Tag Archives: Չարխչյան

ՏԱՏԻՍ ԵՐԿՈՒ ԵՐՋԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

25 Օգս

Լուսահոգի տատս, որ ապրեց հարյուր տարուց ավելի, չտեսավ այն օրը, երբ մեր կենցաղ մտավ ու տիրաբար բազմեց նորին գերազանցութան պոպկորնը, որովհետև երբ տատս նկուղից դուրս էր բերում ամառը հավաքած, չորացրած ու ձմեռվա շիկացած վառարանի մոտ հատկահան արվող եգիպտացորենը, նրա հրաշագործ ձեռքերի տակ փքվող ձյունաճերմակ ամպին տատս անվանում էր ադիբուդի, իսկ մենք` երեխաներս դրան կոչում էինք պտպտիկ:
Դրա համար էլ երբ այսօր ոմանք սոփեստական քննարկումներ են ծավալում օտար բառերի և դրանց հայերեն համարժեքների շուրջ, այդ աղմուկը ինձ հիշեցնում է «առաջինը հավն է եղել, թե ձուն» հավերժական վեճը, իսկ տատիս արդեն ոչինչ հիշեցնել չի կարող, թեև սկզբնապես ադիբուդին էր:

* * *
Իմ ողորմած տատը կրկնակի երջանիկ էր, որովհետև չտեսավ նաև այն օրը, երբ երկու ոստիկան մեր բակ մտան ու պահանջեցին ոչնչացնել պատի տակ աճած կանեփի թփերը: Այս շրջադարձային պահին ոչ մեր տանը, ոչ բակում, ոչ էլ ամբողջ թաղում չգտնվեց գոնե մեկ պոտենցիալ թմրամոլ, որ հակադարձեր նրանց ու կանխեր կանաչ թփերի ջարդը: Փոխարենը եղբայրս արագ դուրս բերեց գերանդին, հորիզոնական դիրք տվեց վտանգավոր բուսատեսակին ու ոստիկանները գոհացած հեռացան:
Բայց մինչ այդ ժամը այլ ժամանակներ էին և այդ անցած ժամանակների մեջ էլի տատս էր, որ տոնական օրերին բոված կանեփը խառնում էր ցորենին ու մենք բռերով ուտում էինք նրա տված աղանձի խրթխրթան ջերմութունը`անգիտակից «կակաչ-կանեփ» հնարավոր օպերացիային և դրա կասկածելի անձանց «սև ցուցակում» հայտնվելու հետևանքներին:

Հ. ՉարխչյանPopcorn_Banner

ՍՊԱՍԵՄ ՀՈՐՍ

28 Հլս

Խաչմերուկում կանգնում ու սպասում էիր մեր գալուց կես ժամ առաջ: Թեև նախապես զանգում, ասում էինք` նոր ենք դուրս եկել, բայց դու արդեն կանգնած էիր դրսում: Մեր կես ժամ շուտ տեղ հասնելը քեզ ի՞նչ էր տալու: Մենք դա չիմացանք: Դու գիտեիր:
Քո կանգնած տեղի թափուրը, քո սպասման տեղի թափուրը, քո թափուրը, իմ թափուր-թափուրը, քեզ տարած իմ կոտրված ձեռքի մեղավոր թափուրը, իմ խղճի ցավոտ անթափուրը մեխվել, մոլորվել են այդ մի կետի վրա ու գնալու տեղը չեն գտնում:
Մի օր էլ մենք ենք կանգնելու դատարկ փողոցում` աչքներս ճանապարհին, ժամանակից առաջ ընկած և կես ժամ առաջ երջանկացած լինելու երջանկությամբ: Եկողները կգան: Հեռացածիդ ես ինչքա՞ն սպասեմ…

20375648_1439520362749958_81956451383882570_n

ՄԱՐԴՈՒ ԱՊԱԳԱՆ

8 Մյս

Ապագան գայթակղիչ է:
Բոլորի համար էլ հետաքրքիր է իմանալ, թե ինչպիսին կլինի ապագայի աշխարհը, ապագայի երկիրը, ապագայի քաղաքը. նոր տեխնոլոգիաներ, գիտական նվաճումներ, ֆանտաստիկ ձեռքբերումներ, բազմապատկված հզորություններ…
Իսկ ես երևի ժամանակից ետ եմ մնացել: Ինձ միայն մտահոգում է, թե ինչպիսին կլինի ապագայի մարդը: Ու դեռ միամտաբար շարունակում եմ կարծել, որ մարդն է պտտում ժամանակի անիվը:

Հ. Չարխչյանguy-looking-out-on-clouds-from-top-of-mountain

ՔԱՄԻՆ

8 Մյս

Մի մատ երեխա է: Ուզում է կարուսել նստել: Աչքերը կրակի պես պեծպեծում են: Հարցնում եմ.
— Կարուսելի ի՞նչն ես սիրում:
Ասում է.
— Կարուսելի քամին…

Հ. Չարխչյանattractions-620349_960_720

Երկու խոսք զբոսաշրջիկների մասին

10 Նյմ

Ամեն օր կարելի է լսել բազմատեսակ դատողություններ այն մասին, թե ինչպես Հայաստանը դարձնել հրապուրիչ երկիր զբոսաշրջիկների համար: Ընդ որում, ոչ մեկի մտքով չի անցնում մտածել, թե ինչպես Հայաստանը հրապուրիչ դարձնել նախ իր քաղաքացիների և հետո միայն օտարների համար: Տպավորություն է ստեղծվում, որ սա ոչ թե երկիր է, այլ հյուրանոց: Եվ այդ բազմաձայն ու բազմավաստակ մասնագետների համար անընկալելի է մնում պարզագույն մի իրողություն. եթե ունենաս հարուստ ու ազատ երկիր, ապա այլևս հարկ չի լինի առանձին մտահոգվել զբոսաշրջիկների մասին: Նրանք առանց ձեր գայթակղումների էլ այստեղ կգան:

Հ. Չարխչյանturizm

ԲԱՌԻ ԱՆԿԱՆԽԱՏԵՍԵԼԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐԸ

10 Դկտ

1967 թվականին «Սովետական գրականություն» ամսագրում հոդվածագիր Արշալույս Ոսկերչյանը բողոքում էր, որ լեզվական մաքրասիրությունը բարբարոսական ավերածություններ է կատարում և մուտք է գործել նույնիսկ խորտկարաններ՝ լուրջ դժվարություններ ստեղծելով այցելուների համար: Իբրև իր ասվածի ապացույց նա գրում էր, որ այդ «անարտահայտիչ, դժվար յուրացվող, ճապաղ ու անշնորհք» փոփոխության արդյունքում սոսիսկին դարձել է նրբերշիկ, բուլյոնը՝ արգանակ, օսետրինան՝ թափառ, և «նույնիսկ մենյուն դառել է ճաշացանկ ու դա այն ժամանակ, երբ մենյու հասկացողությունը պարունակում է իր մեջ ոչ միայն ճաշերի անուններ»: «Տերմինների նման թարգմանությունները չեն կարող ճանաչվել արդարացի, նպատակահարմար և օգտակար: Այդ թարգմանություններից շատերը ոչ միայն արխայիկ են, այլև կոպիտ ձևով թխված են, անիմաստ ու անմիտ են»,- եզրահանգել էր Ա. Ոսկերչյանը:
Անցավ շատ կարճ ժամանակ և ամեն ինչ եղավ ոչ այնպես, ինչպես ենթադրել էր հոդվածագիրը: Նոր բառերն անարգել մուտք գործեցին մեր կենցաղ և դարձան այնքան սովորական, որ այժմ նույնիսկ դժվար է հավատալ, թե դրանք ծնվել են ընդամենը մի քանի տասնամյակ առաջ: Եվ ուրեմն որևէ բան մերժելուց առաջ փորձեք մի պահ պատկերացնել, թե ինչպես դրա ճակատագիրը կտնօրինի ժամանակը՝ ի հեճուկս ձեր ցանկության ու փաստարկների:

Հ. Չարխչյան

words-cloud

Եթերային անդրադարձ

14 Մրտ

Չարենցի ծննդյան օրվա կապակցությամբ` հանդիպում լրագրողների հետ:

ՀՈՂԵՂԵՆ

10 Մրտ

Երբ երեխա էի, գարնանը հորս հետ վերցնում էինք բահերը ու փորում էին մեր տնամերձ հողամասը: Ձմռան մրափից արթնացող հողը շնչում էր ու մենք լսում էինք հողի արտաշնչանքը: Հորս ձեռքերն ուժեղ էին, ոտքի հարվածը` ծանր, և հողը նրա առաջ բացվում էր թեթև ու հեշտ: Ես նախանձով նայում էի նրան, ու մտածում էի, որ եթե երբևէ կարողանամ փորել հորս նման արագ ու խորը, երևի ամենաերջանիկ մարդը կլինեմ աշխարհում:
Հիմա ես հորիցս արագ եմ փորում: Բայց երջանկությունը չկա: Որովհետև երջանկությունն այն է, երբ հայրդ քեզնից ավելի արագ է փորում:

Հ. ՉարխչյանPerekopka-zemli

ՏԱՏԻՍ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

26 Փտր

Տատս 100 տարուց ավել ապրեց: Ցեղասպանության վկան էր: Մի օր հեռուստատեսությունից եկան նրան նկարելու: Տեսախցիկը տեղադրեցին ու խնդրեցին տատիս, որ պատմի: Լավ հիշողություն ուներ, այնպիսի դրվագներ ու մանրամասներ էր մտաբերում, որ ապշելու բան էր: Բայց այս անգամ ինչ-որ բան իր հունով չհոսեց: Համենայն դեպս, լրագրողը դժգոհ էր: Տատս ասում էր. «Քրդերը մեզ կոտորեցին»: Լրագրողն ընդհատում էր նրան և ուղղում էր. «Թուրքերը, տատի, ոչ թե քրդերը»: Հետո պատմությունն առաջ էր հրվում ու տատս դարձյալ կրկնում էր. «Քրդերը տեղահանեցին… Քրդերը թալանեցին… Քրդերը սպանեցին…»:
Նկարահանողները հիասթափված գնացին: Իսկ տատս հանգիստ էր: Նա հրաշալի հիշողություն ուներ…

Հ. Չարխչյան111

ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ՄԵԾ ՎԻՇՏԸ

20 Փտր

1918 թ. դեկտեմբերի 3-ի առավոտյան Թումանյանը սովորականի պես վերցրեց օրվա լրագրերը, բացեց «Հորիզոն» թերթի թարմ համարը, և այն, ինչ կարդաց այնտեղ, կայծակի պես շանթահարեց նրան. «Բեջարից դեպի Համադան տանող ճանապարհի վրա քյուրդերից սպանվել են դոկտոր Վարդանյան Միքայելը, Թումանյան Արտավազդն ու օրիորդ Սահակյանը` Քաղաքների միության ծառայող»:
Թերթը ձեռքին որդեկորույս հայրը հեկեկում էր, և աշխարհում ոչինչ, ոչինչ չկար, որ մխիթարեր նրան: Իր սիրելի որդին, դեռ 24 տարին նոր բոլորած Արտիկը, որ հոր օրինակով բանաստեղծում ու պիեսներ էր գրում, որ հրապուրված էր ճարտարապետությամբ ու գեղանկարչությամբ և երազում էր Եվրոպայում կրթություն ստանալու մասին, առաջին իսկ կանչով զինվորագրվեց, ու հիմա հավերժ փակել էր աչքերը` խոցված դարանակալ թշնամուց……
Օրերն անցնում էին, բայց վշտի թուխպը չէր լքում Թումանյանին: Առանձնանում էր սենյակում, ժամերով նայում էր որդու դիմանկարին կամ լուռ նստում էր սեղանի մոտ, շիշը դնում էր դիմացը ու սպասում էր Արտիկի վերադարձին:…
Կանցներ մի կարճ ժամանակ և նրա առանց այդ էլ կսկծացող սիրտը նորից կխարանվեր անկրելի ցավից: Ամառային մի օր նա պիտի ստանար երրորդ եղբոր` Արշավիրի մահվան բոթը: Որտե՞ղ էր ավարտը: Մի՞թե վերջ չէր ունենալու դժբախտությունների այդ շղթան, որ խեղդալար դարձած` սեղմում ու սեղմում էր կյանքի պարանոցը` ապրելը վերածելով դժոխային տառապանքի: «Հետզհետե մեր տունն ավերակ է դաոնում մեր հայրենիքում։ Իհարկե, խեղճ նանն էլ չի դիմանալու էսքան հարվածներին»,- գրում էր նա իր զավակներին:
Կյանքը գունաթափվել ու իմաստազրկվել էր: Անկումների ուղին տեսանելի էր առավել քան երբևէ: Ու եթե ժամանակ առ ժամանակ որևէ դեպք կամ իրադարձություն նրան շարժում-արթնացնում էր իր տխրության նիրհից, ապա սոսկ նրա համար, որ վերստին հաստատեր արդեն հաստատվածը:
Հենց այդ տարիներին էր, որ Թումանյանը սկսեց գրել իր նշանավոր քառյակները` իբրև հոգու կենսագրություն, իբրև վեհ իմաստնություն, իբրև կյանքի իրազեկման բանաձև:

Հ. ՉարխչյանDSC_0094

ՄԱՄՈՒԼԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

31 Մյս

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ. «ՄԵՆՔ ԿԿՈՐՑՆԵՆՔ ՓԱԿ ՇՈՒԿԱՆ»

Հարցազրույց գրող Հովիկ Չարխչյանի հետ

— Վերջին մեկ ամսում իրար հաջորդեցին աղետները` հրապարակում փուչիկների պայթյունը, ՀՀԿ գրասենյակը հրդեհը, հետո` պայթյուն Էլեկտրոն գործարանում, հրդեհ Ռազմական ոստիկանության շենքում: Ձեր կարծիքով, սրանք երկնային նախազգուշացումներ չեն?
— Ես շատ ավելի երկրային մարդ եմ ու պայթյունների, հրդեհների պատճառները շատ լավ հասկանում եմ: Դրանք տեխնածին աղետներ են, որոնք պայմանավորված են մարդկային գործոններով: Սա նշանակում է, որ վերջին տասնամյակներին մենք վատ մասնագետներ պատրաստեցինք: Ու թող որեւէ մեկը չզարմանա, որ այդ աղետների թիվը գնալով ավելանա: Աստված չանի, բայց մենք ավելի վատ միջադեպերի ականատես կարող ենք դառնալ զուտ վատ մասնագետների պատճառով: Մենք բացատրում էինք, որ չի կարելի տնտեսությունը, տեխնիկան, բոլոր մյուս ոլորտները վստահել մարդկանց, ովքեր թերի պատրաստվածության աստիճան ունեն: Վթարների թիվը տասնապատիկ ավելացել է ամենեւին ոչ մեքենաների առատությունից, այլ այն պատճառով, որ վարորդական իրավունք ստանում են անպատրաստ մարդիկ: Ուրիշ տեղ պետք չէ պատճառ որոնել: Ամբողջ երկիրն է ղեկավարվում մարդկանց կողմից, ովքեր, չասեմ տգետ են, բայց թերուս են: Իսկ դա անպայման իր հետեւանքներն ունենալու է: Անխուսափելի է:
— Իսկ ինչ է լինելու Փակ շուկայի հետ? Կկարողանան կանխել հայտնի օլիգարխի ոտնձգությունները:
— Անկեղծ ասած` վերջին շրջանում ես չեմ հիշում մի դեպք, երբ հուշարձանը քանդում էին, եւ հաջողվեր դա կասեցնել: Հաշվի առնելով դառը փորձը` ես մտածում եմ, որ, այնուամենայնիվ, նրանք իրենց մտադրությունը կիրագործեն: Կպահեն ֆասադը` ասելով, թե, ահա, մենք պահպանում ենք հուշարձանը: Մինչդեռ այդ հուշարձանի մի պատը ընդամենը կպահպանվի: Իսկ մնացած ամբողջ կառույցի տեղում կբարձրանան խոստացված 4 հարկերը: Կդառնա անհասկանալի ժամանակակից մի կառույց, ու մենք փաստացի կկորցնենք Փակ շուկան:
— Այդ դեպքում Մշակույթի նախարարություն կոչված կառույցն ինչի համար է, եթե նա ի զորու չէ պաշտպանել աչքի առաջ ոչնչացվող պատմամշակութային արժեք ներկայացնող կառույցը:
— Մշակույթի նախարարությունը արդեն 2 տասնամյակ ոչ մի բանի համար է: Եթե որեւէ մեկը ինձ գոնե մեկ օրինակ հիշեցնել, որ վերջին 20 տարվա մեջ Մշակույթի նախարարությունը որեւէ օգտակար բան է արել այս երկրի համար, ես ներողություն կխնդրեմ իմ ասած խոսքերի համար: Նույնիսկ սովորական գյուղի ակումբի վարիչը շատ ավելին կարող է անել, քան մի ամբողջ համակարգ, որը կոչվում է Մշակույթի նախարարություն: Ոչ մի բանի համար պատասխանատվություն չի կրում, բայց իրեն ներկայացնում է այդ ոլորտի տերն ու տիրականը: Անհասկանալի մի կառույց, օդից կախված մի հաստատություն, որը խժռում է էս պետության բյուջեի փողերը, բայց ոչինչ չի վերադարձնում դրա դիմաց:
— Այն բանից հետո, երբ բոլորը գլուխ էին ջարդում, թե արդյոք ԲՀԿ-ն կոալիցիա կկազմի, թե ոչ, ու հիմա, երբ բոլորը մտահոգված են, թե ինչ է լինելու մեզ հետ, որ ԲՀԿ-ն չմիացավ ՀՀԿ-ին… Ինչ եք կարծում, երկրում քաղաքական իրավիճակ կփոխվի?
— Մեծ առումով` ոչինչ չի փոխվել: Կա փոփոխության պատրանք ու կան մարդկային խմբեր, որոնք շահագրգռված են, որպեսզի պատրանքն իրականության տեղ ընդունվի: Որովհետեւ երբ ակնկալիք կա, որ ինչ-որ բան կփոխվի, մարդիկ դառնւմ են պասիվ ու համակվում են սպասողական վիճակով: Ընդամենը սա են ապահովել: Բայց ես համոզված եմ` երկրում ոչինչ չի փոխվել: Իշխանության երկու թեւեր վիճաբանում են պաշտոնական աթոռների համար ու թե ինչով կավարտվի այդ վեճը, որեւէ կերպ չի կարող անդրադառնալ հասարակության առաջնային խնդիրների վրա:
— Ընտրություններից հետո ապատիկ տրամադրություն էր կախված երկրի վրա: Որովհետեւ եթե մյուս ընտրություններին մտածում էինք, որ ընտրությունները կեղծվեցին մի խումբ զեղծարարների պատճառով, ապա այս անգամ ականատես եղանք զանգվածային առուծախի տեսարանի: Դուք ինչ եք մտածում սրա մասին:
— Ես անընդհատ մտածում էի մի հարցի շուրջ` լավ, իսկ ինչու է մեր հասարակությունը դարձել այդպիսին? Ինչու են մարդիկ որոշել, որ իրենց ձայները պիտի վաճառեն: Ընդհանրապես, ում ձայնն է հեշտ գնել կամ վաճառել: Մարդու, ում համար միեւնույնն է, թե ով կգա իշխանության: Կարելի է գնել այն մարդու ձայնը, ով որեւէ որոշում չի կայացրել, թե ում է ընտրելու: Չեմ կարծում, թե մարդիկ ապուշ են ու չեն հասկանում, որ 10 հազար դրամով ոչինչ չի փոխվելու իրենց կյանքում: Պարզապես այլեւս անտարբեր են…
— Իսկ ինչու են մարդիկ դարձել անտարբեր:
— Որովհետեւ ոչնչի չեն հավատում`ոչ իշխանությանը, ոչ ընդդիմությանը, ոչ ապագային, որ փոփոխություններին: Ապագայի տեսիլքը չկա: Մարդիկ չգիտեն ինչ է իրենց կատարվելու վաղը: Նրանք ապրում են միայն այսօրվա օրով, այսօրվա օրն էլ կարելի է գոնե կերակրել 10 հազար դրամով: Իսկ թե առավոտը կբացվի ու ինչ կլինի, նրանց համար միեւնույնն է: Վաղն էլ գուցե փորձեն մի այլ տեղից 10 հազար գտնել: Ու շատ լավ կլինի, որ իշխանությունն էլ, ընդիմությունն էլ այս հարցի շուրջ մտահոգվեն, այլ ոչ թե փոխադարձ մեղադրանքներ իրար հասցեագրեն, թե` դու առար, դու ծախեցիր… Հա, առա, որովհետեւ ծախեցին: Մեկը չէր, երկուսը չէր… Ինչ պատահեց, որ մասսայաբար ծախվեցին?
— Ինչ պիտի պատահի, որ մարդիկ ինչ-որ բանի հավատան, որոշեն, որ հենց իրենք պիտի վիճակ փոխեն, շարժվեն:
— Հավատում են, երբ մեկը ներշնչում է այդ հավատը: Երբ կգա էն անհատը, քաղաքական ուժը, էն հասարակական նախաձեռնությունը, որ, իսկապես, կվաստակի էս ժողովրդի հավատը, էդ ժամանակ ժողովուրդը չի ծախվի: Կկառչի էդ հույսից ու կփորձի գնալ ավելի լավ վիճակի: Իսկ քանի դեռ համատարած հուսահատություն է եւ հուսախաբություն, թող որեւէ մեկին չմեղադրեն էս վիճակի համար, որեւէ մեկը թող դիտորդի վիճակում հանդես չգա: Բոլորն են մեղավոր: Բոլորն անխտիր:

Մարինա Բաղդագյուլյան
«Հայելի.ամ» կայք

ՄԱՄՈՒԼԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

14 Մրտ

Ավելի արդյունավետ գործիքներ, քան քաղաքական դաշտ մտնելն է

13:58 — 14.03.2012
Որքան մոտենում են խորհրդարանական ընտրությունները, այնքան ավելանում է մշակույթի այն գործիչների թիվը, որոնք ցանկանում են քաղաքական դաշտ մտնել: Գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը կարծում է, որ դա խիստ անհատական պահվածք է և բոլորովին էլ պայմանավորված չէ մարդու արվեստագետ լինել-չլինելով:
«Ամենայն հավանականությամբ, երբ մի ասպարեզում մարդը ձախողվում է կամ չի կարողանում ինքնադրսևորվել, նա փորձում է այդ բացը լրացնել այլ տեղում: Ցավոք, սովորաբար նման փոփոխությունները երջանիկ ավարտ չեն ունենում»,- ասում է նա:
Հարցին` հնարավո՞ր է, որ «հուսահատությունից դրդված», ինչ-որ բան փոխելու ցանկությունից են նրանք նման քայլի գնում, Չարխչյանը պատասխանեց, որ երբեք այդ բանը հնարավոր չի համարել, քանի որ, իր կարծիքով, արվեստագետը հուսահատության դեմ պայքարելու իր զենքերն ու գործիքներն ունի, որոնք երբեմն շատ ավելի արդյունավետ են, քան քաղաքական դաշտում հայտնվելը. «Այլ բան է, եթե նա չի կարողանում այդ գործիքներից հմտորեն օգտվել»:

ՄԱՄՈՒԼԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

28 Փտր

ԱՀԱ ԵՎ ԱՌԱՋԻՆ «ԶՈՀԸ»

18:25 — 24.02.2012
ՀՀ կառավարության որոշմամբ` գրքի գնին ավելանում է նաեւ ավելացված արժեքի հարկը, այսինքն` գիրք գնողը պետք է վճարի 20 տոկոս ավելի` ըստ օրենքի: Սակայն 20 տոկոսին, չգիտես թե որտեղից, գումարվել է եւս 30 տոկոս. արդյունքում գրքի գինը կրկնակի կթանկանա:

Գրախանութներում արդեն հայտնվել են առաջին թանկ գրքերը: Գրող Արամ Պաչյանը տեղեկացրեց, որ «Նոյյան Տապան» գրատունը թարմացրել է գրող Հովիկ Չարխչյանի հետ կնքված պայմանագիրը և տեղեկացրել, որ 3000 դրամ արժեցող «Չարենցի կրակոցը» գիրքն այսուհետ վաճառվելու է 6000 դրամով:

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

25 Փտր

Գրքերը թանկանում են

ՄԱՄՈՒԼԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

21 Փտր

ԳՐՔԻ ՏՈՆԻՆ ՆՎԻՐՈՒՄ ԵՆ ԳԻՐՔ և ՈՉ ՄԻԱՅՆ…

Փետրվարի 19-ին Հայաստանում նշվում է գիրք նվիրելու տոնը: Գիրք նվիրելու օրվա ընտրությունը պայմանավորված է հայ մեծանուն պոետ Հովհաննես Թումանյանի ծննդյան տոնով:
ՀՀ կառավարության նախաձեռնությամբ և Գրողների միության նախագահ Լևոն Անանյանի որոշմամբ` տոնը վերականգնվել է դեռևս 2008-ից: Այս տարի Երևանը ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի կողմից հռչակվել է համաշխարհային գրքի մայրաքաղաք:
Տոնի առթիվ զրուցել ենք ավագ և երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչների հետ: Նրանք, իհարկե, մասնակցելով տոնին հնարավորություն չունեն անձամբ գիրք նվիրել ընթերցողին, այնուամենայնիվ, տարբեր սերունդների,մասնագիտության և խառնվածքի տեր անձինք կմասնակցեն տոնին` ընթերցողին պատմելով իրենց սիրելի գրքի մասին, որն անուղղակիորեն կնվիրեն հենց նրան:

Հովհաննես Չարխչյան-գրող, գրականագետ — «Հաղթական կամար», Էրիխ Մարիա Ռեմարկ
Գիրքը, սիրած ստեղծագործությունը նման է աղմկոտ խնջույքի. քեզ թվում է` ապրում ես ուրիշի կյանքով, հանկարծ բացահայտում ես, որ դա հենց քո կյանքն է:
Առաջին տպավորությունը գրքից ինտուիտիվ է, նրանից որոշակի տեսարաններ են տպավորվում, սակայն բացատրություն չի գտնում` ինչու այն սիրվեց: Որոշ ժամանակ է անցնում, իրադարձությունները հաջորդում են իրար, և դուք նորից վերադառնում եք գրքին` պատահական կամ` անհրաժեշտաբար:
Երեխա ժամանակ, ինչպես շատերը, հրապուրված էի պատմավեպերով, արկածային և դետեկտիվ գրականությամբ, արդեն պատանի հասակում կարդում էի գրքեր, որոնց մեծ մասի իմաստը չէի ըմբռնում, պարզապես չէի կարդում այն, ինչ իմ հասակակիցներն էին կարդում.կարծես ինքս ինձ ինչ-որ բան էի ուզում ապացուցել…
Որպեսզի ամեն կարդացած արդյունք տա, մի գիրքը պետք է մյուսի հաջորդականությունը դառնա, լրացնի մյուսին: Արդյունքում համապատասխան գույնը կտեղադրվի ներկապնակի ճիշտ տեղում:
Արդեն հաշիվս կորցրել եմ, թե քանի անգամ եմ կարդացել ինձ վրա ամենաշատը տպավորություն գործած Էրիխ Մարիա Ռեմարկի «Հաղթական կամարը»: Գրողի վարպետությունն ապշեցրել է ինձ. կորստի ցավը ներկայացված է այնքա˜ն իրական, իսկ իրադրությունները` տրամաբանական լուծումներով:
Ստեղծագործության հերոսը կորցրել է ամեն ինչ` ընտանիք, հարազատներ, հայրենիք, ապագա չունեցողը գիտակցում է, որ չպիտի կորցնի ամենակարևորը` վաղվա օրը: Եվ, երբ թվում է` ելք չկա, հայտնվում է Ժուանը` կին, որը մարդկային իր տեսակն է`կնոջ կերպարանքով: Նրանք արդեն երկուսով են, ունեն փոքրիկ աշխարհ, որտեղ կարող են կառուցել վաղվա օրը, բայց պատրանքն անցնում է. աշխարհը մնում է անապագա: Եվ հենց այստեղ է, որ ընդգծվում է Ռեմարկի խորությունը. թվում է` գրողը պիտի ջանք չխնայեր` սիրո կորստի էքսցենտրիկ տեսարանները ներկայացնելու հարցում, այնինչ էջերն ընթերցվում են սպասվածից սառը. հերոսը պատրաստ էր ամենաթանկը կորցնելուն, ու դու հասկանում ես, որ դա է միակ տրամաբանական լուծումը:

Աննա Բաբաջանյան

ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ

18 Դկտ

ՄԻ՞ԹԵ ԱՅՍՕՐ ՀԵՆՑ ԱՅԴ ՕՐԸ ՉԷ

Մի միտք անդադրում այցելում է ինձ. այսօր հենց այն օրն է: Բայց ամեն անգամ պարզվում է, որ այն չէ, թեև երբեմն հենց այդ օրն է, որ կա:
Այսօր ես կգրեմ իսկական մի բան, այսօր հարկ չի լինի մտածել, թե ինչպես այդ անել, դա կսատցվի ինքնիրեն, ես պարզապես չեմ կարող ոչինչ փչացնել, մեծ օր է, իմ օրը, իմ անսխալականության օրը:
Ինձ ամբողջ ժամանակ մի հարց է տանջում. ո՞վ է հորինում կատակները: Իմ կարծիքով, ոչ ոք դա չգիտի: Կատակներն իրենք իրենց չեն ծնվում, սակայն երբեք ոչ ոք չի փորձել հետևել, թե ով է դրանք հորինում: Եվ հետո, ես հաճախ եմ մտորում (սրանք արդեն բացարձակապես այլ կարգի մտքեր են), մտորում եմ ուրիշ գրողների, իմ բարեկամների կամ հին թշնամիների մասին: Նրանցից մեկին ես գիտեմ արդեն 33 տարի, նա հոյակապ ընթերցող է, երդվում եմ, ավելի լավ ընթերցող, քան գրող: Նա գրելը թողեց 30 տարի առաջ, թեև մինչև այժմ էլ իրեն այնպես է պահում, իբր չի էլ փոխվել և կարծում է, որ այդ բոլոր տարիներին ինքը գերազանց վիճակում է ու գրում է սքանչելի գրքեր: Այս գրողը, կարդալով գիրքը, նետվում է դեպի մեքենան և կտրում 10 մղոն` հասնելու մեկ այլ գրողի մոտ, որպեսզի ասի նրան. «Ես չեմ կարողանում կարդալ Վիլյամ Ֆոլկներին, տղան գաղափար չունի այն մասին, թե ինչպես են գրում, նա, երևում է, երբեք չի վերընթերցում այն, ինչ գրում է, նրա մոտ նույնիսկ չկան տրոհման նշանները, ես պարզապես ստիպեցի ինձ ընթերցել նրա նոր գիրքը, սակայն այն կարդալ անհնար է»:
— Այդ դեպքում, ինչո՞ւ այն կարդացիր:
— Սրբավայր: Անխուսափելի, ինչպես սապատավորի ճիչը «Փարիզի Աստվածամոր տաճարը» գրքից, ի դեպ, «Սրբավայր»՝ դա գրքի անունն է, թեև ես դա այնտեղ չտեսա:
Իսկ էլի մի քանի տարի անց այդ նույն գրողը սլացավ 400 մղոն, որպեսզի զրուցի մի գրողի հետ, որը սեփական կոկորդը խցկեց կոտորակի հրացանը և ինքնասպան եղավ:
-Ինչպե՞ս են նրանք դա անում:
— Չգիտեմ:
Իսկ հետո ես հիշեցի մեկ այլ գրողի, որը ոչ միայն գրել, այլև կարդալ չգիտեր. ճիշտ է, այն բանին, ինչը կարողանում էր անել, նա նվիրել էր ութ տարի անընդմեջ, իսկ դրանից հետո սիրտը չդիմացավ, և նրա կինը դարձավ այրի, իսկ երկու երեխաները` կիսով չափ որբեր: Զբաղվում էր նա ահա թե ինչով. նա կինոսցենարներ էր գրում, բայց անում էր դա լրջորեն. դրանում էր, իրավամբ, նրա հաջողության գաղտնիքը, որովհետև նրանք, ովքեր ֆիլմեր են նկարահանում, սիրում են լրջորեն վերաբերվել գործին: Սարսափելի կլիներ, եթե բոլորը, բացառությամբ երևի ինձ, գործին չվերաբերվեին լրջորեն:
Վերցնենք, օրինակ, թատրոնը. ներկայացում է գնում, դերասանները ինչ-որ բան են ցուցադրում, դահլիճը ծափահարում է, դերասաններին նորից ու նորից բեմ են կանչում. ես չեմ կարող դա լուրջ ընդունել, ես խղճում եմ դրամատուրգին, որն այդ րոպեին երևակայում է, թե այդ ամենն իր վաստակն է, ես խղճում եմ դերասաններին, որոնք արժանապատվությամբ արբենում են ծափերով, այդպիսի տեսարանների դեպքում արցունքոտվում են իմ աչքերը, բայց այս բոլորը միասին թվում են իբրև կատակ, թեև ես չգիտեմ որևէ մեկին, ով սա իբրև կատակ կընդուներ:
Ամենքն ամեն ինչ լուրջ են ընդունում: Գնացեք վարսավիրանոց՝ մազերը հարդարելու և դուք կտեսնեք, թե ինչպիսի կարևորությամբ է վարսավիրը վերաբերվում իր գործին. նա երևակայում է, թե ձեզ համար ինչ-որ անսովոր մի սանրվածք է կառուցում, և հենց ինքն իրեն երևակայում է որպես անսովոր մի անձնավորություն, իբր այն անբաններից չէ, որ խմում են 10 տարուց ոչ ավելի: Նա լրջորեն է վերաբերվում սափրելուն ու խուզելուն, նրան թվում է, թե դրանց չի կարելի անլուրջ վերաբերվել: Եթե սովորեցնես օրանգուտանին խուզել կրկնակի արագ և կրկանակի լավ, վարսավիրը կասի. «Ջահելին հիպնոսացրել են: Հիպնոսը կանցնի ու նրա աշխատանքը գրոշ կարժենա»:
Երբ ես այսօր առավոտյան արթնացա՝ բացականչեցի. «Այսօր հենց այդ օրն է»:
Եթե ես սափրված եմ, ինձ համար միևնույն է, թե ինչպիսի տեսք ունեմ: Ինչպես ծեր շրջմոլիկը, որ ճաշի ընդմիջման ժամին կանգնում է դատարկվող խանութի դռների առջև: Ինձ համար միևնույն է, քանի որ ես գիտեմ ճշմարտությունը. ես երիտասարդ եմ, ես գեղեցիկ եմ, ես գրող եմ, և այսօր իմ օրն է: Ռադիոյով երգում է Չաբի Չեկերը, և ես երգում էի նրա հետ. «Թաթախիր, մամա, բլիթը մուրաբայի մեջ»:
Իսկ հետո կանգնեցի ցնցուղի տակ: Բայց գուցե ինչ-որ մեկը տարակուսում է, որ այս տղամարդն արդեն 55 տարեկան է: Ինձ չի շփոթեցնում: Թողեք ինձ` խմեմ մի բաժակ սուրճ ու ծխեմ առանց ֆիլտրի մի սիգարետ, և դուք կտեսնեք:
Գրե՞լ: Ծերուկ, ախր ես կարող եմ մի շնչով գրել Սուրբ Աստվածաշունչը, բայց նախ պետք է փորձել մի շնչով 6-7 ուրիշ գործեր անել: Այնպես որ, Աստվածաշունչը այսօր չեմ գրի, աստված նրա հետ: Կարող եմ թեկուզ գրել ավետարանը: Գրազ գանք մի բաժակ սև սուրճի վրա, երկու բաժակ, երեք, ամբողջ աշխարհի վրա, առավոտի վրա, կյանքի վրա, ինձ վրա. Երբևիցե տեսե՞լ եք այսպիսի խաղագումարներ:
Ըմպում եմ սուճի առաջին բաժակը, բացում եմ «Չեստերֆիլդի» նոր տուփը, դուրս եմ քաշում նոր ծխախոտը, չրխկացնում եմ լուցկին, խորը ներս քաշելում վառում եմ ծխախոտը. «Ծերուկ, այսօր հենց այն օրն է»: Մտահղացումնե՞ր: Որքան պետք է: Կերպարնե՞ր: Այդպիսի կերպարներ երազում չի տեսել ոչ մի գրող: Իսկ այնտեղ` ներսում ծխախոտի ծուխը պարուրում է քնած շներին, և նրանք սկսում են ուրախ ցատկոտել և նետվում են հետապնդելու նենգ շեկլիկ աղվեսին. այսօր մենք կբռնենք և այդ գրողին, և շանը, և աղվեսին, և վարպետությանը, և մնացած բոլորին: Մեզ ոչինչ չի կանգնեցնի, և մեզ մոտ ամեն ինչ կլինի ինչպես առաջին անգամ, հա, և հանուն հոյակապ հոնորարի: Եվ չի գտնվի աշխարհում մի խմբագիր, որը թերթելով իմ ձեռագիրը համարձակվի հայտարարել (ինչպես սովորաբար հայտարարում են` լուրջ ընդունելով քեզ). «Մեզ դուր եկավ սկիզբը, միջնամասը թերևս անհարթ է, բայց երբ մենք կարդացինք մինչև վերջ, մեզ մոտ ստեղծվեց այնպիսի տպավորություն, որ մեզ խաբում են»: Դրա փոխարեն նա կասի. «Լավ, միայն խելամիտ լինենք հոնորարի վերաբերմամբ: Մենք կարող ենք առաջարկել Ձեզ շաբաթը երկու անգամ երեք միլիոնից ոչ ավել, դա բոլոր դեպքերում փող է: Եվ մի մոռացեք, որ ձեզ մոտ ընդամենը պատմվածք է, եթե կուզեք, բացիեբաց, մենք կցանկանայինք ստանալ այն, թեև մեզնից ոչ ոք չի կարող հասկանալ, թե ինչու ենք մենք այդպես ուզում, այդ պատճառով էլ եղեք խելամիտ փողերի հարցում, որը Դուք դրա փոխարեն ուզում եք»:
Ամբողջ 44 րոպե ձգվեց հենց այն օրը: Դա ոչ միայն օր էր, որին ես սպասում էի մի ամբողջ կյանք, դա օր էր, որին սպասում է յուրաքանչյուրը: Եվ ես ինձ զգացի հենց այն ընտրյալը, որի մոտ այդ օրը պիտի գա վերջիվերջո: Ես այնքան էի ինձ ընտրյալ զգում, որ ի վիճակի էի իմ մեջ կրել սեփական «ես»-ը՝ ամեն ինչում կասկածող, ոչնչի չհավատացող, անբարեհամբույր, արհամարհող, հոգնած ու հագեցած «ես»-ը, որ միշտ կփնթփնթա իր քթի տակ. «Պետք չէ հուսահատվել»:
Ես ցանկանում էի բարյացկամ լինել նաև նրա հանդեպ` իմ ծույլ, հաստլիկ «ես»-ի, եթե կարելի է, նույնիսկ մեծահոգի, անտարբեր` նրա վիրավորանքների հանդեպ, լինել այնպիսին, ինչպիսին նա՝ անքմահաճ, այնպիսին, ինչպիսին նա եղել է միշտ, և ես ուզում էի, որ իմ «ես»-ը դա իմանա, որ ես չեմ զգում ամենաչնչին իսկ գերազանցություն իր նկատմամբ: «Թող գա մեզ հետ, իսկ ինչո՞ւ ոչ»: Սահմաններ չճանաչող ազնվություն, անհատնելի բարություն, անծայր քրիստոնեական հեզություն:
Լույսը բացվեց, ծերուկ, և շուրջն ամեն ինչ կենդանացավ, ինչ-որ տեղ արթնացավ արևածաղիկը, և նրա շուրջը պտտվեց մեղուն, պտտվեց ոսկեգույն, ծիծաղկոտ արևի շուրջը` դեղին ծաղկաթերթերով, մեղուն` արբած թմրեցնող բույրով ու շլացուցիչ գույներով:
Նորից ամեն ինչ առաջվա պես է, չէ՞, ծերուկ: Ամեն ինչ առաջվա պես է, ասես չվացուցակով, ճիշտ չէ՞: Այսօր պետք է լինի հենց այդ օրը, այս ինչ կատակներ են, այս ինչ պատմություններ են, այս ինչ կերպարներ են, այս ինչ զվարճություն է, այս ինչ արվեստ է, այս ինչ ծիծաղ է, այս ինչ անպետք գրքեր են, այս ինչ հոյակապ անպետք գրքեր են, և ինչպիսի ընթերցողներ կծնի նա կիսամեռների մթության մեջ, կիսաքուն հիմարներին նա կդարձնի խելամիտ, հազվագյուտ ընթերցողներ:
Նստեցրեք ինձ իմ հին սեղանի առաջ, իմ հին գրամեքենայի առաջ, և դուք կտեսնեք, թե ինչ կկատարվի` չնայած իմ 55 տարիներին, չնայած իմ սարսափելի կախությանը 1939 թվից (միայն վերջերս ես դադարեցի դրա վրա ուշադրություն դարձնել), չնայած քրոնիկական կատառին, վաղուց չնկատվող կիսախուլ ականջին, որը, ճիշտ է, գերազանց լսում է «Թաթախիր, մամա, բլիթը մուրաբայի մեջ», կիսակույր աջ աչքիս, որից, ճիշտ է, կարելի է հոյակապ օգտվել իբրև ձախի լրացում, մոտեցրեք ինձ լավ հին մաքուր թղթի տուփին, և դուք կտեսնեք, թե ինչպես 6-7 թերթ կլցվի կախարդությամբ:
Սյուժե՞: Ո՞ւմ է պետք սյուժեն: Ձև՞, ամբողջությո՞ւն, ո՞ճ: Ո՞մ են դրանք պետք, երբ աշխարհը նորից է ծնվում, ծերուկ, վաղը գալիս է հենց այն օրը, իսկ այսօր վաղն է որ կա, մի փոքր հետաձգված` միայն ու միայն 55 տարի անձրևի, հարբուխի, դպրոցի, աշխատանքի, պատերազմի, կինոյի, նորությունների, մեծ նորությունների, վերջին նորությունների պատճառով, բայց նրան այլևս չեն հետաձգի, հիմա վերջապես նա եկել է ճիշտ ըստ չվացուցակի, ինչպես խոստացել էր, անհապաղ, անհրաժեշտ, ինչպես սուրճի չորրորդ բաժակը, անհրաժեշտ ու հավերժ, և այդ ամենը նրա համար, որովհետև կամ ես` պարզամիտներից ամենաանմեղս, անկիրթ գրողս, իր տեսակի մեջ միակ ժանրի անգրագետ հիմնադիրս, ձևեր ոչնչացնողս, ոչ պատմվածքներ, ոչ վեպեր, ոչ էսսե, ոչ դատական հայցեր, ոչ կտակ, ոչ անվճար բրոշյուրներ 100 դոլար թոշակով երջանիկ կյանքի մասին, ոչ գնացուցակներ, ոչ կատալոգներ, ոչ տեղեկատուներ, ոչ հեռախոսային գրքեր չճանաչողս:
Սուրճը համարում են վնասակար, որովհետև նրա մեջ նավթ կա, որից խոց է առաջանում, ծխախոտները` որովհետև քաղցկեղ են հարուցում, աշխարհը` որովհետև այն ոչնչություն է, ապրելու ձգտումը վնասակար է, որովհետև ապրելը հիմարություն է, և հետո միևնույն է` դա երկար չի տևելու: Հավատը վնասակար է, որովհետև արդարացված չէ: Եկող օրվանից ինչ-որ լավ բանի սպասումը վնասակար է, որովհետև այդ սպասումները դեռ երբեք չեն հատուցվել: Կաղության, կատառի, ծանրալուրության և կիսակուրության մասին մոռանալը վնասակար է, որովհետև բոլոր դրանք այստեղ՝ իմ մեջ են, քմծիծաղ են տալիս և հենց միայն նրան են սպասում, որ ցանկացած րոպե գլուխներն ազատեն ինձնից: Հիշել կատակները, զվարճությունները, մեր ընկերուհիներին և նրանց հետ` մեր ընդհանուր երեխաներին, վնասակար է, որովհետև որտե՞ղ է հիմա այդ բոլորը, որտե՞ղ են հիմա բոլոր նրանք: Վնասակար է ամեն ինչ, որովհետև ամեն ինչ միշտ վնասակար է, այդ բանը չգիտեն միայն գրողները, նրանք երբեք դա չեն յուրացնի, նրանք հրաժարվում են դա հասկանալ, նրանք բութերից էլ բութ են և չեն հոգնում կրկնելուց. «Այսօր հենց այդ օրն է»՝ չընդունելով ոչ ոքի ու ոչինչ լրջորեն, բացի հենց այդ օրից, այնպես որ այստեղ ամեն ինչ պարզից էլ պարզ է: Այսպիսով, գրողը նստում է, այսպիսով, ես նստեցի, այսպիսով, ինչ-որ մեկը այնտեղ նստեց 12 ժամ, առավոտյան ժամը 6-ին Սան Ֆրանցիսկոյում, դեռ լույսը չբացված, «Թաթախիր, մամա, բլիթը մուրաբայի մեջ», հա, ի դեպ, ի՞նչ կասեք այն տղաների մասին, ովքեր երգեր են հորինում և հավասարապես նրանց մասին, ովքեր դրանք երգում են:
Սովորաբար ես պառկում են գիշերվա 1-ին, քնում եմ մինչև 3-ը, միացնում եմ տրանզիստորը, և ահա նրանք բոլորը նորից ինձ հետ են` արհամարհելի Քլիֆթոն Ֆեյդիմանի, ծիծաղելի Մարիա Մաննեսի հետ, կրկին բոլոր նրանք, շեկլիկ աղվեսների հետապնդման կոչ անելով և բացարձակապես անտարբեր «Սաթրդի ռեվյու»-ում քննարկվող ֆինանսական ճգնաժամի նկատմամբ, սնանկացման նկատմամբ, որը տարածվում է ավելի լայնորեն, որովհետև ոչ ոք չի հասկանում դրա անխուսափելիությունը. Էլվիս Փրեսլի, Ռեյ Չարլզ, Ֆետս Դոմինո, Չաբբի Չեկեր և ամեն տեսակ աղջիկներ, շատ անուշ աղջիկներ, որոնք երգում են այն մասին, թե «նա թափառող հրաշք է» կամ «ես քոնը չեմ լինի, եթե միայն դու չգաս անհապաղ»:
Ոչ ոք նրանցից, ով գոնե ինչ-որ բան նշանակում է, ոչ մի հպարտություն չի զգում այդ բոլոր երգիչների ու երգչուհիների համար, բայց չէ որ, ինչ մեղքս թաքցնեմ, նրանք ինչ-որ բանի մասին պատմում են, իսկ մենք` գրողներս՝ ոչ: Մենք արվեստի գործեր ենք ստեղծում, մենք ճաշակում ենք գերազանցության զգացումը, մենք ամեն ինչի լավատեղյակ ենք, ճիշտ չէ՞: Մենք գրում ենք պատմվածքներ, վեպեր, պիեսներ, բանաստեղծություններ, առաջնորդող հոդվածներ, ճիշտ չէ՞: Մենք լուրջ դպրոցներում ենք սովորել, և այդ բոլորը լուրջ ենք ընդունել:
Իսկ ես հպարտանում եմ նրանցով` այդ երգիչներով: Ես նույնիսկ հպարտանում եմ այն աղջիկներով, որոնք հավաքվել են խմբերով ու վանկարկում են բիթլզներին` լիվերպուլցի 4 զարմանալի տղաներին, որոնք գլխի ընկան, թե ինչպես կարելի է յոլա գնալ առանց վարսավիրի ու ընդհանրապես այդ մասին չմտածել, և բացի այդ, հավանաբար, նույնիսկ չեն հասկանում իրենց երջանկությունը: Ես հպարտանում եմ Ջոն Կաշով, Ֆերլի Հասկիով, Մերվին Ռեյնուոթերով և Փիթ Սիգերով. «Տիկ-տակ»,- երգում է Փիթը առավոտյան ժամը 3-ին, նրանք բոլորն այդ «տիկ-տակ»-ից են դուրս եկել, բոլոր այդ հաճելի տղաները, որոնք գնում են վարսավիրի մոտ և հենց այնտեղ իրենք են դառնում վարսահարդարներ ու դրան վերաբերվում են լրջորեն: Եվ ես հպարտանում եմ հաղթանդամ, գեր տղայով` իմ սեփական ընկերոջով,- չեմ կարողանում հիշել նրա անունը,- ով մի անգան զանգահարեց ինձ, երբ կարծեց, որ դա անհրաժեշտ է ու ասաց. «Ինչո՞վ քեզ օգնեմ, ծերուկ»,- այսինքն՝ չասաց, այլ երգեց (նա երբեք երգերց տող խցկելու առիթը բաց չէր թողնում), «և աչքերս լցվեցին դառն արցունքներով»: Իսկ հետո մի անգամ ես լսեցի, թե ինչպես էր նա ռադիոյով դա երգում և նույնիսկ ձայնակցեցի այդ տողը որդուս և դստրիկիս հետ,- մենք տաքսիով Չիկա էինք գնում,- և նեգր վարորդը թեքվեց դեպի մեզ ու ծիծաղեց. «Սըր, սա ախր իմ սիրած երգն է»: Բայց Բերլ Իվսից լավ ոչ ոք չի երգում, նույնիսկ Բոբ Ուիլսը, նույնիսկ «Չիկագոյի անբանները», երբ երգում են «Ռոզային` Նյու Սան Անտոնիայից», նույնիսկ «Առաջին նորաբնակների որդիները», երբ երգում են՝ «Արվեստ, ինչ գեղեցիկ ես դու»: Այո, երգիչներին դա մատչելի է, և նրանց մոտ դա ստացվում է: Եվ զվարճացողների մոտ, և կոմեդիանտների մոտ` նույնպես, իսկ ահա համարյա մնացած բոլորի մոտ` ոչ:
Հենց նույն այդ օրն էր, և ես որոշեցի, թեև դա անհեթեթ էր, անհույս ու անօգուտ, և ես գիտեի այդ մասին, ինչպես հեռուստացույցի միջի այն ֆիննը` Ինսբրուկի իններորդ ձմեռային օլիմպիական խաղերի ժամանակ, որը գլխահակ անշարժացել էր ցատկահարթակի վրա, և որի մասին մեկնաբանը հարցրեց դահուկների չեմպիոնուհուն. «Նա, ի՞նչ է, աղոթու՞մ է»: Եվ այդ ֆիննի փոխարեն զգացի, թե ինչպես անհեթեթ, անհնարին, անտեղի, հիմար ու ծիծաղելի է բոլորից լավ չթռչելը, որպեսզի քեզ հետապնդեն ինչպես հիմար շեկ աղվեսի, այնպես, որ ծիծաղես: Եվ այստեղ ֆիննը բարձրացրեց գլուխը, շտկեց կուրծքը ու գնաց: Ես հիշում եմ, թե ինչպես նա պոկվեց տեղից և սլացավ առաջ: Նա կատարեց այս աշխարհի ամենալավ ցատկը, ու ես այն ժամանակ հասկացա նրա հետ մեկտեղ, որ դա հնարավոր է և որ ես նույնպես պարտավոր եմ փորձել, և նույնիսկ եթե ես այդ ժամանակ ջարդվելով արյունլվա լինեմ, դրա մեջ ևս իմաստ կլինի, որովհետև դու երբեք դա չես անի, քանի դեռ այդ անել չես փորձել, քանի դեռ դու չես կատարել այդ սատանայական ցատկը:
Այսօր, հենց որ ես վեր թռա անկողնուց, ես սկսեցի հաշվել հակառակ կարգով: Ես սկսեցի համարյա միլիոնից և անցա համարյա ամբողջը. 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1, մեկնարկ: Եվ ի՞նչ կատարվեց: Ոչինչ: Այդ դեպքում փորձիր մեկ անգամ էլ: 3, 2, 1, մեկնարկ: Ոչինչ:
Ինչու՞: Մի՞թե այսօր հենց այդ օրը չէ: Ուրեմն ի՞նչ է պատահել այդ օրվա հետ:
Մի անգամ ինչ-որ մեկը խռխռաց ձայնապնակից. «Ես տեսել եմ, թե ինչպես իմ ժամանակի ամենախելացի մարդիկ խելքները թռցրել են», բայց նույնիսկ երբ ես առաջին անգամ լսեցի դա,- առաջին անգամը նաև վերջինն էր,- դա բավական էր ինձ համար, ես չհավատացի. սրան տեսեք, երաժշտական փաստարկ է գտել, թեև ոչ այնքան անհիմն:
Բոլորը խելքները թռցնում են, ինքնասպան են լինում կամ մեռնում են և կարծում են, թե դա մեղք է… Ու՞մ մեղքն են դա կարծում: Մեդիսոն ավենյուի շանորդիների մեղքը, իբր նրանք երբեք խելքները չեն թռցնում, ինքնասպան չեն լինում, բանտ չեն ընկնում ու չեն մեռնում: Այնինչ նրանց հետ այնպիսի բաներ են պատահում: Միակ բանը, որ չի կատարվում, այն է, որ նրանք երբեք չեն ազդարարում, որ դա պոետների մեղքն է, որոնք բամբ ձայնով քրթմնջում են իրենց բանաստեղծությունները ձայնապնակներից:
Մեկ անգամ էլ փորձենք: 3, 2, 1, մեկնարկ: Նորից ոչինչ, գուցե լավ է սկսել սկզբից` միլիոնից, մի գումարից, որը բոլոր ամերիկացի եռանդուն տղաները առաջարկում են վաստակել մեկ կամ երկու տարում մինչ այն, երբ նախագահ կդառնան: Քանի դեռ ես հաշվում էի մինչև միլիոն, անցավ մոտ մեկ ժամ, թեև ես ամբողջ ժամանակ մեկից մյուսն էի թռչում, սակայն առաջվա պես ամեն ինչ անօգուտ էր, և ինձ թվաց, որ իբր ժամանակը կռահեց, թե դա ում մեղքն էր եղել: Կռահեց վաթսունվեց հարյուրերորդական վայրկյանում. դա իմ մեղքով էր:
Ես ընտրեցի անհավատարիմ, հիմար մասնագիտություն.- ոչինչ լուրջ չընդունել: Պետք էր ընտրել ինչ-որ մի գործնական զբաղմունք: Գրողի մասնագիտությունը բոլորովին այն չէ, ինչ պետք է, այն վնասակար է առողջության համար, ինչպես ծխելը, այն ճնշում է ապրելու և կյանքից ինչ-որ բան ակնկալելու ցանկությունը:
Ի՞նչ պատահեց այս օրվա հետ: Ի՞նչ պատահեց կատակների հետ: Ի՞նչ պատահեց գրողների հետ, որոնց ես ամբողջ ժամանակ հիշում էի: «Նրանք հեռացան»,- ինչպես երգում է Ֆերզին Հասկին: Դե ինչ, հեռացան` հեռացան, մի ուրիշ տեղ կփնտրենք այս օրը: Եվ այսպես, ես լքեցի իմ սեղանը, գրամեքենան, մաքուր թղթերով տուփը և ծով գնացի: Եկա լողափ, իսկ այնտեղ ոչ մի շունչ չկա, անգամ ճապոնացիները ձուկ չեն որսում: Ես թափառեցի, նայեցի, լսեցի, քարեր ու տաշեղներ հավաքեցի: Եվ ոչինչ: Կպչուն ավազից սկսեցին ցավել ոտներս, ականջս սկսեց խլանալ, կիսակույր աչքս մշուշվեց և իմ վերևում պտտվեցին ճայերը, ցածր-ցածր, կարծես ինձ մոտ նրանց հյուրասիրելու բան կար, կամ էլ ասես ես իսկապես ընտրյալ էի և նրանց պատվիրան էր տրված պտտվել իմ գլխավերևում, որպեսզի ավետվեր այդ մասին:
Ես ողջ օրը քաղցած թրև եկա` ծխախոտի համը բերանումս, համարյա այնպես փրչոտ, ինչպես բիթլզներից մեկը, որն անվերջ հիշում է մեռածներին, որոնք հուշերում թվում են կենդանի` նորից ու նորից վերադառնալով 1928, 1932, 1934 թվերին, երբ դեռ պատերազմ չկար, ռումբեր չկային, երբ բոլորը ծիծաղում էին, երբ դեռ մահը չկար, այն օրերին նույնիսկ մեռածները չէին մահանում և մարդիկ թաղելու էին գնում մտածելով. «Քեզ համար այնտեղ լավ կլինի, Ջո»: Իսկ երբ արևը սկսեց նստել ծովի վրա, ես ետ դարձա իմ սուրճի մոտ և, սատանան տանի, դա հրաշալի օր էր, թեև ոչ հենց այն օրը: Ես լավ էի զգում և, էլ ինչ արդարացում, ամեն ինչում մեղավոր էի միայն ես, բայց օրն անցավ, նորից անցավ:
Ինչ կարող ես անել: Ահա ես երգել չգիտեմ, իսկ այնպես կուզեի: Իմ երգերը այնքան էլ լավը չեն, և ես չեմ պատրաստվում դրանք այլևս ձայնագրել, ես նրանց ազատ եմ արձակում: Ես կարդալ չեմ կարողանում, որովհետև ես գրող եմ: Իմ մասնագիտությունը գրելն է, բայց գրել ես նույնպես չեմ կարողանում: Այսինքն գրել ես կարողանում եմ, բայց ես չեմ կարողանում գրել, ծերուկ: Բոլորը կարողանում են գրել և բոլորը գրում են, բայց այսքան անցած տարիներ հետո ես չեմ կարող գրել, ես չգիտեմ ինչպես: Այսինքն ես գիտեմ ինչպես, բայց ես չգիտեմ ինչպես: Ես մտածեցի` պետք է ձեզ այդ մասին ասել: Այնպես որ, ամեն ինչ կարգին է և ոչ նրա համար, որ վաղը ուրիշ օր է գալու, ամենևին ոչ, այլ որովհետև իրականում դա ամենևին այդպես չէ, վաղը չի գալու ուրիշ օր, վաղը կլինի հենց նույն այս օրը, բայց երբ բոլորել ես 55 տարին, միակը, հավանաբար, ինչից քեզ լավ ես զգում, դա նա է, որ դու երեկ ունես, հավերժ անիմանալի ու անբացատրելի: Իսկ մի՞թե, ծերուկ, երեկ մեծ օր չէր: Այդ դեպքում արի ամեն բան սկսենք սկզբից, խոսենք, ինչպես եղավ անցած ամառ: «Թաթախիր, մամա, բլիթը մուրաբայի մեջ»:

Թարգմ. Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԴԵՐԵՆԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

28 Հկտ

Թե մարտում ընկնեմ, տխուր մի՛ մնա,
Անսեր մի՛ մնա, սիրի դու մեկին․
Թող ջահել սիրտդ սիրով արբենա,
Ափսոս է վարդը թոշնի գարունքին։

Ես հող կդառնամ դաշտում սիզավետ,
Կդառնամ ծաղիկ, անուշ կբուրեմ,
Դու եկ ինձ այցի նոր սիրածիդ հետ,
Քաղիր ինձ, որ քո ձեռքդ համբուրեմ։

Համբույրով վերջին կարոտս առնեմ,
Իսկ դու իմ անուշ բույրով արբենաս,
Ու քո ձեռքի մեջ թող ես թառամեմ,
Ա՛խ, կուզեմ դու միշտ անթառամ մնաս: