Tag Archives: պատմվածք

ԻՐԺԻ ՎՈԼԿԵՐ

28 Նյմ

… Զմայլանքի մեջ նա մոռացավ ամեն ինչ և միայն անսահման ու անծայրածիր տարածությունն էր տեսնում: Իսկ տիեզերքը լուսավորված էր ինչ- որ աստվածային լույսով. աղջկա հանդերձանքի ծայրը կպչում էր Վլադյայի շրթունքերին, իսկ հայացքը թափանցում էր սրտի խորքը: Այդ հայացքից հանգստություն ու ներդաշնակություն էր գալիս: Համբույրները նոր աշխարհներ ու նոր անսահմանություններ էին ծնում: Վլադյայի հոգում բացվում էին իրեն իսկ անհայտ գաղտնարաններ, որտեղ նրա միտքը, ասես ամպրոպից հետո, խաղաղ ապաստարան էր փնտրում: Նա երջանիկ էր:
Այսպես է ցավը վրեժ լուծում: Որովհետև նա պարտքի տակ չի մնում: Իսկ իսկական սերը ցավ է: Եվ միայն նա ունի ոգեշունչ, միայն իրեն հատուկ քնքուշ հաճույքներ, որոնք նա պարգևում է արյունաշաղախ սրտերին: Այդպես է իր պարտքը մարում ցավը՝ շռայլ, հարյուրապատիկ….

«Մշուշոտ երեկո» պատմվածքից

ՍԱԼՎԱԴՈՐ ԷԼԻՍՈՆԴՈ

12 Նյմ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲԱՈ ՉԺԵՆԻ ԱՉՔԵՐՈՎ

Մի անգամ ամռանը, սրանից մոտավորապես երեք ու կես հազար տարի առաջ, փիլիսոփա Բաո Չժենը նստած էր գետափին եւ կրիայի զրահով իր ճակատագիրն էր զննում: Բայց տապն ու ջրի քչփչոցը շուտով շեղեցին նրան, եւ մոռանալով զրահի պինդ մակերեսի վրայի կետերի ու քերվածքների մասին, Բաո Չժենը սկսեց խորհրդածել աշխարհի գալիք պատմության մասին, սկսած այս պահից. «Հանց այս գետակի ջրաշիթերը հոսում է ժամանակը: Այս փոքրիկ հունն ընդլայնվում է հոսքի հետ եւ շուտով վիթխարի գետ է դառնում, հետո նրա ջրերը ծովը կընկնեն, այնուհետև կլցվեն օվկիանոս, գոլորշու տեսքով կբարձրանան ամպերի մոտ, անձրևակերպ լեռների վրա կթափվեն և ի վերջո կիջնեն նրանցից, դարձյալ դառնալով նույն գետը…»: Մոտավորապես այսպիսին էր նրա մտքերի ընթացքը, և այսպես, ներըմբռնողաբար հասու լինելով Երկրի գնդակերպությանը, Արեգակի շուրջ նրա շարժմանը, մյուս լուսատուների տեղաշարժմանը և գալակտիկաների ու Տիեզերքի պտույտին, նա բացականչեց. «Ահ, այս մտքերն ինձ հեռու են տանում Խան երկրից ու նրա ժողովրդից, որ անշարժ կենտրոնն ու առանցքն են կազմում, որի շուրջ դառնում է ողջ մարդկային ցեղը…»: Եվ կրկին մտքով վերադառնալով մարդուն, Բաո Չժենը սկսեց խորհրդածել պատմության մասին: Նա ներթափանցեց գալիք մեծ իրադարձությունների էության մեջ, ինչպես, եթե դրանք դրոշմված լինեին կրիայի պատյանի վրա, նա տեսավ պատերազմները, ժողովուրդների մեծ վերաբնակեցումը, մարդկանց ոչնչացնող սարսափելի արհավիրքներն ու հիվանդությունները, հերոսների փառավոր գործերն ու սխրագործությունները շատ հազարամյակների ընթացքում: Նրա հայացքի առջև հառնեցին մեծ ազգերի անկումն ու նորերի ծնունդը, փոքրաթիվ, որոնք այնուհետև մեծ և հուժկու դարձան ընդհուպ մինչև այն պահը, երբ իրենց հերթին կործանվում էին: Նոր ցեղեր էին ծնվում, և նրանց քաղաքները, մի անթարթ ծաղկման հասնելով, ավերակների էին վերածվում՝ խառնվելով անհամար անցած-գնացած սերունդների փոշուն: Բաո Չժենի տեսած գալիքում գոյող այդ քաղաքներից մեկը գրավեց նրա ուշադրությունը: Նա ձգտում էր առավել ուշադիր զննել այն, ասես քաղաքը գաղտնիք էր թաքցնում, որը կապ ուներ հենց փիլիսոփայի հետ: Նա լարեց ներքին հայացքն ու փորձեց ներթափանցել այդ անձեռակերտ տեղագրության մեջ: Բաո Չժենի երևակայության ուժն այնպիսին էր, որ նա զգաց, թե ինչպես է քայլում քաղաքի փողոցներով՝ շուրջբոլորը նայելով, հուշարձանների շքեղությունից և շենքերի վիթխարակերտությունից շփոթված: Բաո Չժենը երկար քայլում էր զարմանահրաշ հանդերձանքներով մարդկանց միջով, որ անծանոթ լեզվով անշտապ բառեր էին փոխանակում, և հանկարծ կանգ առավ մի տան առաջ, ուր ճակատամասում, տարօրինակ ձգողականությամբ օժտված, ինչ-որ նշաններ էին դրոշմված: Պատուհաններից մեկից նա կարողացավ զանազանել մի մարդու, որ ինչ-որ բան էր գրում: Հենց այդ պահին Բաո Չժենը զգաց, որ հենց այնտեղ է լուծումը գաղտնիքի, որ այնքան սերտորեն կապված է իր հետ: Նա փակեց աչքերն ու երկար մատների ծայրերը սահեցնելով ճակատի վրայով, որի վրա քրտնքի կաթիլներ էին հայտնվել, մտովի ջանաց ներթափանցել սենյակի ներսը, ուր նստած էր գրողը: Նրա ոտքերը գետնից պոկվեցին, և նա մտովի տեղափոխվեց բաց պատուհանի լուսամուտագոգից ներս, ուր ներթափանցում էր թարմ օդը՝ շարժելով սեղանի վրա փռված թերթիկները, որ ընթերցման չենթակա ինչ-որ նշաններով էին պատված: Բաո Չժենը զգույշ մոտեցավ մարդուն և մեջքի ետևից նայեց շունչը պահած, որպեսզի իր ներկայությունը չմատնի: Մարդը, լիովին իր գործով տարված, չէր նկատում նրան, նա թղթի թերթերը ծածկում էր ինչ-որ ոլորագրերով, որոնց իմաստը դեռևս Բաո Չժենի ընկալումից խուսանավում էր: Ժամանակ առ ժամանակ մարդն իր գործը դադարեցնում էր, մտազբաղ նայում էր պատուհանից դուրս, շուրթերին էր մոտեցնում փոքրիկ սպիտակ փայտիկը, որը մյուս ծայրից վառված էր, և հոգոց էր հանում, իսկ այնուհետև, բերանից ու քթանցքներից կապտավուն ծուխ հանելով, նորից սկսում էր գրել: Բաո Չժենը նայում էր գրոտած թղթերին, որ անկարգ շաղ էին տրված սեղանի վրա, և հընթացս, երբ նա հասու էր լինում գրածի իմաստին, նրա դեմքը մռայլվում էր: Հանկարծ նա սրսփաց, հանց օձի խայթոցից: «Այս մարդը պատմվածք է գրում»,- ինքն իրեն ասաց Բաո Չժենը: Նա շարունակում էր կարդալ թերթիկների վրայի բառերը. «Պատմվածքը կոչվում է «Պատմությունը Բաո Չժենի աչքերով», և այնտեղ խոսվում է վաղնջական ժամանակների փիլիսոփայի մասին, ով մի անգամ նստել էր գետափին, և հանկարծ սկսեց խորհրդածել… Կնշանակի ես` այս մարդու հուշն եմ, և եթե նա մոռանա իմ մասին` ես կմահանամ…»:
Մարդը հազիվ գրել վերջացնելով «… Եթե նա մոռանա իմ մասին, ես կմահանամ» բառերը, կանգ առավ, ծխախոտի ծուխը ներս քաշեց, և ծուխը արտաբերելով, խոժոռվեց, հանց ամպրոպալից երկինքը: Նա հասկացավ, որ ընդմիշտ դատապարտել է ինքն իրեն գրելու պատմությունը Բաո Չժենի մասին, քանզի, եթե իր պերսոնաժը մոռացվի և մեռնի, նա ինքը, որ ընդամենը լոկ Բաո Չժենի երևակայության պտուղն է, նույնպես կվերանա:

ԷՌՆԵՍՏ ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ

23 Հկտ

1396274721_017-ellf.ruԿԱՏՈՒՆ ԱՆՁՐԵՎԻ ՏԱԿ

Հյուրանոցում միայն երկու ամերիկացի կային: Սենյակ բարձրանալիս կամ իջնելիս նրանք չէին ճանաչում աստիճաններին իրենց հանդիպող ոչ մի կենվորի: Ամերիկացիների սենյակը երկրորդ հարկում էր, որի պատուհանները դիմահայաց էին ծովին: Պատուհաններից երևում էին նաև զբոսայգին և պատերազմի զոհերի հուշարձանը: Զբոսայգում բարձր արմավենիներ ու կանաչ նստարաններ կային: Արևոտ եղանակին այնտեղ միշտ ինչ-որ նկարիչ էր լինում՝ իր նկարակալով: Նկարիչներին դուր էին գալիս սաղարթախիտ արմավենիները, ծովին ու այգիներին դիմահայաց հյուրանոցների փայլուն գույները: Իտալացիները, երկար ճանապարհ կտրելով, գալիս էին պատերազմի զոհերի հուշարձանը դիտելու, որ բրոնզաձույլ էր և փայլփլում էր անձրևի տակ: Անձրևում էր: Կաթիլները մեկիկ- մեկիկ պոկվում էին արմավենիների սաղարթներից: Խճապատ ծառուղիներում փոքրիկ լճակներ էին գոյոցել: Անձրևի տակ փրփրածուփ ծովի ալիքները երկար շերտերով փշրվում էին ափին, հետո ավազը լափլիզելով նահանջում ետ, նորից ետ էին գալիս ու փշրվում՝ երկար շերտով, անձրևի տակ: Հրապարակում, հուշարձանի մոտ ավտոմեքենաներ էին մնացել: Դիմացի սրճարանի դռան շեմին մատուցողը կանգնել, նայում էր դատարկ հրապարակին:
Ամերիկուհին կանգնել էր պատուհանի մոտ և նայում էր դուրս: Հենց նրանց պատուհանի ներքևում, կանաչ սեղաններից մեկի տակ, որից անձրաևաջուր էր կաթկթում, մի կատու էր կուչ եկել: Կատուն փորձում էր գունդուկծիկ լինել այնպես, որ կաթիլները չընկնեին վրան:
-Իջնեմ, այդ կատվի ձագին բերեմ,- ասաց ամերիկուհին:
— Ես կգնամ,- առաջարկեց մահճակալին պառկած նրա ամուսինը:
-Ոչ, ինքս կբերեմ: Խեղճ փիսիկը սեղանի տակ չարչարվում է, որ չթրջվի:
Ամուսինը շարունակեց կարդալ՝ երկու բարձերը հարմարեցնելով գլխի տակ:
-Տես՝ չթրջվես,- ասաց նա:
Կինը իջավ աստիճաններով ու երբ անցնում էր նախասրահով, հյուրանոցի տերը տեղից ելավ, խոնարհվելով ողջունեց նրան: Հյուրանոցի տիրոջ գրասեղանը նախասրահի հեռավոր անկյունում էր: Նա ծեր, բավականին բարձրահասակ մարդ էր:
— Անձրևում է,- ասաց կինը:
— Այսօր շատ վատ եղանակ է:
Ծերունին կանգնել էր գրասեղանի ետևում, կիսամութ սենյակի հեռավոր անկյունում: Նա դուր էր գալիս կնոջը: Ամերիկուհուն դուր էր գալիս հյուրանոցի տիրոջ չափազանց լուրջ խոժոռ տեսքը՝ որևէ գանգատ լսելիս: Նրան դուր էր գալիս այդ մարդու արժանապատվությունը: Նրան դուր էր գալիս, թե ինչպես էր այդ ծերունին ուզում ծառայություն մատուցել իրեն: Դուր էր գալիս հյուրանոցի տիրոջ պահվածքը: Դուր էին գալիս խոժոռ դեմքն ու խոշոր ձեռքերը:
Ծերունու հանդեպ խանդաղատանքով լցված՝ ամերիկուհին բացեց դուռն ու նայեց դուրս: Տեղատարափ անձրև էր: Անջրանցիկ թիկնոցով մի տղամարդ դատարկ հրապարակով դեպի սրճարան էր գնում: Կատուն պետք է որ հյուրանոցի աջ կողմում լիներ: Գուցե քիվի տակով անցնի: Երբ կինը կանգնեց դռան շեմին, նրա գլխավերևում մի անձրևանոց բացվեց: Նրանց սենյակը հավաքող աղախինն էր:
— Այսպես չեք թրջվի,- ժպտալով ասաց աղախինը իտալերեն: Անշուշտ, նրան հյուրանոցի տերն էր ուղարկել:
Աղախնու հետ, որ անձրևանոցը պահած գնում էր նրա ետևից, կինը խճապատ ծառուղիով քայլեց դեպի իրենց սենյակի պատուհանի տակ: Սեղանն այնտեղ էր: Անձրևով ողողված՝ այն վառ կանաչավուն էր դարձել, բայց կատուն չկար: Հանկարծ հուսախաբություն համակեց կնոջը: Աղախինը ակնածանքով նայեց նրան:
— Դուք որևէ բա՞ն եք կորցրել, սինյորա:
— Այստեղ կատու կար:
— Կատո՞ւ:
— Այո, կատու:
-Կատո՞ւ,- ծիծաղեց աղախինը:- Կատուն՝ անձրևի տա՞կ:
— Այո,- ասաց կինը,- սեղանի տակ էր: Ահ, ես այնքան շատ էի ուզում փոքրիկ կատու ունենալ:
Երբ ամերիկուհին անգլերեն խոսեց, աղախնի դեմքը ձգվեց:
— Եկեք, սենյորա,- ասաց նա:- Եկեք ներս գնանք, թե չէ կթրջվեք:
— Գնանք, իհարկե,- ասաց մանկամարդ ամերիկուհին:
Նրանք խճապատ ծառուղիով նորից ետ եկան ու ներս մտան: Աղախինը մնաց դրսում, որ անձրևանոցը փակի: Երբ ամերիկուհին անցավ նախասրահով, հյուրանոցի տերը խոնարհվեց նախասրահում: Կնոջ մեջ ինչ-որ բան ջղաձգորեն գունդուկծիկ դարձավ: Հյուրանոցի տերը ստիպում էր նրան շատ փոքր ու միաժամանակ կարևոր զգալ: Մի պահ կինը իրեն չափազանց կարևոր զգաց: Նա բարձրացավ աստիճաններով: Բացեց սենյակի դուռը: Ջորջը մահճակալին պառկած կարդում էր:
— Կատվին բերի՞ր,- հարցրեց նա՝ գիրքը ցած դնելով:
— Այնտեղ չէր:
-Հետաքրքիր է, ո՞ւր է կորել,- ասաց Ջորջը՝ աչքերը մի պահ կտրելով գրքից:
Կինը նստեց մահճակալին:
— Ես այնքան էի ուզում փոքրիկ կատու ունենալ,- ասաց նա:- Չգիտեմ, թե ինչու եմ այդքան ուզում: Ես այդ խեղճ փիսիկին եմ ուզում: Կատակ բան չի, խեղճ փիսիկը դրսում, անձրևի տակ է:
Ջորջը նորից սկսել էր կարդալ:
Կինը մոտեցավ հարդարանքի սեղանին, նայեց հայելու դիմաց և ձեռքի հայելիով սկսեց զննել իրեն: Նախ՝ զննեց մեկ, հետո մյուս կիսադեմը: Ապա՝ ծոծրակն ու պարանոցը:
-Ի՞նչ ես կարծում, լավ չէ՞ր լինի, եթե մազերս թողնեի երկարեր,- հարցրեց ամերիկուհին՝ նորից նայելով իր կիսադեմին:
Ջորջը աչքերը բարձրացրեց ու տեսավ կնոջ՝ տղայի պես կարճ խուզված ծոծրակը:
— Այդպես էլ է ինձ դուր գալիս:
— Ես ձանձրացել եմ,- ասաց կինը:- Այնպես եմ ձանձրացել տղայի այս սանրվածքից:
Ջորջը փոխեց դիրքը: Այն պահից, ինչ կինը սկսել էր խոսել, ամուսինը աչքը չէր կտրել նրանից:
— Այսօր դու շատ ես սիրունացել,- ասաց Ջորջը:
Կինը ձեռքի հայելին դրեց հարդասեղանին, մոտեցավ պատուհանին ու նայեց դուրս: Մթնում էր:
— Ուզում եմ մազերս ետ սանրել ու ձիգ կապել այնպես, որ հարթ լինեն, հետո ծոծրակիս մեծ հանգույց անել ու մատներով շոշափել,- ասաց կինը:- Ուզում եմ գոգիս փոքրիկ կատու լինի, որ շոյեմ, իսկ նա մռռա:
-Ի՞նչ…
— Հետո ուզում եմ սեփական սպասքով ճաշել, իսկ սեղանին մոմեր վառվեն: Ուզում եմ գարուն լինի, ուզում եմ մազերս փռած սանրել հայելու առաջ, ես կատու եմ ուզում, նոր զգեստներ եմ ուզում…
— Դե լավ, վերջացրու: Մի գիրք վերցրու կարդա,- ասաց Ջորջը: Նա նորից կարդում էր:
Կինը պատուհանից նայում էր դուրս: Արդեն բոլորովին մթնել էր, իսկ անձրևը դեռ մաղվում էր արմավենիներին:
-Այնուամենայնիվ, ես կատու եմ ուզում,- ասաց ամերիկուհին:- Հենց հիմա կատու եմ ուզում: Եթե երկար մազեր կամ ուրիշ ուրախություն չի կարելի, գոնե կատու կարելի՞ է ունենալ:
Ջորջը չէր լսում: Նա կարդում էր: Կինը պատուհանից նայեց դուրս: Հրապարակի լույսերն արդեն վառվել էին:
Ինչ-որ մեկը թակեց դուռը:
-Մտեք ,- ասաց Ջորջը: Նա գլուխը բարձրացրեց գրքից:
Աղախինը կանգնեց դռան շեմին: Նրա գրկին մի մեծ, բծավոր կատու կար, որ ծանրորեն կախվել էր ձեռքերից:
— Ներեցեք,- ասաց աղախինը,- հյուրանոցի տերը խնդրեց, որ սա տամ սինյորային:

Թարգմ. Վ. Ավետիսյան

ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑ

14 Ապր

ԱՆՁՐԵՎԸ

Մթին սարերի ամպերից, կապույտ ձյուներից և սառը աղբյուրների ակունքներից գլոր-գլոր իջնում է Ձորագետը, գարնանը՝ հեղեղների աղմուկով, ամառվա տապին՝ զով կոհակներով և աշնանը՝ դեղնակարմիր տերևներով, որ հավաքում են ջրերը ձորերում։ Հետո ջրերի վրա, նուրբ ծանրանում է ցուրտ մառախուղը, և լոռեցիների բարձր աշխարհում մաղում է ձյունը։
Տխրություն, ահ, լեռնային երկրի երկա՜ր ձմեռ…
Արդեն տերևաթափ են թզենիները։ Անտառում երևում են հացենի ծառերը նարնջագույն տերևներով, կաղնիները՝ բաց դեղին և կարմիր տերևներով տանձիները, որոնց շուրջը չոր խազալի վրա գիշերում է մի գազան։ Ծառից ընկնում են տերևները, ահավոր կանչում է կույր մոշահավը և բոլորովին մոտիկ, դեղնած սաղարթի մեջ փայտահարը կտուցով թմբկահարում Է կեղևը։ Անտառում մառախուղ է, կաթում է խոնավությունը մամուռների վրա, ծառերի վրա և քարափների լանջին։ Մի խանգարված մատուռի առաջ դեռ մխում է չոբան Սաբոյի կրակը։ Ես զգում եմ ոչխարների՝ անձրևից տաքացած բրդի հոտը։ Հետո իրար եմ հավաքում կրակը և մոխիրների տակ կարդում գերեզմանաքարի երկաթագիրը՝ «Երեմիա սուրբ ծերունի»… Խշշում են քարափի ուռիները։ Բարձրերում բուք կա, և լեռնային բադերը մառախուղի միջով իջնում են դեպի տաք ձորերը։
Ահա քարանձավը… Նստել է որսկան Չատին, ոտքերի առաջ եղջերուն փռել է բարակ վիզը և սառած աչքերով նայում է գորշ մշուշին։ Քամուց ծփում է որսկանի սպիտակ միրուքը, նրա ոտքերի վրա բուսել է մամուռը։ Կարմիր մասուրներ կան մատների վրա։ Նա նայում է ինչպես եղջերուն, չզիտես խեղճ աղերսով, թե անբարբառ աղոթքով։ Գուցե խարույկ է եղել նրա մոտ։ Վառել է չիբուխը խարույկի կրակից, և գիշերվա ահից կուչ եկած թուխ մանուկներին պատմել քարանձավներում քրքջացող այսերի և մարդագող ալքերի հեքիաթը, երկար, ինչպես լեռնային երկրի ահավոր ձմեռը։
Գվվում է ձորը անհայտ աղմուկից, դողում է գետինը, դողում են ծառերը և տարափով տեղում աշնան անձրևի ծանր կաթիլները։
Գվվում է քարանձավը, և լսում եմ մի ձայն, որ արձագանքի պես հնչում է մութ փչակից.
…Էս խոր ձորերում էս է՝ չորս քսան տարիս լրացավ,
Ոչ մի խնդություն տեսա իմ օրում,
Ոչ էլ մի անգամ աչքս լիացավ։
Խշշում են մասրիները, որ բուսել են քարափի լանջին, որոնց խառնվել են այն տեսիլք ծերունու մեռած մազերը։ Հետո աղմկում է ամբողջ անտառը, քամին է շառաչում և հողմահալած մառախուղը կորչում է փչակներում, մթին քարանձավներում։ Կաղնիների բաց դեղին սաղարթի միջից աշնան արևը լուսավորում է փափուկ արահետները։
Խաղաղ խնդությամբ իջնում եմ գետափը։
Վերևում՝ քարանձավների առաջ, մնացին այն լուսերես ծերունիները, որոնք ապրեցին «ամեն մեռնողին երանի տալով», ոտքերի առաջ մի մեռած եղջերու…

* * *
Գետը։
Գետի վրա, պողպատյա լարերից կախված օրորվում է մի կամուրջ։ Այն ափին բարձրացել է հիդրոցենտրալի բազմահարկ շենքր, որի վիթխարի ապակիներն արտացոլում են Լոռու ձորի ժայռերը, անտառը, ավերակ մատուռը և այն երեք տունը, որ ծվարել են քարափի գլխին։
Շենքի ներսը՝ այս ձորերին անծանոթ եռուզեռով խլրտում են մարդիկ, որոնք հերոսական ջանքերով և դժվար զրկանքներով հաստատեցին լույսի այս ամրոցը։ Ահա երկաթակուռ բետոնի անկործան և անփոփոխ հունով, Ձորագետի ջրերը բարձր ժայռից իջնում են ծանր տուրբինների վրա։ Ամեհի թափով պտտվում է սյունը, հարյուրավոր մեքենաներ դարձ են անում, ռիթմով դառնում և վերևի ընդարձակ դահլիճում գեներատորը երկնում է հազար-հազար կիլովատ։
Մեքենաների ժխորի մեջ լսում եմ տարիների համառ աշխատանքի պատմությունը — երեք ագրեգատ, յուրաքանչյուրը մի քանի հազար ձիու ուժ… բացի այդ՝ մի պեյլտոն ագրեգատ…։ Օդային ֆիդերները տանում են այդ ուժը դեպի պղնձաձուլարանները, դեպի ցիանամիդի և գրանիտի գործարանները, դեպի Ստեփանավան։ Հետագայում մի գիծ կմիանա Քանաքեռի հիդրոկայանին, իրար կմիանան Լենինականը, Երևանը և հիմք կդրվի Հայաստանի էներգետիկ հզոր հանգույցին։
Զվարթ աղմկում են մեքենաները, և դժվար է լսվում այդ պատմությունը։ Բաց պատուհանից ներս է մտնում անտառի գաղջ բույրը և նոր ներկած վահանների հոտը։
Մեկը կանգնել է ամպերոմետրի մարմարե տախտակների մոտ և ուշադրությամբ նայում է պղնձե սլաքների ընթացքին։ Նա երբեմն բաց պատուհանից նայում է դիմացի լեռներին, անտառին և այն երեք տանը, որ կուչ են եկել քարափի գլխին։
Նրա կապույտ աչքերից, նիհար և բարձր հասակից երևում է այդ լեռների մարդը, անբան հովիվների շառավիղը՝ լոռեցի բանվորը։ Ոչ ահ կա սրտում, ոչ խոնարհ վախ աստծուց, թավադից, չարքից ու չարչուց։
Լոռու ձորում կնստի ձմեռը, և ծմակներում կոռնա քաղցած գազանը, հոտոտելով նա կհասնի մինչև քարափի եզրը և ահից ետ կդառնա, երբ տեսնի լույսերով ողողված ձորը։
Ձմռան գիշերը լուսավոր դահլիճում մարդը կլսի մեքենաների զվարթ աղմուկը, ապա նոր ճանապարհներով կդառնա տուն և իր թուխ մանուկներին կպատմի, որպես մի առասպել, այն ժամանակները, երբ քար ու քարափների վրայով, մեջքը կքած, մեջքից ծանր բեռ բարձրանում էր լոռեցին իր գյուղը՝ խավարի ու աղքատության մագիլներում։ Այն ժամանակները, երբ «մի տուն լիքը մանուկներ» ահով էին լսում և բուքի ոռնոցը, և պարտքատիրոջ ոտնաձայնը… Ապա կանցնի նորոգ օրերի պատմությանը, երբ Լոռու ձորում մի խեղճ Չատի սպանեց թավադին և «ղակոնը» նրան քշեց Սիբիր։ Կավանդի և հերոսական նոյեմբերը, որպես նոր պատմության սկիզբ, կպատմի և նրանց մասին, որոնք այս ամայի ձորում բարձրացրին լույսի առաջին ամրոցը… Դուրսը մաղում էր բարակ անձրև ջրերի վրա, արահետների վրա և դեղնակարմիր անտառի վրա…
Այն կապուտաչյա լոռեցին մերթ նայում էր պղնձե սլաքներին և մերթ արահետին, որով մի օր իջավ քարափի գլխիս ծվարած տներից և այստեղ, այս նոր ամրոցի կառուցման հետ, նրա ներսն ամրացավ մի նոր հավատ, նոր բարբառ…
* * *
Ես նայում եմ նրան և հիշում իմ երկրի հին պատմությունը։
Քարերն ու մագաղաթներն ավանդում են նրա քաղաքների կործանումը և սուր, և գաղթ։
Ինչպես մի եղեգն՝ նախ խոնարհել է գլուխը հողմերի առաջ և խաղաղության ժամին նորից հառնել։ Նա սարսափահար փախել է իր գյուղերից, ինչպես նախիրը հրդեհվող անտառից, ապա տուն է շինել քարափների վրա, և անձրևախառն քամին ծեծել է նրա հողաշեն խրճիթը։
Մեր երկրի ժայռերի վրա հաղթողները սնապարծ ոճով փորագրել են ավարառության և կողոպուտի պատմություններ, իսկ խավար խուցերում պատմագիրը հորինել է նույնքան սնամեջ առասպելներ հին փառքի մասին։
Ռամիկն անմռունչ պառկել է խանի, թավադի և սպիտակ ցարի մտրակի տակ, երբեմն ըմբոստացել, որպեսզի մյուս օրն ապավինի իր տխուր երգերին և նորից քաշի հին լուծը։ Նա հերկել է ուրիշի հողը, սերմել է արյուն-քրտինք, իսկ առյուծի բաժին առել են ռեսը վանքը և ռուբլու արքան։
Նրա գորշ հյուղերի վրա երկինքը մաղել է տրտմության անձրևը։
Ես նայում եմ այս նորոգ մարդու աչքերին և կարդում նոր պատմությունը։ Դեռ ինչպիսի շենքեր պիտի բարձրանան մեր լեռների լանջերին և ձորերում, ինչքան քաղաքներ պիտի հառնեն տափարակների վրա և զվարթաձայն հնչեն կառուցողների նոր երգերը։
Երկրի և մարդկանց վրա, հերկած հողերի վրա, իջնում է աշնան բարեբեր անձրևը…

ԴՐԱԽՏԻ ԴՈՒՌԸ

12 Ապր

Դրախտի դռների մոտ, հենց պատի տակ լցված չոր տախտակների վրա մենք նստել էինք արդեն մի քանի ժամ ու սպասում էինք: Ասել էին՝ կկանչենք, հետո դռները ներսից ամուր կողպել էին ու մենք մնացել էինք դրսում: Կողքիս նստածը ամրակազմ մի երիտասարդ էր՝ թուխ դեմքով, դուրս ցցված այտոսկրերով: Հաստ մատներ ուներ, որոնցով փայտի տաշեղներն էր կոտրատում ու նետում ոտքերի տակ: Մեր հանդիպման պահից նա անընդհատ շուռումուռ էր գալիս, դժգոհում նստատեղի չորությունից և ոչ մի կերպ չէր կարողանում մտաբերել, թե ինքն ինչից է մեռել:
Մի կերպ համոզեցի, որ դա այլևս էական չէ: Կարծես թե համակերպվեց այդ մտքի հետ: Սակայն հարմար նստելու ցանկությունը շրջանցել այդպես էլ չկարողացավ: Ես հարցրեցի.
— Անունդ ի՞նչ է:
— Ինչի՞դ է պետք,- ասաց նա:- Դու Առաջինն ես, որովհետև ինձնից շուտ ես եկել, իսկ ես Երկրորդը կլինեմ:
Ժամանակը պիտի որ անցներ: Դիմացի անսահման դատարկության միջից մեղմ քամի էր փչում՝ բերելով իր հետ փոշի, ձանձրույթ ու մեռելային լռություն:
— Ուտել կուզե՞ս,- հարցրեց Երկրորդը:
— Չէ, քաղցած չեմ:
— Ես էլ չեմ ուզում, բայց այս ժամերին մի բան ուտելը վատ չէ:
Ասաց ու մնաց նստած:
Այդպես անհոգ էլի մի քիչ սպասեցինք՝ լողացող ամպերին նայելով, երբ հեռվից նշմարվեց մեկ ուրիշը: Եկողը տարեց մարդ էր: Ուսին երկու հսկա տախտակ էր դրել ու դանդաղ մոտենում էր: Տեղ հասավ, իր բեռն անփույթ նետեց պատի տակ, ուղղեց գլխարկի տակից դուրս թափված մազերն ու հարցրեց.
— Դուռը դեռ չե՞ն բացել:
Առանց պատասխանի սպասելու մոտեցավ բանալու անցքին, մի աչքը կկոցած նայեց ու ետ եկավ.
— Չէ՜, սա երկար կտևի: Վատ օր եք եկել:
— Տախտակներն ինչի՞ համար են,- հետաքրքրվեց Երկրորդը:
— Տանիքի:
Հնաբնակն ակնհայտորեն զրույցի բռնվելու ցանկություն չուներ, բայց քանի որ ուրիշ ոչինչ անել չէր կարող, հոգնած ու միայնակ էր, ապա ուզեր թե չուզեր՝ հանդուրժելու էր մեր անպատեհ ներկայությունը:
-Իսկ այն կողմում ի՞նչ կա,- չհամբերեցի ես:
-Այն կողմում դրախտը չի, դրախտը պատի ետևում է:
— Իսկ ինչպիսի՞ն է:
-Դե, դրախտ է, էլի, ոնց որ դրախտ տեսած չլինես: Ծխելու բան մոտներդ կա՞:
Չունեինք: Ձեռքը թափ տվեց, գլխարկը քաշեց աչքերին ու արմունկներին հենված երկարեց ոտքերը:
Շտապելու տեղ չկար, մտքերն անորոշ էին, ցանկություններն՝ անարժեք: Երեք մոռացված ստվեր դրախտի դռների մոտ թեկուզ մի ողջ հավերժություն մնային նստած, երկնքին՝ ի՞նչ:
— Ախր մեր ժամանակ էսպես չէր, է՜: Ժամ կար, կարգ կար: Հիմա ով երբ ուզում՝ փակում-բացում է,- չդիմացավ ու նեղսրտեց տարեցը:
— Երբ դեռ չէի մեռել, չէի հավատում ոչ դրախտին, ոչ դժոխքին,- խոսեց Երկրորդը:
— Խելացի տղա ես եղել,- խրախուսեցի ես:
— Իսկ հիմա հավատու՞մ ես,- խեթ-խեթ նայեց տարեցը:
— Եսիմ:
— Դու հիմա դռանը հավատա,- ասաց նա ու մենք ոչինչ չհասկացանք:
Երևի արդեն երեկո էր, երբ ի վերջո աղմուկով բացվեցին դրախտի երկաթե դռները, ու մեզ ներս կանչեցին: Գնացինք՝ մի-մի տախտակ թևատակերիս:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԱՐԵՎԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

1 Ապր

Ժիրոն ասաց. «Երրորդ հարկի պատուհանից կթռնեմ ներքև»: Մուշեղն ասաց. «Չես կարող»: Ժիրոն թռավ: Կողքի շենքի Արշակի մեքենայով Ժիրոյին տարանք հիվանդանոց: Հետո ամեն օր երեկոները գնում էինք նրան տեսնելու: Ուտում էինք սառնարանի եղած-չեղածը, խոսում էինք դեսից-դենից, իսկ երբ էլ պատմելու ոչինչ չէր մնում, Մուշեղը հարցնում էր. «Բայց դու ինչի՞ թռար, Ժիրո»: Հենց Մուշեղը հարցնում էր, մենք վեր էինք կենում գնալու, որովհետև ամեն անգամ Ժիրոն լռում էր, մենք լռում էինք, իսկ լռությունը մեզ համար չէր:
Մի երկու շաբաթից Ժիրոն տուն եկավ: Թեթև կաղում էր դեռ, բայց ճկվելիս ձեռքը թափ էր տալիս՝ դատարկ բան է, կանցնի: Օրերը գլորվեցին, Ժիրոն իր ոտքի ցավը մոռացավ, մենք՝ Ժիրոյի թռնելը: Ամառ էր: Տաք, երկար երեկոները անհոգություն էին բերում: Քաղաքն արթնանում էր գիշերը, քաղաքն անքնություն ուներ: Թրևում էինք այգիներում սրճարանից սրճարան, նայում աղջիկների բաց սրունքներին, սառը գարեջուր էինք խմում հենց շշից ու հավատում, որ վաղը լույսը բացվելու է դարձյալ մեզ համար:
Մի երեկո էլ, երբ բակից դեռ նոր էինք դուրս եկել ու պիտի փողոցը հատեինք` ներքև իջնելու համար, Ժիրոն կանգնեցրեց մեզ ու ասաց.
— Տղերք, եկեք զբոսայգու ծայրի սրճարանը գնանք:
Մենք զարմացանք: Ժիրոյի համար միշտ միևնույն էր եղել, թե քաղաքի որ անկյունում կթողնի իր ձանձրույթը, կխմի իր դառնահամ սուրճն ու կվերապատմի իր իմացած միակ անեկդոտը: Մուշեղը նորից մեջ ընկավ.
— Բայց ինչի՞, Ժիրո:
Մուշեղը հենց հարցրեց, մենք քայլեցինք դեպի զբոսայգի:
Բացօթյա սրճարանի կարմիր հովանոցներից մեկի տակ դեռ նոր էինք տեղ զբաղեցրել, իսկ Ժիրոյի կայծկլտացող աչքերն արդեն մատնել էին իրեն: Սիրունիկ մատուցողուհին սեղանից սեղան էր անցնում՝ անխտիր բոլորին ժպտալով, իսկ Ժիրոն հմայվածի պես հայացքը չէր կտրում նրանից: Տղան ձեռքից գնում էր: Սակայն մեր վիճակն էլ ավելի լուրջ էր: Թե ինչ էր պետք անել՝ ոչ ոք չգիտեր: Միայն մի բան էր պարզ. ամառն անորոշ ժամանակով հետաձգվում էր: Բայց մեր ընկերոջը չվշտացնելու համար բոլորս լուռ համաձայնությամբ կամավոր գրվեցինք: Ու Ժիրոյի համար աշխարհն այդ օրից տեղավորվեց մի սրճարանի սահմաններում, մենք էլ՝ նրա հետ: Գալիս էինք հովն ընկնելուն պես, գնում, երբ արդեն մարում էին լույսերը: Խմում էինք շատ, խոսում էինք դատարկ բաներից ու սպասում: Թե ինչին՝ նույնիսկ Ժիրոն չգիտեր: Երբ սրճարանն ամայանում էր, ասում էր՝ գնացինք, ու մենք հոգնած ետ էինք դառնում՝ արած գործի կարևորությունը գիտակցող մարդու համբերությամբ:
Այսպես շարունակվեց այնքան ժամանակ, մինչև որ մի գիշեր մեզնից մեկը չդիմացավ ու հարցրեց.
— Բա սրա վերջը ո՞նց է լինելու:
Բոլորս նայեցինք Ժիրոյին, Ժիրոն նայեց մեզ, ու վճռեցինք, որ սպասելն այլևս անիմաստ է: Ժամանակն է գործելու: Ծրագիրը հանճարեղ էր ու պարզ: Մեր գլխավոր գործող անձը սրճարանի փակվելուց հետո պիտի մոտենար աղջկան ու իր սիրտը բացեր նրա առաջ: Իհարկե, մեզնից որևէ մեկը պատկերացում անգամ չուներ, թե Ժիրոն ինչպես էր բացելու իր սիրտը, բայց դա այլևս էական չէր: Ասացինք, որ մենք մոտերքում կլինենք, կհետևենք դեպքերի զարգացմանը, ու Ժիրոն համաձայնվեց:
Կեսգիշերն անցել էր, երբ ծառուղին մթնեց, ու մենք վեր կացանք: Մի քիչ էլ մայթեզրին սպասեցինք, մինչև որ երևաց աղջկա շարժվող ստվերը:
— Դե, Ժիրո, քեզ տեսնենք,- քաջալերեցինք մենք, ու Ժիրոն գնաց:
Զրույցը երկար չտևեց: Նախ Ժիրոն ինչ-որ բան ասաց, հետո՝ աղջիկը, հետո էլի Ժիրոն: Ժիրոն մի քիչ երկար ասաց, աղջիկն՝ ավելի կարճ, ապա շրջվեց ու հեռացավ: Մենք նետվեցինք առաջ: Ժիրոն կանգնել, պաղած աչքերով երկար նայում էր գիշերվա մութի մեջ հետզհետե մարող ոտնաձայների ուղղությամբ: Հետո հանկարծ շուռ եկավ մեր կողմն ու ասաց. «Չորրորդ հարկի պատուհանից կթռնեմ»: Մուշեղը ոչինչ չասաց ու մենք էլ ոչինչ չասեցինք, թեև գիտեինք, որ լռությունը մեզ համար չէր:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՎԱՍԻԼԻ ՇՈՒԿՇԻՆ

4 Մրտ

ԻՆՉՊԵՍ ԵՄ ԵՍ ՀԱՍԿԱՆՈՒՄ ՊԱՏՄՎԱԾՔԸ

Սկսեմ կինոյից, որքան էլ տարօրինակ է:
Հանուն գեղագիտական հաճույքի արվեստագետի կողմից ստեղծված յուրաքանչյուր պատկերում կա գույների, գծերի, լույսերի, շարժման ներդաշնակություն: Գլխավորը` շարժման: Մեռած արվեստ չի լինում: Իսկ շարժումը չի լինում կողը ծուռ, թեք, քանզի դա արդեն ոչ թե շարժում է, այլ փլուզում ընթացքի մեջ:
Կինո: Պատկերը մի փոքր կոպիտ է, քանի որ այնտեղ առկա է հոգեկան խանգարմունքը մասսայական ընկալման մեջ: Բնավ միևնույն բանը չէ, երբ դահլիճում նստած են տասը մարդ կամ հինգ հարյուրը: Սակայն ոչ մեկին դա չի ահաբեկում: Մարդը կինո է գնում և հաճույքով տրվում է այդ տիրական արվեստի հափշտակիչ ուժին, և իրեն մասնակիցն է զգում ինչ-որ մասսայական «ծիկրակումի», և նրան ամենևին չի խանգարում հարևանը, որը կողքին արտասվում է կամ ծիծաղում: Նրանք նույնիսկ հարազատանում են նրանից, որ մեկտեղ են ապրում միևնույն բանը:
Բայց ահա` անխախտելի օրենք: Հենց որ ֆիլմում սկսվում է դուրս նետվել նրա ինչ-որ մի բաղկացուցիչ մասը, հենց որ հայտնաբերվում է, որ տեսարանը շարժում է ծախսել, մի կողմ է ծռվել կամ դոփել է տեղում, կինոն միանգամից կորցնում է իր մոգական ուժն ու սկսում է զայրացնել: Զայրացնում է կեղծ նշանակությունը, հերոսների բնավորության բացակայությունը, նրանց տխուր անզորությունը դահլիճում նստածների առաջ, սուտը, հնարովի հոգեբանությունը իրավիճակների առանձնասենյակներում,- ամեն բան, ինչը կյանք չէ իր սրընթաց, անշրջելի շարժմամբ: Այնպիսի զգացողություն է առաջանում, ասես քո ներկայությամբ ծեծում են ինչ-որ թույլի, իսկ դու կապկպված ես գոտիներով: Եվ դառն է, և ցավալի, և ամոթալի:
Արվեստի ստեղծագործություններում ամեն բան իր տեղում է, ամեն բան չափավոր և կարծես նույնիսկ մի փոքր քիչ: Ամեն անգամ, երբ ես սկսում եմ դիտել «Չապաևը», ես կարծես թե սկսում եմ վազել (ուղղակի մինչև զգայախաբություն): Եվ զարմանալիորեն հաճույք եմ զգում այդ արբեցուցիչ զգացմունքից: Եվ ամեն անգամ, երբ ֆիլմը մոտենում է ավարտին, ես տխրությամբ պարզում եմ, որ վազել եմ չափազանց արագ, երջանկությունը ավարտվել է, իմ շարժումն ընդհատվել է:
Իսկ հիմա պատմվածքի մասին:
Բոլորովին տարբեր երևույթներ են կինոն ու պատմվածքը: Իսկ օրենքները, որոնցով առաջնորդվում են լավ ֆիլմերն ու պատմվածքը, նույնն են: Լավ պատմվածքում ինձ դուր է գալիս գործնականությունը, մտազգաստությունը: Քանզի ի՞նչ բան է, ըստ իս, պատմվածքը: Քայլում էր մարդը փողոցով, տեսավ իր ծանոթին ու պատմեց, օրինակ, այն մասին, թե ինչպես հենց նոր անկյունում սալահատակի վրա մի պառավ թրմփաց, իսկ ինչ-որ մի լողլող բեռնասայլորդ հռհռաց: Իսկ հետո նույն պահին էլ ամաչեց իր հիմար ծիծաղի համար, մոտեցավ, բարձրացրեց պառավին: Դեռ մի հայացք էլ նետեց փողոցին,- հո ոչ ոք չի՞ տեսել, թե ինչպես ինքը ծիծաղեց: Ահա և ամբողջը: «Գնում էի հենց նոր փողոցով,- սկսում է պատմել մարդը,- տեսնեմ` գալիս է մի պառավ: Սահեց` թրըմփ: Իսկ ինչ-որ լողլող… հռհռում է»: Այսպես երևի նա պիտի պատմի: Իսկ եթե նա սկսի այսպես. «Ես արթնացա այսօր մի տեսակ ճնշված վիճակում: Գիշերն ինչ-որ մղձավանջներ էի տենում երազում, ինչ-որ գազաններ…»- «Խմե՞լ ես երեկ»,- հետաքրքրվում է պատմողի ծանոթը: Ի՞նչ պիտի նա պատասխանի: «Ես նրան պառավի մասին եմ ասում, իսկ նա ինձ խմելու: Ի՞նչ գործ ունեմ այստեղ ես: Պառավը անկյունում ընկավ»: Դե ի՞նչ, այսպե՞ս: Թե՞ ոնց: Ամենավատն այն է, երբ ահա այսպիսի հարց է ծագում. դու ինչի՞ մասին ես ասում: Չգիտես ինչու, երբ ոմն գրող-ասացող նստում է գրելու «պառավի» մասին, նա, անշուշտ, կպատմի, թե ով է նա եղել մինչև տասնյոթ թիվը: Իսկ ընթերցողին առանց դրա էլ պարզ է` աղջնակ կամ երիտասարդ կին: Կամ նա երկու էջով կպատմի, թե ինչպես այն օրը, երբ ընկավ պառավը, եղել է գեղեցիկ առավոտ: Իսկ եթե նա ասի. «Առավոտը գեղեցիկ էր, տաք: Աշուն էր», ընթերցողը հավանաբար կհիշի իր կյանքում այդպիսի առավոտ` տաք, աշնանային: Չէ՞որ թերևս չի կարելի գրել, եթե նկատի չունենաս, որ ընթերցողն ինքը էլ շատ բան «կհորինի» մինչև վերջ:
Տվյալ դեպքում ես խոսում եմ ոչ թե երկարաբանության մասին, որը կարող է չլինել երկարաբանություն, այլ նորից այն նույն շարժման օրենքի մասին: Պատմվածը նույնպես պետք է հրապուրի ընթերցողին, նրա հոգում ծնի երջանիկ զգացումը կյանքի սլացքին հետամուտ լինելու կամ կյանքին համընթաց քայլելու հանդեպ, ինչպես կուզեք: Իսկ մեր կյանքի ռիթմը (20-րդ դար) բավականին աշխույժ է: Այստեղ քեզ հենց այդպես էլ կհարցնեն. «Դու ինչի՞ մասին ես ասում»: Ես չգիտեմ` ինչ բան է «հեռագրային ոճը», փոխարենը գիտեմ, թե ինչ բան է ձանձրալի պատմվածքը: Իսկ պիտի լինի հետաքրքիր, ահա և ամբողջը:
Եթե հանդիսասրահում նստած են հինգ հարյուր մարդ, նրանք իսկույն կնկատեն, որ ձանձրալի է: Պատմվածքի դեպքում դժվար է: Միշտ կգտնվի մեկը մի ակնթարթ տարակուսելու համար. «Գուցե ես չհասկացա՞»: Երբեմն իրոք չի հասկանում: Բայց, ըստ իս, հաճախ չի հասկացվում, որ գրողը (ասացողը) սովորական մարդ է, հենց նա, ով հանդիպեց փողոցում ծանոթին և ցանկացավ պատմել կյանքից այս կամ այն դեպքը: (Դա այլ բան է, թե ինչպիսի դեպք է նրան ապշեցրել): Ամեն բան պարզ է: Բայց հենց որ բանը հասնում է գրասեղանին կամ գրամեքենային, ամբողջը ընկնում է այն փոսը, որն անվանվում է «ստեղծագործական տառապանք»: Փնտրվում է սկիզբ, ավարտներ, հանգույցներ, հանգուցալուծումներ, կապեր… Կարելի է այսպես անել, իսկ կարելի է բոլորովին այլ կերպ: Բայց ինչպե՞ս կարելի է այդպես: Չէ՞ որ եթե պառավն ընկավ սալահատակին, չի նշանակում, որ նա կարող է պատմվածքում մի փոքր վերև թռչել: Ոչ լուսանկարչություն, ոչ նատուրալիզմ, ոչ կենցաղագրություն, ոչ գռեհկացում, բայց առօրյա կյանքի ճշմարտացի երևույթ. պառավն ընկնում է ներքև, այլ ոչ թե վերև: Վերևը յուրօրինակ է, այդպիսին դեռ չի եղել, բայց հորինված է: Սեղանի մոտ: «Ստեղծագործական տառապանքներում»: Իսկ հորինել պատմվածք դժվար է: Եվ գլխավորը` պետք չէ: Դե իսկ հեղինակային եզրահանգու՞մը: Իսկ վերաբերմու՞նքը: Իսկ հեղինակի ո՞ճը: Բայց ոչ ոք ոտնձգության փորձ չի էլ կատարում ոչ եզրահանգման, ոչ իմաստի, ոչ ոճի դեմ: Փորձեք առանց որևէ վերաբերմունքի պատմել ցանկացած պատմություն: Չի ստացվի: Իսկ եթե կստացվի առանց վերաբերմունքի, ապա դա նույնպես կլինի վերաբերմունք և դա նույնպես կգտնի մի ինչ-որ ձևակերպում, մի ինչ-որ «անտարբեր ռեալիզմ», քանիզի հայտնի է, որ նույնիսկ երկու լուսանկարիչ չեն կարող դրոշմել միևնույն առարկան միանման, էլ չենք խոսում գրողի մասին, որի տնօրինության տակ են կենդանի կյանքի բոլոր միջոցները: Այլ բան է, որ չկա գրող առանց բարու, չարի, գեղեցկության մասին անկեղծորեն տառապող խոհերով մարդու: Դա այդպես է: Այդ պատճառով էլ թերևս չի կարելի, որ գրող-ասացողը շեղվի իր կյանքի փորձից դեպի «մաքուր» կողմը: «Մաքուր» վարպետության կողմում հեշտ է խճճել հետքերը, թաքցնել, որ դու, ըստ էության, պատմելու ոչինչ չունես: Ու նորից պառավը կարող է վերև թռչել:
Վարպետությունը վարպետություն է, և այդ բանը ձեռքբերովի է: Ու եթե հանկարծ գրող-ասացողը ոչ միանգամից դարձրեց (ջանաց դարձնել) դա գլխավորն իր աշխատանքում, և եթե գլխավորը մնաց իր կյանքը, այն, ինչ նա տեսել ու մտապահել է, լավն ու վատը, իսկ վապետությունը հետո կմիջադրի դրան, կստացվի անկրկնելի մի գրող` իր նմանը չունեցող:
Ես երբեմն պատմվածք կարդալուց հետո հասկանում եմ, որ դա նրա համար է գրվել, որպեսզի պատմվածք գրվի: Եվ ուրախացել է մարդը, և տագնապել, և «բառ է փնտրել», և խնդրել է, որ բնակարանում լռություն լինի, իսկ ինչու՞: Պառավն ընկել է, իսկ նրա համար` թքած, նա արդեն մոռացել է, որ պառավն ընկել է, այստեղ արդեն գնացին` ղողանջող կաթոց, արևը միրաժի մեջ, ցրվող մշուշ: Եվ այս բոլորն` ինքն իր համար: Մինչդեռ ամբողջը պիտի ծառայեր պառավին, նրա «գործին», և դրա համար բնավ էլ շատ բան պետք չէր: Նա հո վայր ընկավ, խեղճը, իսկ զամբյուղով միգուցե ձվեր էր տանում և ջարդեց, իսկ տանը որդին ձվածեղին է սպասում, աշխատանքի է շտապում, սկանդալ կլինի…
Մարդկային գործը պիտի լինի պատմվածքի ուշադրության կենտրոնում: Սա վեպ չէ, տեղը քիչ է, ժամանակը քիչ է, ընթերցում են ոտքի վրա: Բացի դա, մարդկային գործը սեղանի առաջ չես հորինի: Իսկ երբ դրանք վերջապես արդեն ընկած են սեղանիդ որպես նյութ, այս դեպքում թերևս պետք է թրծվել արիությամբ և քշել ամեն բան, ինչը կարող է շեղել ընթերցողի ուշադրությունը այնտեղ եղած էակներից: Մարդկային գործերն էլ, եթե դրանք հնարովի չեն, հավերժ շարժման մեջ են, անընկալելի հավերժ վերակենդանացման մեջ: Եվ ստացվում է, որ լավն է այն պատմվածքը, որը հրաշքով պահպանել է այդ շարժումը, չի մեռցրել կյանքերը, այլ կարծես թե չվնասելով «վերապատվաստել է» այն մեր մարդկային գիտակցությանը:

ԼԵՎ ՏՈԼՍՏՈՅ

12 Փտր

ԱԼՅՈՇԱ ԿՃՈՒՃԸ

Ալյոշկան փոքր եղբայրն էր։ Նրա անունը Կճուճ էին դրել, այն պատճառով որ մայրը նրա հետ մի կճուճ կաթ էր ուղարկել սարկավագուհուն, իսկ նա սայթաքել էր ու ջարդել կճուճը։ Մայրը ծեծեց նրան, իսկ տղաները սկսեցին ծաղրել` «Կճուճ» անվանել։ Ալյոշկա Կճուճ,- այդպես էլ մնաց նրա մականունը։
Ալյոշկան նիհար տղա էր, երկար ու լայն ականջներով (ականջները ցցված էին ինչպես թևեր), ու քիթն էլ մեծ էր։ Տղաները ձեռ էին առնում՝ «Ալյոշկայի քիթը ոնց որ շունը բլուրի վրա»։ Գյուղում դպրոց կար, բայց Ալյոշային չհաջողվեց սովորել, ու ժամանակ էլ չուներ սովորելու։ Մեծ եղբայրը ապրում էր մի վաճառականի մոտ, քաղաքում, ու Ալյոշկան փոքր հասակից սկսեց օգնել հորը։ Նա 6 տարեկան էր, ու արդեն փոքրիկ քրոջ հետ արոտավայրում հսկում էր ոչխարներին ու կովին, թե՛ ցերեկը և թե՛ գիշերը։ Տասներկու տարեկանից նա արդեն վար էր անում ու բեռ կրում։ Ուժ չուներ, բայց հնարը գիտեր։ Նա միշտ էլ ուրախ էր։ Տղաները նրա վրա ծիծաղում էին. նա լռում էր կամ ծիծաղում։ Եթե հայրը նախատում էր, նա լռում էր ու լսում։ Ու հենց որ դադարեցնում էին նրան նախատելը, նա ժպտում էր ու ձեռնամուխ լինում այն գործին, որը հանձնարարված էր իրեն։
Ալյոշան 19 տարեկան էր, երբ նրա եղբորը զինվոր տարան։ Հայրը Ալյոշային եղբոր փոխարեն դռնապան կարգեց վաճառականի մոտ։ Ալյոշային տվին եղբոր հին սապոգները, հոր գդակը, անթև բաճկոնը, ու տարան քաղաք։ Ալյոշան շատ ուրախ էր իր հագուստի համար, բայց վաճառականը նրա տեսքից դժգոհ մնաց։
— Ես կարծում էի, որ Սեմյոնի փոխարեն կարգին մարդ կուղարկես,- ասաց վաճառականը՝ նայելով Ալյոշային,- իսկ դու այս ի՞նչ խլնքոտն ես բերել ինձ։ Սա ինչի՞ է պետք։
— Սա ամեն բան կարող է անել` ձի էլ կլծի, ուր պետք է կերթա, աշխատելու էլ սեր ունի։ Սա մենակ տեսքով է ճլորած։ Թե չէ ուժով է։
— Դե, արդեն տեսնում եմ։
— Շատ էլ խոնարհ է։ Աշխատելու համար մեռած է։
— Ի՞նչ արած։ Թող մնա։
Ու Ալյոշան սկսեց ապրել վաճառականի մոտ։
Վաճառականի ընտանիքը մեծ չէր. տանտիրուհին, պառավ մայրը, ամուսնացած ավագ որդին, որը հոր հետ գործի մեջ էր, ու մյուս ուսյալ որդին, որը ավարտել էր գիմնազիան ու եղել համալսարանում, բայց այնտեղից նրան արտաքսել էին ու նա տանն էր ապրում, ու մեկ էլ գիմնազիստուհի աղջիկը։
Սկզբում Ալյոշկան դուր չեկավ. շատ անտաշ էր ու վատ հագնված, վարվեցողություն էլ չուներ, բոլորին էլ «դու» էր ասում, բայց շուտով ընտելացան նրան։ Նա եղբորից էլ լավ էր ծառայում։ Իրոք որ խոնարհ էր, բոլոր գործերի համար նրան էին ուղարկում, ամեն բան նա սիրով ու արագ էր անում, առանց կանգ առնելու մի գործից անցնում մյուսին։ Ու ինչպես տանը, այնպես էլ վաճառականի մոտ Ալյոշայի վրա էին բարդվում բոլոր աշխատանքները։ Որքան նա շատ բան էր անում, այնքան շատ գործ էին բարդում նրա վրա։ Տանտիրուհին է՛լ, տանտիրոջ մայրն է՛լ, տանտիրոջ աղջիկն է՛լ, տանտիրոջ տղան է՛լ, գործակատարն է՛լ, խոհարարուհին է՛լ, բոլորն էլ նրան մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ էին ուղարկում, ստիպում անել մերթ այս, մերթ այն գործը։ Հենց միայն լսում էր՝ «վազ տուր, աղբերս», կամ՝ «Ալյոշա, դու այդ սարքիր.- Այդ ի՞նչ է, Ալյոշկա, մոռացե՞լ ես, հը՞.- Տե՛ս չմոռանաս, հա՛-ա, Ալյոշա»։ Ու Ալյոշան վազ էր տալիս, սարքում և չէր մոռանում, և՛ ամեն ինչ հասցնում էր, և՛ շարունակ ժպտում։
Եղբոր սապոգները նա շուտով մաշեց, ու տանտերը նրան մի լավ հայհոյեց, որ նա ման էր գալիս քրքրված սապոգներով ու մերկ մատներով, ու հրամայեց շուկայում նրա համար նոր սապոգներ գնել։ Սապոգները նոր էին, ու Ալյոշան ուրախանում էր դրանցով, բայց ոտները դեռ հին էին ու իրիկնադեմին ցավում էին վազվզոցից, և նա բարկանում էր սապոգների վրա։ Ալյոշան վախենում էր, որ չլինի թե հայրը գա նրա աշխատած փողը ստանալու, նեղանա այն պատճառով, որ վաճառականը նրա ռոճիկից դուրս կգա սապոգների արժեքը։
Ձմռանը Ալյոշան դեռ չլուսացած վեր էր կենում, փայտ ջարդում, հետո մաքրում բակը, կեր էր տալիս կովին, ձիուն, ջրում էր դրանց։ Հետո վառում էր վառարանները, մաքրում տանտերերի կոշիկները, հագուստը, ինքնաեռ էր գցում, մաքրում դրանք, հետո կամ գործակատարն էր նրան կանչում ապրանք հանելու, կամ խոհարարուհին էր նրան հրամայում խմոր հունցել, կաթսաները մաքրել։ Հետո նրան քաղաք էին ուղարկում մերթ երկտողով, մերթ տանտիրոջ աղջկան գիմնազիայից բերելու, մերթ պառավի համար ձիթապտղի յուղ գնելու։ «Ո՞ւր ես կորել, անիծված»,- ասում էր նրան մերթ մեկը, մերթ մյուսը։ «Ինչո՞ւ դուք ինքներդ գնաք. Ալյոշան վազ կտա. Ալյո՛շկա, ա՛յ Ալյո՛շկա»։ Ու Ալյոշան վազ էր տալիս։
Նա ոտքի վրա էր նախաճաշում, իսկ բոլորի հետ ճաշել հազվադեպ էր կարողանում։ Խոհարարուհին նրան նախատում էր, որ նա բոլորի հետ ճաշի չի գալիս, բայց այնուամենայնիվ, խղճում էր նրան ու նրա համար տաք կերակուր էր թողնում թե՛ ճաշին և թե՛ ընթրիքին։ Առանձնապես շատ աշխատանք էր լինում տոներից առաջ ու տոների ժամանակ։ Ու Ալյոշան տոներին ուրախանում էր մանավանդ այն պատճառով, որ տոներին նրան թեյադրամ էին տալիս, թեև քիչ. հավաքվում էր մի 60 կոպեկ, բայցևայնպես, այդ հո նրա փողն էր։ Նա կարող էր այդ փողը ծախսել, ինչպես ուզենար։ Իսկ իր ռոճիկը չէր է՛լ տեսնում։ Հայրը գալիս էր, վերցնում վաճառականից ու Ալյոշկային միայն կշտամբում էր, որ նա սապոգները շուտ էր մաշել։
Երբ Ալյոշան 2 ռուբլի «թեյադրամ» հավաքեց, խոհարարուհու խորհրդով մի կարմիր, գործած կուրտկա առավ ու երբ հագավ, հաճույքից բերանը բաց մնաց։
Ալյոշան քիչ էր խոսում, ու երբ խոսում էր, միշտ էլ իր խոսքը կցկտուր ու կարճ էր լինում։ Ու երբ նրան հրամայում էին մի բան անելու կամ հարցնում էին, թե արդյոք կարո՞ղ է այս ու այն գործն անել, նա միշտ էլ առանց ամենաչնչին տատանման ասում էր՝ «Այդ բոլորն էլ կարելի է», ու իսկույն վրա էր պրծնում գործը կատարելու, և կատարում էր։
Նա ոչ մի աղոթք չգիտեր. ինչ որ սովորեցրել էր մայրը, մոռացել էր, բայցևայնպես աղոթում էր թե՛ առավոտյան, թե՛ երեկոյան,- աղոթում էր ձեռներով, խաչակնքելով։
Այսպես, Ալյոշան ապրեց մեկուկես տարի, և այստեղ, երկրորդ տարվա երկրորդ կեսին նրա կյանքում ամենաանսովոր մի դեպք պատահեց։ Այդ դեպքը այն էր, որ նա զարմանալով իմացավ, որ բացի մարդկանց այն հարաբերություններից, որոնք լինում են միմյանց կարիքը զգալուց, կան նաև բոլորովին առանձնահատուկ հարաբերություններ. ոչ այն, որ մարդուն հարկավոր էր մաքրել կոշիկները կամ գնած ապրանքը տեղ հասցնել, կամ ձի լծել, այլ այն, որ մարդը հենց այնպես, առանց այդպիսի բաների հարկավոր է մի ուրիշ մարդու, հարկավոր է նրան ծառայել, նրան փայփայել, և որ ինքը, Ալյոշան հենց այդ մարդն է։ Նա այդ իմացավ խոհարարուհի Ուստինյայի միջոցով։ Ուստյուշան որբ էր, ջահել, նույնպիսի աշխատող, ինչպես և Ալյոշան։ Նա սկսել էր խղճալ Ալյոշային, ու Ալյոշան առաջին անգամ զգաց, որ ինքը, հենց ինքը, ոչ թե իր ծառայությունները, այլ հենց ինքը հարկավոր է մի ուրիշ մարդու։ Երբ մայրը նրան խղճում էր, նա այդ չէր նկատում, նրան թվում էր, որ դա այդպես էլ պետք է լինի, որ դա միևնույն է, թե ինքն է իրեն խղճում։ Բայց այստեղ նա հանկարծ տեսավ, որ Ուստինյան բոլորովին օտար է, բայց խղճում է նրան, կճուճի մեջ յուղով կաշա է թողնում նրա համար, ու երբ նա ուտում է կզակը քշտած ձեռքին հենելով, Ուստինյան նայում է նրան։ Ինքն էլ նայում է Ուստինյային, ու վերջինս ծիծաղում է, Ալյոշան էլ է ծիծաղում։
Դա մի այնպիսի նոր ու տարօրինակ բան էր, որ սկզբում վախեցրեց Ալյոշային։ Նա զգաց, որ դա իրեն խանգարում է այնպես ծառայելու, ինչպես նա ծառայում էր։ Բայցևայնպես նա ուրախ էր, ու երբ նայում էր Ուստինյայի կարկատած իր շալվարին, օրորում էր գլուխն ու ժպտում։ Աշխատելիս կամ քայլելիս նա հաճախ հիշում էր Ուստինյային ու ասում՝ «Այ-հա՜, Ուստինյա»։ Ուստինյան օգնում էր նրան, որտեղ որ կարող էր, ու նա էլ օգնում էր Ուստինյային։ Վերջինս նրան պատմեց իր կյանքը, թե ինչպես էր որբացել, ինչպես նրան իր մոտ էր վերցրել մորաքույրը, ինչպես էր ուղարկել քաղաք, ինչպես էր վաճառականի որդին նրան համոզում հիմար բան անել և ինչպես ինքը կոթել էր նրան։ Ուստինյան սիրում էր խոսել, իսկ Ալյոշայի համար հաճելի էր նրան լսել։ Ալյոշան լսել էր, որ քաղաքներում հաճախ պատահում է, որ մուժիկ մշակները ամուսնանում են խոհարարուհիների հետ։ Ու մի անգամ Ուստինյան հարցրեց, թե նրան ե՞րբ են ամուսնացնելու։ Ալյոշան ասաց, որ չգիտի և ցանկություն չունի գյուղում կին առնել։
— Մեկի վրա ա՞չք ես դրել, հը՞,- ասաց Ուստինյան։
— Ես քեզ կառնեի։ Իսկ դու ինձ կուզե՞ս։
— Հլա տես, ա՛խ դու Կճուճ, Կճուճ, ոնց էլ սիրտ արավ ասելու,- պատասխանեց Ուստինյան՝ երեսսրբիչը խփելով նրա մեջքին.- Դե, ինչի՞ չեմ ուզի որ։
Բարեկենդանին ծերուկը քաղաք եկավ Ալյոշայի ռոճիկը ստանալու։ Վաճառականի կինը իմացել էր, որ Ալյոշան մտադրվել է ամուսնանալ Ուստինյայի հետ, ու այդ նրան դուր չեկավ։ «Կհղիանա, երեխայով էլ ինչի՞ պետք կլինի»։ Ու նա այդ ասաց ամուսնուն։
Տանտերը փողը տվեց Ալյոշայի հորը։
— Ո՞նց է, իրեն լա՞վ է պահում տղես,- հարցրեց մուժիկը.- Ասում էի՝ խոնարհ է։
— Խոնարհը խոնարհ է, բայց հիմար բան է մտածել։ Մտադրվել է ամուսնանալ խոհարարուհու հետ։ Իսկ ես ամուսնացածներին չեմ պահի։ Դա մեզ հարմար չէ։
— Հիմա՛ր, հիմար, տես թե խելքին ինչ է փչել,- ասաց հայրը։- Դու հանգիստ կաց։ Ես նրան կհրամայեմ, որ դրանից ձեռ քաշի։
Գալով խոհանոց՝ հայրը նստեց սեղանի մոտ, սպասեց որդուն։ Ալյոշան գործով դես-դեն էր վազում, ու վերադարձավ հևալով։
— Ես կարծում էի, թե դու կարգին տղա ես։ Իսկ դու ի՞նչ բան ես մտածել, հը՞,- ասաց հայրը։
— Ոչինչ էլ չեմ մտածել։
— Ո՞նց թե ոչինչ։ Ուզեցել ես ամուսնանալ։ Ես կամուսնացնեմ, երբ ժամանակը կգա, ու կամուսնացնեմ ում հետ որ պետք է, և ոչ թե քաղաքի փուչ աղջկա հետ։
Հայրը շատ խոսեց։ Ալյոշան կանգնել էր ու հոգոց էր հանում։ Երբ հայրը վերջացրեց, Ալյոշան ժպտաց։
— Ի՞նչ կա որ, կարելի է և թողնել այդ բանը։
— Բա՛ս, իհարկե։
Երբ հայրը գնաց ու նա Ուստինյայի հետ մենակ մնաց, ասաց նրան (Ուստինյան կանգնել էր դռան հետևում ու լսում էր, երբ հայրը խոսում էր որդու հետ).
— Մեր գործը ոնց որ թե գլուխ չեկավ։ Լսեցի՞ր։ Հերսոտեց, հակառակ է։
Ուստինյան գոգնոցը տարավ աչքերին, անխոս լաց եղավ։
Ալյոշան լեզուն տրաքացրեց։
— Ո՛նց չհնազանդվես։ Երևում է, որ պետք է ձեռ քաշել։
Երեկոյան, երբ վաճառականի կինը կանչեց Ալյոշային, պատուհանների փեղկերը ծածկելու, ասաց նրան.
— Հը՛, լսեցի՞ր հորդ, թողի՞ր հիմարություններդ։
— Պարզ է, որ թողի,- ասաց Ալյոշան, ծիծաղեց ու միևնույն ժամանակ լաց եղավ։
Այդ ժամանակներից Ալյոշան Ուստինյայի հետ էլ չէր խոսում ամուսնության մասին ու ապրում էր հին ձևով։
Պասի ժամանակ գործակատարը նրան ուղարկեց կտուրի ձյունը մաքրելու։ Ալյոշան բարձրացավ կտուրը, ամբողջովին մաքրեց ձյունը, սկսեց պոկոտել ջրհորդանների մոտ կպած սառույցը, ոտները սայթաքեցին, և նա բահը ձեռքին ցած ընկավ։ Դժբախտաբար ընկավ ոչ թե ձյան մեջ, այլ երկաթով պատած ելքի վրա։ Ուստինյան ու տանտիրոջ աղջիկը մոտ վազեցին։
— Հո չջարդվեցի՞ր, Ալյոշա։
— Ջարդվե՞լս որն է։ Բան չկա։
Նա ուզեց վեր կենալ, բայց չկարողացավ ու սկսեց ժպտալ։ Նրան տարան դռնապանի սենյակը։ Եկավ բուժակը։ Նայեց նրան ու հարցրեց, թե ո՛ր տեղն է ցավում։
— Ամեն տեղս էլ ցավում է, ամա ոչինչ։ Մենակ թե աղան կնեղանա։ Պետք է հորս իմաց տալ։
Ալյոշան երկու օր պառկեց, երրորդ օրը մարդ ուղարկեցին տերտերին կանչելու։
— Այդ ի՞նչ է, հո չե՞ս մեռնելու,- հարցրեց Ուստինյան։
— Ի՞նչ կա որ, հո բոլորս էլ չե՞նք ապրելու, մի օր հո պետք է մեռնել,- ինչպես միշտ, արագ ասաց Ալյոշան։- Շնորհակալ եմ, Ուստյուշա, որ խղճում էիր ինձ։ Ա՛յ, լավ եղավ, որ չթողեցին ամուսնանալ, թե չէ ի՞նչ դուրս կգար։ Հիմի ամեն բան լավ է։
Տերտերի հետ նա աղոթում էր միայն ձեռներով ու սրտով։ Իսկ նրա սրտում այն միտքն էր, թե այստեղ որքան լավ է, երբ հնազանդ ես լինում ու մարդու չես նեղացնում, այսպես այնտեղ էլ լավ կլինի։
Նա քիչ էր խոսում։ Միայն ջուր էր խնդրում ու շարունակ ինչ-որ զարմանում։
Զարմացավ ինչ-որ բանի վրա, ձգվեց ու մեռավ։

Թարգմ. Հ. Մազմանյան

ՕՐԱՍԻՈ ԿԻՐՈԳԱ

22 Դկտ

ՊԱՏՄՎԱԾՔԻ ՀՄՈՒՏ ԼԵԶՈՒՆ

Այս նույն սյունակներում, որ մի անգամ մանկության այն ընկերներս էին խնդրել գրել, ովքեր ցանկանում էին պատմվածքներ գրել առանց այն անքակտելի դժվարությունների, որ սովորական բան են պատմվածքի պատումի համար, ես մի քանի կանոններ և հնարքներ գրեցի, որոնք բավարար չափով մեկ անգամ չէ, որ ծառայել էին ինձ, կասկածեցի, թե կարող էին դրանք իսկապես օգտակար լինել մանկության այդ ընկերներիս համար:
Լռությունից ոգեշնչված,- գրականության մեջ լռությունը միշտ էլ ոգեշնչող է,- որի մեջ ընկել էր գործի վերաբերյալ իմ տարրական անգիտակությունը, լրացրեցի այն մի շարք նոր արդյունավետ ու համոզիչ հնարքներով, համոզված, որ գրելու արվեստի անթիվ հավակնորդներից գոնե մեկը պիտի որ խավարի մեջ երևելի մի պատմվածք հղանալիս լինի:
Ժամանակ անցավ: Մինչև հիմա չգիտեմ, թե իմ գրական կանոնները մի բանի ծառայեցի՞ն արդյոք: Մի շարք հնարքներ, որոնք ավելի շատ հակվածությամբ էին գրվել, քան հանդիսավորությամբ, «Վարպետ պատմվածագրի ձեռնարկ» ընդհանուր վերնագիրն էին կրում:
Այսօր ինձ նորից են խնդրում, բայց այս անգամ շատ ավելի լուրջ, քան ուղղակի լավ տրամադրվածությամբ: Նախ և առաջ ինձնից պատմվածքի վերաբերյալ կայուն և հստակ հայտարարություններ են պահանջում: Այնուհետև արդյունավետ մի բանաձև՝ խուսափելու համար պատմվածքներն արդեն հնացած ձևով գրելուց, որ այնքան խղճուկ հաջողությամբ կլանեց մեր նախորդ ժամանակը:
Ինչպես երևում է, որքան անհոգ և հուսալի էր վարպետ պատմվածագրի հնարքներ հրապարակելու իմ դրությունը, այնքան անկայուն է իմ ներկա վիճակը: Ինչ ես գիտեի պատմվածքի մասին, սխալ էր: Գործի վերաբերյալ իմ աներկբա իմացությունը, փոքրիշատե պարզ իմ փոքրիկ խորամանկություններն ինձ միայն ծառայել են մերկ ու վախվորած մանկան նման ոտքի վրա կանգնելու պատմվածքի մի նոր հմուտ լեզվի սխրագործությունների առջև, որ մեզ պետք է սնի:
«Նոր հմուտ լեզու…»: Ես չեմ առաջինն այսպես արտահայտել նորընծա կանոնները: Նրանց հետ խաղի մեջ է ոչ թե մեր հին գեղագիտությունը, այլ մի նոր նոմենկլատուրա: Որպեսզի կողմնորոշվենք, թե ինչպես գտնենք այն, ավելի օգտակար բան չկա, քան հիշել, թե երեկվա գրականությունը, տասը դար առաջվա գրականությունը և քաղաքակրթության առաջին թոթովանքների գրականությունը ինչ էին հասկանում պատմվածքի տակ:
Գրական պատմվածքը,- ասում է այդ գրականությունը,- բաղկացած է նույն միահյուսված տարրերից, ինչից և բանավոր պատմվածքը և վերջինիս նման շարադրանքն է բավականին հետաքրքիր մի պատմության, նաև բավականաչափ կարճ, որպեսզի կլանի մեր ողջ ուշադրությունը:
Սակայն պարտադիր չէ,- ասում է մեզ այդ հմուտ լեզուն,- որ հակառակ թեման սկիզբ, միջնամաս և ավարտ ունեցող պատմություն ներկայացնի: Անավարտ մի դրվագը, մի միջադեպը, մի հասարակ հուզիչ, մտային կամ հոգեկան իրավիճակը լի ու լի տարրերի են տիրապետում, որպեսզի դրանցով պատմվածք ստեղծվի:
Գուցե որոշ դարաշրջաններում պատմությունն ամբողջությամբ, ինչը և կարող ենք սյուժե անվանել, անբաժան է եղել պատմվածքից. «Խղճու՜կ սյուժե»,- ասում էին,- «Խղճու՜կ պատմվածք»: Ավելի ուշ, հասարակ մի հոգեվիճակի համառոտ, դինամիկ և խորաթափանց պատմությամբ ժանրի մեծ վարպետները անմահ պատմվածքներ ստեղծեցին:
Պատմվածքում թեմայի և մեթոդների անսահման տարածության մեջ երկու հատկանիշներ միշտ են պահանջվել. իր տպավորություններն առանց հապաղելու և աշխուժորեն հաղորդելու կարողություն՝ հեղինակի մեջ, պատումի անկաշկանդություն, էներգիա և համառոտություն՝ ստեղծագործության մեջ:
Այնքան յուրահատուկ են այս հատկանիշները, որ մարդկության վաղ ժամանակներից ի վեր, և գրականության ամենախորը ցնցումների միջով անցնելով, պատմվածքի ըմբռնումը չի փոխվել: Երբ մյուս ժանրերի ըմբռնումը փոփոխություն էր կրում ըստ տվյալ պահի մոդայի, պատմվածքն իր ողջ բնույթով մնաց կայուն: Եվ քանի դեռ արտահայտման մեր նախընտրելի միջոցը մարդկային լեզուն լինի, մարդը միշտ պատմելու է, որովհետև պատմվածքն է պատմելու բնական, նորմալ և անփոխարինելի ձևը:
Ծավալվելով մինչև վեպ, պատմվածքը կարող է տուժել իր կառուցվածքի մեջ: ՍԵղմված լինելով իր դինամիկ համառոտության մեջ՝ պատմվածքը կա և չի կարող այլ բան լինել, քան այն, ինչ բոլորս՝ գիտակ թե անգետ, հասկանում ենք դրա տակ:
Չինական և պարսկական, հունա-հռոմեական, արաբական Հազար ու մի գիշերի, իտալական Վերածննդի, Պեռռոյի, Հոֆմանի, Պոյի, Մերիմեի, Բրեթ Հարթի, Վեգայի, Չեխովի, Մոպասանի, Քիպլինգի պատմվածքները բոլորը միևնույն բանն են իրենց կատարման մեջ: Կարող են տարբերվել մեկը մյուսից ինչպես արևն ու լուսինը: Սակայն ըմբռնումը, պատմելու համարձակությունը, լարվածությունը, համառոտությունը նույնն են բոլոր տարիքի բոլոր պատմվածագիրների մոտ:
Նրանք բոլորն առավելագույնս են տիրապետում նյութի մեջ արագ մտնելու հատկությանը: Անհնարին է այլ բառ կիրառել նրանց դեպքում, քան «Էությունը, էությունը…», ինչով և գանահարվում է վատ պատմողը: Պատմվածագիրը, ով «ոչինչ չի ասում», ով ժամանակ է խլում մեզնից, ով ինքն է ժամանակ կորցնում անհարկի երկարաբանություններով, կարող է մեկ այլ տեղ կոչում փնտրել իր համար: Այդ մարդը պատմվածագիր չի ծնվել:
Իսկ եթե այդ երկարաբանությունները, ավելորդաբանություններն ու նրբագույն պաճուճանքներն իրենց մեջ մեծագույն գեղեցկության տարրե՞ր ունեն: Եթե նրանք առանձին, շատ ավելի շատ, քան խեղդված պատմվածքն ինքը, արվեստի բարձրագույն գո՞րծ են ներկայացնում:
Շնորհավորանքներս,- պատասխանում է հմուտ լեզուն: Բայց դրանք պատմվածք չեն հանդիսանում: Այդ սքանչելի երկարաբանությունները կարող են փայլել որևէ հոդվածում, ֆանտազիայում, պատկերում, էսսեում, և վստահաբար նաև վեպում: Պատմվածքում դրանք տեղ չունեն, ոչ էլ կարող են իրենք իրենցով պատմվածք կազմել:
Քանի դեռ մի նոր հմուտ լեզու չի ստեղծվել, — եզրահանգում է մեր ծերուկը, — էպիկական պոեզիայի նոր ձևերով, պատմվածքը կա և կմնա այն, ինչ հասկացել ենք դրա տակ բոլորս՝ մեծ թե փոքր, ահել թե ջահել, ողջ թե մեռած: Ապագա նոր ժանրն իր բնութագրերով և երկրպագուներով կարող է ավելի բարձրակարգ լինել մարդ արարածին այրող պատմելու վաղեմի և կայուն տենչից, բայց եկեք այլ անուն փնտրենք դրա համար:
Ահա սա է խնդիրը: Ավանդական հմուտ լեզվի բերանով ահա այսպիսի պատասխան է տրվում ինձ առաջադրված հարցերին:
Իսկ ինչ վերաբերում է ինձ, պատմվածքն ընկալելու իմ անօգուտ մոլուցքին, անկեղծ ասած կարծում եմ, որ արդեն ուշ է դրանից ազատվելու համար: Բայց կանեմ, որքան որ խելքս գլխիս լինի, որպեսզի ավելի վատ չընկալեմ այն:

Թարգմանեց ԿԱՐԻՆԵ ՉՈԲԱՆՅԱՆԸ

%d bloggers like this: