Tag Archives: պատմություն

Երեւան. ինչո՞ւ ենք ուզում ազատվել հին շենքերից

4 Փտր

-Ի՞նչ եք մտածում այսօրվա Երեւանի ճարտարապետական տեսքի, դիմագծի մասին, ինչո՞ւ ենք ուզում ազատվել հին շենքերից, կառուցո՞ւմ, թե՞ քանդում ենք քաղաքը:

Հովիկ Չարխչյան, գրականագետՄայրաքաղաքն այսպես կոչված հին շինություններից ազատելու փաստերը մեծամասամբ այլ անուն չունեն, քան պարզագույն բարբարոսություն: Ամեն կարգի հիմնավորումները, որ հնչեցվում են պատասխանատու կառույցների կողմից, ոչ իրավական, ոչ մասնագիտական եւ ոչ էլ բարոյական ատաղձ ունեն: Աշխարհում չկա այնպիսի մի կարգ, օրենք ու պատճառաբանություն, որը կարդարացնի պատմության ոչնչացումը:

Ոչ ոք երբեք չի ընդդիմացել քաղաքի նորօրյա դիմագիծը ձեւավորելու եւ կառուցապատման ծավալներն ընդլայնելու քայլերին: Երեւանն, ինչպես աշխարհի բոլոր քաղաքները, պիտի նորանա ու զարգանա: Սակայն նորը ոչ մի կերպ չի նշանակում հնի ոչնչացում: Արդիականը չի բացառում հնագույնը: Ներկան անցյալի թշնամին չէ:

Հակառակ պարագայում ու՞ր պիտի առաջնորդի այդ տրամաբանությունը: Համատարած արդիականացմա՞ն: Եկեք ուրեմն հողին հավասարեցնենք Էրեբունու միջնաբերդը եւ տեղում մի շքեղ հյուրանոց կառուցենք: Կամ եկեք ասենք, որ Կարմիր բլուրի տարածքը շատ հարմար է տեղում առեւտրի կենտրոն հիմնելու համար ու այդ գոտին մաքրենք հազարամյա քարակույտերից: Ի վերջո, ինչպես ճարտարապետ Իգիթյանը կասեր, դրանք «սարայ»-ից էլ վատն են:

Ահա հենց այս «ցախանոցային» մտածողությամբ էլ եկանք-հասանք նրան, որ 2004 թ. հոկտեմբերի 7-ի որոշմամբ Ռոբերտ Քոչարյանի կողմից հաստատվեց Երեւան քաղաքի պատմական հուշարձանների պետական ցանկը: Եվ հանկարծ պարզվեց, որ բազմաթիվ շինություններ, որոնք խորհրդային տարիներին համարվել էին մշակույթի եւ պատմության հուշարձան, անկախության շրջանում ինչ-որ մի հրաշքով դադարեցին լինել այդպիսին: Իսկ հետո կատարվեց ավելի վատը. հուշարձան լինելու հանգամանքն այլեւս կարեւոր չէր, քանի որ հրապարակ եկավ նորին գերազանցության «հանրային գերակա շահ» թեզը: Հիմա այդ թեզի անվան տակ ջնջվում է մի ամբողջ մշակութային շերտ, հիշատակներ ու անուններ, դիմագիծ ու կոլորիտ:

Երեւանի պատմական միջավայրի ամեն պոկված քարի թիկունքում մի հանցագործ է նստած: Ամեն փլուզված պատ մի վանդալի ձեռքի գործ է: Ամեն կործանված պատմական շինություն մի շահամոլի չարանենգ արարք է:

Ուրեմն պիտի պատիժն անխուսափելի լինի: Պատիժը վերք չի բուժում, բայց սթափեցնում է անպատկառներին»:

Հարցազրույցը՝ Մարինե Մարտիրոսյանի, hetq.am

http://hetq.am/arm/news/65472/erevan-inchu-enq-uzum-azatvel-hin-shenqeric.html59324

ԴԵՆ ԲՐԱՈՒՆ

29 Հնս

Պատմությունը միշտ էլ գրվում է հաղթողների կողմից: Եվ երբ տեղի է ունենում երկու մշակույթների բախումը, պարտվողն ասես ջնջվում է, իսկ հաղթողը սկսում է գրել պատմության նոր գիրքերը, գրքեր, որոնք փառաբանում են իր գործունեությունը և նսեմացնում պարտված ախոյանին: Ինչպես մի անգամ ասել է Նապոլեոնը` «Ի՞նչ բան է պատմությունը, եթե ոչ հեքիաթ, որին հավատալու համաձայնություն է ձեռք բերվել»: Իր բնույթի համաձայն, պատմությունը միշտ էլ իրադարձությունների միակողմանի գնահատականն է:

Իսկ եթե խնդիրը չունի ճիշտ պատասխան, իրավիճակից դուրս գալու միայն մեկ ազնիվ ելք կա: Ոչ` այո, ոչ` չէ: Լռությունը: Ճշմարտությունը հնարավոր չէ փոխարինել որևէ այլ բանով:

dan-brown-687x357

ԴԱՅԱՆԱ ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

1 Մյս

ՓՈՔՐԻԿ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Բազուկներիդ մեջ
Կիսաքուն եմ ես,
Ու շունչդ է այտիս…
Բազուկներիդ մեջ
Կիսաքուն եմ ես
Եվ քնած ես դու…
Իսկ երազիդ մեջ
Անունը, որ դու շշնջում ես մեղմ,
Անի է,
Ավաղ, Մարգարիտն եմ ես:

ԼՈՒՍԱՆԿԱՐ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

29 Ապր

Հրանտ Մաթևոսյան. 1990-ականներ:

ԺԱՆ-ՊՈԼ ՍԱՐՏՐ

8 Հնվ

Մարդը դատապարտված է ազատության: Ես ինքս եմ իմ ազատությունը: Մենք հանդիսանում ենք այն, ինչ ցանկանում ենք: Մենք անզոր ենք պոկել որևէ էջ մեր կյանքից, թեև հեշտությամբ կարող ենք կրակի մեջ նետել ամբողջ գիրքը: Մարդու հոգում անցք կա՝ Աստծու չափերով, և յուրաքանչյուրն այն լցնում է՝ ինչպես կարող է: Մարդը գոյություն ունի այնքանով, որքանով դրսևրում է իրեն: Հետևաբար նա ներկայացնում է իրենից ոչ այլ բան, քան իր արաքների ամբողջությունը, ոչ այլ բան, քան սեփական կյանքը: Կյանքի իմաստ գոյություն չունի: Ես ստիպված եմ ինքս դա ստեղծել: Ես միշտ կարող եմ ընտրություն կատարել, բայց պետք է գիտենամ, որ նույնիսկ այն դեպքում, երբ ոչինչ չեմ ընտրում, ես դրանով հանդերձ այնուամենայնիվ կատարում եմ ընտրություն:
Յուրաքանչյուր երջանկության համար հարկ է լինում հատուցել: Չկա այնպիսի պատմություն, որ վատ չավարտվի: Այս մասին գրում եմ առանց որևէ պաթետիզմի, այլ ուղղակի այնպես՝ սառնասրտորեն, քանի որ միշտ այդպես եմ մտածել և քանի որ անհրաժեշտ էր այդ մասին ասել: Դա բոլորովին ինձ չի խանգարում խճճվել պատմության մեջ, սակայն միշտ ունեցել եմ այն համոզմունքը, որ այդ պատմությունը մռայլ ավարտ է ունենալու: Ինձ դեռ երբեք չի վիճակվել զգալ երջանկությունն առանց այն բանի, որ ինչ էլ ես մտածեմ դրա մասին, կկատարվի հետո:

ԱԼՖՐԵԴ ԿԱՊՅՈՒՍ

25 Մրտ

ԱՄԵՆԱՄԱԶԱԼՈՒ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կյանքիս մեջ երբեք այնպիսի մազալու պատմություն չեմ լսել, որպիսին պատմեցին ինձ ընկերական մի շրջանակում` նախաճաշի ժամանակ: Ծիծաղում էի գժի պես և մյուս բոլոր լսողներն էլ փորները բռնել էին: Մյուս օրը հիշեցի այդ պատմությունը և դարձյալ ծիծաղից թուլանում էի: Ցավոք, այդ օրից արդեն շատ ժամանակ է անցել, և ես չեմ կարողանում այդ պատմությունը մտաբերել: Ամենևին չեմ կասկածում, որ այդ պատմությունը ամենամազալուն էլ լսածս բոլոր պատմությունների մեջ և որ ես երբեք այնքան չէի ծիծաղել, որքան այդ անգամ: Ես շատ ցավում եմ, որ մոռացել եմ, ապա թե ոչ, հավատացած եմ, ձեզ էլ դուր կգար:

ՅՈԹՔԱՐ

20 Դկտ

Մեծ ու փոքր քարերը հատիկ-հատիկ, մատների ծայրերով զգույշ բռնած, կշարես իրար վրա: Կնայես, որ փուլ չգա, որ ամեն ինչ իր տեղում լինի, որ քո փխրուն շինվածքը չճոճվի պատահական հպումից: Միշտ այդպես են արել: Ջրերից մաքրված, հոսանքներից քշված, սուր անկյունները վաղուց հարթեցրած գլաքարերը դրել են մեկը մյուսի վրա, մեծից փոքր, հետո շուրջը կավիճով փոքրիկ շրջանակ են գծել ու ասել են. «Պատրաստ է»: Սա է եղել ամբողջը: Պարզ ու հասարակ: Այս խաղի պատմությունը հենց այսքանն է:

***
Հանրամատչելի հիշողությունը մենք կոչում ենք պատմություն: Այդպես ազդեցիկ ու բարեհունչ է: Սակայն հիշողությունը միայն այն դեպքում է վերափոխվում պատմության, երբ այդ մասին այլևս ոչ ոք չի հիշում: Մի խոսքով, դա նույն ճշմարտությունն է, միայն թե առանց ատամների ու աչքերի: «Պատմությունը մեզ կների»,- ասում են աշխարհի մեծագույն սրիկաները հերթական ստորությունը ձեռնարկելիս, և համարյա երբեք չեն սխալվում: Թերևս հենց այդ մեծահոգի ներողամտության մեջ է պատմության հմայքը: Եվ այլևս կարևոր չէ՝ մենք հավատում ենք նրան, թե ոչ: Պատմությունը երբեք չի տրտնջացել հավատի պակասից: Ինչ էլ որ ասենք, բոլոր դեպքերում պատմությունն ուղղակի պարտավոր է լինել դարավոր, փառապանծ և ուսանելի: Սա է նախապայմանը: Անցյալի վերածվող ներկան մեկընդմիշտ կդառնա անմեղ:

***
Հիմարների կողմից կառավարվող ամբոխը արժանի չէ հարգանքի, եթե նույնիսկ նրա անունը ժողովուրդ է: Այն տարածված համոզմունքը, թե ժողովուրդը երբեք չի սխալվում, շարքային հաճոյախոսություն է և ուրիշ ոչինչ: Ժողովուրդը ոչ միայն սխալվում է, այլև հակում ունի ժամանակ առ ժամանակ կրկնելու հին սխալները: Եվ հենց դա է ապահովում նրա կենսունակությունը՝ օրակարգում պահելով գոյության խնդիրը: Անսխալական ժողովուրդը դատապարտված է ինքնաոչնչացման: Այդպես ճշմարտությունը կարող է գոյություն ունենալ այնքան ժամանակ, քանի դեռ կա սխալը: Առանց սխալի ճշմարտությունն այլևս անիմաստ է, դատարկ հնչյուն: Մարդը ևս իր էությամբ այդ երկու բևեռների արգասիքն է: Եվ միայն դրա շնորհիվ է, որ նա շնչում է:

* * *
Նա, ով մտածում է ոչ այնպես, ինչպես ժողովուրդը, կոչվում է առաջնորդ: Քանի դեռ ժողովուրդը երկյուղում է նրա մտքերից, առաջնորդը դրության տերն է: Այն պահից, երբ առաջնորդը սկսում է մտածել ժողովրդի նման, նրան ուղարկում են կառափնարան: Նահատակված առաջնորդներին կոչում են հերոսներ, իսկ իրենց բնական մահով վախճանված առաջնորդներին՝ բռնապետներ: Բռնապետը գիտի, որ ողջախոհությունը այցելում է միայն քաղցածներին: Հերոսն այդ մասին ընդհանրապես ոչինչ չգիտի:

* * *
Կար ժամանակ, երբ հերոսները ծնվում էին հավատից, իսկ կուռքերը՝ սնահավատությունից: Այժմ նրանց երկուսին էլ աշխարհ է բերում Դիպվածը:

* * *
Նպատակն այն կետն է, որին կարելի է շրջանցել, սակայն չի կարելի մերձենալ: Նպատակի էությունն իր անհասանելիությունն է, ինչպիսին լինում է անընդհատ հեռացող հորիզոնը: Բոլորը տեսնում են, սակայն դեռ ոչ ոք այն չի հատել: Ճիշտ նպատակի ընտրությունը ճիշտ հորիզոնի ընտրության պես է:

* * *
Իսկ ահա գաղափարներին հորիզոն պետք չէ: Դրանք սովորաբար լինում են կարճատես, վաղամեռիկ ու ինքնաբավ: Եթե ինչ-որ պահի ձեզ հանկարծ թվա, թե որևէ գաղափար անհամեմատ կենսունակ է, ապա վստահ եղեք, որ դուք պարզապես մոլորվել եք, գաղափարը շփոթել եք ստամոքսահյութի արտադրության հետ: Սպասեք մի փոքր, և նա անպայման կփսխի: Այն, ինչ կտեսնեք արդյունքում, հենց դա էլ նրա բուն էությունն է: Ամենահզոր գաղափարները նույնիսկ մի հատիկ մարդու կյանք չարժեն:

* * *
Կյանքն արժեզրկելը մարդկության ամենահիմնական զբաղմունքն է: Այդ վեհ նպատակի համար մարդը միշտ պատրաստ ունի երեք մոգական զենք՝ ատրճանակ, դրոշ և գրիչ: Կարևոր չէ, թե անհրաժեշությունը դրանցից որ մեկին առաջնությունը կտա: Կարևորն այն է, որ այդ երեքից յուրաքանչուրը կարող է սպանել: Ատրճանակով մարդկանց են սպանում, դրոշով՝ ազատությունը, իսկ գրիչով՝ խոսքի արժեքը: Նա, ով կփորձի հավատ ընծայել այդ եռյակից որևէ մեկին, ստիպված կլինի ողջ կյանքում հպատակի պես ծառայել նրանց, կրել իր ձեռքին, բանեցնել հանուն սեփական մաշկի անվտանգության: Իսկ սեփական մաշկն անխոցելի է միայն այն ժամանակ, երբ գրչով, դրոշով ու ատրճանակով չեզոքացված են մերձավորները:
Այդ իսկ պատճառով մարդիկ գերադասում են հավատալ Աստծուն, քանի որ նա երբեք մոտերքում չէ:

* * *
Հայրենիքն այն հայելին է, որտեղ սեփական ոչնչությունը չի արտացոլվում: Հայրենիքն այն հարստությունն է, որը միշտ ունես, երբ գրպաններդ վաղուց դատարկ են: Հայրենիքի սերն այն միակ ափն է, որը կփրկի եսասիրության վարակիչ մեղքից: Հայրենիքը այն համր լեզուն է, որ միշտ լռում է, երբ հայհոյում ես: Հայրենիքի հողն այն միակ տեղն է, որտեղ թաղվելը անպատվաբեր չէ:
Այսպես ապրում ենք, երբ ձևացնում ենք, իբր ապրում ենք Հայրենիքի համար:

* * *
Մեծ ու փոքր քարերը հատիկ-հատիկ, մատների ծայրերով զգույշ բռնած, կշարես իրար վրա: Կնայես, որ փուլ չգա, որ ամեն ինչ իր տեղում լինի, որ հիմքում լինի մեծ քարը, իսկ գագաթին՝ փոքրը: Ամեն բան կանես ճիշտ այնպես, ինչպես միշտ արել ես: Ինչպես արել են քեզնից առաջ ու կանեն քեզնից հետո: Եվ երբ քո փոքրիկ բուրգը պատրաստ կլինի, հանկարծ գլորվելով կգա մի հսկա գնդակ, կփվի անհաստատ սյունին, ու քարերը կթռչեն տարբեր կողմեր, կցրվեն շուրջբոլորը: Եվ գնդակ գլորողները հաճույքից ծափ կզարկեն՝ սպասելով, թե դու ինչպես պիտի նորից հավաքես դրանք ու նորից շինես քո հավերժ փլուզվող փոքրիկ աշտարակը:
Յոթքար ենք խաղում…

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՍՏԵՖԱՆ ՑՎԱՅԳ

10 Դկտ

Ոչ մի արվեստագետ օր-օրի, ամեն օր քսանչորս ժամ շարունակ արվեստագետ չի լինում, բայց ճշմարիտ, անանց արժեքները, որ հաջողվում է ստեղծել, նա ստեղծում է ներշնչանքի սակավաթիվ ու հազվագյուտ պահերին միայն:
Այդպես էլ պատմությունը, ի դեմս որի մենք հարգում ենք բոլոր ժամանակների մեծագույն բանաստեղծին ու արարչին, բնավ էլ անընդմեջ չի արարվում: Եվ «տեր աստծու այդ խորհրդավոր արհեստանոցում», ինչպես կոչում էր պատմությանը Գյոթեն, աննշան ու սովորական շատ բան է տեղի ունենում: Այստեղ էլ, ինչպես կյանքի ու արվեստի բոլոր ոլորտներում, հազվագյուտ են մեծ ու անմոռաց պահերը: Ավելի հաճախ պատմությունը տարեգրի անաչառությամբ շարում է փաստ փաստի ետևից, օղակ առ օղակ ավելացնելով այն վիթխարի շղթային, որ ձգվում է հազարամյակների միջով, քանի որ դարաշրջանի ամեն մի քայլը պահանջում է նախապատրաստություն, ամեն մի ճշմարիտ իրադարձություն հասունանում է ներքուստ: Միլիոնավոր մարդկանցից, որ ժողովուրդ են կազմում, ծնվում է միայն մի հանճար, ապարդյուն անցնող միլիոնավոր ժամերից միայն մեկն է դառնում իրոք պատմական: Եվ դա մարդկության աստեղային ժամն է:
Դրա փոխարեն, եթե արվեստում հանճար է հայտնվում, նա մնում է ապրելու դարերով: Երբ խփի աստեղային ժամը, նա կարող է կանխորոշել գալիք տարիներն ու հարյուրամյակները, և այդ պահին, ինչպես շանթարգելի ծայրին է բևեռվում մթնոլորտի բովանդակ էլեկտրականությունը, ժամանակի ամենակարճ հատվածը կպարունակի պատմական բազում իրադարձություններ: Այն, ինչ սովորաբար հոսում է համաչափ, միաժամանակ կամ հետևողաբար, խտանում է այդ եզակի ակնթարթում, և դա կարգավորում ու կանխորոշում է ամեն ինչ. մի եզակի «այո» կամ «ոչ», մի «չափազանց վաղ է» կամ «չափազանց ուշ» կանխորոշում է հարյուրավոր սերունդների բախտը, ուղղություն է տալիս առանձին մարդկանց, ամբողջ ժողովրդի կամ նույնիսկ բովանդակ մարդկության կյանքին…

%d bloggers like this: