Tag Archives: պաթոլոգիա

ՉԵԶԱՐԵ ԼՈՄԲՐՈԶՈ

26 Հլս

ՀԱՆՃԱՐՆԵՐԻ ՆՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԽԵԼԱԳԱՐՆԵՐԻՆ

Ինչքան էլ դաժան ու տխուր լինի նման պարադոքսը, սակայն դիտարկելով այն գիտականորեն` մենք կտեսնենք, որ որոշ իմաստով այն լրիվ հիմնավոր է, չնայած առաջին հայացքից անհեթեթ է թվում:
Մեծ մտածողներից շատերը խելագարների նման ենթակա են մկանների ջղաձգման ու տարբերվում են կտրուկ, այսպես կոչված «խորեիկ» մարմնաշարժումներով: Այսպես, պատմում են, որ Լենաուի և Մոնտեսքոյի գրասեղանների մոտ` հատակին կարելի էր տեսնել փոսընկածություն, որ առաջացել էր նրանց ոտքերի անընդհատ դոփդոփումներից: Բյուֆոնը մի անգամ մտածմունքների մեջ բարձրացել էր զանգակատուն և այնտեղից իջել պարանով` լրիվ անզգայության մեջ, ինչպես լուսնոտը` նոպայի պահին: Սանթեյլը, Կրեբիլիոնը, Լոմբարդինին տարօրինակ, ծամածռության նմանվող դիմախաղեր ունեին, Նապոլեոնը տառապում էր աջ ուսի և շրթունքների մշտական ցնցումներով, իսկ կատաղության նոպայի պահին ցնցվում էր նաև փորոտիքը: «Ես հավանաբար խիստ բարկացած էի,- խոստավանել է նա մի անգամ Լոուի հետ թունդ վիճաբանելուց հետո,- որովհետև զգում էի իմ փորոտիքի ցնցվելը, ինչը վաղուց չէր եղել»: Պետրոս Մեծը տառապում էր դեմքի մկանների մշտական ցնցումներով, ինչը սարսափելի այլանդակում էր դեմքը: «Կարդուչիի դեմքը,- ասում է Մանտեգացան,- ժամանակ առ ժամանակ փոթորիկ էր հիշեցնում, աչքերից կայծեր էին ճայթում, իսկ մկանների ցնցումները նմանվում են երկրաշարժի»:
Ամպերն այլ կերպ չէր կարողանում խոսել, քան քայլելով և բոլոր անդամները շարժելով: Հայտնի է, որ մեզի սովորական բաղադրությունը և հատկապես նրա մեջ միզանյութի պարունակությունը նշանակալիորեն փոխվում է մոլագարության նոպաներից հետո: Նույնն է նկատում նաև մտավոր պարապմունքներից հետո: Շատ տարիներ առաջ Հոլդինգ Բյորդը դիտարկել է, որ ողջ շաբաթը հանգստացող և միայն կիրակի օրերը մեծ ոգևորությամբ քարոզող մի քարոզչի մեզի մեջ հենց այդ (կիրակի) օրերը մեծանում էր ֆոսֆորաթթվային աղերի պարունակությունը, այն դեպքում, երբ սովորական օրերին այն չնչին էր: Հետագայում Սմիթը բազմաթիվ դիտարկումներով հաստատեց, որ ցանկացած մտավոր լարվածության պահին մեզի մեջ միզանյութն ավելանում է և որ այս իմաստով հանճարեղության և խելագարության նմանությունն անվիճելի է:
Միզանյութի նման աննորմալ առատության կամ` ավելի շուտ կենդանի գոյերի ողջ աշխարհը կարգավորող ուժի և մատերիայի հավասարակշռության օրենքի այս նոր ապացույցի հիման վրա կարելի է և այլ, ավելի զարմանահրաշ համանմանություններ ապացուցել: Օրինակ, ճերմակելն ու ճաղատանալը, մարմնի նիհարությունը, ինչպես նաև վատ մկանային ու սեռական գործունեությունը, որ հատուկ են բոլոր խելագարներին, շատ հաճախ են պատահում նաև մեծ մտածողների մոտ: Կեսարը վախենում էր դժգույն և նիհար Կասիուսներից: Դ,Ալամբերը, Ֆենելոնը, Նապոլեոնը երիտասարդ տարիքում կմախքի պես նիհար էին: Վոլտերի մասին Սեգյուրը գրում է.«Նիհարությունն ապացուցում է, թե ինչքան շատ է նա աշխատում, հոգնատանջ և կորացած մարմինը միայն թեթև, համարյա թափանցիկ շղարշ է, որի միջով կարծես տեսնում ես այդ մարդու հոգին ու հանճարը»:
Գունատությունը միշտ էլ մեծ մարդկանց մենաշնորհն ու նույնիսկ զարդն է համարվել: Բայց այս մտածողներին, ինչպես խելագարներին, հատուկ են ուղեղի մշտական չափազանց լցվածությունը արյամբ (գերարյունություն, հիպերեմիա), գլխում ուժեղ տաքությունը և վերջույթների սառածությունը, ուղեղի` սուր հիվանդությունների հակվածությունը և սովի ու ցրտի թույլ զգացողությունը:
Հանճարների, ճիշտ, ինչպես խելագարների մասին կարելի է ասել, որ նրանք ողջ կյանքում լինում են միայնակ, սառը, անտարբեր` ընտանեկան և հասարակական պարտականություններին: Միքելանջելոն միշտ կրկնում էր, որ իր արվեստը փոխարինում է կնոջը: Գյոթեն, Հայնեն, Բայրոնը, Չելինին, Նապոլեոնը, Նյուտոնը թեև նույնը չէին ասում, սակայն իրեն արարքներով ավելի վատն էին ապացուցում:
Քիչ չեն դեպքերը, երբ նույն պատճառները (հիվանդություն, գլխի վնասվածք), որ հաճախ խելագարություն են առաջացնում` սովորական մարդկանց հանճարներ են դարձնում: Վիկոն մանուկ հասակում ընկել է շատ բարձր աստիճաններից և փշրել աջ գագաթոսկրը: Գրաթրիուսը, որ սկզբում վատ երգիչ էր, նշանավոր արտիստ դարձավ գլխին գերանի ուժեղ հարված ստանալուց հետո: Երիտասարդ տարիներին խիստ տկարամիտ Մոբիլյոնը իր տաղանդով ճանաչում ձեռք բերեց գլխի վերքից հետո: Այդ դեպքի մասին հայտնած Հալը գիտեր նաև մի կիսախելագար դանիացու, որի մտավաոր կարողությունները փայլուն կերպով արտահայտվեցին երեսուն տարեկանում` աստիճաններով գլխիվայր գլորվելուց հետո (Մոսկվայի մետրոպոլիտ Մակարին այնքան հիվանդոտ ու բթամիտ էր, որ բացարձակապես չէր կարողանում սովորել: Սակայն սեմինարիայի ընկերներից մեկը խաղի ժամանակ քարով հարվածեց նրա գլխին, և դրանից հետո Մակարիի կարողությունները փայլուն կերպով դրսևորվեցին, իսկ առողջությունը ամբողջովին կարգավորվեց):
Սրանից մի քանի տարի առաջ սավոյացի մի ապուշ կատաղած շան կծելուց հետո միանգամայն խելոք մարդ դարձավ իր կյանքի վերջում: Հալեն սահմանափակ թվով մարդիկ գիտեր, որոնց մտավոր կարողություններն արտակարգ զարգացել էին ուղեղի հիվանդությունից հետո:
«Շատ հնարավոր է, որ իմ հիվանդությունը (ողնուղեղի հիվանդությունը) իմ վերջին ստեղծագործություններին ինչ-որ աննորմալ երանգ է հաղորդել»,- զարմանալի պայծառությամբ ասում է Հայնեն իր նամակներից մեկում: Պետք է ընդսմին ավելացնել, որ հիվանդությունն ազդել էր ոչ միայն նրա վերջին ստեղծագործությունների վրա, և դա ինքն էր խոստովանում: Դեռևս մինչև հիվանդության ուժեղանալը Հայնեն գրում էր. «Իմ մտավոր բորբոքումն ավելի շուտ հիվանդության, քան հանճարեղության արդյունք է: Որպեսզի գոնե փոքր-ինչ մեղմանան տառապանքներս, ես բանաստեղծություններ էի հորինում: Այդ սարսափելի գիշերներին ցավից խելագարված իմ խեղճ գլուխը մի կողմից մյուսն է ցնցվում և ստիպում այդ մաշված հիմար կափարիչի դափին հնչել դաժան զվարթությամբ»:
Բիշան և ֆոն-դեր Կոլկը նկատել են, որ ծռված պարանոցով մարդկանց միտքն ավելի սուր է, քան սովորական մարդկանց: Կոնալին մի հիվանդ ուներ, որի մտավոր կարողությունները արթնանում էին վիրահատության պահին և մի քանի հիվանդներ, որ հատուկ ընդունակություններ էին դրսևորում թոքախտի ու հոդատապի առաջին փուլերում: Բոլորը գիտեն, թե ինչ սրամիտ ու խորամանկ են սապատավորները: Ռոկիտանսկին փորձում էր նույնիսկ դա բացատրել, որ նրանց շնչերակը, գլխին գնացող անոթներ առաջացնելով` թեքումներ է ընդունում, որի հետևանքը սրտի ծավալի մեծացումն ու գլխում զարկերակային ճնշման ավելացումն են:
Ախտաբանական (պաթոլոգիական) փոփոխություններից հանճարի այս կախվածությամբ կարելի է բացատրել հանճարեղության և տաղանդավորության տարբերությունը այն իմաստով, որ առաջինը ինչ- որ չգիտակցված մի բան է և դրսևորվում է բոլորովին անսպասելի: Յուրգեն Մայերը ասում է, որ տաղանդավոր մարդը գործում է խիստ մտածված, նա գիտի, թե ինչպես և ինչու է հանգել հենց այդ տեսությանը այն դեպքում, երբ հանճարին դա բոլորովին անհայտ է. ցանկացած ստեղծագործական գործունեություն չգիտակցված է:
Հայդնը իր նշանավոր «Աշխարհի արարումը» սիմֆոնիայի ստեղծումը կապում է վերից առաքված խորհրդավոր ուժի հետ. «Երբ իմ աշխատանքը վատ էր ստացվում,- ասում էր նա,- ես, համրիչը ձեռքիս, հեռանում էի աղոթասենյակ, կարդում էի Աստվածշունչը, և ներշնչանքը նորից այցելում էր ինձ»:
Իտալացի բանաստեղծուհի Միլին իր հրաշք բանաստեղծությունները գրելիս հուզվում է, ճչում, երազում, առաջ վազում և կարծես ընկնավորության նոպայի մեջ լինի:
Այն հանճարեղ մարդիկ, որ հետևել են իրենք իրենց, ասում են, որ ներշնչանքի ազդեցության տակ աննկարագրելի հաճելի տենդային վիճակ են ապրում, որի ընթացքում մտքերը ծնվում են ակամա և աճում իրենք իրենց: Դա հրաշալի ներկայացված է հետևյալ տողերում. «Ներշնչված սիրով` ես ասում եմ այն, ինչ նա է հուշում ինձ»:
Նապոլեոնն ասում է, որ ճակատամարտի ելքը կախված է մի ակնթարթից, ժամանակավորապես անգործության մատնված մի մտքից, որը բարենպաստ պահին փայլատակում է կայծի նման, իսկ արդյունքը լինում է հաղթանակը (Մորո):
Բաուերն ասում է, որ Կուն իր լավագույն բանաստեղծությունները թելադրել է խելացնորությանը մոտ վիճակում: Այն պահին, երբ նրա շրթունքներից դուրս էին թռչում այդ հրաշք տողերը, նա ընդունակ չէր դիտելու ամենապարզունակ բաները:
Ֆոսկոլոն իր գործերից մեկում խոստովանում է, որ գրողի ստեղծագործական ընդունակությունը պայմանավորված է մտավոր բորբոքման (տենդի) հատուկ ձևով, որը հնարավոր չէ սեփական ցանկությամբ առաջացնել: «Ես գրում եմ իմ նամակները,- ասում է նա,- ոչ հայրենիքի համար և ոչ էլ հանուն փառքի, այլ ներքին հաճույքի, որ պատճառում է մեր ընդունակությունների վարժանքը»:
Բետինելին պոետական ստեղծագործությունն անվանում է քուն` բաց աչքերով, առանց գիտակցությունը կորցնելու, և սա, իրոք, ճշմարիտ է, քանզի շատ պոետներ իրենց բանաստեղծությունները թելադրել են քնին նմանվող վիճակում: Գյոթեն նույնպես ասում է, որ պոետին անհրաժեշտ է որոշ ուղեղային ցնցում և որ ինքն էլ իր շատ երգերր գրել է կարծես լուսնոտության նոպայի մեջ:
Կլապշթոքը խոստովանում է, որ երբ գրում է իր պոեմը, ներշնչանքը հաճախ գալիս է քնի մեջ: Վոլտերը քնի մեջ է ստեղծել «Հենրիականի» երգերից մեկը, Սարդինին` ֆլոժալետ (նեյին) նվագելու տեսությունը, Սեկենդորֆը` ֆանտազիայի մասին իր հրաշալի երգը: Նյուտոնը և Կարդանոն քնի մեջ մաթեմատիկական խնդիրներ էին լուծում:
Մուրատորիոսը քնի մեջ լատիներեն հնգոտնյա (ոտանավոր) գրեց` բանաստեղծություններ գրելը թողնելուց շատ տարիներ հետո: Ասում են, որ Լաֆոնտենը քնի մեջ ստեղծեց «Երկու աղավնի» առակը, իսկ Կանդիլյակն ավարտեց նախորդ օրն սկսած դասախոսությունը:
Մոցարտը խոստովանում էր, որ երաժշտական գաղափարներն իրեն հայտնվում են ակամա, ինչպես երազները, իսկ Հոֆմանը հաճախ ասում էր բարեկամներին. «Ես աշխատում եմ փակ աչքերով նստած դաշնամուրի առջև և վերարտադրում եմ այն, ինչ կողքից հուշում է ինչ-որ մեկը»: Լագրանժը գրելու ժամանակ իր մոտ զարկերակի անոմալություն էր նկատում, իսկ Ալֆիերիի աչքերն այդ ժամանակ մթնում էին: Լամարթինը հաճախ ասում էր. «Ես չեմ մտածում, մտքերն են իմ փոխարեն մտածում»:
Ալֆիերին իրեն բարոմետր էր անվանում, քանի որ ստեղծագործական ընդունակությունները փոխվում էին տարվա եղանակների հետ. սեպտեմբերին, չկարողանալով դիմակայել ակամա ներշնչանքին, գրեց վեց կատակերգություն: Իր սոնետներից մեկի վրա նա սեփական ձեռքով գրել է.«Պատահականություն: Ես չէի ուզում սա գրել»: Հանճարեղ մարդկանց ստեղծագործական անգիտակցության այս վիճակը նկատել են դեռ հնում:
Սոկրատեսն առաջինը մատնացուցեց, որ պոետներն իրենց գործերը ստեղծում են ոչ թե ջանքերի ու արհեստավարժության շնորհիվ, այլ բնազդաբար: Նույն ձևով մարգարեներն ասում են հրաշալի բաներ` բոլորովին չգիտակցելով այդ: «Բոլոր հանճարեղ ստեղծագործությունները,- ասում է Վալտերը Դիդրոյին գրած նամակում,- ստեղծված են բնազդաբար: Ողջ աշխարհի փիլիսոփաները միասին չէին կարող գրել «Կենդանիների ժանտամահը», որ Լաֆոնտենը թելադրեց` մի կարգին չիմանալով, թե դրանից ինչ դուրս կգա: Կոռնելը իր «Հորացիոսը» գրեց այնպիսի բնազդով, ինչպես թռչունն է իր բույնը հյուսում»:
Այսպիսով, մտածողների մեծագույն գաղափարները, որ նախապատրաստված էին, այսպես ասած, արդեն ստացած տպավորություններով և սուբյեկտի բարձրագույն զգայական կազմակերպմամբ, ծնվում են հանկարծակի և զարգանում այնքան չգիտակցված, որքան խելագարների արարքները: Նույն չգիտակցվածությամբ է ապացուցվում հայտնի համոզմումքները ֆանատիկորեն յուրացրած մարդկանց նույն համոզմունքների աննկունությունը: Սակայն երբ անցնում է էքստազի, ներշնչանքի պահը, հանճարը վերածվում է սովորական մարդու կամ ընկնում ավելի ցած, քանզի հավասարաչափության (հավասարակշռության) բացակայությունը հանճարի նշաններից մեկն է: Դիզրայելին լավագույնս է արտահայտել այդ` նշելով, որ Շեքսպիրի ու Դրայդենի մոտ կհանդիպես նաև անչափ վատ բանաստեղծությունների: Նկարիչ Տինտորետոյի մասին ասում էին, որ դա մերթ բարձր է Կարաչիից, մերթ նվաստ Տինտորետոյից:
Կասկած չկա, որ նոպայով բռնված խելագարի և մտածող ու ստեղծագործող հանճարի միջև լրիվ նմանությունն առկա է: Հիշեցնենք լատինական ասացվածքը. «Գտնել»:
Ահա թե ինչպես է Տասոյի վիճակը նկարագրում բժիշկ Ռևեյլե-Պարատը. «Զարկերակը` թույլ և անհամաչափ, մաշկը` գունատ, սառը, գլուխը` տաք, շիկացած, աչքերը` փայլուն, արնակոլոլ, անհանգիստ, այս ու այն կողմ վազող: Ստեղծագործական պահն ավարտվելուց հետո ինքը` հեղինակն էլ չէր հասկանում այն, ինչ շարադրել էր մի րոպե առաջ»:
Մարինին «Ադոնիսը» գրելիս չնկատեց, որ այրել է ոտքը: Տասոն ստեղծագործելիս խելագարի էր նման: Բացի այդ, ինչ- որ բան մտածելիս շատերն արհեստականորեն ուժեղացնում էին արյան հոսքը դեպի ուղեղ, ինչպես օրինակ, Շիլլերը, որը ոտքերը սառույցի մեջ էր դնում, Պիտը և Ֆոկսը, որ իրենց ճառերը նախապատրաստում էին չափազանց շատ պորտեր (գարեջրի տեսակ) խմելուց հետո և Պաիզիելոն, որ ստեղծագործում էր բազմաթիվ վերմակներով փաթաթված: Միլտոնը և Դեկարտը գլխիվայր բազմոցին էին ընկնում, Բոսյուետը հեռանում էր մի ցուրտ սենյակ և գլխին տաք թրջոցներ դնում, Կույասը աշխատում էր գորգին` փորի վրա պառկած: Լայբնիցի մասին ասում էին, թե նա մտածում է միայն հորիզոնական դիրքում: Թոման և Ռոսինին ստեղծագործում էին անկողնում պառկած, Ռուսոն մտածում էր` միջօրեի կիզիչ արևի տակ գլխաբաց կանգնած:
Հավանաբար, սրանք բոլորն էլ բնազդաբար օգտագործում էին այն միջոցները, որ ժամանակավորապես մեծացնում էին արյան հոսքը դեպի գլուխը` ի հաշիվ այլ օրգանների: Ի դեպ, նշվում է, որ հանճարեղ մարդիկ չարաշահում էին սպիրտային խմիչքները: Ալեքսանդր Մեծը հարբած ժամանակ սպանեց իր ընկերոջը, իսկ մահացավ, երբ 10 անգամ դատարկեց Հերկուլեսի գավաթը: Սոկրատեսը, Սենեկան, Ալկվիադեսը, Կատոնը, Մահմուդ 2-րդը այնքան անզուսպ էին, որ մահացան խմելու հետևանքով առաջացած սպիտակ տենդից: Հարբեցողությամբ էին տառապում նաև Բուրբոնսկին, Ավիցենան (Իբն-Սինա), որի մասին ասում էին, որ կյանքի երկրորդ կեսը նվիրեց նրան, որ ապացուցի առաջին կեսում իր կատարած ուսումնասիրությունների գիտական արդյունքների ողջ անօգտակարությունը, և շատ նկարիչներ, օրինակ Կարաչին, Աթենը, Բարբադելին և պոետների մի ամբողջ համաստեղություն` Մյուրժեն, Ժերար դե Ներվալը, Մյուսեն, Կլայստը և Տասոն, որը նամակներից մեկում գրել էր. «Չեմ ժխտում, որ ես խելագար եմ, սակայն ինձ հաճելի է մտածել, որ իմ խելագարությունն առաջացել է հարբեցողությունից և սիրուց, քանզի ես իրոք շատ եմ խմում»:
Քիչ չեն նաև հարբեցող երաժիշտները, օրինակ Դյուսեկը, Դենգելը, Գլյուկը, որ ասում էր. «Միանգանայն արդարացի եմ համարում սիրել ոսկին, գինին և փառքը, քանզի առաջինն ինձ հնարավորություն է տալիս ունենալ երկրորդը, որն էլ ներշնչելով` փառք է բերում»:

%d bloggers like this: