետք է փայլեին իրենց գիտելիքներով, և ընդունող հանձնաժողովները հիացմունքով ափսոսային՝ չիմանալով ում նախապատվություն տալ: Այդպես թվում էր… Բայց պատկերը ճիշտ հակառակն է: Հակառակն է և ապշեցնող: Այդ 1297 հոգուց հայոց լեզվի գրավորից դրական գնահատական ստացան միայն 250 հոգի: Իսկ 250 հոգուց քանի- քանիսը կտրվեցին հայերենի բանավոր քննության ժամանակ: Բացի այդ. դրական գնահատական ստացածների ավելի քան 95 տոկոսը բավարարվեց միայն «բավարարով»: Իսկ բավարար գնահատականը նույնպես, ինչպես գիտեք, իմացության ստորին ցուցանիշ է և ոչ թե բարձր: Գրեթե նույն պատկերն են ցույց տալիս նաև պետական համալսարանի ընդունելության քննությունները:
Քննական հանձնաժողովները ամբողջ քննությունների ընթացքում ցուցաբերել են անհրաժեշտ հոգատարություն, մանկավարժական ու անհատական մոտեցում ամեն մի քննվողի նկատմամբ: Բայց, այնուամենայնիվ, արդյունքը, ինչպես տեսնում եք, գոհացուցիչ չէ: Եվ դրա պատճառը հիմնականում այն է, որ լուսավորության մինիստրության որոշմամբ վերջին տարիներին հայոց լեզուն, որպես առարկա, հանվել է 8-ից բարձր դասարաններում: Մինչդեռ 8-ից բարձր դասարաններում է, որ աշակերտը հասունանալով՝ «բերանացի» անելուց անցնում է գիտակցական ընկալմանը, այսինքն՝ մնայուն գիտելիքներ ստանալուն: Եվ հենց այդտեղ էլ լուսավորության մինիստրությունը իսկական սկիզբը համարել է վերջ և դրել է իր վերջակետը:
Ասում են, թե Դուք այդպես եք արել, որովհետև այդպես են վարվել նաև ուրիշները՝ ուրիշ հանրապետություններում:

… Բայց եկեք չմոռանանք, որ մեր ժողովուրդը շատ է հարուստ բարբառներով: Իսկ բարբառների առատությունը, գաղտնիք չէ, որ բացասաբար է անդրադառնում գրական լեզվի ուսուցմանը: Բոլորովին պատահական չէ, որ քննություն հանձնողներից շատերի գրավոր և բանավոր խոսքում իրեն զգալ է տալիս բարբառը: Ուրեմն, մեր դպրոցներում հայոց լեզվի ուսուցումը կազմակերպելիս պետք է ելնել այդ լեզվի առանձնահատկություններից:
Մեր կարծիքով մայրենի լեզվի ուսուցման մեթոդները բարելավելու հետ միասին անհրաժեշտ է հայ գրականությանը զուգընթաց 9-րդ և 10-րդ դասարաններում ևս դասավանդել հայոց լեզու: Դա ոչ միայն խիստ անհրաժեշտություն է, այլև հրամայական պահանջ, և չենք կարծում, թե Դուք, հարգելի ընկեր մինիստր, առարկություն կունենաք:

Գրողներ՝ Բ. Հովսեփյան, Ս. Խանզադյան, Հր. Հովհաննիսյան, Հ. Սահյան, Պ. Սևակ…»:
1965 թ. օգոստոս:x_c0525f26

Անհրաժեշտություն կա ևս մեկ անգամ Սևակի կենսագրությունն ուսումնասիրել

25 Հնվ

1661135_280779692082715_4376400398689993741_nԱյսօր Պարույր Սևակի ծննդյան օրն է:  Գրականագետ, սևակագետ Հովիկ Չարխչյանը Tert.am-ի հետ զրույցում ասաց, որ Սևակի ծննդյան օրվա ամսաթիվը կասկածելի է, քանի որ նրա մի շարք փաստաթղթերում ծննդյան օր  նշվում հունվարի 26-ը։

«Ես համոզված եմ, որ Սևակի կենսագրությունը պահանջում է ևս մի անդրադարձ, այսինքն՝ ևս մեկ անգամ անհրաժեշտություն կա Սևակի կենսագրությունը խորապես ուսումնասիրել: Մասնավորապես այն պատճառով, որ Սևակի կենսագրությունը ուսումնասիրվել, մշակվել և թղթին է հանձնվել խորհրդային տարիներին, երբ որոշ փաստեր պարզապես հրապարակման ենթակա չէին և ներկայացվում էր գեղեցիկ, հարթ մի կենսագրություն, որը, կարծես թե, առանց դժվարությունների հաղթահարել է բոլոր բարձունքները և հասել է այսպիսի մեծության»,-ասաց նա:

Հովիկ Չարխչյանը նշեց, որ հիմա, երբ արխիվային նոր էջեր են վերհանվում, պարզվում է, որ Սևակի կենսագրությունն այդքան էլ հարթ ու անխոչընդոտ ճանապարհ չի եղել  և յուրաքանչյուր նոր վավերագիր, նոր երանգներ է հաղորդում Սևակի կենսագրությանը:

Նա նաև նշեց, որ մինչ օրս գոյություն ունեն Սևակի բազմաթիվ չհրապարակված գործեր, հոդվածներ և վաղուց  ժամանակն է դրանք հրապարակելու: Հովիկ Չարխչյանը նշեց, որ  նրան հատկապես ավելի շատ հետաքրքրում է Սևակի  երիտասարդության և պատանեկության շրջանը:

Ինչ վերաբերում է մեծ գրողի բնավորության առանձնահատկություններին` սևակագետը նշեց. «Բոլոր նրանք, ովքեր քիչ թե շատ առնչվել են Սևակի հետ, մտերիմներ են եղել, բոլորն անխտիր խոսոմ են նրա բռնկուն խառնվածքի մասին, սակայն դրա հետ մեկ տեղ չեն մոռանում ասել, որ Սևակը չափազանց անաչառ էր, ազնիվ էր իր բռնկումների մեջ և առիթ չէր տալիս որևէ մեկին իրենից նեղանալ, և այդ ազնվությունը մենք տեսնում ենք նաև նրա տողերի մեջ»:

Նա նշեց, որ ինչպես Սևակի կենդանության օրոք շատերը նշում էին, թե  Սևակի ստեղծագործություններն անցողիկ են, այնպես էլ հիմա այդպես ասողները` սխալվում են: Ըստ նրա` Սևակի երկարակեցության գաղտնիքի բացատրությունը պետք է գտնել Սևակի մտածողության և մարդկանց հոգևոր գաղափարական պահանջմունքների կապի մեջ:  «Սևակն այսօր մնում է և շարունակում է մնալ ամենաընթերցված, ամենապահանջված հեղինակներից մեկը»,- ասաց նա:

Չարխչյանը նշեց, որ թեև Սևակը շատ հրաշալի ստեղծագործություններ ունի, սակայն նա ավելի շատ տպավորված է Սևակի այն բանաստեղծություններով, որոնցում հայրենիքի կարոտ կա:

 

ԼԻԱՆԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

Tert.am 24.01.2015

Պարույր Սևակը Չարենցի մասին

20 Հկտ

ԲԱՌԱԽԱՂ

18 Հնս

1948-ին էր: Մի կիրակի օր հանրակացարանի մեր սենյակը եկան Սիսակ Դալալյանը, Պարույր Սևակը և Գրիգոր Բեքմեզյանը: Այսպես հաճախ էին գալիս մեզ մոտ հանրակացարան, ուր մի խումբ ուսանողներ հանպատրաստից գրական ասուլիսներ, բայց մանավանդ վեճեր էին սարքում ու… գիշերներ լուսացնում:

Անմոռանալի օրեր էին: Երիտասարդական ավյուն կար, հավատ, կիրք և ուսանողական ազատ-անկաշկանդ մտածողություն: Մեզանից ոչ մեկը չէր քաշվում իր տեսակետը բարձրաձայն արտահայտելու և պաշտպանելու այն մինչև վերջ, մինչև… լույս: Եվ հենց դրա շնորհիվ համալսարանին կից գրական ուսումնառության մի ուրիշ համալսարան էին մեր հանդիպումները, ասուլիսներն ու վեճերը:

Չգիտեմ ինչու, այդ օրը հանրակացարանում մեր խմբից մարդ չկար: Ժամի չափ տևած զրույցից հետո, որ պտտվում էր սփյուռքահայ գրականության և նրա անվանի ներկայացուցիչներ Վ. Թեքեյանի, Համաստեղի, Օշականի, Շահան Շահնուրի և այլոց շուրջը, Սիսակն առաջարկեց հանդիպել Գ. Քեշիշյանին, որ այն ժամանակ նոր էր ամուսնացել մեր համակուրսեցի Մառլենայի հետ և ապրում էր նրանց տանը, Սայաթ-Նովա փողոցի վրա:

Գրիգորը տանն էր: Ուրախացավ: Հանրակացարանում սկսված զրույցը շարունակվեց այստեղ ու բորբոքվեց: Մեզ զարմանք ու ուրախություն էր պատճառում այն, որ Պարույրը, ի տարբերություն ուրիշների, հիանալի գիտեր ոչ միայն արևմտահայ գրականությունը, հստակ էր պատկերացնում վերջինիս զարգացման միտումներն ու խնդիրները և, որ կար¨որն է, խիստ անաչառ էր գրական մնայուն արժեքները գրական խոտանից տարբերելիս ու գնահատելիս:

Հետո մեջտեղ եկավ շախմատը: Պարույրը հերթով տարավ բոլորին և երևի հաճույք չզգալով սկսնակների նրանց խաղից, առաջարկեց բառախաղ կազմակերպել: Այդ բնագավառում բոլորս էլ յուրովի ինքնավստահ սիրով ընդունեցինք առաջարկը:

Մրցախաղի առաջին «ռաունդում» խաղացինք հայոց լեզվին համընդհանուր բառապաշարով: Օրինակ՝ հողմ, կապույտ, մաղ, քար արմատներով գրել բարդ բառեր: Հաղթում էր նա, ով կարողանում էր ավելի շատ բառեր գտնել-գրել մեկ կամ երկու րոպե ժամկետում: Հաղթեց Պարույրը:

Հետո՝ հոմանիշ բառեր գտնել-գրելու խաղը: Այս «ռաունդում» ևս հաղթեց Պարույրը: Մենք մեր առաջին երկու պարտությունից համարյա թե չհուզվեցինք, քանի որ Պարույրը համալսարան ավարտած ասպիրանտ էր ու… քիչ թե շատ ճանաչված բանաստեղծ:

Մրցախաղի երրորդ «ռաունդում» Պարույրը հանդուգն առաջարկ արեց. խաղալ միայն արևմտահայ գրական լեզվի բառապաշարով: Այստեղ արդեն խլրտաց արևմտահայ ներկայացուցչի մեր ինքնասիրությունը: Ինչպես թե: Պարույրը չգիտի՞, որ մենք արևմտահայ լեզվի ուսուցիչ, գրող և հրապարակագիր և էլի ինչ-որ բան ենք: Մեր վիրավորվածությունն արտահայտեց Սիսակը արևմտահայ ժողովրդախոսակցական լեզվին բնորոշ մի ծաղրահարցումով.

— Պարույր, քիչ մը շատ չեղա՞վ…

— Փորձենք,- ասաց Պարույրը:

Փորձեցինք: Դարձյալ ու վերստին հաղթեց Պարույրը:

Հաղթեց ու… անհարմար զգաց…

Այդպիսին էր նա. որքան գերազանց ու որքան հաղթող, այնքան համեստ ու այնքան Պարույր…

 

ՍԱՐԳԻՍ ՅԱՓՈՒՋՅԱՆ1947549_1443562479214119_1594165479_n

 

«ՍԱ ԷԼ ՍՈՎԵՏԻ ՊԵՍ ԹԱՐՍ Է»

17 Հնս

1971-ի մայիսի 29-ն էր, իր եղերական մահվանից մոտ 3 շաբաթ առաջ: Մեր համագյուղացի մի խումբ տղաներով Երևան էինք գնացել Պարույրին տեսնելու: Ինքը տանը չէր: Սպասեցինք:

Աշխատասենյակը ծայրից ծայր լցված էր գրքերով: Սեղանի վրա մի քանի բացված գրքեր էին, գրոտած թղթեր, ծխախոտի մնացորդով լի մի քանի մոխրաման:

Ահա և ինքը՝ Պարույրը: Մեզ տեսնելով շատ ուրախացավ, փաթաթվեց, մեկ առ մեկ համբուրեց բոլորիս: Հետո նստեցինք… Գնալիս, երբ փորձեցի դուռը բացել՝ չկարողացա: Ընկերներս նույնն արեցին, դարձյալ անհաջող:

— Սպասեք, սպասեք,- ժպիտը դեմքին ասաց տանտերը,- մեր դուռը թարս է, գլխի վրա, ինչպես Սովետի գործերը, բռնակը հակառակ կողմը պիտի պտտեք:

Մի լավ ծիծաղեցինք բոլորս, ապա հրաժեշտ տվեցինք ու բաժանվեցինք: Մեր վերջին հանդիպումն էր:սեվ-44

 

ՎՈԼՈԴՅԱ ՄԱՅԻԼՅԱՆ

Իսկական Սևակը

22 Մրտ

Պարույր Սևակը: Լավ նայեք, լուսանկարել եմ գիշերվա կեսին: Այնպես էր ծիծաղում, որ թվում էր` հիմա կպայթի: Ահա տեսեք: Այնքան ուրախ էր, այնքան ուրախ, որ չծիծաղել չէր կարողանում: Հորդառատ գետի ջրերի նման ծիծաղել գիտեր: Նրա համար միևնույն էր, ինչպես ցանկանայի` այնպես էլ կարող էի լուսանկարել: Ոչ մի նախապաշարում չուներ Սևակը: Երբեմն ինձ թվում էր, թե ամեն ինչ էլ սիրում էր, չսիրած բան չուներ: Բայց ամենից շատ սիրում էր հախուռն կյանքը: Իսկական Սևակն այս լուսանկարում է:

 Լուսանկարիչ ՍԱՄՎԵԼ ԽԱՆԴԻԿԱՅՆ96103_original

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿՆ` ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ՎԱՏ ԴԱՍԱԳՐՔԻ

21 Փտր

Հայերենի անաղարտության պահպանման և զարգացման գործում Պարույր Սևակի նախանձախնդիր ու հետևողական վերաբերմունքը ոչ միայն արտահայտվել է նրա ստեղծագործություններում և  հրապարակային ելույթներում, այլև շատ անգամներ գործնական դրսևորումներ է ունեցել: Այս իմաստով հիշատակման է արժանի կեսդարյա վաղեմություն ունեցող մի դրվագ, որի մասին այսօր քչերն են հիշում, թեև ժամանակին այն լայն արձագանք գտավ: Խոսքը բանաստեղծի ընդվզումն էր հայոց լեզվի դպրոցական մի դասագրքի դեմ: Այդ առիթով Սևակը հրապարակեց «Արժեքավո՞ր, թե՞ խոտելի դասագիրք» վերնագրով ընդարձակ մի հոդված, որը լույս տեսավ 1964 թ. փետրվարի 7-ին: Մեջբերենք մի քանի հատվածներ այդ հոդվածից:

Սևակը գրում էր. «…Տասնամյակներ շարունակ մեր դպրոցներում մայրենի լեզու էր դասավանդվում պրոֆ. Ա. Ղարիբյանի դասագրքով: Դասագիրքը զերծ չէր թերություններից: Գործում էր նաև «հոգեբանական ազդակը». ուսուցիչներն ու աշակերտները «հոգնել էին» բազմիցս վերամշակվող ու վերահրատարակվող  միևնույն դասագրքից, ուստի բնական ու խրախուսելի էր  լուսավորության մինիստրության հայտարարած մրցանակաբաշխությունը՝ հայոց լեզվի  նոր ու կատարյալ դասագիրք ստեղծելու նպատակով:

Մրցանակի արժանացավ Ահարոն Գրիգորյանի հեղինակած դասագիրքը, որ և հանձնվեց 5-7-րդ դասարանների աշակերտությանը: Չուշացան նաև գրախոսությունները: «Չուշացան»-ը այն բառը չէ, որովհետև եթե դասագիրքը  տպագրության է ստորագրվել  1963 թ. օգոստոսի 22-ին, ապա առաջին գրախոսությունն էլ տպարան է գնացել ոչ թե դասագրքի լույս տեսնելուց հետո, այլդասագրքից ընդամենը 5 օր անց: Վերնագիրն էլ՝ պերճախոս. «Արժեքավոր դասագիրք» (տես «Սովետական մանկավարժ», հմ. 9, 1963 թ., էջ 88-92):

Մասնագիտական մամուլն իր խոսքն ասաց ու պրծավ, բայցչպրծան 5-7-րդ դասարանների աշակերտներն ու իրենց ուսուցիչները: Իսկ մեր սիրելիների սիրելի՞ն՝ մեր մայրենի՞ն: Այս մայրենին է ահա , որ չի ուզում սպասել մինչև  ուսուցչական « տարեվերջի կոնֆերանս» կամ մինիստրության համապատասխան  մասնաժողովի նիստ և շտապում է ասել իր խոսքը:

Ա. Գրիգորյանի դասագիրքը (որ այսուհետև պիտի կոչենք Նոր դասագիրք) բնավ էլ չի համապատասխանում  այն դրվատանքներին, որոնցով լեցուն է, դիցուք, «Սովետական մանկավարժի» գրախոսությունը: Ոչ աշակերտները, ոչ էլ ուսուցիչները կհաստատեն թե ստացել են  «հիրավի արժեքավոր մի դասագիրք՝ լեզվական բարձր ճաշակի  և քերականական գիտելիքների պատշաճ մակարդակով»:

Կգտնվեն շահագրգռված մարդիկ, որոնք կաշխատեն «պնդել» ինչինչ առավելություններ այս Նոր դասագրքում, բայց մենք  նպատակ ունենք ցույց տալու այն աղաղակող թերություններն ու սխալները, որ ստիպում են երանությամբ հիշել  Հին դասագիրքը (այսպես պիտի կոչենք Ա. Ղարիբյանի դասագիրքը)…»:317611_209891875741147_818605081_n

Այնուհետև հեղինակը խիստ մանրակրկիտ դիտարկում է դասագրքի բոլոր բաժինները, մատնացույց անում սխալներն ու վրիպումները, իսկ վերջում ավելացնում է. «… Բայց ինչպե՞ս չանդրադառնաս Հայկական ՍՍՌ լուսավորության մինիստրության մրցանակաբաշխության ժյուրիին (այսինքն՝ հանձնաժողովին կամ մասնաժողովին), և կամաց, շատ կամաց չհարցնես. «Այս դասագրքին մրցանակ շնորհելիս ինչո՞վ էիք զբաղված….»:

Ժյուրին կարող է պատասխանել «Սովետական դպրոց»-ի  վերջին գրախոսի այն խոսքին, թե այս դասագրքի «մուտքը մեր դպրոցներ կարելի է միայն ողջունել»:  Ժյուրի կարող էր պատասխանել նաև «Սովետական մանկավարժ»-ի  գրախոսի խոսքով. «Ա. Գրիգորյանի  «Հայոց լեզվի դասագիրքը» լավագույն նվեր է իր զարգացման  նոր շրջանն ապրող սովետահայ դպրոցին»: … Եվ վերջապես, ինչպե՞ս չդիմես պրոֆԳուրգեն Սևակին, որի անունն էլ մեծմեծ տառերով զարդարում է Նոր դասագրքի անվանաթերթը:

Պրոֆ. Գ. Սևակը կարդացե՞լ է արդյոք իր խմբագրությամբ լույս տեսած այս դասագիրքը: Մենք գիտակցում ենք, որ այս հարցին պատասխանելը փոքրինչ ավելի է դժվար, նույնիսկ այս գրքի խմբագրումը, որովհետև եթե չի կարդացել, հապա ինչո՞ւ է ստորագրել մեծատառերով, իսկ եթե կարդացել է, ուրեմն

Այս «ուրեմն » էլ կթողնենք պրոֆ. Գ. Սևակին ի լրացումն, իսկ մենք չենք կարող չսկսել նոր տողից և չլրացնել մեր միտքը.

Հայոց լեզուն որբի գլուխ չէ, որ նրա վրա վարսավիրություն սովորեն: Կարելի է թեթևամիտ լինել սեփական գործի, սեփական կյանքի ու գլխի հանդեպ, բայց ոչ հանրային գործի, ազգային կյանքի ու սրբության: Անպատասխանատվությունը սահման ունի, որից անց արդեն կոչվում է հանցագործություն, մի հանցագործություն, որի դատապարտման համար պետք չեն դատավոր ու դատախազ, որովհետև այս երկուսը հանդես են գալիս միասնաբար՝ Ժողովուրդ անունով և Ազգ ազգանունով…»:

Նշենք, որ այս նյութի համահեղինակն էր նաև Երևանի Մ. Գորկու անվան միջնակարգ դպրոցի հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ Լ. Փարսադանյանը, թեև բոլորն էլ հասկանում էին, որ վաստակաշատ մանկավարժի անունը հոդվածի վերջում նշված էր սոսկ այն բանի համար, որպեսզի հարգվեր մանկավարժների տեսակետի հիշատակման հեղինակային իրավունքը և ընդգծվեր, որ Սևակը խորհրդակցել էր ոլորտը ներկայացնող մասնագետի հետ:

Հոդվածի հրապարակումից հետո բուռն քննարկումներ ծավալվեցին ինչպես մամուլի էջերում, այնպես էլ ուսուցչական կոլեկտիվներում: Որպես այս ամենի հանրագումար նույն տարվա ապրիլի 19-ին Հայկական ՍՍՀ լուսավորության մինիստրությունը հրապարակեց մի հաղորդագրություն, ուր ասվում էր. «Հայկական ՍՍՀ լուսավորության մինիստրության կոլեգիան, լսելեով և քննարկելով մինիստրության կողմից կազմված հանձնաժողովի նախագահ պրոֆ. Էդ. Աղայանի զեկուցումը հայկական դպրոցների 5-7-րդ դասարանների հայոց լեզվի դասագրքի (հեղինակ՝ Ա. Գրիգորյան) մասին, նշում է, որ այդ դասագիրքն ունի լուրջ սխալներ ու թերություններ և չի համապատասխանում հայոց լեզվի ուսուցման պահանջներին: Կոլեգիան որոշում է.

1. Գործածությունից հանել Ա. Գրիգորյանի հայոց լեզվի դասագիրքը՝ 5-7 դասարանների համար:

2. Կազմել հեղինակային կոլեկտիվ` ստեղծելու հայոց լեզվի նոր դասագիրք հայկական դպրոցների 5-7 դասարանների համար»:

Այսօր Սևակի կյանքին առնչվող այս դրվագի վերհիշումը պատահական չէր: Երկար ժամանակ է, որ մենք ճիշտ հակառակ իրողության ականատեսն ենք: Տարիներ շարունակ ուսումնական հաստատություններին են պարտադրվում թերի, անգրագետ ձեռնարկներ ու դասագրքեր, մանկավարժներն ու լեզվաբանները ահազանգում են դրանց մասին, բայց ինքս չեմ հիշում որևէ դեպք (եթե սխալվում եմ` ուղղեք), որ այդ դասագրքերից որևէ մեկը դուրս բերվի շրջանառությունից:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆgetImage

ՍԵՎԱԿԻ ՆՈՐԱՀԱՅՏ ԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆԸ

27 Հնվ

Պարույր Սևակի ստեղծագործություններին ու կյանքին առնչվող շատ ու շատ էջեր դեռ սպասում են իրենց բացահայտմանը: Այսօր ուզում ենք ներկայացնել երեք նորահայտ վավերագրեր, որոնք ոչ միայն գրված են Սևակի ձեռքով, այլև հնարավորություն են ստեղծում մի շարք էական շտկումներ ու լրացումներ կատարել հատկապես բանաստեղծի կենսագրության վաղ շրջանին վերաբերող տեղեկություններում, առավել ևս, որ այդ ժամանակահատվածն անհամեմատ քիչ է ուսումնասիրված: Մյուս կողմից այս անտիպ փաստաթղթերը թույլ կտան լրացուցիչ պատկերացում ձևավորել Սևակի գրական ճաշակի և սկզբունքների կազմավորման նախնական փուլի մասին` տրամաբանական կապ ստեղծելով հետագա տարիների հետ:getImage

Եվ այսպես, 1952 թ. հուլիսի 20-ին Պարույր Սևակը Գրողների միությանն է ներկայացնում իր 1949-1951 թթ. ստեղծագործական հաշվետվությունը, ինչպես նաև ինքնակենսագրականն ու անձնական թերթիկը: Դրանք երեքն էլ ստանդարտ ձևաթղթեր էին, և հեղինակից պահանջվում էր պատասխանել ներկայացված հարցերին: Հաշվետվության մեջ Սևակը գրում է, որ նշված ժամանակահատվածում աշխատել է «բանաստեղծությունների ժողովածուի և հայկական սոցիալիստական գյուղի հետպատերազմյան շրջանի մարդկանց մասին պատմող պոեմի վրա»: Նշում է, որ 1949-51 թթ. ստեղծագործական գործուղման է մեկնել Ստեփանավանի շրջան: «1949-51 թթ հրապարակված գործեր» տողի դիմաց լրացնում է. «Անմահները հրամայում են» բանաստեղծությունների ժողովածու 1949 թ., թարգմանել եմ ռուս, ուկրաինական, վրացական, ադրբեջանական պոեզիա՝ ժողովածուներում»: «Ներկա պահին ինչի՞ վրա եք աշխատում» հարցին Սևակը պատասխանում է. «Բանաստեղծությունների նոր ժողովածուի: Աշխատանքը կավարտեմ հավանաբար ընթացիկ տարվա վերջին»:

«Հետագայում ենթադրում եմ աշխատել» տողի դիմաց լրացված է. «Լենինի մասին պոեմի վրա, համալրել Մոսկվայի մասին բանաստեղծությունների շարքը, ինչպես նաև ուժերս փորձել արձակում»:

Հաշվետվության վերջում Սևակը գրում է. «Աշխատանքը հաջող ավարտելու համար ինձ առաջին հերթին անհրաժեշտ է լինել Մոսկվայում և հետևողականորեն ժողովել անհրաժեշտ նյութերը»:Sevak1

Նույն օրը Սևակը մեկ այլ ձևաթղթի վրա գրում է իր ինքնակենսագրությունը, ռուսերենով:

«Ծնվել եմ 1924 թ. հունվարի 26-ին, Հայկական ՍՍՀ Վեդիի (նախկին Ղարաբաղլարի) շրջանի Սովետաշեն (նախկին Չանախչի) գյուղում: Ծնողներս հողագործությամբ են զբաղվել ինչպես Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից առաջ, այնպես էլ հետո: Մտել են կոլտնտեսություն:

Նախնական և միջնակարգ կրթություն ստացել եմ 1929-1939 թթ., տեղի լրիվ միջնակարգ դպրոցում: Ավարտելուց հետո ընդունվել եմ  Երևանի Վ. Մ. Մոլոտովի անվան պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը և ավարտել եմ 1945 թվին: 1946 թվից սովորել եմ Հայկական ՍՍՀ  Գիտությունների ակադեմիայի Գրականության ինստիտուտի ասպիրանտուրայում: Ասպիրանտուրան ավարտել եմ 1948 թվի վերջին:

Բանաստեղծություններ գրել եմ դեռ աշակերտ եղած ժամանակ: Սկսել եմ տպագրվել 1942 թ, հանրապետական մամուլում ու «Սովետական գրականություն և արվեստ» ամսագրում:

Բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն լույս է տեսել 1949 թվին, «Անմահները հրամայում են» խորագրի ներքո:

Վերջին տարիներին աշխատել եմ հետպատերազմյան շրջանի հայկական կոլտնտեսային գյուղի մարդկանց ու առօրյայի մասին պոեմի վրա: Այդ պոեմը՝ «Անհաշտ մտերմություն» խորագրի ներքո, տպագրվել է «Սովետական գրականություն և արվեստ» ամսագրում և առանձին գրքույկով ինչպես Հայպետհրատի, այնպես էլ «Սովետսկի պիսատել» մոսկովյան հրատարակչության կողմից:

Պատրաստ է և հրատարակման է հանձնված նաև բանաստեղծությունների ժողովածու՝ «Խաղաղության խրամատներում» վերնագրով:

Համալսարանն ավարտելուց հետո նախ աշխատել եմ «Ավանգարդի» խմբագրությունում որպես բաժնի վարիչ (1945 թ. սեպտեմբերից 1946 թվի ապրիլը), իսկ հետո՝ Արտասահմանի հետ մշակութային կապերի հայկական ընկերության մամուլի բաժնում որպես ավագ ռեֆերենտ ( 1946 թվի ապրիլից մինչև 1947 թ. մայիսը): Ասպիրանտուրան ավարտելուց հետո աշխատել եմ Հայաստանի ՍԳՄ օրգան «Գրական թերթում» որպես պոեզիայի բաժնի վարիչ:

ՀամԼԿԵՄ անդամ եմ 1938 թվից:

Ինչպես դպրոցական և ուսանողական տարիներին, այնպես էլ աշխատանքի ժամանակ մասնակցել եմ հասարակական կյանքին. եղել եմ ագիտատոր, պատի թերթի խմբագիր, ՀամԼԿԵՄ սկզբնական կազմակերպության քարտուղար, շրջկոմի բյուրոյի և քաղկոմի պլենումի անդամ և այլն:getImage (2)

Հայրենական Մեծ պատերազմին չեմ մասնակցել, քանի որ ճանաչվել եմ զինվորական ծառայությանը ոչ պիտանի:

Ներկայումս սովորում եմ ԽՍՀՄ ՍԳՄ կից Մոսկվայի Գորկու անվան գրական ինստիտուտի երրորդ կուրսում:

Պ. Ղազարյան (Սևակ), 20.7.1952 թ.»:

Շրջանցելով գրառման մեջ տեղ գտած մյուս փաստերը` անդրադառնանք դրանցից մեկին: Խոսքը զինվորական ծառայությունից ազատվելու մասին է: Այս առնչությամբ նախ պետք է նկատել, որ Սևակի բացատրությունը համապատասխանում է թատերագետ Ռուբեն Զարյանի վկայությանը, ըստ որի վերջինս 1942 թ. մայիսին միջնորդել է Սևակը ազատվել բանակից և այդ նպատակով դիմել է ճանաչված բժշկուհի Արշա Նիկիտիչինա Վարդազարյանին, որը սկզբում կտրականապես մերժել է, սակայն ծանոթանալով Սևակի գործերին, համաձայնել է: Այնուհետև Զարյանն ասում է, որ բժշկուհուն օգնել է նաև Արամ Պապայանը, որն այդ տարիներին պատասխանատու պաշտոն էր զբաղեցնում ռազմական հաստատություններում:

Բայց ահա 1965 թվականին գրված «Անցյալը ներկայացած» ինքնակենսագրականում բանաստեղծը այս հարցի առնչությամբ շարադրում է մեկ այլ հիմնավորում: Սևակը գրում է. «…Պատերազմին չմասնակցելու պատճառը տարիքս էր (միայն երկրորդ կուրսի վերջում զինվորական գրքույկ ստացա) և որովհետև երրորդ կուրսը փաստորեն վերջին կուրսն էր (չորրորդ-հինգերորդ կուրսերը միանգամից ավարտեցին ու բանակ տարան), ապա, ըստ գործող օրենքի, մեր կուրսեցիք броня -ի տակ եղան մինչև պատերազմի վերջը: Իմ փոխարեն 50-ամյա հայրս էր բանակում…»:

Նույն փաստի մասին այս` եթե ոչ իրարամերժ, ապա գոնե անհամապատասխան տեղեկությունները ենթադրել են տալիս, որ Սևակի ռազմաճակատ մեկնելու պատճառ կարող էր լինել թե մեկը, թե մյուսը:

Ինչպես արդեն նշեցինք, նույն օրը Սևակը լրացրել է Հայաստանի ԳՄ անդամի անձնական թերթիկը: Այստեղ կրկնվում են վերը շարադրված կենսագրական տվյալների շատերը: Այնուհետև հաջորդում է «Լեզուներ, որոնց տիրապետում է» տողը, որի դիմաց Սևակը գրել է. «Հայերեն, ռուսերեն, ադրբեջաներեն, անգլերեն»: Կնոջ մասին ասված է. «Ավագյան Մայա Վարդանովնա, ծնված 1922 թ, Թբիլիսիում, աշխատում է Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայում»: Ներկա հասցեն` «Մոսկվա, Տվերսկոյ բուլվար, 25, Գորկու անվան գրական ինստիտուտ»:

«ՀԼԿեՄ անդամ լինելիս տույժի ենթարկվե՞լ եք» հարցին Սևակը պատասխանել է. «Ենթարկվել եմ: 1950 թ. ՀԼԿԵՄ Մոլոտովի շրջկոմի կողմից, ք. Երևան: Ոչ ճիշտ ելույթի համար: Հանվել է»:

Ի՞նչ ելույթի համար կարող էին Սևակին նկատողություն հայտարարել: Թերթելով արխիվային աղբյուրներն ու այդ օրերի վավերագրերը, մենք հանդիպեցինք մեկ տասնյակից ավելի վկայությունների այն մասին, որ 1950 թվականին այս կամ այն հավաքի ժամանակ բանաստեղծը հրապարակավ հայտնել է իր տեսակետը: Ընդ որում, ելույթների նյութը խիստ բազմազան է եղել` սկսած գրական քննարկումներից մինչև սպասվելիք Գերագույն սովետի ընտրությունների քարոզչությունը (այդ օրերին Սևակը ագիտատորի պարտականություններ էր կատարում): Ի վերջո մեզ հաջողվեց գտնել մամուլի մի հրապարակում, որտեղ շարադրվածն էլ հենց կարող էր հիմք հանդիսանալ անցանկալի հետևանքների համար:

1950 թ. հոկտեմբերին տեղի է ունենում մայրաքաղաքի Մոլոտովյան շրջանի կոմերիտական կազմակերպության 8-րդ կոնֆերանսը: Հոկտեմբերի 21-ին «Ավանգարդ» թերթը, տեղեկացնելով այդ մասին, ներկայացնում է զեկուցողի խոսքն ու հավաքի ժամանակ հնչած ելույթները: Այդ առթիվ թերթը նաև գրում է. «Կոնֆերանսում հանդես եկած դելեգատների մեծ մասն իրենց ելույթները նվիրեցին ԼԿԵՄ ռայկոմի կողմից սկզբնական կազմակերպություններին ցույց տրվող ղեկավարության հարցերին: Երիտասարդ բանաստեղծ Պարույր Սևակը քննադատեց ռայկոմին այն բանի համար, որ նա անհրաժեշտ ղեկավարություն չի ցուցաբերել Գրողների միության ԼԿԵՄ կազմակերպության աշխատանքներին:

— Մեր ռայկոմը,- ասաց նա իր ելույթում,- մեզ հիշել է միայն այն դեպքում, երբ այս կամ այն առիթով անհրաժեշտություն է զգացել հանդիպումներ կազմակերպել երիտասարդ ստեղծագործողների հետ»:

«Հասնել յուրաքանչյուր սկզբնական կազմակերպության լավ աշխատանքին»:

Դժվար չէ կռահել, որ նման համարձակությունն այն օրերին հազիվ թե անպատիժ մնար: Ի դեպ, ասվածի ապացույցը դարձավ այն, որ շատ շուտով մեկ այլ «անհնազանդ քայլի» համար Սևակը ստիպված էր գործուղվել (նույնն է թե`հարկադրաբար հեռանալ Հայաստանից) և մի քանի տարի անցկացնել Մոսկվայում:

 ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆgetImage (1)

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿԻ ԱՆԾԱՆՈԹ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑԸ

24 Հնվ

1962 թ. հոկտեմբերին Հայաստան էր ժամանել ֆրանսահայ գրող Կարո Փոլատյանը: Նա Երևանում մի շարք հանդիպումներ էր ունեցել հայ գրողների հետ, սակայն շուրջ մեկ ամիս ցանկացել ու չէր կարողացել հանդիպել Պարույր Սևակին. վերջինս գտնվել էր գյուղում` Չանախչիում: Հանդիպում կազմակերպելու խնդրանքով ստիպված դիմում է Գուրգեն Մահարուն: Մահարին նրան խոստանում է. «Լուր կուղարկեմ Պարույրին, որ թողնի իր տան շինարարության աշխատանքները և գա ինձ մոտ: Այսօր, ժամը 9-ին: Ինձ մոտ կլինի նաև Վահագն Դավթյանը»: Հոկտեմբերի 12-ի երեկոյան նրանց հանդիպումը կայանում է: Փոլատյանը իր հետ ձայնագրիչ ուներ, և հետագայում սղագրում է իրենց զրույցը: Ստորև ներկայացնում ենք հեղինակի գրառումները:1971

«Այդ օրը ուրիշ գործերով չզբղվեցա: Պայուսակս կարգի դրի, երկու ժամ մրափեցի և իրիկվան ժամը ճիշտ 9-ին Կասյան փողոցն էի արդեն:

Գուրգեն Մահարիի տան մեջ հավաքված էին արդեն, Մահարիի շուրջ, Պարույր Սևակը, Վահագն Դավթյանը, Համո Սահյանը և ուրիշ մի քանի արվեստագետներ, որոնց անունները չեմ հիշեր:

Ծանոթացանք, ողջագուրվեցինք: Սևակը սկսավ մեծ գովասանքներ շռայլել «Զրույց»-ներուս մասին, հայտարարելով որ Պոլ Էլյուարը, Սեն-Ճոն Պերսը, Ահարոնը և ուրիշներ ճանչցած էր շնորհիվ իմ «Զրույց»-ներուս, և երկարեց «Անլռելի զանգակատունը», ձոնված ինձի- տաղանդավոր «Զրույց»-ներու հեղինակ…

Հոդ կեցուցի զայն.

— Սիրելի Սևակ, «Զրույց»-ներու հեղինակը չի կրնա տաղանդավոր ըլլալ, մանր գործ է ըրածս, տաղանդավորը դուն ես, «Անլռելի զանգակատան» հեղինակը, հեղինակը նաև քանի մը ուժեղ ու հրաշալի քերթվածքներու, Ս. Մեսրոպի նվիրված, հայ ժողովրդին…: Տաղանդավոր՝ նաև «Թոնդրակեցիներ»-ու հեղինակը, ապա Համո Սահյանը, Գուրգեն Մահարին:

Եվ սկսա հարցուփորձել զանոնց կարգով: Իմացա, թե պատերազմի տարիներուն ուսանող են եղած Վահագն ու Սևակը, միասին ապրած: Պարույրը՝ գյուղեն, Վահագնը՝ բնակելով Երևան:

— Ես անոթի կմեռնեի, եթե չլիներ Վահագնի մայրը,- կհայտարարե Պարույրը,- ան է կերակրեր զիս, փլավով, թանապուրով, երբ ուրիշներ կտոր մը չոր հաց չունեին:

— Սիրելի Սևակ, ծնած ես ուրեմն Արարատյան դաշտին մեջ, համայնավար վարչակարգը երբ շատոնց հաստատված էր արդեն մեր երկրին մեջ: Ինչպե՞ս կրցար գրել Կոմիտասի կյանքը, ինչպե՞ս այդպիսի խոր ապրումով կրցար տալ մեր տառապանքը, 1915-ի Եղեռնը:

— Ինչու՞, հայ չե՞մ ես, չե՞մ կարող զգալ իմ ժողովրդի ցավը նույնքան խորապես, որքան դուք:

— Այդ չեմ ուզեր ըսել… վերջապես, ականատես չես եղած:

— Ես կապրիմ, կզգամ մեր ժողովուրդի կյանքը, իբրև թե ես ըլլայի, կրեի իմ մարմնիս վրա անոր վերքերը, իմ հոգիիս մեջ՝ անոր ցավն ու հրճվանքը:

— Իրավունք ունիս, ներողություն, թերևս վշտացուցի քեզ…

— Ոչ, պետք է ուղղեիր այդ հարցումը ինձի, իրավունք ունեիր…

— Եվ դուն ալ պատասխանեիր այդ ձևով. լավ, լավ, ուրախ եմ, հոգեպես կհրճվիմ, որ բոլորդ ալ կապրիք, կզգաք մեր ձևով, կամ մենք՝ ձեր ձևով:

— Ուրիշ կերպ կարելի չէ եր¨ևակայել: Հայ ենք, ամբողջական հայեր…

— Խոսինք քիչ մըն ալ մեր գրականության մասին, քանի որ այսքան հոգի ենք, մեզմե յուրաքանչյուրը թող ներկայացնե իր կարծիքը մեր գրականության մասին, անոր արժեքին, անոր ապագային մասին:

Պարույրը կդառնա Մահարիին.

— Գուրգեն խան, խոսքը քեզի կպատկանի:

— Ես լավատես եմ, պիտի մեծանա մեր գրականությունը: Սփյուռքի մեջ, շփման մեջ եվրոպական մեծ մշակույթներուն, այստեղ, շնորհիվ մարդկայնական լայն ըմբռնումներու, պետք է մեր գրականության սահմանները ընդարձակվին: Մենք այստեղ լման երեսուն տարի կորսնցուցինք: Մենք պետք է հառաջանանք 1917-ի ավանդություններով և ոչ թե 1937-ի:

Կխոսին նաև Համո Սահյանը, Վահագն Դավթյանը:

Կփոխեմ հարցումիս ձևը.

— Ինչպե՞ս պիտի ընենք, որ մեր ազգային բնույթ ունեցող, տեղական արժեք ներկայացնող գրականությունը հասցնենք համաշխարհային արժեքի: Օրինակով մը խոսիմ: Մեր մեծագույն վիպագիրը Րաֆֆին է: Շատ գեղեցիկ վեպեր գրած է, բայց կմնա տեղական արժեք: Ոևե եվրոպացի չի կրնար հաճույք զգա անոնց ընթերցումեն: Դոստոևսկին, Տոլստոյը ռուս են, Բալզակը՝ ֆրանսիացի, Դիկկենսը՝ անգլիացի, բայց անոնք կպատկանին համայն մարդկության, միջազգային արժեքներ են: Րաֆֆին՝ ոչ: Ինչու՞:

Պարույրը ցատկած է ոտքի.

— Կեցցես, ընկեր Փոլատյան, ես սրանց նույն բանը կըսեմ, կկրկնեմ, չեն հասկնար, չեն ուզեր հասկնալ… Ինչու՞ այդպես է՝ գիտե՞ք, որովհետև այդ քու հիշածներդ ավելի տաղանդավոր են, ավելի մեծ արվեստագետներ են, Րաֆֆին՝ ոչ:

— Պարագան նույնը չէ, օրինակ Նարեկացիի համար, Քուչակի, Սայաթ-Նովայի, Վարուժանի, Չարենցի համար: Անոնք ազգային են, տեղականեն բարձրացած են մարդկայինին, մտած համաշխարհային մտածողության սահմաններեն ներս:

— Կրկին ճիշտ,- կբացականչե Սևակը:- Անոնք մեզի ցույց կու տան մեր ուղին: Պետք է հառաջանանք անոնց ուղղությամբ:

…Դեռ կշարունակենք վիճիլ այս և ուրիշ գրական հարցերու մասին: Կես գիշերը անցած է շատոնց և ես հաջորդ առտու պիտի մեկնիմ:

Սեղանի վրա կդնեմ ալբոմս` հայտարարելով.

— Մեր ժողովրդի մասին, մեր գրականության, մեր ապագային մասին ձեր կարծիքները… խնդրեմ՝ գրեցեք կարգով…

…- Կարգը իմս է,- կըսե և ալբոմս Սահյանի ձեռքեն կառնե Պարույր Սևակը:- Ես ալ կուզեմ ամփոփել իմ կարծիքս մեր ժողովուրդի մասին, բանաձևել քանի մը տողով մեր հույսերը, ապագայի մեր սպասումները:

Կգրե.

Մենք քիչ ենք, սակայն մեզ հայ են ասում…

Մենք մեզ ոչ ոքից չենք գերադասում,

Բայց մենք, նաև մենք պիտի ընդունենք,

Որ աշխարհում մենք Արարատ ունենք…

Մենք քիչ ենք, սակայն մեզ հայ են կոչում…

…Եվ ինչու՞ պիտի չհպարտանանք:

Կանք:

Պիտի լինենք:

Ու դեռ… շատանանք:

15.10.1962

Պարույր Սևակ

Երևան:

Մյուսներուն հետ ողջագուրվելե ետք, Պարույր Սևակն ու Վահագն Դավթյանը կընկերանան ինձի, ինքնաշարժով մինչև պանդոկ:

Լուռ ենք երեքով: Բայց ես վստահ եմ, որ մեր միտքերը կլանված են նույն մտածումներով…»:

 

Հրապարակման պատաստեց Հովիկ Չարխչյանըսեվ-44

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

24 Հնվ

* * *

Փողոցներն են խաչվում իրար և սրտիս հետ,

Փողոցները ծանոթ, և մտերիմ, և պարզ,

Որոնց տապը, փոշին և գաղտնիքն եմ կիսել

Եվ գաղտնիքս եմ տվել նրանց ի պահ:

 

Փողոցները այս նոր, ծառերը մայթամերձ

Եվ մայթերը իրենք` նրանց շուքի ներքո,

Որտեղ անծանոթին առաջարկել ենք մեզ,

Անձնատուր ենք եղել գեթ հայացքով:

 

Փողոցները և նոր, և հնօրյա-անցած,

Փողոցները` լցված հրաշքներով, փայլով,

Ուր իրիկվա մթնում սպասեցի երեկ,

Բայց դու չերևացիր քո կիսափակ քայլով:

 

Իրիկնային մայթում, իրիկնային մթնում

Սպասում եմ նորից քեզ մայթերի վրա,

Որոնում եմ ես քեզ, բայց զուր, քեզ չեմ գտնում

Ուրիշ-օտար կանանց դեմքի վրա,

 

Որոնք թեկուզ նույնպես հմայում են անձայն

Իրենց անհայտությամբ, օտարությամբ իրենց,

Սակայն նայել նրանց` ինձ թվում է հանցանք.

Եվ սպասում եմ քեզ, ինչպես եռանդ, երեկ…

 

17.5.1947 թ., Երևան- 30.7. 1947, Նավչալու1351779129_4

ՀԱՅ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ԳՐՈՂՆԵՐԻՆ

24 Հնվ

«Մեր երիտասարդ գրողները, մանավանդ բանաստեղծներն ինձ ուրախացնում են: Մեր երիտասարդները շատ բան արեցին: Նրանք ցույց տվեցին, թե ինչպես չի կարելի գրել: Այդ ինչպիսի ուղղությամբ նրանք մեծ արդյունքի հասան. շատ լավ են գրում, կուլտուրական, մակարդակով: Բայց նույն համապատասխանությամբ տուժում է ինչը: Այսինքն թե ինչպե՞ս ես ասում, լավ է, բայց ի՞նչ ես ասում: Եվ վերջապես, չէ՞ որ ինչպեսը անցողիկ է, կարևորը ինչն է: Գրականության պատմությունը ցույց է տալիս, որ հաղթում է ինչը: Ինչպիսի տեսակետից  էլ եթե ուսումնասիրեք, կտեսնեք, նույնիսկ մեր որոշ լրագրողներ ավելի լավ են գրում, քան անցյալի որոշ հայտնի գրողներ: Բայց ինչը կարևորն է: Դժբախտաբար, երիտասարդները դրա մասին մտածում են մի քանի տարի հետո, երբ արդեն ուշ է լինում:  Ահա այստեղ է, որ ես տխրում եմ: Մեր երիտասարդ բանաստեղծները այժմ գրում են ձևի տեսակետից կատարյալ բանաստեղծություններ, բայց թող թույլ տրվի ասել, այդ բանաստեղծությունները երբեմն ունենում են  երեք գլուխ (կամ բոլորովին չեն ունենում), մի քանի ձեռք, մի քանի ոտք:

Այնինչ ընթերցողներին հարկավոր են նորմալ կառուցվածք ունեցող  բանաստեղծություններ: Ես սարսափով եմ  մտածում առաջիկա տասը տարվա մասին: Ինձ անհանգստացնում է ասելիքի բացակայությունը: Հիմա ամենավերջին ակնարկագիրն  ավելի գեղարվեստական ձևով է գրում, քան 30-ական թվականների պատմվածքագիրը: Բայց այստեղ էլ մի վտանգ կա: Մեր արձակը սկսել է մոտենալ չափածոյին: «Մեղավորը» երևի Բակունցն է: Բայց չէ՞ որ Բակունցը ելավ չորության և տափակության դեմ: Նա լուծեց ինչպեսի և ինչի հարցը: Իսկ մեր արձակին հատկապես կարևոր է ինչը: Բայց մեր արձակը մի տեսակ անկերպար, կամ լավագույն դեպքում` անանուն, անարյուն մարդկանցով է լցված:

Այնտեղ հանդիպող մարդիկ ի՞նչ են անում: Ինչի՞ համար, ի՞նչ են ուզում աշխարհից, դժվարանում ես որոշել: Վերջապես արձակը արձակ է, չափածոն` չափածո: Սեռերի հասկացողությունը չպետք է շփոթել: Խառնարյունությունը վատ է:

Չմոռանամ ասելու նաև մի վտանգի մասին, որ սպառնում է երիտասարդական պոեզիային: Դա, այսպես ասած,  հատվածայնությունն է, կոտորակայնությունը: Կարդում ես մեր երիտասարդների որոշ գործեր և թվում է` կարդում ես հատված մի մեծ գործից: Մտածում ես` որպես հատված լավ է, բայց որպես ինքնուրույն գործ` թույլ:

 Մի ժամանակ ես հանգով էի գրում: Հետո հրաժարվեցի հանգից, որովհետև հանգը ինձ խանգարում էր: Երբ ասելիքը շատ է, բանաստեղծը  դժվարանում է հանգով գրել:  Բայց անհանգ գրելը դարձավ նորաձևություն: Անհանգ են գրում նույնիսկ քիչ ասելիք ունեցող մարդիկ: Մի օրինակ բերեմ: Երբ առվում ջուրը քիչ է, այգեգործը ջրով բզբզում է հունը, հարթում, որ ջուրը  մի կերպ այգուն հասցնի: Բայց երբ ջուրը առատ է, բահի կարիք չի զգացվում: Հիմա ստացվել է այնպես, որ որոշ բանաստեղծներ մի ծորակի չափ ջուր չունեն, բայց աշխատում են առանց բահի (նորաձևությամբ): Ստացվում է այնպես, որ բովանդակությամբ թույլ, բայց հանգ ու վանկի շնորհիվ մի քիչ շունչ առնող ոտանավորները մեռնում են դեռ չծնված…»:

 ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

1968sev-10

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ. ԱՆՑՅԱԼԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑԱԾ

11 Հնվ

Ինքնակենսագրություն գրել նշանակում է վերհիշել անցյալը: Իսկ անցյալի վերհիշումը ոչ այլ ինչ է, քան անցյալին ներկայիս հայացքով նայել, այսինքն` ոչ թե տեղափոխվել անցյալ, այլ անցյալը տեղափոխել ներկա. անցյալը ներկայացնել:

Սա անխուսափելի է մանավանդ նրանց համար, ովքեր արվեստագետ կոչվելու պատիվն ու պարտականությունն ունեն, և որոնց համար երեկը դառն ու քաղցր հուշերի օթևան չէ, այլ մտորումների օրրան:
Ուստի և իմ ինքնակենսագրության փորձը պիտի դառնա ոչ թե «հուշերի երեկո», այլ «փորձարկման ստուգում»: 
Ինքնակենսագրություն գրել նշանակում է գաղտնիքներ ասել: Բայց ասված գաղտնիքը ոչինչ չարժի, եթե չի գալիս բացահայտելու գաղտնիքների գաղտնիքը` խորհուրդը:
Ուստի և իմ հուշերը պիտի դառնան առիթ խորհրդածությունների և իմ կենսագրությունը` փորձ ինքնաթարգմանության:416886_295294007200933_1487026198_n

***

Բարեբախտություն ունեմ այս էջերը գրելու հենց իմ ծննդավայրում` Հայկական ՍՍՀ Վեդու շրջանի Սովետաշեն (նախկին Չանախչի) գյուղում: Բնությունը` այդ մեծագույն փորձարարը, այսօր տվեց այլակերպության իր հերթական դասը. տեղաց առաջին ձյունը, որ կարողացավ իր բարությամբ փոքրիշատե մեղմել այս լեռնաշխարհի դիմանկարի խստությունը: Իմ համագյուղացիք իրենց գյուղի մասին առածանման խոսք ունեն. «Քառասուն ձոր, ամեն ձորում էլ` քառասուն ձոր»: Իսկ որտեղ ձոր, այնտեղ էլ սար: Եվ ահա առաջին ձյունը եկավ այդ քառասուն անգամ քառասուն ձոր ու սարի վայրիվերումները փոքր-ինչ հարթելու: Հողն ու քարը (դժվար է ասել, թե այստեղ սրանցից ո՞րն է շատ) հանձնվել են սպիտակի մեղսագործությանը: Միայն տերևաթափ ծառերն են համառաբար ընդգծում իրենց սևը` վանականների պես իրենց հավատարմությունը վկայելով երկնքին…
Բայց միայն ձյունից չէ և միայն այսօր չէ փոխվել իմ ծննդավայրը: Քառասուն տարի առաջ այստեղ հարթ ու հողածածկ տանիք չուներ միայն եկեղեցին: Գարնանը թզաչափ խոտ էր ծփում տանիքների վրա և նրանց մեջ եկեղեցին, իր թիթեղե դեղինով, հիշեցնում էր կանաչի մեջ ծնրած ուղտ: Չլիներ նա` կարելի էր կարծել, թե գյուղն ունի մի ընդհանուր տափակ տանիք. տները մեջք մեջքի էին տվել, հպվել իրար, ինչպես բուքից հալածված անասունները, իսկ եղած ծուռտիկ-մուռտիկ փողոցներն էլ (ամոթ է փողոց ասելը) այնքան էին նեղլիկ, որ տեառնընդառաջի տոնին չափահաս երեխաները, խարույկների վրայից թռչկոտելով` կրակ էին տանում գյուղի մի ծայրից մյուսը` ոչ թե փողոցներով, այլ տանիքների վրայով…
Այն տունը, որտեղ ես ծնվել եմ… Բայց տուն չպիտի ասեի, այլ նկուղ` այս բառի ոչ պատկերավոր իմաստով: Իմ նախնիների ազգանվանը սերնդե սերունդ կպած է եղել «Տեր»-ը, որ հոգևոր դասի տիտղոսն էր: Իմ պապերը սաներն են եղել Էջմիածնի հռչակավոր Ճեմարանի, որ տալիս էր, ինչպես որոշակի գիտեմ հիմա, արդի համալսարանի բանասիրական բաժանմունքից ոչ պակաս կրթություն: Նրանք երկհարկանի տուն են ունեցել` նկուղով և պատշգամբներով: Բայց 1918-21 թվականներին մեր գյուղացիք ստիպված են եղել երեք անգամ լքելու իրենց տուն ու տեղը: Եվ եթե իմ պապերի հսկայական գրադարանից մնացել էր միայն Նարեկը` հրդեհի սպին կաշվե դեմքի վրա և որբացած` զրկված ընթերցողից, ապա նրանց երկհարկանի տնից էլ մնացել էր լոկ այն, ինչ չի վառվում` գետնափոր նկուղը: Այնտեղ էլ ծնվել եմ ես 1924 թվականի հունվարի 26-ին:
Պատմության կամեցողությամբ հորս կրթությունը վերջացել է գրաճանաչությամբ: Մայրս այդ բախտին էլ չի արժանացել: Հայոց այբուբենի ամենահեշտ գրվող տառը «ա»-ն է: Եվ փոքրիկ քույրս հաճախ էր մորս հոգին հանում «Բա «ս» գրել էլ չգիտե՞ս »: Չգիտեր ու չգիտի…
Այդ պատճառով չէ՞ր արդյոք, որ ապրածս կյանքի կեսից ավելին (ամբողջ 23 տարի) անցավ ուսման վրա:x_a2034285
Դպրոց գնացի շատ վաղ` 6 տարեկան հասակում, ըստ որում արդեն գրաճանաչ և թվաբանական 4 գործողությանը տեղյակ: Միջնակարգն ավարտեցի գյուղում: Սիրում էի բոլոր առարկաները այդ թվում նաև ֆիզիկա–մաթեմատիկականները: Դժվարանում եմ ասել, թե ի՞նչն էր ավելի մեծ հաճույք պատճառում. երազած վեպի ընթերցանությո՞ւնը, թե՞ երկրաչափական խնդիրների լուծումը:
Զարթոնքի տարիներ էին, բայց և դժվարին տարիներ: Չկար թուղթ ու մատիտ: Չկար դասագիրք: Հաճախ ամբողջ դասարանը սովորում էր մեկ հատիկ դասագրքով: Պակասում էին ուսուցիչները, եղածներն էլ` միջնակարգ և նույնիսկ թերի միջնակարգ կրթության տեր: 9-րդ դասարանում, օրինակ, մեր ֆիզկուլտուրայի դասատուն էր որքան հաղթանդամ, նույնքան համակրելի մի երիտասարդ: Նույն այդ երիտասարդը 10-րդ դասարանում ստիպված էր մեզ գրականություն ավանդել: Երեկ` ֆիզկուլտուրա, այսօր` գրականություն: Եվ դասավանդեց. գիշերները ես գրում էի հաջորդ օրվա մեր անցնելիք գրողի «կյանքն ու գրական գործնեությունը», և առավոտյան նա թելադրում էր մեզ իմ գրածը, ըստ որում բոլորի հետ մեկտեղ նրա թելադրածը գրում էի նաև ես: Եվ այդպես` կլոր տարին…
Դեռ չէի ածիլվում, երբ ընդունվեցի Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժանմունքը` հիասթափեցնելով իմ բոլոր դասատուներին, բացի գրականության ուսուցչից և … մորիցս, եթե սա իմանար, թե ի՞նչ է բանասիրականը և ինչո՞ւ եմ ընդունվել այդ բաժանմունքը: Ուսուցիչներիցս յուրաքանչյուրը համոզված էր, որ ուսումս կշարունակեմ իր առարկայի խորացմամբ: Գաղտնապահ երեխա էի: Ոչ թե ծածկամիտ, այլ գաղտնապահ: Այն ժամանակ ես չգիտեի, իհարկե, «ինքնասիրություն», առավել ևս «արժանապատվություն» բառերը: Բայց հիմա գիտեմ, որ գաղտնապահությունը պայմանավորվում է այդ հատկանիշներով: Եվ գիտեմ նաև, որ գաղտնապահ երեխաները հետագայում դառնում են շա՜տ անկեղծ և ուղղամիտ մարդիկ…

Եվ գաղտնապահ էի հատկապես մի բանում:
Տասմեկ տարեկան էի, երբ գրեցի առաջին ոտանավորս: Եվ ինչի՛ մասին չէր, այլ ո՛ւմ: Զինաիդայի՛ մասին: Այս Զինաիդան էլ դասընկերուհիս չէր, այլ… Տուրգենևի հերոսուհին: Գիրք չկար: Գյուղից գյուղ էինք գնում` գրիք խնդրելու: Կյանքումս մեծ գողություն էլ եմ արել. 3-4 հոգով «կտրեցինք» շրջակա 3-4 գյուղի դպրոցական գրադարանները` կեսգիշերին, գողության բոլոր կանոնների համաձայն: Գողություն` կարդալու ծարավից: Գլխավորը ես էի: Ու գրքերի մեծագույն մասն էլ ինձ էր հասնում: Ու կարդում էի ամեն ինչ. արգելված Րաֆֆու բզկտված վեպը (կեսն արտագրեցի), Դարվինի «Տեսակների ծագումը» (կոնսպեկտավորեցի), մենագրություն Դավիդ Ռիկարդոյի և Ադամ Սմիթի մասին (ինչպե՞ս հասկանայի) և նույնիսկ … «Ռազմական արվեստ» (ի՞նչ հասկանայի): Եվ որովհետև այդ օրերին լույս էր տեսել Տուրգենևի «Երկեր»-ի առաջին հատորը, ուրեմն նաև «Առաջին սեր»-ը: Տասնմեկամյա մանուկն ի՞նչ էր հասկացել այդ սքանչելի վիպակից, — դժվարանում է ասել իր 41-ամյա աճորդը: Բայց որ նա իր առաջին ոտանավորը գրել է ոչ թե տոնածառի, մայիսի 1-ի, կամ մեկ այլ տոնի մասին, այլ տուրգենևյան Զինաիդայի, — սրտաշարժ փաստ չէ՞:
Կարդում էի…317611_209891875741147_818605081_n
Ու մերոնք երկյուղում էին, թե… կգժվեմ: Գյուղացիք համոզված էին, որ շատ կարդալուց մարդկանց աչքերին կա՛մ սև ջուր է իջնում, կա՛մ խելքերն են թռցնում: Ծնողներիս վախը կրկնապատիկ էր, որովհետև մեր գյուղացիք համոզված են եղել , որ իմ հայրական պապը … «շատ կարդալուց գժվել է»: Եվ անհիմն էլ չի եղել նրանց կարծիքը: Պատմում էին, որ նա` եզները լծած, սերմացուն ջորուն բարձած, գնում է վար անելու, և ինչ-որ գիրք բացելով` մոռանում է ոչ միայն լծված եզների գոյությունը, այլև այն, որ սերմացուի 8 փթանոց պարկերը չի իջացրել ջորուց: 
Պապիս գժվածության մասին այսօրինակ տասնյակ այլ ապացույցներ էլ էին պտտվում: Բայց հետագայում, 30-ական թվականների վերջերին, նրա հատուկենտ ժամանակակիցները սկսեցին հուշել նույնքան և ավելի ապացույցներ` այս անգամ էլ այն մասին, որ պապս ոչ թե խելագար էր, այլ… համարյա թե մարգարե, որովհետև…«օղորմածիկը ի՛նչ ասում էր` կատարվեց»…
Եվ, հավանաբար, պապեկան այդ արյունն էր շրջում մեջս` ստիպելով գիշերներ լուսացնել ձեռքս ընկած գրքի վրա և վախ ներշնչելով ծնողներիս, թե ես էլ «շատ կարդալուց կգժվեմ»: Եվ որովհետև նրանց խրատ-հորդորանքը արդյունք չէր տալիս (ես շարունակում էի «գժվելու» ճանապարհը), ապա անգրագետ մայրս հաճախ էր տեղիք տալիս հետևյալ երկխոսությանը. 
-Էսքան որ կարդում ես, աչքերիդ մեռնեմ, ի՞նչ պիտի դառնաս. վարժապե՞տ:
-Բա ի՛նչ, — պատասխանում էի ես:
-Ոնց որ էս բոլոր վարժապետնե՞րը:
-Բա ո՜նց:
-Էհ, կուրանամ ես, չելա՜վ…
-Բա ի՞նչ կուզեիր, որ լինեի:
Մայրս, ինչպես ասացի, անգրագետ էր: Նա, բնական է, չգիտեր ո՛չ «գրող», ո՛չ էլ «բանաստեղծ» բառերը: Բայց նա ակամա լսում էր իմ ու քրոջս բարձրաձայն ընթերցանությունը, ուստի և գիտեր, օրինակ, Գիքորի տխուր պատմությունը: Այն ժամանակ նա տակավին միտը չէր պահել նույնիսկ Հովհաննես Թումանյանի անունը: Ուստի և իմ «Բա ի՞նչ կուզեիր, որ լինեմ» հարցին պատասխանում էր.
-Էսքան որ կարդում ես, գոնե դառնայիր էն «Գիքոր»-ը գրողի պես մարդ:13
Ես` գաղտնիքս մեծ – ինքս փոքրիկ, արդեն վաղու՜ց համոզված էի (ոչ թե երազում էի, այլ համոզվա՛ծ էի), որ դառնալու եմ «էն «Գիքոր»-ը գրողի պես մարդ», այսինքն` գրող կամ բանաստեղծ: Բայց այդ մասին գիտեի լոկ ես ու մեկ էլ… Աստված: Եվ կյանքիս առաջին մեծ զարմանքն էր, թե որտեղի՞ց մայրս իմացավ այն, ինչ հայտնի է միայն Աստծուն: Այն ժամանակ ես չգիտեի, որ եթե բանաստեղծները Աստծու հետ ունեն միջնորդված առնչություն, ապա նրանց մայրերը Աստծուն հաղորդակից են անմիջապես…
«էն «Գիքոր»-ը գրողի պես մարդ դառնալու» անկասկած համոզվածությամբ էլ ես համալսարան գնացի: Այն ժամանակ լրագրերում տպված ամեն մի ոտանավոր ինձ թվում էր գլուխգործոց և ոտանավորի գլխին կամ տակը տպված ամեն մի ազգանուն` հանճար: Բայց համալսարանական կյանքիս առաջին իսկ ամիսը իմ հափշտակության և համոզվածության վրա ոչ միայն պաղ ջուր լցրեց, այլև մտրակեց ինձ կրակե այն խարազանով, որի շաչյունի բառացի թարգմանությունն է «ուշքի գալ»-ը:
Ամենից առաջ` իսկույն հասկացա, որ բան չգիտեմ, այսինքն` գիտեմ լոկ այն, ինչ գրված է եղել մեր քրեստոմատիայում. հատված մի վիթխարի վեպից (բայց ոչ վեպը), երկու ոտանավոր` մի մեծ բանաստեղծից (բայց ոչ բանաստեղծին), երկու սուտ ու կես ճիշտ (բայց ոչ խեղաթյուրված ճշմարտությունը), ոչ թե գրական քիչ թե շատ նկատելի ընթացք, այլ մի քանի տուփերի ոխերիմ հարևանություն` «խոշոր բուրժուազիայի գաղափարախոս», «մանր բուրժուազիայի ներկայացուցիչ», «պրոլետարական գրականության վետերան», «թթու նացիոնալիստ», «կղերական մտածողության քարոզիչ»… Նույնիսկ հայոց գրականությունից իմացածս ավելին չէր, քան Գերագույն խորհրդի պատգամավորների ցուցակը. անուն-ազգանուններ` համառոտ կենսագրությամբ, և գործնեության առավել քան աչառու շարադրանք, բայց ոչ բուն գործնեություն:
Նաև չուշացա հասկանալ, որ անգրագետ եմ: Այն ժամանակ դեռ ականջիս դեռ չէր հասել Մաքսիմ Գորկու ահռելի ճիչը. «Ի՜նչ երջանկություն է գրագետ լինելը»: Բայց ինձ այդ ճիչը չհամակեց միայն, այլև սարսափի մատնեց, երբ ոչ թե իմացա ի լրո, այլ զգացի սեփական ուղն ու ծուծովս, որ եթե գրագետ լինելը դժվար է ընդհանրապես, ապա քառակի դժվար է գրագետ լինելը հայերենից, որովհետև հայոց լեզուն լավ իմանալ նշանակում է տիրապետել… չորս գրական լեզվի (գրաբար, միջին հայերեն, արևմտահայերեն, արևելահայերեն): Իսկ եթե սրան էլ ավելացնենք, որ հայերենն ունի նաև 60 բարբառ, որոնցից շատերն իրարից ավելի են հեռու, քան ռուսերենը ուկրաիներենից, և որ իմ մայրենի բարբառը գրական հայերենին մոտիկ է նույնքան, որքան չեխերենը ռուսերենին,- ապա կուրվագծվեն հայերենը տիրապետելու դժվարության մոտավոր սահմանները: 
Բայց իմ ահավոր հիասթափությունը չէր վերջանում միայն այսքանով` այս երկկողմանիությամբ: Իմ հիասթափությունը խորանարդվեց` ստանալով նաև երրորդ նիստ. հասկացա , որ ես… բանաստեղծ չեմ:11521_hs-18

Դա ինձ հասկացրեց, ամենից և ամենքից առաջ, Եղիշե Չարենցը:
Ես այդպես էլ բախտ չունեցա նրան տեսնելու. Երևան գալուցս երեք տարի առաջ նրան սպանել էին բանտում: Նրա գրքերն այրված էին . նրա անունը տվողին սպառնում էր բանտ ու աքսոր. ում երեկ պաշտոնապես կոչում էին «սովետահայ գրականության ողնաշար», այսօր դարձել էր «ժողովրդի թշնամի»: Բայց դեռ մնացել էին մարդիկ, որոնք պահել էին նրա այս կամ այն գիրքը` իրենց և իրենց ընտանիքը կործանելու վտանգը կոխելով: Ու նրանց միջոցով էլ Չարենցը նստեց հանրակացարանային իմ չոր մահճակալին, մինչև վերջ բացվեց իմ առջև, և հենց այն է ուզում էր ասել, երբ ես կախեցի նրան և ինքս ասեցի.
-Հասկացա, որ բանաստեղծ չեմ:
Հասկացա, որովհետև մինչև հիմա այդ կարծում էի, թե բանաստեղծությունը ոտանավոր գրելն է` օրացուցային այս կամ այն թվականի առթիվ, գովքն է` հանճարեղ առաջնորդի կամ նրա մարտական զինակցի, խառնուրդն է երկու բաժին ծաղկի և մի բաժին առվի ջրի, երբ պետք է` վերամբարձ-ճոռոմ ոճով (որ անում էին «մարտիկ-պոետներ»-ը), եթե հարկավոր է` աշուղական հանգով (որ բնագավառն էր «հուզական լիրիկա»-յի): Ես տակավին չէի նկատել, որ այսօրինակ գրականությունը, վերջին հաշվով, զբաղված է ոչ այլ ինչով, քան չակերտներ դնելով, իսկ հիմա սկսում էի հասկանալ, որ գրողի առաջնահերթ պարտականությունը փակագծեր բացելն է և ոչ թե չակերտներ դնելը: Ես դեռ չգիտեի, որ քաղաքականությունը միջնորդ է բանաստեղծի և ժամանակի միջև, բայց սկսում էի կռահել, որ այդ միջնորդը, տվյալ պայմաններում, ոչ այնքան գործ է սարքում, որքան փչացնում:
Ես սկսում էի փրփուրի ու քափի ոչ բարով պոեզիան զանազանել ճշմարիտ բանաստեղծությունից և հասկանալ, որ այս վերջինիս մասին է մեր 20-ամյա մեռած հանճարը ասել. «Ո՜հ, հատակն են իմ փրփուրներս» (Պ. Դուրյան).
որ… բանաստեղծությունը շղթայել օրացույցին` նույնն է թե Բախի խորալը նվագել ստադիոնում կամ «Խորհրդավոր ընթրիքը» փակցնել բաղնիքում.
որ… ճշմարիտ բանաստեղծությունը գործ չունի «ալելուիա»-ի և «ամեն»-ի հետ. ամենաշա՜տը՛ նա կարող է մարդկանց տոն պարգևել կամ մեղմել սգի կսկիծը.
որ… ճշմարիտ բանաստեղծություն գրելը պիտի լինի ինքնազատագրության պես բան և ոչ թե թամադայություն.
որ… բանաստեղծը ներքին այրման շարժիչ է և ոչ թե ջրաղացի` օտար մի ուժով պտտվող.
որ… «բանաստեղծ» կոչումը կրծքանշան չէ` առնես ու ամրացնես կրծքիդ կամ գլխարկիդ. բանաստեղծը նա է, ով ունի իր ստորերկրյա ջուրը, իր արտեզյան երակը.
որ, վերջապես, գրելու և գրելացավի միջև ընկած է մի անտեսանելի անդունդ, մի երևակայելի, բայց անժխտելի ջրբաժան գիծ, մի, եթե կուզեք, փոքրիկ… առվակ, որի մեջ, սակայն, հազարավորներն են խեղդվում:
Չարենցն ինձ օգնեց տեսնելու այդ անդունդը, այդ ջրբաժան գիծը և այն փոքրիկ առվակը, որի մեջ ես չուզեցի խեղդվել: Միայն Չարենցը հազիվ թե օգներ, եթե նրան չաջակցեր իմ սեփականությունը` ինքնասիրության և արժանապատվության զգացումը:
Լավ է լինել լավ ընթերցող, քան վատ գրող:Paruyr-Sevak.htmlh
Ու ես երդվեցի` այլևս ոտանավոր չգրել: Եվ իսկապես էլ չգրեցի: Ես ինձ տվեցի ուսման և, առաջին հերթին, հին հայերենի իմացությանը: Հայ բազմադարյան գրականությունը կամաց-կամաց դադարեց terra incognita լինելուց: Ես ինձ լրջորեն նախապատրաստում էի գրականագիտության և բանասիրության: Այսպես անցավ համալսարանական երկու տարիս: Չմոռանամ ասելու (մոռանալու բա՞ն է), որ համալսարանական ուսումնառությունս համընկավ պատերազմին. պատերազմն սկսվեց, երբ ես ավարտում էի առաջին տարվա դասընթացը, և ավարտվեց, երբ ես ավարտում էի համալսարանը: Պատերազմին չմասնակցելուս պատճառը տարիքս էր (միայն երկրորդ կուրսի վերջում զինվորական գրքույկ ստացա), և որովհետև երրորդ կուրսը փաստորեն վերջին կուրս էր (4-5 կուրսերին միանգամից ավարտեցրին ու բանակ տարան), ապա, ըստ գործող օրենքի, մեր կուրսեցիք «броня»-ի տակ եղան մինչև պատերազմի վերջը: «Իմ փոխարեն» 50-ամյա հայրս էր բանակում…
Ին՜չ տարիներ էին: Հիշելն անգամ սարսուռ է պատճառում: Սով: Ցուրտ: Փայտոջիլների արշավանք: Էլեկտրական լամպի այրվելն անգամ հավասար էր հացի գրքույկ կորցնելուն, որովհետև նոր լամպ ճարելը համարյա թե անհնարին էր (տղաներից մեկին, որ շուտով գիտությունների դոկտոր է դառնալու, համալսարանից հեռացրեցին` արտաքնոցից մի լամպ «գողանալու» համար): Արտառոց է թվում, թե մենք ինչպե՞ս չմեռանք սովից կամ թոքախտից: Բայց չմեռանք: Ավելին. լցվեցինք նոր սիրով ու ատելությամբ…
Ես սիրում եմ լավ ձեռագիրը, ինչպես այլոք սիրում են լավ հագուստ կամ գեղեցիկ իրեր: Ու եթե շատերն են կոլեկցիոներություն անում, ապա իմ «կոլեկցիոներությունն» էլ դրսևորվում է գեղեցիկ գրեր ընդօրինակելու մեջ: Ու մի դասընկեր ունեի, որի «ե»-ն շատ հավանում էի և ջանում էի ընդօրինակելով յուրացնել: Հանրակացարանային սեղանի սփռոցը (այն էլ պատերազմի տարիներին) չէր կարող լինել այլ բան, քան լրագիրը: Հիշում եմ, որ այդ «սփռոց»-ի վրա ես անվերջ վարժվում էի «ե» գրելուն: Հետո չեմ հիշում ոչինչ. կարծես քունս տարած լիներ: Իսկ երբ «արթնացա»` բանից պարզվեց, որ լրագրի ամբողջ էջով գրվել է մի — տե՜ր Աստված – բանաստեղծություն: Այսպես ես, ակամա, երդմնազանց եղա (չէ՞ որ երդվել էի ոտանավոր չգրել), բայց գործածս «մեծ մեղքը» ինքս ինձ ներեցի, երբ կարդալով գրածս` տեսա, որ «ե»-ով սկսվող այդ ոտանավորը այլևս ոտանավոր չէ, այլ բանաստեղծություն:
Նշանավոր 1942-ին էր դա, այն թվականին, երբ բեկում սկսվեց պատերազմի մեջ: Իմ սեփական բեկումն էլ կատարվեց նույն թվականին:
Առաջին լուրջ բանաստեղծությունս, որ անտիպ է, ինչպես այդ տարիներին գրած իմ համարյա բոլոր բանաստեղծությունները, հենց այդպես էլ կոչվում է` «Լինել թե չլինել»: Ես գիտակցաբար որոշել էի «չլինել»: Իմ «ես»-ի տակ գտնվող «ես»-ը վճռել էր «լինել»…
Նույն թվականին էլ գրական ամսագրում խմբագիրը հանդգնեց տպել իմ առաջին բանաստեղծությունները: Ասում եմ «հանդգնեց», որովհետև կյանքը չուշացավ ապացուցելու, որ դա իսկապես հանդգնություն էր այդ օրերին: Խմբագիրը հեռացվեց (նաև այդ պատճառով): Իսկ ինձ դարձրեցին մի… քայլող կախարան, որ զրնգացնում էր իր վրայից կախ տրված բազմաթիվ «իզմ»-երի զանգուլակները: Հիմա, մտովի վերադառնալով այդ օրերը, առավել պարզ եմ տեսնում իմ մեղքը, որ մոտենում էր հանցագործության. Ես բաց դռներ չէի ծեծել, ուստի և իմ ճակատին շրխկացին բոլոր բաց դռները, և բանը վերջացավ այպես, ինչպես ավարտվում է հիշածս «Լինել թե չլինել» բանաստեղծությունը. «Դեռ սկիզբ չունեցած` ունեցա վերջ»: Այլևս տպագիր ո՛չ մի տող` մինչև 1948 թվականը:
Հին Եգիպտոսում մի սովորույթ է եղել. սանդալի ներբանին նկարում էին թշնամուն, այսպիսով ամեն օր կոխկրտում էին նրա արժանապատվությունը: Սանդալը ամեն ոք կարող է ունենալ, բայց ամեն մի արժանապատվություն գետնին չի փռվում, որ կոխկրտվի: Արժանապատվությանս կողքին էլ դեռ այնքան շատ բան կար անելու, որ տպագրվելու կամ «իզմ»-երից ազատագրվելու մասին մտածելու ժամանակ չկար: Ավարտեցի համալսարանը: Ընդունվեցի ասպիրանտուրա` հայոց հին և միջնադարյան գրականություն մասնագիտությամբ: Վերջացել էր արյունոտ պատերազմը, բայց միայն պատերազմական վերքերը չէին, որ մխում էին. բացվում էին նորանոր վերքեր: — «Հայրենիքի հայրը» հայրենիք ասելով սեփական կալվածք էր հասկանում: «Բոլոր ժամանակների հանճարը», երդվելով պատմության անվամբ, չէր հասկանում, որ անհնարին է կռվել պատմության հետ: Եվ «բոլոր ժողովուրդների հայրը» չէր ուզում հասկանալ, որ պետք չէ բոլոր ժողովուրդների հերն ու մերը անիծել` «ժողովուրդ» բառ դարձնելով դիմակ աբսոլյուտիզմի համար: Ասում էր` «Կադրերն են որոշում ամեն ինչ», բայց այդ կադրերի ֆիզիկական կամ բարոյական ոչնչացումը իր հաճույքներից մեծագույնն էր: Մարդուն կոչում էր «ամենաթանկ կապիտալ», բայց այդ կապիտալը ծախսում էր այնպես, կարծես թե թշնամական երկրի ավար լիներ: Մի անգամ անկեղծ եղավ` մարդուն կոչեց «винтик»: Բայց դա էլ կիսատ անկեղծություն էր, որովհետև նա մարդուն ոչ միայն «винтик» էր համարում, այլև կեղտոտ բուրդ կամ փալաս, որոնք լվացվում- մաքրվում են, ինչպես գիտենք, ծեծելով: Բայց մարդը, նույնպես գիտենք, որքան «винтик» չէ, առավել ևս կեղտոտ բուրդ կամ փալաս չէ…423860_381970301820833_100000235988289_1472790_919225900_n

Գեղեցիկը միշտ չէ, որ առողջ է, մինչդեռ առողջը միշտ գեղեցիկ է: Գեղեցիկ էր մեր նպատակը, գեղեցիկ էին մեր խոսքերն ու կոչերը: Բայց անառողջ էր կյանքն ու իրականությունը: 37 թվանշանը ողջ աշխարհի համար ունի միայն մեկ նշանակություն. 37-ը մարդու նորմալ ջերմաստիճանն է: Իսկ մեզ համար դա (37 թվականը) ջերմաստիճանի մի այնպիսի աննորմալ բարձրացում էր, որ միլիոնավոր մարդկանց սառցահարեց մենախցերում, Սիբիրում, բևեռամերձ գոտում, իսկ մնացածներին էլ` իրենց տանը, իրենց սրտի մեջ: Շքահանդեսներ և հոբելյաններ սիրող «Հայրենիքի հայրը» չկարողացավ չկատարել 1937-ի 10-ամյա հոբելյանը` 1946-48 թվականները դարձնելով 1937-ի վերահրատարակություն: Այս ամենը առավել սուր էր զգացվում արվեստի ու գիտության աշխարհում, որտեղ գործողներին նա կոչում էր «օգնական» վսեմ բառով, բայց փաստորեն դա նվաստացուցիչ «պոչ»-ի իմաստն ուներ: Մեր կյանքն այլ բան չէր, քան պարտքի վեհ գիտակցություն, և մի՞թե արժեր, որ կյանքն անցներ պարտքի այդ վեհ գիտակցության և մահալից տագնապի արանքում: Մեր կյանքն այլ բան չէր, քան անմնացորդ ծառայություն երկրին ու ժողովրդին: Եվ արժե՞ր այդ վսեմ ծառայությունը հանգեցնել լեզվազուրկ և մտազուրկ ծառայի դերին: Այդ տարիներին ամեն ազնիվ մարդ եթե պիտի ծիծաղեր, ապա արցունքների միջից, այնինչ ստիպված ծիծաղում էին արցունքոտվելու չափ: Բոլոր թվերից երջանկագույնը դարձել էր 3-ը, որովհետև դա էր խորհրդանիշը Նորին Մեծության Միջակության: Լավագույն անտառի նմուշը… գազոնն էր: Արվեստագետի ստեղծագործությունը նմանվել էր թվաբանական խնդիր լուծող աշակերտի գործի. խնդրագրքի վերջում տրված էր խնդրի պատասխանը. արվեստագետի գործն էր ամեն ինչ անել, որպեսզի ստացվի նախապես տրված պատասխանը: Մինչդեռ արվեստագետը աշակերտ չէ, այլ մաթեմատիկոս, որ ինքն է նորանոր խնդիրներ կազմում: Ամեն ինչ արվում էր, որ բանաստեղծությունը դառնա պատրաստի պատասխան նախապես տրված հարցի, ինչպես, օրինակ, պիոներների «Մի՛շտ պատրաստ» պատասխանը: Մինչդեռ բանաստեղծության աշխարհում կարող է տեղի ունենալ ամեն արարած, բացի… թութակից: Իսկ մեր այն ժամանակվա վեպերի ճնշող մեծամասնությո՞ւնը. դրանք անպատճառ պիտի վերջանային այնպես, ինչպես Սուրբ գիրքը` Հայտնությամբ և Ահեղ դատաստանով. չարերը պիտի պատժվեին, բարիները… պարգևատրվեին…
Հայերս առած ունենք. «Մեռածի ետևից` կա՛մ լավը, կամ ո՛չ մի բան»: Բայց խոսքը Ստալինի մասին չէ, այլ Ստալինիզմի, որ անհատ չէր, այլ երևույթ, իսկ եթե անհատ էր, ապա ծնել էր պաշտամունքը ոչ միայն Անհատի, այլև Անհատազրկության: Ուստի և սեփական կարծիք ունենալը հավասարվել էր հերետիկոսության: Չէր կարելի ունենալ նույնիսկ սեփական բառապաշար. համանիշների խրձից ընդունելի էր միայն մեկը` այն, որ մաշվում էր լրագրերի մեջ: Հարյուրավոր բառերի և դարձվածքների վրա դրված էր տաբու, այդ թվում նաև «ես»-ի` իր բոլոր հոլովաձևերով: Մինչդեռ զսպվածությունը հասցրել էին համարյա քաղաքական մեծ խելքի կամ հավատամքի աստիճանի` մոռացության տալով, որ նմանօրինակ զսպվածությունը կարող է իր հերթին հասցնել երիկամների անբուժելի հիվանդության, իսկ այդպիսի հավատամքից կարող է մեռնել ինքը հավատը…sev-9
Բախտավորությունը հազար ու մի ձևերով է դրսևորվում: Բայց դրանց մեջ լավագույնը, ըստ իս, ճիշտ սերվելն է: Մարդիկ միշտ գոհ են իրենց խելքից և դժգոհ իրենց բախտից: Թող նույն մարդիկ ինձ արտառոց բացառություն համարեն. ես գոհ եմ իմ բախտից: Ես, ինչպես երևում է, ճիշտ էի սերվել: Սկսած 1942-ից, այսինքն` իմ գիտակցական կյանքի սեմից, ես կյանքին ու աշխարհին նայում էի այնպես, ինչը հետագայում (XX համագումարի որոշումներով) դարձավ համընդհանուր կանոն մեր կյանքի ու երկրի համար: Շնորհիվ այս բանի էլ, իմ շատ գրչակիցների համեմատությամբ, ես կարողացա խուսափել շատ մեղքերից: Մեղքերից, բայց ոչ դժբախտությունից: Իմ կյանքի լավագույն տասնամյակը անցավ ինքնամաքառման մեջ. ամեն ինչ գնաց երկու բանի վրա: Նախ` դիմանալու: Դիմացա, բայց ին՜չ գնով: Իմ տասը տարվա աշխատանքը մնաց ու մնում է գզրոցում. իր ժամանակին` չէր կարելի, իսկ հիմա` չարժի: Այդ տարիներին ես հասկացա, որ մի բան մտածել և այլ բան ասելը անբարոյականության վատթարագույն տեսակն է, ինչպես որ հարկադրաբար սիրելն էլ վատթարագույն շնականությունն է: Ես այն ժամանակ չգիտեի, որ կվակուտի ցեղի հնդիկների համար ապրանք կամ դրամ պարտք վերցնելը հավասարազոր է խայտառակության: Պարտք վերցնողը գրավ է դնում իր անունը և մինչև վերադարձնելը մնում է անանուն: Ծանոթները նրան հանդիպելիս բարևում են ձեռքի արհամարհական թափահարմամբ կամ արհամարհական կանչով: Բազմատեսակ կարիքների մեջ` ես գերադասեցի «պարտք չվերցնել», որովհետև արվեստագետն իր անունը պիտի թանկ գնահատի իր կյանքից էլ առավել: Ես տեսնում էի, որ իմ շրջապատում, կվակուտի ցեղի վերոհիշյալ սովորույթին հակառակ, «պարտք վերցնողները» իրենց անունը ոչ միայն գրավ չեն դնում ու մնում անանուն, այլև, ընդհակառակը, դրանով իսկ մեծ անուն են հանում: Բայց ես գիտեի, որ դա անցողիկ է: Ես գիտեի, որ լերմոնտովյան «на время – не стоит труда» խոսքը որքան սիրո մասին է, կրկնակի` արվեստի: Ես հասկացել էի, որ ժամանակը արվեստի համար պիտի բարի հայր լինի և ոչ թե բռի ամուսին. ժամանակը պիտի պահի ու մեծացնի նրան, մանկան պես, և ոչ թե բռնաբարի ու խոհանոց քշի: Առածն է ասում է, որ «Եթե ժամանակը սրտովդ չէ` դու ժամանակի սրտովը եղիր»: Այս առածի մեկ ուրիշ արյունակիցն էլ ձայնակցում է, թե` «Որտեղ հաց` այնտեղ կաց»: Եթե սրանք ուղեցույց կարող են լինել նույնիսկ ամեն մարդու համար, ապա ոչ արվեստագետի: Եվ արվեստագետ է եղել այն եբրայեցին, որ շշնջացել է. «Ո՛չ միայն հացիւ կեցցէ»… Եվ արվեստագետ կլինի նա, ով կհասկանա, որ ըմբռնել չի նշանակում ընդունել, և որ դղիրդը միշտ սկսվում է շշուկից, ուստի և պիտի ականջալուր լինել ժամանակի շշուկին ավելի, քան դղիրդին…

Այս է, որ կոչվում է դիմանալ: Բայց մարդը ժայռ չէ. այս դեպքում դիմանալն էլ որևէ արժեք չէր ունենա: Մարդու լավագույն բնորոշումը, ըստ իս, Պասկալինն է, որ մարդուն դյուրաթեք եղեգնի հետ է համեմատում. եղեգնի, բայց «մտածո՜ղ եղեգնի»:
Ահա թե ինչու իմ կյանքի լավագույն տասնամյակը գնաց ոչ միայն դիմանալու, այլև… հարկադիր համակերպության վրա: 50-ական թվականների սկզբին ես զբաղված էի սիզիֆյան աշխատանքից էլ դժվարին գործով, աշխատում էի… ձայնս փոխել: Իմ առաջին գրքույկը («Անմահները հրամայում են»), որ լույս տեսավ 1948-ին, համեմատաբար պակաս աղմուկ հարուցեց, քան առաջին բանաստեղծություններս մամուլում: Բայց երկրորդ գրքի հարցը հասավ անլուծելիության: Չափածո ակնարկը, հանգավորված ռեպորտաժը, պատմողական-նկարագրական ոտանավորը գրավել էին ոչ միայն գրական շուկան, այլև դարձել գրական քաղաքականության վարիչը: Ու ես էլ փորձեցի գրել մի չափածո վիպակ, որ նախապես կոչվում էր «Գո՞մ, թե՞ պալատ»: «Ագրոքաղաքներ» կառուցելու ժամանակներն էին: Իմ ձեռագրին ծանոթացողները սարսափեցին. չէ՞ որ վերնագիրն իսկ դեմ էր «գլխավոր գծին»: Բայց քանի որ նրանք շահագրգռված էին այդ պոեմի հրատարակմամբ, ապա ինձ ստիպեցին չո՜րս անգամ վերամշակել: Ես արդեն տեսնում էի, որ մորթին քերթելուն չարժի, բայց ստացվել էր այն անեկդոտի պես, երբ արջի հետ ակամա մենամարտողին ասում են. «Արջին բա՛ց թող ու փախի՛ր», իսկ նա խեղճ-խեղճ պատասխանում է. «Ես թողնում եմ, բայց արջը բաց չի թողնում»: Չորս անգամ վերամշակելուց (այսինքն` ամեն ինչ հիմնովին փչացնելուց) հետո էլ «արջը ինձ բաց չթողեց». Հայպետհրատը պատրաստի շարվածքը ցրեց: Եվ բազմաչարչար ու տխուր պոեմը առաջին անգամ լույս ընծայեց մոսկովյան «Советский писатель»-ը 1953-ին («Друзья из Советашена» վերնագրով) և միայն դրանից հետո` Հայպետհրատը («Անհաշտ մտերմություն» վերնագրով): 
Այդ պոեմի վրա տառապելու տարիներին ես հասկացա, որ մենք զբաղված ենք անհնարինը հնարավոր դարձնելու տանջալից ինքնախաբեությամբ. ամեն կերպ կեղծելով` անկեղծ խոսք ասել, ամեն տեսակ ստելով` ճշմարիտ խոսել: Ու դրանք ավելացվի և այ՛ն, որ գոնե ես այդ անելիս հարկադրված էի փոխել նաև սեփական ձայնս, ապա պարզ կդառնա ինքնազզվանքի այն զգացումը, որ գնալով պատում էր ինձ, ինչպես բորբոսը հացին: Այդ պատճառով էլ, երբ լույս էր տեսնում իմ երրորդ ժողովածուն («Սիրո ճանապարհը»), ես արդեն լքել էի ինքս ինձ` խճճվելով մի այնպիսի ճգնաժամի մեջ, որ առավել անտանելի է, քան տնտեսական կոչվածը, որովհետև կոչվում է հոգեկան: 6
Այդ տարիներին ես արդեն ավարտել էի ասպիրանտուրան, համարյա վերջացրել իմ դիսերտացիոն մենագրությունը, որի պաշտպանությունը, սակայն, նույնպես, անհնարին դարձավ, որովհետև ամբողջ երկրով մեկ ծավալվել էր հերթական «компания»-ն` այս անգամ էլ ընդդեմ պատմական թեմատիկայի: Հայ հին գրականության ու բանասիրության մեջ խորացված իմ ընկերներից շատերը, լքելով իրենց տարիների աշխատանքը, միանգամից դարձան սովետահայ գրականության «մասնագետներ», և գրվեցին դիսերտացիաներ այսպիսի մարդկանց «կյանքի ու գրական գործնեության» մասին, որոնք եթե ապրեին Նոյ նահապետի չափ էլ` չէին կարողանա արժանանալ նման բախտի: Այդպես վարվողները ստիպված էին հետևել իմաստնությանը այն առածի, որ արդեն հիշեցի. «Եթե ժամանակը սրտովդ չէ` դու ժամանակի սրտովը եղիր»: Ես չկարողացա և… կրկին դարձա առաջին կուրսի ուսանող` այս անգամ արդեն Մոսկվայի Գորկու անվան գրական ինստիտուտում:
Մոսկովյան կյանքիս առաջին տարիները լցված էին նույն հոգեկան ճգնաժամով: Յոթ ինստիտուտ ու համալսարան չեն կարող տալ այն, ինչ տալիս է ուսուցիչներից մեծագույնը` տառապանքը: Հիմա ես գիտեմ, որ մեծ ու անծանոթ քաղաքի փողոցներում, սառնամանիքի ու բքի մեջ շրջելիս, ոչ թե ես էի փնտրում իմ կորուստը, այլ իմ փախստական էությունն էր փնտրում ինձ: Եվ մենք, վերջիվերջո, հանդիպեցինք` չորս մետրանոց մի սենյակում, որտեղ սեղան դնելու տեղ չկար: Հանդիպեցինք և որոշեցինք վերջ տալ մեր խռովությանը` մեկ վճռական պայմանով. գրել այնպես, կարծես աշխարհում ո՛չ Գուտենբերգ է եղել, ո՛չ էլ ընթերցող կա:
Դա նշանակում էր` նախ.
մի ավելորդ անգամ էլ հաստատել Բերնարդ Շոուի այն ճշմարիտ խոսքը, թե «Բանաստեղծները բարձրաձայն խոսում են իրենք իրենց հետ, իսկ աշխարհը ականջ է դնում»:
Դա նշանակում էր` նաև.
հետևել Ստենդալի իմաստագույն խրատին` «Պիտի սովորել չհաճոյանալ ոչ ոքի, նույնիսկ ժողովրդին»:
Այս ընդգծված «նախ»-ն ու «նաև»-ը կարելի է ճյուղավորել երակների պես, բայց դա մեզ հեռուն կտանի, ուստի և շտապեմ ասել, որ այդպե՛ս և միա՛յն այդպես գրվեցին իմ հետագա երեք գրքերը: Նրանցից առաջինը, որ լույս տեսավ 1957-ին, խորագրված է «Նորից քեզ հետ»: Առերևույթ կարելի է կարծել, որ խորագիրը վերաբերում է քնարական հերոսուհուն: Չեմ ուզում ժխտած լինել, բայց կուզեի ավելացնել, թե դա առավել վերաբերում է իմ էությանը, որ փախստական էր դարձել, և իմ ձայնին, որ փոխել էի ջանում:
Արդեն վաճառքի պատրաստ այդ գիրքը փակվում էր սիրային մի պոեմով, սակայն վերջին րոպեին հարկ եղավ գիրքը ենթարկել կեսարյան հատման և պոեմը հանձնել որբանոց, այսինքն` հեղինակին: Այդ պոեմը հետագայում, Ե. Եվտուշենկոյի թարգմանությամբ, լույս տեսավ «Новый мир»-ում` բորբոքելով կրքոտ վեճեր և, մի անվանի քննադատի օգնությամբ, ինձ արժանացնելով ապրելու այն պահունակում, որտեղ գրանցվել էին նաև Դուդինցևին, Յաշինին, Գրանինին:
Իսկ այդ ընթացքում, միայն մեկ ընթերցողի` ի՛նձ համար, վերջացնում էի իմ հաջորդ գիրքը` մոտ 6000 տողանոց «Մարդը ափի մեջ» ժողովածուն: (Իմ մի գրքույկը նույն այս վերնագրով լույս է տեսել ռուսերեն`1960-ին: Դա բոլորովին ուրիշ ժողովածու է` քաղված «Նույն հասցեով» գրքից: Իսկական «Մարդը ափի մեջ» ժողովածուն լույս տեսավ միայն 1963-ին և անծանոթ է ռուս ընթերցողին):
Մոսկվայում գրվեց մի երրորդ գիրք էլ, որ միայն պայմանաբար կարելի է պոեմ կոչել: Դա էլ էր գրված միայն ինձ համար` պարզապս իբրև ինքնազատագրություն, իբրև թոթափումն այն ապրումների և խոհերի, որոնք տարիներ շարունակ կրծում էին իմ հոգեպատերը` ավտոմատիկ առնետների նման:2

Իմ գիտակցական ամբողջ կյանքում ես տառապել եմ, եթե կարելի է ասել, կոմիտասասիրությունից: Իմ ազգի մեծագույն զավակներից մեկը, որին բնությունը օժտել էր այն ամենով, ինչի համագումարը բնորոշվում է «հանճար» կարճ բառով, ծնվել էր ամենաբախտավոր և ամենադժբախտ աստղի տակ: Բոլորովին որբ, մայրենի լեզուն համարյա թե մոռացած, միայն ձայնի (և որբության) շնորհիվ Էջմիածնի ճեմարան ընկած, ուստի և կուսակրոն դարձած, իր համակ լուսեղենությունը մշտնջենական սևերի մեջ պարփակած այդ մարդակերպ ոգին ի վերջո իսկապես էլ ոգեղինացավ. ականատես այդ ցեղասպանությանը, որի առաջնությունը գերմանական ֆաշիստներին չի պատկանում, այլ օսմանյան թուրքերին, Կոմիտասը խելագարվեց 1915-ին և ամբողջ քսա՜ն տարի ապրեց փարիզյան հոգեբուժարանում` իբրև մի անթաղ մեռել, իբրև անփուտ սրբություն: Գրել Կոմիտասի մասին հավասարազոր էր գրել հայ ժողովրդի վերջին 100 տարվա պատմությունը` ժողովրդի կյանքով ու երազանքներով, կենցաղով ու գոյամարտով, երգերով ու լացով, եվրոպական դիվանագիտությամբ ու թուրքական բարբարոսությամբ, ազգագրությամբ և ազգագիտությամբ, անցյալով և ապագայով:
Ես ոխերիմ թշնամություն ունեմ այն պոեզիայի հանդեպ, որ հիմնվում է «մասին»-ի վրա ու շուրջ, ինչպես թրթուրը` մրգածաղկի: Ես էլ պոեզիա չեմ համարում այն ամենը, ինչ կարող է գրվել արձակով, ինչ կարող է պատմվել: Ուստի և իմ «Անլռելի զանգակատունը» գրված է ոչ թե Կոմիտասի մասին, այլ Կոմիտասի առթիվ, և 7000 տողանոց այդ երկը ոչ ես, ոչ էլ որևէ ընթերցող չի կարող պատմել թեկուզ 7 րոպե:
«Անլռելի զանգակատուն»-ը լույս տեսավ 1959-ին: Նա երեք անգամ վերահրատարակվել է արտասահմանում: Հայպետհրատը շուտով գրախանութներ կհանի իր երկրորդ հրատարակության մասսայական տպաքանակը. անցել է 7 տարի, բայց մինչև հիմա էլ երբեմն հավատս չի գալիս, թե նա լույս է տեսել: Բանից պարզվում է, որ տպագրվելու ամենակարճ ուղին տպագրվելու մասին բնավ չմտածելն է… և հասկացված լինելը բնավ էլ չի նշանակում լինել հասկանալի…
«Անլռելի զանգակատուն»-ից հետո լույս տեսավ իմ «Մարդը ափի մեջ» ժողովածուն, որ տեղիք տվեց անլռելի խոսակցությունների և իմ «Զանգակատան» երկրպագուներից ոմանց հիասթափեցրեց: «Ինչո՞ւ»-ի պատասխանը ինձնից ավելի լավ կարող է տալ անգլիացի Մոեմը: «Հասարակությունը սիրում է նորը, բայց այն ժամանակ միայն, երբ նա համապատասխանում է հին ըմբռնումներին, երբ նա հուզում է, բայց ոչ անհանգստացնում: Հասարակությունը սիրում է մտքեր այն պայմանով, որ դրանք զգեստավորված լինեն պատկերների մեջ, միայն թե այդ մտքերը այնպիսին պիտի լինեն, որպիսիք անցել են իր իսկ գլխով, բայց համարձակության պակասի պատճառով մնացել են չասված»;
«Ինչո՞ւ»-ին կարող է պատասխանել նաև ժողովուրդն իր առածով. «Մարդն իր չիմացած բանի թշնամին է»;
Ճիշտ է, որ գրողը դրսևորում է այն, ինչ ուրիշները նկատել` բայց չեն տեսել, զգացել` բայց չեն հասկացել, ապրել` բայց չեն կարողացել արտահայտել: Ճիշտ է, բայց թերատ է: Իսկական գրողը նա է, ով նաև տեսնում է բաներ, որ այլոք չեն տեսել, զգում է բաներ, որ ուրիշները չեն զգացել, ապրում է բաներ, որ ամեն ոք չի ապրել և չի կարող ապրել: Անցյալ և արդի գրականության տարբերությունը, ընդհանուր և կոպիտ սահմանագծումով, ըստ իս այն է, որ եթե հները ասում էին այսպիսի բաներ, որ ամեն մարդ կարող է իմանալ, բայց չգիտի, ապա նորերը պիտի հոգ տանեն ասելու այնպիսի բաներ, որոնք, իրենց կարծիքով, մենք չգիտենք և չենք կարող իմանալ, եթե իրենք չլինեին: Ուստի և` եթե որևէ մեկը ասում է այնպիսի բան, որ ես գիտեմ, կարող է ինձ իր ընթերցողը չհամարել, որովհետև ես` ընթերցողս, ավելի անճարակ չեմ, քան ռադիոունկնդիրը. կարող եմ «անջատել ռադիոն», այսինքն` փակել գիրքը:
Այս պատճառով էլ` ես արդի պոեզիան երևակայում եմ ոչ իբրև գիծ, այլ իբրև կետգիծ: Արանքներ կան կետի և գծի միջև: Դրանք ավելորդ մանրամասներն են (այն, ինչ կարող է պատմվել), ծանոթ տեղերը (այն, ինչ ենթադրվում է), անհարկի կամրջակները (միտքը, ինչպես ստվերը, թռնում է ձորերի ու վիհերի վրայով), կեռերն ու ճարմանդները (երևակայությունը, ինչպես շողը կամ անձրևը, երկինքն կապում է երկրին):Այս պատճառով է, որ արդի բանաստեղծությունը հաճախ շատերին թվում է խրթին, ոմանց` նույնիսկ անտրամաբանական: Այս պատճառով է, որ ընթերցողների հետ քննադատներից շատերն էլ բանաստեղծներին դատում են այսպես կոչված պարզության և բյուրեղացման դատակետերով:images
Բայց պարզության հարցը շատ բարդ է: Կա քայլվածքի պարզություն: Իսկ ճշմարիտ բանաստեղծությունը նման է… պարի, ուրեմն և մեկ այլ պարզության պետք ունի: Ոչ մի բանաստեղծ, եթե նա հոգեկան խախտում չունի (Պավլովի խոսքով`«Եթե նա ուռցրած արվեստագետ չէ»), չի կարող դիտմամբ բարդացնել իր խոսքը. «Դա հակադիր է ստեղծագործելուն»)): Բայց բանաստեղծը պիտի լինի հասկացված և ոչ թե հասկանալի: Սա այլ բան չի նշանակում, քան այն, ինչ վերին հրամայական է բոլոր արվեստագետներր համար. չենթարկվել հաջողության հրամանատարական «Հավսա՜ր» կանչին, չհաճոյանալ ընթերցողին (վերհիշենք Ստենդալի խորհուրդը): Որովհետև արվեստագետը շատ ավելի դժբախտ ծնունդ է, քան ժողովուրդը, մինչ «ժողովուրդ» կոչվածը մշտապես ենթակա է աճման և աճում է շարունակ (սերունդների հերթափոխությամբ), ապա «արվեստագետ» կոչվածը զուրկ է այդ հնարավորությունից, այն պարզ պատճառով, որ ունի ընդամենը մեկ սերնդի կյանք: Ուստի և մեծ է այն արվեստագետը, որ ի սկզբանե (այսինքն` իր կարճ կյանքի ընթացքում) աճված է այնքան, ինչքան կարող է աճել ժողովուրդը գոնե մի քանի (լավ է` բազում) սերունդների հերթափոխության ընթացքում:
Խոսում են նաև սեղմությունից և տնտեսումից:
Բայց կա սեղմություն սեղմիրանի: Եվ կա բարձրահասակ ու թիկնավետ մարդուն կարճլիկ ու նեղլիկ հագուստ հագցնելու սեղմությունը: 
Եվ կա տնտեսումն, որ գալիս է ոչ այլ ինչից, քան ընչազրկությունից:
Հոլովում են բյուրեղացումը:
Իսկ այժմ մեզ, ըստ իս, շատ ավելի պետք է լուծույթ, քան բյուրեղացում: Չէ՞ որ բյուրեղացումն այլ բան չէ, քան մեկ նյութի գերհագեցվածություն, մինչդեռ արդի բանաստեղծությունը պիտի դառնա շատ նյութերի անմնացորդ լուծույթ:Севак
Այլ կերպ ասած` ես արդի բանաստեղծության հիմնական տիպարը, երաժշտական տերմինով արտահայտված, համարում եմ ոչ թե երգային մտածողությունը, այլ սիմֆոնիզմը: Ոչ թե մենաձայնությունը, այլ բազմաձայնությունը: Եվ սիմֆոնիզմ ու բազմաձայնություն ասելիս ես չեմ ենթադրում անպատճառ սիմֆոնիա (պոեմ) կամ երգչախումբ (դրամատիկական պոեմ): Սիմֆոնիզմ և բազմաձայնություն` նույնիսկ 10-15 տողանոց բանաստեղծության մեջ: Ոչ թե երգ, որի եղանակը վերջանում է առաջին տնով. հետագա բոլոր տների խոսքերն են փոխվում, իսկ եղանակն ու կրկներգ -рефрен-ը մնում են նույնը, այլ երգ, որի յուրաքանչյուր հաջորդ տուն -куплет-ը նախորդ տան եղանակը փոփոխակում ու զարգացնում է բոլորովին այլ ձևերով: Իսկ սիմֆոնիկ-զարգացած երաժշտությունը ոչ թե բացառում, այլ ենթադրում է նաև այն, ինչ կոչվում է դիսոնանս, որ բանաստեղծության տիտղոսավոր և անտիտղոս գնահատողները հաճախ կոչում են «կոպիտ տեղեր» կամ «արձակայնություն»: Եկեք երաժիշտներին չծիծաղեցնենք մեզ վրա. դիսոնանսը երաժշտության ու երաժշտի թուլությունը կամ անզորությունը չէ, այլ ուժը և կարողությունը: Փայտի հատկանիշներով չի կարելի դատել պլաստմասսայի մասին, թեպետև երկուսն էլ շինանյութ են: Եվ երգային մտածողության չափանիշը չի կարելի էտալոն դարձնել սիմֆոնիկ մտածողության համար:

-Իսկ ինչո՞ւ և անպատճա ՛ռ սիմֆոնիկ, — կարող են հարցնել իրավամբ:
Պատասխանի համար պետք է դիմել ոչ թե ինձ, այլ դարին,- ավելի ճիշտ` դարի ժամանակակից պատգամախոսին, որ կոչվում է քվանտային տեսություն, հարաբերականության տեսություն, ատոմային էներգիա, հրթիռ կամ արբանյակ, — ինչպես կուզեք: 
Իսկ անհամեստությո՞ւն կհամարվի, եթե ասեմ, որ ժամանակակից մարդը առավել բարդ կառուցվածք ունի, քան Դանեմարքայի արքայազնը: Այդ դեպքում արտահայտվեմ ավելի համեստ. մի՞թե մենք ավելի բարդ չենք, քան նույն այդ արքայազնի զրուցակիցը` գերեզմանափորը կամ խեղկատակը: Գոնե պիտի ամաչել այդ գերեզմանափորից ու խեղկատակից և XX դարի բանաստեղծությունը չըմբռնել իբրև խաղիկների բազմահարկություն: Խորալներ են ղողանջում մեր հոգում, իսկ մեզ ուզում են հաճույք պատճառել ճաշարանային նվագախմբերով. ռեքվիեմների կարիքն է մեզ տանջում, իսկ մեզ խորհուրդ են տալիս գնալ պարային հրապարակ. սիմֆոնիաների են ծարավի մեր ականջները, իսկ մեր նույն այդ ականջները քաշում են հենց այդ պատճառով և ականջներից քաշելով ստիպում են լսել հովվական այն շվին, որ ընդամենը երկու ծակ ունի` մեկի անունը «Հույզ», մյուսի մականունը` «Սիրտ»:
Վաղուց է եկել ժամանակը մտածող, մտավորական, իմացական հերոսի` լինի դա քնարական հերոս թե հերոս վեպ ու վիպակի: Ու եթե այսպես դատենք` արժի՞ արդյոք այդքան շատ խոսել ժողովրդական բանահյուսությունից օգտվելու, դա մշակելու-վերամշակելու անհրաժեշտության մասին: Բանահյուսությունն ունի իր անկրկնելի հմայքն ու հարստությունը: Եվ ամեն ազգի գրող էլ, ծնվելով և մինչև մեռնելը, օգտվում է դրանից, ինչպես օդից: Բայց չմոռանանք, որ բանահյուսությունն այլևս չի զարգանում, որովհետև չի կարողանում (անեկդոտները չհաշվենք): Ու եթե դեռ զարգացող բանահյուսություն կա` դա էլ միայն հետամնաց ազգերի մեջ:
Արդ` հարաբերականության տեսության աղը ծամած, քվանտային տեսությունը համտեսած, կիբերնետիկայով կոկորդը ողողող ընթերցողիս և ընթերցողիդ ինչպե՞ս պիտի հոգեպես գոհացնես քո ֆոլկլորային մտածողությամբ: Գրականությունը երգի և պարի ազգային անսամբլ չէ, և ոչ էլ համերգային դահլիճներում օր ու գիշեր ելույթ են ունենում նմանատիպ անսամբլներ միայն: 
Պետք է սովորել գոնե շեքսպիրյան գերեզմանափորից… կամ խեղկատակից…
Այստեղից էլ` ընդամենը կես քայլ է մինչև ազգայինն ու միջազգայինը, ավանդականն ու նորարականը:
Վերջին տարիներս շատ է խոսվում այդ մասին: Եվ ասվում են շատ ծանոթ ու պարզունակ բաներ: Վնաս չունի: «Ինչպե՞ս պատահեց, որ Կոպենհագենը դարձավ տեսական ֆիզիկայի Մեքքան և դաստիարակեց այդքան շատ տաղանդավոր ֆիզիկոսների», — խորհրդային անվանի ֆիզիկոս Տամմը մեկ անգամ հարցրել է Նիլս Բորին: Եվ Նիլս Բորը, որի անունը միշտ հիշվում է Այնշտայնի անվան հետ, պատասխանել է «Իսկապես` չգիտեմ: Գուցե այն պատճառով միայն, որ մենք չէինք վախենում պարզունակ հարցերով երևան բերել մեր տգիտությունը»: Ուրեմն մեզ էլ չի խանգարի հարցադրումների պարզունակությունը, միայն թե հարցադրումներ լինեն: Եվ անկարելի է գրականությամբ զբաղվել լրջորեն ու չխառնվել այն վեճին, որ մղվում է ազգայինի և միջազգայինի, ավանդականի և նորարարականի շուրջ, ինչքան էլ այդ հարցերի մասին ասված լինեն ծանոթ ու ճշմարիտ, տափակ ու սուր մտքեր:
Ավանդականը նման է արյան, այլ բառով ասած` ժառանգականություն: Դա մեզանից անկախ և մեր մեջ գործող մի այնպիսի օրենք է, ինչպես որ ժառանգականությունը: Եվ դրա ժխտումը հավասարազոր է կոպերով ընկույզ ջարդելուն: Ու թե այսպես է` էլ ինչո՞ւ այսքան ուժ ու եռանդ ծախսել, այդքան ջուր ու արյուն պղտորել` գոռալով ավանդականի մասին: Ո՞ր որդին (այդ թվում նաև բիճը) չի քաշում իր հորը կամ քեռուն` նույնիսկ հակառակ իր ցանկության: «Կա»-ն պետք չունի հաստատման և այն էլ` դատարանի վճռով:
Գիտության ու արվեստը հակոտնյաներ են ըստ էության, բայց նույնական են ըստ զարգացման ճանապարհի: Ես համոզված եմ (համոզված եղեք նաև դուք), որ ֆիզիկոսները իրենց բանավոր (և մանավանդ գրավոր) զրույցներում խոսում են ամեն բանի մասին, բայց ո՛չ Ֆարադեյի ու Նյուտոնի, իսկ արդեն հասուն ստեղծագործողները` նաև ո՛չ Այնշտայնի և Պլանկի: Իսկ մեր խոսակցության գերակշիռ մասը մեր «ֆարադեյներն» ու «նյուտոններն» են: Սա նույնքան անհեթեթ ու ծիծաղելի է, ինչքան եթե սիրածները իրար գրկեն և ամբողջ ժամանակ խոսեն իրենց… նախապապիկների ու նախամամիկների մասին կամ հակառակորդները հանդիպեն ու խոսեն իրենց… արյան շրջանառությունից ու հեմոգլոբինի բաղադրությունից: Ի սեր նյուտոնների ու ֆարադեյների կուրծք ծեծողները ոչ թե նրանց հարազատ զավակներն են` արյունը արյունից և ոսկորը ոսկորից, այլ մեծավ մասամբ նրանց խորթ ու օտար, այլ կերպ` սահմանափակ մարդիկ կամ ի ծնե ծերուկներ: Նրանք հետամնացությունը կոչում են սրբություն, պարզունակությունը անվանում բյուրեղացում, խորունկը համարում խրթին, ապայժմեականը հասկանում ազգային ինքնատիպություն: Ու եթե կա մի տեղ, ուր նրանք ճիշտ են կիսով չափ, այդ էլ նրանց պայքարն է էժանագին մոդայի դեմ: Եվ ճիշտ են կիսո՛վ չափ, որովհետև մոդան ու նորարարությունը շփոթողը գրականության հետ չունի նույնիսկ սեռական կապ. նրա կապը կարող է լինել միայն դիպլոմային: Եվ ինչպես նրանց հասկացնես, որ նոր ոճը, մտածողության նոր եղանակը մոդա չէ, որ փոխվում է սեզոնի հետ, այլ (եթե պարտադիր է, որ համեմատությունը շարունակվի) տարազ է, որ փոխվում է ժամանակի հետ: Աշխարհում արդեն ֆրակը սովորական հագուստ չէ: Ոչ էլ գալիֆեն: Ոչ էլ չուխա-արխալուղ-կապան: Ոչ էլ տրեխը: Մորուք պահելն անգամ մատնացույց անելու բան է: Մոդան ու տարազը նույն համեմատությունն ունեն, ինչ ժամացույցի մեծ ու փոքր սլաքը, որքան անգամ արագ է շարժվում մեկը, նույնքան անգամ դանդաղ է պտտվում մյուսը: Բայց այդ «մյուս»-ը (որ ժամացույցի փոքր սլաքն է, իսկ այլ մի համեմատությամբ`«տարազը») եթե պտտվեց կամ փոխվեց,ապա ժամը հաշվի չառնել կամ տարազին չհետևել կարող են միայն խելապակասները կամ ձեռնածուները:

«Տարազը» գրողի համար ժամանակն է, սրա շունչը, սրա լեզուն ու մտածողության մակարդակը, ապա նաև մտածողության եղանակը: Ըստ որում մտածողության եղանակն իմն է, իսկ մակարդակը` դարինը: Եղանակը կարող է տարբեր լինել, իսկ մակարդակը պարտադիր է: Եվ ով չունի այդ մակարդակը, նա ապրում է այս դարում` ինչպես օտարի տանը: Նա է, որ իր տեղում չէ և ոչ տունը: Կարելի է ամեն ինչ լինել, բացի ժամանակավրեպ լինելուց…Իսկ նորարարությունը ոչ անձնական քմայք է, ոչ էլ կաշվից դուրս գալու պես մի բան: Ամեն մի տաղանդի ավագագույն հատկանիշն է դա և գոյության անդրանիկ ապացույցը: Դա ամենից պարզ դրսևորվում է դերասանական արվեստում: Դերը գրված է վաղուց (հաճախ 100, 1000, նույնիսկ 2000 տարի առաջ): Դերը խաղացվել է վաղուց (հաճախ 100, 1000, նույնիսկ 2000 անգամ`նույնքան էլ տարբեր դերասանների կողմից): Եվ դերասան է միայն նա՛, ով նույն այդ դերը կարողանում է խաղալ նոր ձևով, նույն այդ բառերին կարողանու է տալ նոր հնչեղություն, կարճ ասած` լոկ նա, ով նորարար է: Ու եթե այսպես է արվեստներից ամենասահմանափակվածի, ամենաանազատի մեջ, ինչպե՞ս կարող է նույնը չլինել մի այնպիսի դյուրափոփոխ արվեստում, որպիսին է գրականությունը: Պարզապես շատ քիչ է ատավիզմ համարել միայն պոչ ունենալը: Միլիոնից մեկն է պոչով ծնվում, մինչդեռ ուղեղային պոչավորներրի անունը լեգեոն է…
Կան բառեր, որ շատ են բարձր հնչվում, ուստի և վախեցնում են մարդկանց: «Նորարար»-ը այդ կարգի բառերից է: Մինչդեռ սատանան այնքան էլ սարսափելի չէ, որքան կարծվում է: Այսօր նորարար լինել նշանակում է զգալ և հասկանալ, որ պետք է գրել կոնկրետ, բայց ոչ կոնկրետի մասին և այս «մասին»-ի մասին ոչ այնպիսի նկարագրական մանրամասնությամբ, որից մարդու սիրտն է խառնում:
Երանի նրան, ով մարդկանց գլխապտույտ է պատճառում, և վա՜յ նրան, ով պատճառում է սրտխառնուք:
Քիմիական լուծույթի մի քանի կաթիլով ջրին կարելի է տալ մանիշակի գույն, որ բնավ էլ մանիշակ չէ, ուրեմն և գլուխների բաժանված ռեպորտաժը վեպ չէ, ոչ էլ չափածոյի մեջ խեղանդամված ակնարկը` բանաստեղծություն:
Այլ կերպ ասած` բանաստեղծությունը ջուր չէ, որ սողա գետնի վրա` գույքագրելով իր ափերի եղած-չեղածը` թուրքական երբեմնի հարկահանի պարտաճանաչությամբ: Բանաստեղծությունը նման է շոգու, որ միշտ, ինչպես գիտենք, բարձրանում է վեր և ոչ թե սոսնձվում գետնին: 
Իսկ կյանքն էլ պատկերազարդ ամսագիր չէ, ոչ էլ գրողը այդ ամսագրի հաստիքային նկարիչ-ձևավորողը: Պետք է ամաչել եթե ոչ աստվածաշնչյան անանուն և անվանի բանաստեղծներից, ապա գոնե Շեքսպիրից, գոնե սրա բազմաթիվ խեղկատակներից: Չէ՞ որ մեր ներանձնավում չղջիկներ չեն ապրում, և մեր հոգեկան թավուտում` միայն բուեր: Մեր ներաշխարհը նման է հզոր ռադիոընդունիչի` լեցուն հազարավոր ձայներով և աղմուկներով: 
Պոեզիան գործ չունի ուղիղ ապացույցի հետ: նրա բնագավառն է հակադարձ ապացույցը, այլ կերպ ասած` նրան պիտի հետաքրքրի ոչ թե գորգի երեսը, այլ տակը: Եվ չմոռանանք, որ գորգերը գնահատվում են իրենց հանգույցների խտությամբ, իսկ այդ հանգույցները հաշվել կարելի է միայն տակից և ոչ թե երեսից:
Բանաստեղծությունը ռեբուս չէ, այո՜, հարյո՛ւր անգամ այո՜: Բայց բանաստեղծությունը Այբբենարան էլ չէ, որի մեջ ամեն տառի տակ տպվի համապատասխան նկար: Այո՞: Հազա՜ր անգամ այո՛:
Այսպես մտածող և այսպես աշխատող բանաստեղծը չի կարող չբերել և իսկապես էլ բերում է իր կլիման: Եվ ժամանակ է պետք, որ ընթերցողը վարժվի այդ կլիմային, այսինքն` օդափոխվի: Սկզբում նա կարող է իրեն նույնիսկ վատ զգալ, ինչպես ամեն մի օդափոխության ժամանակ, բայց հետո նա (կամ որդին, որ նույնիսկ «նա» է) անպատճառ կառողջանա…
Եվ այս ամենը` ոչ հրաշքի և ոչ էլ ժամանակակից շինարարության «ինդուստրիալ միջոցներով»: Եվ այս ամենը` բջջի պես պարզ -բջջի պես բարդ մի բանի` բառի՜ օգնությամբ:
Իսկ բա՜ռը: Նա նման է նորահաս աղջկա, որ միշտ հագած-կապած է, կոճկված ու ամոթխած, զգույշ ու խրտչուն: Եվ նրան մերկ կարող է տեսնել այն տառապյալը միայն, որ սիրում է նրան իր կյանքից առավել և որին` երջանիկին, այդ պատճառով էլ սիրում է ինքը` բառը…
Բանից պարզվում է, որ տներ են շինում նաև… աղաքարից (Սահարայի Տեգազի քաղաքում, որովհետև դա ածխարհիս ամենաչորային վայրն է, և աղը անձրևից հալվելու վախ չունի): Բայց այս հեքիաթանման իրողությունը մեզ համար պարզապես նշանակում է, որ… ամեն բառ իր գործածության տեղը պիտի ունենա: 

***

Առայսօր` այսպես:
Իսկ վա՞ղը:
Գրողը չէ, որ գրելիք է փնտրում: Գրելիքն է գրող փնտրում:
Ես սպասում եմ, որ գրելիքս ինձ գտնի:
Չէ՞ որ նա գիտի իմ հասցեն…

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ
27,29.XI-1.XII.1965թ.
Չանախչի19.Paruyr-Sevak

%d bloggers like this: