Tag Archives: Չարենցի կրակոցը

ՀՈՎԻԿ (ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ) ՉԱՐԽՉՅԱՆԻ ԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆ ՎԵՊԵՐԸ

21 Մրտ

Հ. Չարխչյանի անունը գրական շրջանակներում հայտնի դարձավ նախ եւ առաջ 2004 թվականին տպագրված «Սուլամիթա. Սեւակի մեծ սերը» երկհատոր վեպի շնորհիվ, ապա լույս տեսավ «Սեւակի մահվան առեղծվածը»(2005) գիրքը, որից հետո 2010 թվականինՙ «Չարենցի կրակոցը» փաստագրական վեպը (ենթաժանրային բնութագրումը հեղինակինն է): Բոլորն էլ մեր հռչակավոր բանաստեղծների կենսագրության տարբեր դրվագների հիման վրա գրված երկեր են, ըստ էության կենսագրական վեպեր, ստեղծված վավերականի եւ գեղարվեստականի համադրությամբՙ հեղինակի նախընտրած տարբերակով: Մասնավորապես «Չարենցի կրակոցը» վեպում հեղինակի ընտրած փաստանյութերի օգտագործման հիմքում Ե. Չարենցի կյանքի հերթական, դրամատիզմով հագեցած շրջանիՙ 1926-1927 թթ. գեղարվեստականացված պատմությունն է: Բանաստեղծի կենսագրության այս հատվածի պատումի շրջանակում բացահայտվում են նաեւ նրա որոշ երկերի («Հիշողությունգեր Ուղղիչ տնից», ռուբայիներ, «Ձիու մռութ» եւ այլն) ի հայտ գալու իրական ու հոգեբանական նախապատճառները: Նշանավոր անձնավորության մասին կենսագրական վեպը գայթակղիչ է եւ մեծ հետաքարքրություն է առաջ բերում արդեն իր փաստագրական-վավերականության շնորհիվ: Այս դեպքում ընթերցողին ձգում եւ հրապուրում է ե՛ւ մեր հանճարեղ բանաստեղծի կյանքի վավերական դեպքերի տիրույթում նրան առտնին վիճակներում տեսնելու եւ թե՛ նրա հետ շփվող կամ առնչվող ճանաչված մտավորականների, գրողների (Ա.Բակունց, Գ.Մահարի, Մ.Արմեն, Ն.Զարյան, Շ.Կուրղինյան, Մազմանյան, Արուտչյան եւ ուրիշներ) ներկայությունը նրա շրջապատում: Բացի այս, վեպում շատ կարեւոր են նաեւ Մ. Այվազյանի վրա կրակոցի հետ կապված դեպքերի իրական արձագանքների ու քարոզչական նպատակներով սփյուռքահայ մամուլում տպագրված հոդվածներում եղելության արծարծումների վկայակոչումները:
Բայց եւ այնպես, կենսագրական վեպի հաջողության պայմանն այնուամենայնիվ գեղարվեստական արժանիքներն են, այն, թե հեղինակն իր ստեղծագործական երեւակայությամբ որքանով է կարողացել ստեղծել մեր մեծ բանաստեղծի մարդկային, նաեւ թերություններով ու ժամանակավոր գայթակղություններով տարված անհատի ոչ սովորական ու ոչ միանշանակ դրսեւորվող ու ընկալվող կերպարը: Երիտասարդ աղջկա վրա կրակելու անսովոր դեպքը դարձնելով կենտրոնական թեմաՙ հեղինակի նպատակն է եղել բացահայտել Չարենցի բնավորության, պահվածքի, հոգեբանության, ներաշխարհային ապրումների արտահայտությունները նաեւ ենթագիտակցությունից ու անգիտակցականից եկող ազդակների ներգործությամբ, ինչը բնորոշ է նաեւ սովորական մարդուն: Իսկ մեծերի մեջ սովորականից շեղվող արարքները եւս դրսեւորվում են արտառոց կերպով:
Չարենցի ներաշխարհային ապրումների, մտորումների հեղինակային բացահայումները մղում են կարծելու, որ Չարխչյանն այս երկում ստեղծել է բանաստեղծի կերպարի իր վարկածային տարբերակը: Հեղինակին հաջողվել է անհատականացնել նրա կերպարը թե՛ իր արարքներով եւ թե՛ բարոյահոգեբանական նկարագրով, գիտակացական ու ենթագիտակցական ներսուզումների արտահայտություններով: Երբեմն անհավասարակշիռ, սեռական բնազդի, հոգեբանական այլ մղումների տարերային դրսեւորումներով նրա վարքագիծը ցուցադրելովՙ Չարխչյանը մի որոշակի չափով արդարացնում է ընթերցողի սպասելիքները: Դրան նպաստում է այն, որ հեղինակն իրականում կատարվածի մասին որքան հնարավոր է փաստական-վավերական հիմքով է ստեղծել կերպարի հոգեբանությունը եւ գեղարվեստական միջավայրը: Իսկ կրակոցից հետո (այն թեթեւակի վնասվածք էր հասցրել Մ.Այվազյանին) ձերբակալված Չարենցի պահվածքի բնականությունը, քննիչ Գ.Գրիգորյանին տված անկեղծ խոստովանությունը, մեղքի գիտակցումը, դատավարությունից հետո պատժի արդարացի լինելն ընդունելը Չարենցի բնավորության անհատականացման կարեւոր ցուցիչներ են:Իբրեւ մեղմացուցիչ հանգամանք Չարենցն ինքը չի ընդունում բժիշկների կատարած եզրակացությունը, որի համար նախապատճառ էին համարվել Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ որպես կամավորական պատերազմին մասնակցելու, կոտորածներին, կռիվների զարհուրելի տեսարաններին ականատես ու մասնակից լինելու իրողությունները. Չարենցի ինքնաբուխ, պոռթկուն անկեղծությունն ու անմիջականությունը արտահայտվել է ե՛ւ բնազդային հակումների մեջ ե՛ւ թե գիտակցված կերպով բարոյական արժեքների պահպանման հանդեպ: Այդ մասին են վկայում հատկապես կնոջՙ Արփենիկի նկատմամբ զղջման զգացողության դրսեւորումները, նրա հանդեպ անմար սիրո զգացմունքն իր բարոյական գերակայության շնորհիվ մեծ բանաստեղծին շարունակում է պահել կյանքն ավելի հավասարակշռված հայացքով գնահատելու հոգեվիճակում: Եվ ահա ծնվում է նաեւ այդ միջադեպի գեղարվեստական անդրադարձըՙ «Ձիու մռութ» բանաստեղծությունը:
Հ.Չարխչյանը, օգտվելով Չարենցի դատավարության պահպանված եւ տպագրված նյութերից, կարողացել է տեսանելի դարձնել 1920-ական թթ. երկրորդ կեսին Խորհրդային Հայաստանում տեղի ունեցող դատավարական գործընթացը նաեւ իր այս բացառիկ դեպքով: Ակներեւ է, որ այն հրապարակայնությունն ու մարդասիրական ինչ-ինչ կողմեր պահպանել էր, մանավանդ, երբ համեմատում ենք 1930-ական թթ. երկրորդ կեսի, մասնավորապես 1937 թ. ընթացքում տեղի ունեցած դատավարությունների հետ, որոնք անհատի պաշտամունքի ստալինյան քաղաքականության շրջանում անխնա կերպով ոչնչացրեցին ժամանակի նշանավոր բազմաթիվ հայ մտավորականների, այդ թվում նաեւ Չարենցին: Բնութագրական է այն, թե ինչպիսի սրտացավությամբ է դատապաշտպան Ե.Չուբարը կատարվածի կապակցությամբ, արտահյտելով իր եւ Չարենցի պոեզիան բարձր գնահատողների վերաբերմունքը տեղի ունեցածի նկատմամբ, ասում էր իր պաշտպանական խոսքում. «Եթե օրենքի առաջ ամենքս հավասար ենք, ապա նույն այդ արդարադատ օրենքը մի՞թե առանց վարանումի հավասարության նշան կդնի ինչ-որ համբակի ու Չարենցի միջեւ: Ես ուզում եմ հավատալ, որ այդ բանը չի պատահի, այլապես նման վճիռը գուցե եւ անաչառ համարվի, սակայն չի կարող լինել շրջահայաց… Մենք դատում ենք Չարենցինՙ մեր ժամանակակից ամենամեծ հայ բանաստեղծին»: Մարդասիրական ու ներողամիտ վերաբերմունք Չարենցի նկատմամբ դրսեւորվեց նաեւ Ուղղիչ տանը գտնվելիս, կնոջ մահվան կապակցությամբ::
Տպավորիչ են Չարենցի եւ Իսահակյանի առնչությունների մասին պատմող ու վկայող էջերը; Երկկողմ եւ այլոց պատմած հուշերի հիման վրա վեպի հեղինակը նրանց փոխհարաբերությունների բարդությունն առավելապես ներկայացնում է Չարենցի ընկալումների, վերհուշի ու վերապրումների միջոցովՙ նրանց հանդիպումների (Գլուխ ութերորդ «Ես այն չեմ այլեւս, այն չեմ») մասին պատմող հատվածներում: Չարենցի հոգեբանության հեղինակային մեկնության բնորոշ օրինակ է ահա Իսահակայնիՙ Եվրոպայից հայրենիք վերադառնալու կապակցությամբ բանաստեղծի Ուղղիչ տան հիվանդանոցում կատարած այսպիսի մտորումները, որ ըստ էության առաջացել էին «Էլեգիա, գրված Վենետիկում» պոեմի առիթով, ուր արտահայտվել էին Վենետիկում Վարպետի հետ բարեկամացած Չարենցի միակողմանի գնահատականները նրա մասին. «Պլատոնն իմ բարեկամն է, բայց…»: Բայց ի՞նչ: Ո՞րն էր քո այն ճշմարտությունը, որ բարեկամից առավել թանկ էր: Ո՞վ էր սահմանել, թե անկշռելին կարող էր դրվել համոզմունքների նժարին, եւ անչափելին պիտի զետեղվեր հանգանակների եզրագծում: Իրատեսության դասեր էիր տալիս, քո անկեղծության գոռոզ բարձունքից հեգնում էիր նրա թրծված երկյուղը, սեղմում էիր ձեռքն իբրեւ բարեկամ, բայց ցավեցնում էիր տկար մատները… Մի՞թե չգիտեիր, թե ինչ էր հուշը: Չգիտեի՞ր, թե վտարանդի հոգին անձկության մշուշի միջից ինչպես պիտի նայեր այն եզերքին, որտեղ մի ամբողջ աշխարհ էր թողել, ու հիմա միայն ստվերն էր տեսնում այդ հովվերգության, երազանքների խանձիլն էր առնում, զրկանքների ու կորուստների համրանքն էր շարում ուլունքի նման: Դե, Չարենց, արդարացիր, համոզիր: Նա արդեն տանն է…»:
Հիշարժան է նաեւ Զաբել Եսայանի հետ հանդիպումը Ուղղիչ տանը: Չարենցը կարդում է այստեղ գրած ռուբայիները, որոնք նորություն էին նրա պոեզիայում: Դրանցում բանաստեղծը վերաիմաստավորում էր իր կյանքի դառը փորձը, իմաստասիրական խորհրդածություններով, վերջին միջադեպի հարուցած հետեւանքների առաջ բերած մտորումներով գիտակցում կեցության հարափոփոխությունն ու անհատի ճակատագրի անկայունությունը: Ահա դրանցից մեկը. «Դու ամեն վայրկյան քեզ ժխտում ես /Ու այդպես ժխտելովՙ հաստատում. /Պարտըվում ես դու քեզ ու հաղթում ես, /Սակայն միշտՙ այդ դու ես-ու դու» : Վեպի գլխավոր թեմայի տիրույթում հեղինակը ցանկացել է բացահայտել բանաստեղծի մարդկային ու արվեստագետ-մտածողի տեսակի բազմակերպությունըՙ իր ողջ պոռթկուն կենսասիրության ու աշխարհահիացման, իր կյանքն ու երեւույթները փիլիսոփայորեն ընկալելու, ժամանակի քաղաքական, կենցաղային հանգամանքներին նաեւ հարմարվելու ու չհարմարվելու նրա կենսակերպը ցուցադրելու միջոցով: Իսկ այդ ամենի մեջ պետք է կարեւորել Չարենցի մտասեւեռումն իր գրական օժտվածությունը եւ ստեղծագործական ունակությունները պահպանելու, զարգացնելու նկատմամբ: Դրա արտահայտություններից մեկն էլ «Հիշողություններ Ուղղիչ տնից» նրա հուշակնարկն էր: Իսկ մեզ հետաքրքրող խնդրի տեսանկյունից ուշարժան է նաեւ 1929 թ. Ա.Մռավյանի մահվան կապակցությամբ նրա գրած չափածո խոսքիՙ իրեն ուղղված հետեւյալ տողերը. //Լոկ տոկա, որ ձիրքըդ չկորչիՙ /Աշխարհում ապրում ես քանի…// : Այսպիսով, ակներեւ է, որ Հ.Չարխչյանը Ե.Չարենցի կերպարը ստեղծելիս գնացել է բարդ ու մեծագույն աշխատանք պահանջող ճանապարհով:Կարծում ենք նրա կենսագրական վեպեր ստեղծելու վերոհիշյալ ինքնատիպ փորձերը խոստումնալի ձեռքբերումներ են եւ կունենան շարունակություն:

ԳԱԳԻԿ ԽԱՉԻԿՅԱՆ
Գյումրի
ԱԶԳ ՕՐԱԹԵՐԹ — ՄՇԱԿՈՒՅԹ #10, 17-03-2017201701003

«Չարենցի կրակոցը». գիրք, որտեղ նույնիսկ մեկ նախադասություն հորինված չէ

7 Նյմ

2010-ի դեկտեմբերին լույս տեսավ Հովիկ Չարխչյանի «Չարենցի կրակոցը» փաստագրական վեպը: Այն տպագրվեց 2000 օրինակով, որոշ ժամանակ անց վերահրատարակելու պահանջ կար արդեն: Yerkir.am-ը ներկայացնում է, թե ի՞նչն էր առիթ հանդիսացել, որպեսզի Չարխչյանը սկսի գրել 1926-ի հայտնի դեպքի մասին:

«Ինչպես բոլոր դպրոցականները, դպրոցն ավարտեցի` Եղիշե Չարենցի մասին կարդալով այն, ինչ կար դասագրքերում: Չարենցն իմ մեջ տպավորվել էր որպես մեծանուն բանաստեղծ, հանճար:

1983-ին, երբ ուսանող էի, մեր դասախոսներից մեկը լսարան բերեց Չարենցի գրքերից մեկը, մի գիրք, որին մինչ այդ ծանոթ չէի` Չարենցի անտիպների ժողովածուն էր: Նա մեզ համար մի քանի գործ ընթերցեց, և ես ինձ համար բացահայտեցի բանաստեղծական մի աշխարհ, տարածություն, որը մինչ այդ չէի կարող պատկերացնել, իմացա Չարենցի կենսագրության այնպիսի դրվածներ, որոնց մասին տեղյակ չէի: Ես մարդ Չարենցին բացահայտեցի` ողբերգական, ընդվզող, կիսաաստվածային, մի խոսքով` ապշելի: Գիրքը, ի դեպ, այն եզակի գրքերից է, որ ոչ միայն տառ առ տառ կարդում ես գործերը, այլ նաև ծանոթագրությունները: Հենց այդ ժամանակ էլ սկսեցի հետաքրքրվել Չարենցով, հավաքել գրքեր, լուսանկարներ… Հավաքում, կարդում էի, բայց չգիտեի` հետո ինչ պետք է անեմ: Սկզբում գրքերով դարակները լցվեցին, հետո` արկղերը, և մի օր էլ ինքս ինձ խոստովանեցի, որ արդեն Չարենցի մասին գիտեմ բավարար չափով, որպեսզի նրա մասին ինչ-որ բան գրեմ: Բայց ի՞նչ…

Մի օր էլ հետաքրքիր միտք հղացավ` ընտրել Չարենցի կյանքից մեկ տարի, բայց այնպիսի տարի, որն ամենաբնութագրողը կլինի նրա համար: Ընտրությունս 1926-ի վրա կանգ առավ: Որոշեցի ձեռնոց նետել` ընտրել մի ժամանակահատված, որի մասին չափազանց շատ էր գրված, բայց արդյունքում ունենալ այնպիսի մի գիրք, որտեղ մեկ տողն անգամ չի կրկնում այն, ինչ գրված է: 1926-ն իր մեջ մի քանի ողբերգական դեպքեր էր կրում. բացի Չարենցի հայտնի կրակոցից, այդ թվականին է մահացել նաև Չարենցի կինը` Արփենիկը:

Հաջորդ հարցը, որը պետք է լուծեի, ինչպես գրելն էր: Չգիտեի` կենսագրական մի պատմություն ներկայացնեի՞, թե՞ ազատ, գեղարվեստական որևէ գործ գրեի, որում երբեմն-երբեմն էլ կարող էի երևակայությանս տուրք տալ: Երկու միտքն էլ ինձ դուր չէր գալիս, երկուսն էլ չէին բավարարում ինձ, քանի որ եթե առաջինի դեպքում պատմությունը շատ չոր կստացվեր, ապա երկրորդի պարագայում ավելի բարդ էր հարցը` ո՞վ կհանդգներ Չարենցի մասին գրել ազատ ոճով: Չարենցի մասին գրել` նշանակում է մտնել նրա մաշկի տակ, դրա համար էլ մտածեցի լավագույն տարբերակը` փաստագրական վեպ գրել, մանավանդ, որ այն մեր օրերում մոռացված մի ժանր է դարձել:

Գրելիս մի մտավախություն ունեցա` գրել ճշմարտությունը Չարենցի մասին` նշանակում էր մարտահրավեր նետել նրանց, ովքեր իրենց պատկերացումներում սրբացրել էին Չարենցին, և յուրաքանչյուր ոտնձգություն՝ այդ պատկերին անդինը ցուցադրող, ոճրագործություն կհամարվեր: Բայց ես որոշեցի շարունակել աշխատանքս:

4-5 տարի տևեց գրքի ստեղծման աշխատանքը, քանի որ պարզվեց, որ այն, ինչ առաջին հայացքից ուսումնասիրված էր թվում, այդքան էլ այդպես չէր, և պետք էր կրկին շատ ու շատ փաստերի «հետևից գնալ»: Բացի այդ՝ մի շարք խնդիրներ առաջացան: Օրինակ՝ գրքի հերոսուհու` Մարիաննա Այվազյանի մասին շատ քիչ ինֆորմացիա կար, իսկ նրա լուսանկարը գտնելն ամիսներ պահանջեց ինձնից:

Գրքում կա հայտնի փաստերը նոր հայացքով դիտարկելու, վերագնահատելու խնդիր, կան պատմություններ, որոնք Չարենցի կյանքի բացահայտման առումով լրիվ նորություններ են և մինչ այս անհայտ էին հասարակությանը:  Օրինակ՝  Մայկոպում  անցկացրած  տարիները.  բանտից  ազատվելուց  հետո Չարենցը  մեկնել է այնտեղ` ծնողների ու ընտանիքի մոտ: Վերջերս ես գտա Մայկոպում Չարենցի տունը, որը հիմա վերածվել է սրահի, որտեղ հարսանյաց զգեստներ, պարագաներ են վաճառում: Տունն, ի դեպ, ՌԴ մշակույթի նախարարության կողմից պատմական հուշարձանների ցանկում է ներառված:

«Չարենցի կրակոցը» տպագրվեց 2000 օրինակով, բայց հետո ուզեցին վերահրատարակել այն, սակայն հրաժարվեցի, քանի որ մտածում եմ` ավելի լավ է նոր բան հրատարակել:

Գիրքը տպագրելուց հետո ինձ մի բան էր հետաքրքրում` արդյո՞ք որևէ փաստական սխալ չեմ արել, և բարեբախտաբար, մինչև հիմա որևէ դիտողություն չեմ ստացել:

«Չարենցի կրակոցը» այնպիսի մի գիրք է, որտեղ նույնիսկ մեկ նախադասություն հորինված չէ: Դժվարությամբ, բայց ես հասել եմ դրան, որպեսզի յուրաքանչյուր նկարագրություն համապատասխանի իրականությանը: Դրա համար ես մանրակրկիտորեն ուսումնասիրել եմ այդ տարիների Երևանի քարտեզը, շենքերի դիրքը, դրանց ներսի մասը, ծառուղիները…

Իրականում Չարենցի կենսագրության մեջ սպիտակ էջերը շատ են, չնայած եթե նայենք ծավալային առումով, հայ գրականության մեջ չկա այնպիսի մի գրող, ում մասին այդքան շատ գրած լինեն»: 

Կարինե Հարությունյան

yerkir.am, 5 հոկտեմբերի, 2015IMG_3396

«Չարենցի կրակոցը»

15 Դկտ

ՀԱՏՎԱԾՆԵՐ ՎԵՊԻՑ

Դու միայն քեզ համար՝ խեղճ, անվստահ, միայնակ ու անպաշտպան: Քնելիս կուչ ես գալիս, սավանով ծածկում ես գլուխդ, որ մինչև առավոտ  թաքնվես հուսադրող մթության մեջ: Պատիժ դարձած անքնության հետ կռիվ ես տալիս ու ծածուկ հրճվում, որ միայն դու գիտես այդ մասին: Ծնկոսկրիդ ցավն ամենալավ պատրվակն է վեր կենալու համար, որ մի հայացք նետես դատարկված քաղաքի կեսգիշերի վրա ու կույր խավարի առաջ չլինես առավոտվա նման՝ քեզնից օտար, ուրիշի տեսքով, անճանաչելի երկվորյակդ: Մտքերդ աչքերիդ մեջ են: Լույսը կողոպտիչ է: Եվ ցերեկը մատնում է քեզ: Իսկ գիշերը քեզնից ոչինչ չի ուզում: Դրա համար դու երազում ես մութը: Ցանկանում, թե՞ երազում ես՝ ինչ տարբերություն, եթե դա միայն քեզ համար է: Եթե միայն քեզ համար է վազքը արևի տակ, անմտությունը` խոտերի մեջ, խելագարությունը՝ կես քայլ այն կողմ: Հիման այլևս երեկն ու վաղն է: Հիման այլևս տարիք չունի: Ինքդ ու ինքդ: Երկուսդ միասին: Եվ դու էլ անցար ճանապարհի ավարտը, որ դադար առնես: Սա է վերջաբանը: Որովհետև ինչ-որ մի օր հենց այստեղ է եղել սկիզբը: Բայց միջօրեի մեջ: Այն միջօրեի, որ երբեք քեզ չի սիրել: Ուրեմն ավարտիր այնտեղ, որտեղ սկիզբն էր: Մոռացիր խոսքերը, որովհետև նրանք այլևս յուրային չեն: Եվ հաշտվիր անհաշտ մտքերիդ հետ: Հանուն ինչ-որ բանի: Թեկուզ ոչնչի: Հաշտվիր: Էլ ոչ ոք քեզ չի ասելու, թե ինչու կյանքը հավերժ չէ: Ոչինչ չի ասելու: Առ լռությունը, քո  վարձն առ ու նոր միայն  ետ վերադարձիր: Դու եկար այնքան, որքան պիտի գայիր: Մինչև սահմանը եկար:

* * *

Ինչի՞ համար է այս ամենը: Ինչի՞ համար են այս մեծ ու փոքր, երկար ու անվերջ, վարակիչ ու պարապ սփոփանքները, քնատ իղձերը, հավակնոտ սերերը, դեպի անհայտություն գլորվող ժամանակները, դառնության մեջ խարխափող տեսիլքները, թնջուկից սթափվող ողջախոհությունը, հորինովի հեքիաթները երջանկության մասին, երբեք աշխարհ չեկած հավատարմությունն ու բզկտված երգերը հուսահատության գրկում: Ինչի՞ համար է բացական, քանի դեռ կեցությունն անորոշ է գալիք կոչված գուշակության նման, քանի դեռ վարանումը ելք է փութկոտության պահին, իսկ ցավը՝ տանելի, քանի դեռ ներշնչանքը նվազ է կիզումի, սակայն ոչ բռնկման ժամին: Դեպի առաջ պարզված քայլը ինչի՞ համար է վերադարձը երկրպագող հավատի սրտում, այտոսկրերի ստվերներում մոլորված արտասուքն ինչի՞ համար է խինդը գովերգող շրթունքների համար, ու մոխիրներում ոգեզմայլ կախարդանքի թևատարած ծնրադրումը ինչի՞ համար է: Ինչու՞:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ67399_2

ՄԱՄՈՒԼԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

21 Մրտ

«ԱՅՍՊԵՍ ՈՉ ՄԻԱՅՆ ՀԻՇԱՏԱԿ ՉԵՆ ՀԱՐԳՈՒՄ, ԱՅՍՊԵՍ ԱՊԱԿԱՆՈՒՄ ԵՆ ԱՄԵՆ ԼՈՒՍԱՎՈՐ ԲԱՆ»

Մարտի 13-ը ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑԻ ծննդյան օրն է: Ավանդույթի համաձայն` այդ օրը մեկնարկեցին բանաստեղծի ծննդյան 115-րդ հոբելյանին նվիրված միջոցառումներ: «Վատ է այն, որ հաջորդ օրն իսկ «փակվում» է Չարենցի թեման,- նկատում է գրող, գրականագետ, «Չարենցի կրակոցը» փաստագրական գրքի հեղինակ ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆԸ:- Արձանի մոտ ենք գնում աշխատավայր գնալու պես, ավտոբուսներով աշակերտներ են բերում, ինչպես ընտրությունների ժամանակ` լսարան է ապահովվում քարոզարշավի համար: Տեսախցիկների առաջ կեցվածք են ընդունում, ասում են այն, ինչ արդեն ասել էին անցյալ ու նախանցյալ տարիներին, և իրենցից գոհ հեռանում են` մոռացած թե՛ Չարենցին, թե՛ մշակույթը: Այսպես ոչ միայն հիշատակ չեն հարգում, այսպես ապականում են ամեն լուսավոր բան»:

-Ձեր` «Չարենցի կրակոցը» գիրքը բեսթսելլեր է դարձել: Նրանք, ովքեր համոզմունք էին հայտնում, թե գրքի նպատակը աղմկահարույց տեղեկություններ ու առեղծվածներ տարածելն է, «չթույլատրված» թեմաների արծարծումը, կարճ ժամանակում «ընդհատակ» անցան: Փաստագրական այս վեպը, ինչպես Դուք էիք ասում, մի դեպքում ուղղակի գիրք է Չարենցի մասին, մյուս դեպքում գիրք է սիրո, մեղանչումի, հատուցման ու մարդկային ողբերգության մասին: Ի՞նչ տվեց մեզ «Չարենցի կրակոցը»:
-«Չարենցի կրակոցն» ինձ տվեց այդ մեծ մարդուն անդրադառնալու հնարավորություն, նաև` հրաշալի ընթերցող, որը կարողացավ ճիշտ ընկալել գրքի խորհուրդն ու նպատակադրումը: Ընթերցողն ինքը կարող է ասել, թե ինչ ստացավ գրքից: Ամեն դեպքում, ես նպատակ ունեի նրան մատուցելու Չարենցին այնպիսին, ինչպիսին կա, այլ ոչ թե հորինված ու կոկված գրողի կերպարը:
-Քսան տարուց ավելի է` փաստարկներ են ներկայացվում այն մասին, որ Չարենցը թաղված է Երևանից Էջմիածին տանող մայրուղու ձախ կողմում, Հրազդանի կիրճի եզրին: Այս «բացահայտումը» միանշանակ չի ընդունվում: Չարենցի գերեզմանի վայրը ոմանց համար շարունակում է վարկա՞ծ մնալ, թե՞ միտումնավոր է անտեսվում:
-Չարենցի թաղման վայրը վարկած չէ, այլ իրողություն: Եթե կան մարդիկ, ովքեր մերժելով մերժում են այդ փաստը, դա նրանց և նրանց խղճի խնդիրն է: Ես այդ հարցում ոչինչ անել չեմ կարող: Հեռու չէ այն օրը, երբ գրողի գերեզմանատեղին կդառնա սրբավայր բոլոր չարենցասերների համար: Իսկ նրանք, ովքեր այսօր ուրանում են ակնհայտը, վաղը ստիպված կլինեն ամաչել իրենց պահվածքի համար, եթե, իհարկե, ամոթի զգացումը ծանոթ է այդ մարդկանց:
-Անվանի բանաստեղծի` Կարսում գտնվող կարծեցյալ տան առքուվաճառքի մասին թուրքական իշխանությունների խոսակցությունները վեր հանեցին կարևոր մի հարց` որտե՞ղ է իրականում ծնվել մեծ բանաստեղծը: Շրջանառվում էին տան մի քանի հասցեներ: Նման դեպքերում ավելի շատ ոչ թե մտահոգություն, այլ սենսացիա որոնելու մարմաջ է նկատվում: Վերջին շրջանում, կարծես, դադարել են Չարենցի տան մասին խոսակցությունները:
-Խոսակցությունները դադարեցին, քանի որ կեղծիքը բացահայտվեց: Երեկվա կուրծք ծեծողներն այսօր «մկան ծակը հազար թումանով են առնում» և Աստված են կանչում, որպեսզի իրենց վերստին չհիշեցնեն այդ մոլորության ու կեղծիքի մասին: Այսինքն, Չարենցի տան պարագայում այսօր կատարվեց այն, ինչ վաղը կլինի Չարենցի գերեզմանի հետ: Ամեն ինչ` իր ժամանակին:
-Ժամանակ առ ժամանակ շահարկվում են նաև խոսակցություններ բանաստեղծի անտիպ գործերի մասին: Հարց է բարձրացվում` ենթակա՞ է հրապարակման Չարենցի ողջ ժառանգությունը, ի՞նչ ենք փորձում ասել կամ թաքցնել: Մեղադրում ենք Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր Ջեյմս Ռասելին, որը, ծանոթանալով ձեռագրերին, ըստ ցանկության հրապարակել ու մեկնաբանել է դրանք, սակայն մեզ մոտ նույնպես չկա հստակություն: Չարենցի անտիպ գործերի մասին կա՛մ չեն խոսում, կա՛մ շահարկում են անհիմն, կա՛մ էլ փորձում են շրջանցել թեման: Ձեր դիրքորոշումը:
-Ծուխն արագ է ցնդում, մի կարճ պահի կուրացնում է ոմանց, բայց, ի վերջո, ցրվում է: Իսկ հետո վրա է հասնում բաց աչքերով իրականությանը նայելու պահը, երբ հասկանում ես, որ ձեռնածուներն ամենուր են ձեռնածու: Դրսի ու ներսի «ռասելների» համար Չարենցը միջոց է` իրենց անհագուրդ պահանջներին բավարարում տալու համար: Պետք չէ նրանց լուրջ ընդունել: Թքեք ու անցեք: Ինչ վերաբերում է Հայաստանում ձեռքից ձեռք անցած Չարենցի անտիպներին, ապա այդ էջերի ճակատագրին առնչվող շրջանակները ժամանակին աղմկում էին, քանի որ խոսքը մեծ գումարների մասին էր: Հենց փողի մասին խոսակցությունները լռեցին, և գումարը գտավ իր տիրոջը, վրա հասավ լռությունը: Չկա փող, չկա հետաքրքրություն: Ահա թե ինչպիսի մարդկանց հետ ենք երբեմն ստիպված լինում առնչվել:
-Հաճախ է խոսվում, որ մեծերի հոբելյանները չեն նշվում ըստ հարկի: Նույնը կարո՞ղ ենք ասել Չարենցի մասին:
— Մեծերը հոբելյանների մեջ չեն, նրանց մասին հիշողությունը կարիք չունի օրացուցային ամսաթվերի ու տարեդարձերի: Մի ծաղկեփունջ տանելով ու երկու ոտանավոր արտասանելով` Չարենց չեն մեծարում: Այդ պատճառով էլ ես երբեք լրջորեն չեմ վերաբերվել ո՛չ նմանատիպ հավաքներին, ո՛չ էլ լալահառաչ ելույթներին: Դերասանության համար կա այլ վայր` թատրոնի բեմը: Իսկ անկեղծ ու սրտացավ մարդիկ իրենց մեծերին ճանաչելու, նրանց մատուցելու շատ ավելի անկեղծ ու արդյունավետ ճանապարհներ գիտեն:
-Չարենցի ծննդյան օրը չե՞ք այցելում նրա գերեզմանին:
-Ոչ: Ես Չարենցի գերեզմանին ու հուշարձանին այցելում եմ այն օրերին, երբ ներքին պահանջ եմ զգում: Չեմ սպասում, որ այդ մասին ինձ հուշի օրացույցը:
-Եվ մի վերջին հարց. շարունակություն ունի՞ «Չարենցի կրակոցը» գիրքը և ե՞րբ կհասնի ընթերցողին:
-Նոր գրքերի համար երբեք չեմ կարողացել ժամանակ սահմանել: Կլինի այն ժամանակ, երբ կավարտեմ: Իսկ թե ե՞րբ` միայն Աստծուն է հայտնի: Ընդամենը կարող եմ ասել, որ այն ծայրից ծայր հագեցած է լինելու նորահայտ էջերով ու փաստերով: Գիրքը կպատմի Չարենցի կյանքի տարբեր ժամանակահատվածների մասին, որոնք դուրս են մնացել ուսումնասիրողների ուշադրությունից: Կհրապարակվեն մի քանի հարյուր անտիպ վավերագրեր ու փաստաթղթեր:

Արմինե ՍԱՐԳՍՅԱՆ

ՄԱՄՈՒԼԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

28 Փտր

ԱՀԱ ԵՎ ԱՌԱՋԻՆ «ԶՈՀԸ»

18:25 — 24.02.2012
ՀՀ կառավարության որոշմամբ` գրքի գնին ավելանում է նաեւ ավելացված արժեքի հարկը, այսինքն` գիրք գնողը պետք է վճարի 20 տոկոս ավելի` ըստ օրենքի: Սակայն 20 տոկոսին, չգիտես թե որտեղից, գումարվել է եւս 30 տոկոս. արդյունքում գրքի գինը կրկնակի կթանկանա:

Գրախանութներում արդեն հայտնվել են առաջին թանկ գրքերը: Գրող Արամ Պաչյանը տեղեկացրեց, որ «Նոյյան Տապան» գրատունը թարմացրել է գրող Հովիկ Չարխչյանի հետ կնքված պայմանագիրը և տեղեկացրել, որ 3000 դրամ արժեցող «Չարենցի կրակոցը» գիրքն այսուհետ վաճառվելու է 6000 դրամով:

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

30 Հնվ

Չարենցի կրակոցը, «Հ2» հեռուստաընկերություն:

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

25 Մյս

«Չարենցի կրակոցը»
webtv.am
‎1926 թվականին Եղիշե Չարենցը Երեւանի կենտրոնում կրակում է Մարիաննա անունով մի աղջկա վրա, որից հետո հայտնվում է բանտում: Ինչու: Կոնկրետ որտեղ է տեղի ունեցել դեպքը: Աննա Նաղաշյանի անդրադարձը…
http://webtv.am/haxordasharer/notebook/charenci-krakoc/

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

8 Մրտ

«ՉԱՐԵՆՑԻ ԿՐԱԿՈՑԸ» ԳՐՔԻ ՄԱՍԻՆ

ՄԱՄՈՒԼԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

26 Հնվ

25/01/2011
«ԾԵԾՎԱԾ, ԿԱՂԱՊԱՐԱՅԻՆ ՊԱՏԿԵՐԱՑՈՒՄՆԵՐԻ ԲԵՌԸ ՄԵԶ
ՄՇՏԱՊԵՍ ԽԱՆԳԱՐՈՒՄ Է ԲԱՑԱՀԱՅՏԵԼՈՒ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆԸ»

Լույս է տեսել գրող, գրականագետ, հրապարակախոս ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆԻ «Չարենցի կրակոցը» փաստագրական վեպը: «Մի դեպքում ուղղակի կարելի է ասել, որ գիրքը Չարենցի մասին է,- ասում է հեղինակը,- իսկ այլ դեպքում` որ սա գիրք է սիրո, մեղանչումի, հատուցման ու մարդկային ողբերգության մասին»:
Հովիկ Չարխչյանը հեղինակ է նաև «Սուլամիթա. Սևակի մեծ սերը» երկհատոր կենսապատումի, «Սևակի մահվան առեղծվածը» ուսումնասիրության, «Սիրում եմ քեզ», «Սպարապետ» ժողովածուների:
-Չարենցը հակասական, աղմկահարույց կերպար է, ինչ-որ առումով` չբացահայտված: Այդուհանդերձ, գիրքը, որի վրա աշխատել եք շուրջ վեց տարի, կարծում եմ, առավել լուրջ նպատակներ պետք է ունենա, քան նոր առեղծվածներ առաջ քաշելը:
-Ինձ համար միշտ հրապուրիչ է եղել չարենցյան թեման: Սակայն այդ հրապուրանքն ինքնանպատակ չէ: Թե՛ այս դեպքում, թե՛ նախկինում եղած բազմաթիվ հրապարակումներում խնդիր եմ ունեցել անդրադառնալու գրողի կյանքի և ստեղծագործության հանիրավի շրջանցված, անհայտ էջերին, ընթերցողին մասնակից դարձնելու այն պրպտումներին, որոնք նոր երանգ ու միտք կհաղորդեն Չարենցի բարդ, հակասական վերելքներով ու վայրէջքներով լի կյանքի ճանաչմանը: Հատկապես կարևոր էր ընտրել Չարենցի կյանքի այնպիսի դրվագ, որն առավելապես կբացահայտեր նրա մարդկային էությունը, ճակատագրային շրջադարձերի պահին նրա անհատական ու քաղաքացիական կեցվածքը, զգացմունքային այն ներաշխարհը, որից ոչ միայն ապրումներ, այլև տողեր պիտի ծնվեին: Եվ, ըստ իս, նման բնորոշ ժամանակահատված կարելի է համարել 1926-27 թվականները, երբ Չարենցի կյանքում մեկը մյուսին հաջորդող իրադարձություններն ստեղծում էին լարվածության առավելագույն աստիճան, անելանելի կացությունները ելքեր էին պարտադրում, հակադիր բևեռները ծնում էին դրամատիկ իրավիճակներ: Իսկ երբ նաև տեսնում ես, որ հատկապես այս` առաջին հայացքից հանրածանոթ ու շատերի կողմից շարադրված պատմություններում չափազանց շատ են անպատասխան հարցերը, չբացահայտված փաստերը, թերասացությունները, գրելու պահանջը դառնում է հիմնավորված:
-Սիրո հանրահայտ պատմությունն ի՞նչ նոր լույս է սփռել Չարենց-առեղծվածի վրա: Ո՞րն է գլխավոր ասելիքն ու նպատակը:
-Տեսնել, դիտարկել, քննել Չարենցի անձը, նրա գործն ու վաստակը նոր լույսի տակ, նոր տեսանկյունից, նոր հայացքով, այդ ամենը զուգորդել այն ժամանակահատվածի հետ, որում նա ապրել է, գնահատել ներանձնային հարաբերությունների անդրադարձը մարդու կայացման, ինքնադրսևորման պարագայում: Ծեծված, կաղապարային պատկերացումների բեռը մեզ մշտապես խանգարում է բացահայտելու ճշմարտությունը, ըմբռնելու դեպքերի տրամաբանությունն այնպես, ինչպիսին եղել է իրականության մեջ: Հին նյութն այժմ պահանջում է թարմ աչք, թարմ հպում, առավել խորքային ու հոգեբանական վերլուծություն: Իսկ վեպի սյուժետային զարգացումը լիովին նպաստում է դրան` ձևավորելով հետաքրքիր, բազմաճյուղ պատում:
-Ինչո՞վ է առանձնանում գիրքը, ի՞նչ կարող է տալ սովորական ընթերցողին, չարենցասերին, նաև ուսումնասիրողներին:
-Առանձնանում է առաջին հերթին ժանրային առումով: Ցավոք, փաստագրական վեպը մեր գրականության մեջ մեծ տարածում չունի, մինչդեռ հեղինակին կարող է լայն հնարավորություն տալ` համատեղելու գեղարվեստական խոսքը վերծանման գրավիչ պրոցեսի հետ: Իսկ «Չարենցի կրակոցը» գրքում տեղ գտած յուրաքանչյուր փաստ, իրադարձություն, դրվագ ունեն իրենց նախահիմքը, հավաստի սկզբնաղբյուրն ու պատմական արժանահավատությունը, միևնույն ժամանակ չպարտադրելով ոչ մի պայմանականություն, ոչ մի պրոզայիկ դատողություն: Այս իմաստով գիրքը կարող է օգտակար սկզբնաղբյուր լինել ուսումնասիրողների և չարենցասերների համար, բայց կարող է նաև նույնչափ հաճելի զրուցընկերը դառնալ յուրաքանչյուր շարքային ընթերցողի:
-Արձագանքներն ինչպիսի՞ք են, կա՞ն բացահայտումներ, որոնք կարող են աղմուկի, դժգոհությունների պատճառ դառնալ:
-Առայժմ արձագանքներից դժգոհելու պատճառներ չունեմ: Նախ իմացա, որ գրախանութներին հանձված առաջին խմբաքանակն ամբողջովին սպառվել է, իսկ դա արդեն լավ նախանշան է: Ընթերցողների փոխանցած կարծիքները նույնպես հիասթափվելու առիթներ դեռ չեն տվել: Կարծում եմ` աղմուկից խուսափել այս անգամ էլ չի հաջողվի, ինչպես եղել է իմ նախորդ գրքերի դեպքում: Բանն այն է, որ ես երբեք չեմ փորձում շրջանցել, այսպես կոչված, «նրբանկատ» թեմաները, փաստերը, որոնց մասին շատերը հարկ կհամարեին պարզապես լռել կամ չտեսնելու տալ: Փոխարենը ջանացել եմ դրանք առավելագույնս մատուցել նոր տեսանկյունից` առանց ավելորդ նատուրալիզմի և գռեհկության` առայսօր անհայտ փաստերի ու վկայությունների հիմնավորմամբ:
Զրույցը` Արմինե ՍԱՐԳՍՅԱՆԻ

ՄԱՄՈՒԼԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

26 Հնվ

«Չարենցի կրակոցը» վեպի առանձնահատկությունները

TUESDAY, JANUARY 25, 2011
Հովիկ Չարխչյանի «Չարենցի կրակոցը» փաստագեղարվեստական գրքի առանձնահատկությունների մասին հարցրեցինք-հետաքրքրվեցինք հենց հեղինակից, քանի որ գիրքը նոր միայն նվեր էինք ստացել և մանրամասն կանդրադառնանք առաջիկայում:
— Առաջինն` այն փաստագրական վեպ է, մի ժանր, որը մեր գրականության մեջ , գոնե վերջին շրջանում, կարծես մեռած վիճակում է: Գրողներից շատերը խուսափում են այդ ժանրից: Ապավինում են միայն իրենց երևակայությանն ու դրա արդյունքում ծնված գրական հերոսներին, հորինովի իրավիճակներին: Իսկ փաստագրությունը նախընտրելի չէ, որովհետև միշտ չէ, որ այնտեղ դեպքերը դինամիկ են զարգանում, հանգուցալուծումները հետաքրքիր են, կոնֆլիկտները` գրավիչ: Դրա համար էլ մարդիկ խուսափում են: Հավաքելով Եղիշե Չարենցի մասին փաստագրական նյութեր, ես հասկացա, որ դրանք ներկայացնելու լավագույն ձևը փաստագրական վեպն է: Ոչ թե չոր գրականագիտական մեկնաբանումներով ու վերլուծությամբ, այլ գեղարվեստական խոսքով, որպեսզի այն հասկանալի ու մատչելի լինի լայն ընթերցողի համար, անկախ նրանից` չարենցասեր է, գրականությամբ հետաքրքրված է, թե` ոչ: Պայմանականորեն գիրքը Չարենցի մասին է, նրա կյանքն է, սակայն, ըստ էության, մարդկային սիրո, ողբերգության, ապաշխարհանքի, մտածումների, տաղանդավոր, հանճարեղ մարդու կյանքի մասին է, ինչը, կարծում եմ, շատերին կհետաքրքրի: Ժամանակահատվածը 1926 — 27 թթ.-ն է: Մտածում էի, թե Չարենցի կյանքի ո՞ր ժամանակահատվածն է, որ ավելի բնորոշ կարող է լինել նրա նկարագրի, կյանքի համար: Մարիաննա Այվազյանի հետ կապված հայտնի պատմությունը` նրան սիրահետելու, նրա վրա կրակելու, բանտարկվելու ու ազատվելու մասին հենց դա էր: Առաջին հայացքից կարող է տպավորություն ստեղծվել, որ իմաստ չունի մեկ անգամ ևս վերապատմելու այն, բայց երբ հասկացա, որ հսկայական նյութ դուրս է մնացել ամբողջից և ավելորդություն չէ դա պատմել երկրորդ անգամ` իբրև բոլորովին ուրիշ պատմություն, որը շատ ավելի ճշմարտանման է, քան այն, ինչը մինչ այժմ գիտեինք, այդքանը բավարար էր գործը նախաձեռնելու համար:
Գրքում չկա մի հերոս, որը մտացածին լինի, չկա մի դեպք, որը հորինովի լինի, չկա մի իրադարձություն, որը երևակայության արդյունք է: Նույնիսկ աշխարհագրական դիրքը, փողոցը, տունը, բոլոր նկարագրություններն ու դրվագները ուսումնասիրվել են և համապատասխանում են իրականությանը: Դրա համար հիմք են ծառայել քարտեզներն ու լուսանկարները, ժամանակակիցների վկայություններն ու փաստաթղթերը, բոլոր հնարավոր միջոցներն օգտագործվել են, որ ամեն ինչ հավաստի լինի: Ստեղծվել է այնպիսի պատկեր, որ գիրքը կարդալիս կարծես հայտնվում ես 20-ականների Երևանում, Թիֆլիսում, Մայկոպում և այն բոլոր վայրերում, ուր Չարենցը եղել է:
Կա նաև հայտնի փաստերը նոր հայացքով դիտարկելու, վերագնահատելու խնդիր: Գրքում կան գլուխներ, էջեր, պատմություններ, որոնք Չարենցի կյանքի բացահայտման առումով նորություններ են, մինչ այժմ անհայտ գրասեր հասարակությանը: Օրինակ, Մայկոպում անցկացրած ամիսները. (բանտից ազատվելուց հետո Չարենցը մեկնել է այնտեղ` ծնողների ու ընտանիքի մոտ): Կարևոր բացահայտում է նաև, որ 1926 թ. Լենինականի երկրաշարժից հետո, Չարենցը թեև բանտված, բայց այցելել է աղետի գոտի և այնտեղ հանդիպել Շուշանիկ Կուրղինյանին, անգամ` Պոլոզ Մուկուչին: Կա բանտում Իսահակյանի հետ նրա հանդիպման ու զրույցի մանրամասները:
— Այդ փաստերն ինչպե՞ս է, որ ժամանակին չեն հրապարարակվել: Կրկին որոշ մարդկանց կրավորական պահվածքի՞, թե՞ անփության արդյունք են:
— Հավասարապես և’ մեկը, և’ մյուսը: Կան փաստեր, որոնք հասու են եղել շատերին, սակայն չեն հրապարակվել ինչ-ինչ հանգամանքներից ելնելով: Խուսափել են սկանդալային իրավիճակներից, աղմկահարույց թեմանարից: Ես այդպիսի «ծանր» և «նրբանկատ» թեմաներից խուսափելու պատճառ չեմ տեսնում: Ի վերջո, կա ճշմարտություն և այն պետք է հասցնել մարդկանց, անկախ նրանից` դա դուր կգա՞ որոշներին, թե ոչ: Եթե մարդկանց մի խումբ կա, որն ուզում է ապրել ինքնախաբկանքի մեջ, սիրում է հորինովի իրականությունում լինել, թող շարունակի այդպես: Մինչդեռ կան շատերը, ովքեր կարոտ են ճշմարտության և ուզում են, որ իրենց սիրելի գրողի կերպարն ամբողջական լինի… Իմ նպատակներից մեկն էլ այն է, որ գիրքը չընկալվի զուտ որպես Չարենցի կենսագրություն: Այդպես շատ միակողմանի կլինի: Չարենցասերներին հետաքրքրում է հանճարեղ գրողի ամբողջական կերպարն իր մեղանչումներով, հաջողություններով, ապաշխարանքով ու մարդկային թուլություններով:
Գիրքը տպագրվել է հեղինակի անձնական միաջոցներով և վաճառվում է մայրաքաղաքի գրեթե բոլոր գրախանութներում…

ՆԱԻՐԱ ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ՄԱՄՈՒԼԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

22 Հնվ

ԱՆԹՐԱՇ, ԹՈՔԱԽՏԱՎՈՐ ԲՈՀԵՄ ՉԿԱ
19.01.2011
Գրականագետ Արքմենիկ Նիկողոսյանը լրագրողների հետ հանդիպմանը նշեց, որ առաջին անգամ են գրական տարին ամփոփում հրապարակավ. պատճառը լրատվամիջոցներով գրականության քարոզչության պակասն է:
Նիկողոսյանի հավաստմամբ` գրական էջերին ու հաղորդումներին հեռուստաընկերությունները եթերաժամ չեն հատկացնում` մտածելով, որ այն գովազդ չի բերի:
«Գրական տարին չէի ասի, որ հարուստ էր իրադարձություններով, մանավանդ որ իրադարձություն ասելով հասկանում են երեւույթ, որը մեծ աղմուկ է բարձրացրել: Տարվա ընթացքում եթե հետեւենք հեռուստաընկերություններում եւ մամուլում սփռված տարբեր հայտարարություններին, կտեսնենք, որ գրական աղմուկներից մեծ մասն էլ շինծու է»,- ասաց Արք. Նիկողոսյանը:
Վերջինս նշեց նաեւ, որ ցավալի է` երբեմն երկրորդական, երրորդական հեղինակներ շատ ավելի մեծ ուշադրության են արժանանում մամուլի կողմից, քան` ճշմարիտ արժեքները:Ըստ գրականագետի, երեւույթը նաեւ լրագրողների անտեղյակությունից եւ գրական դաշտին լավ չտիրապետելու արդյունք է:
«2010թ. տվեց լավ արժեքներ ու գրքեր, գրական մամուլի պարագծում էլ վերջին 2-3 տարվա լճացումներից հետո գրականությունը կրկին արծարծման, զգաստացման, հասարակական իրադարձություններին արագ արձագանքման նշաններ է ցույց տալիս: Իսկ լճացումը բնական երեւույթ է, քանի որ գրական պրոցեսն այնպիսի երեւույթ է, որ վերելքներն ու վայէջքները միմյանց հաջորդելու սովորություն ունեն»,-նշեց գրականագետը:
Նիկողոսյանի համոզմամբ` 2010թ.ամենակարեւոր խնդիրը գրող-ընթերցող կապի սերտացումն էր` շնորհիվ ինտերնետի եւ Կարեն Անտաշյանի բացած «Գրանիշ»գրական բլոգի: Ըստ բանախոսի, առաջին անգամ գրական դաշտում լույս տեսան արժեքավոր գրքեր, ինչպիսիք են Հովհաննես Գրիգորյանի «Երբեք չմեռնես», Վրեժ Իսրայելյանի «Տոնապետ», Հովիկ Չարխչյանի «Չարենցի կրակոցը», որոնք ոչ մի ուշադրության չարժանացան ԶԼՄ-ի կողմից, չնայած գրախանութներից շատ շուտ«անհայտացան»:
Գրող Կարեն Անտաշյանը նույնպես նշեց լրագրողների հոգածության պակասը: Նա նաեւ կարեւորեց 2010թ. Երեւանը համաշխարհային գրքի մայրաքաղաք հռչակելը:
«Ինտերնետային բում ունեցանք 2010-ին, ինչը էապես նպաստեց նրան, որ մենք կարողացանք գրականությունը տեղափոխել ինտերնետի ակտիվ քննարկման եւ տարածման դաշտ: Հայ գրականությունը երբեք ընթերցողներին այդքան մոտ չէր եղել, որքան` 2010-ին»,-ասաց Կարեն Անտաշյանը:
ԶԼՄ-ում շատ երեւալը Արքմենիկ Նիկողոսյանի գնահատմամբ` նաեւ «ինչ-որ բան այն չէ» է նշանակում: Նա պնդում է, որ եթե հայտարարի, թե Վրեժի գրքի հիմնական առանցքը հայ-թուրքական հարաբերություններն են, ավելի մեծ հետաքրքրության կարժանանա:
«Գործառույթը, որ պետք է ունենա գիրքը, չի ունենում: Լավ քարոզչության դեպքում ընթերցողը գնում է դեպի գիրքը: 2010թ. 3 օր շարունակ Մարտիրոս Սարյանի պուրակում գրքի ցուցահանդես վաճառք էր եւ 3 օրվա ընթացքում ոչ մի լրատվամիջոց չլուսաբանեց»,-նկատեց Նիկողոսյանը:
«Գրանիշ»-ը ոչ միայն նոր ընթերցողների ի հայտ բերելուն է միտված, այլ նաեւ` նոր անունների հայտաբերմանը: Անտաշյանը ստեղծեց «Գրանիշ»-ը` «Ով պետք է անի, եթե ոչ` մենք» գիտակցությամբ, ինչի արդյունքում օրական հազարավոր մարդիկ շղարշի տակ գտնվող ստեղծագործություններ են ջրի երես հանում:
«Այսօր մենք ունենք ինքնության առաջին նշանները ցույց տվող գրական սերունդ: Անթրաշ, թոքախտավոր բոհեմը չկա: Գրողներն իջել` մարդկանց հետ քայլում են` ավելի լավ զգալով ժամանակը: Սակայն շուկայական տնտեսությանը «հարիր»գրաշրջանառության մեխանիզմ չունենք, ինչը շատ ու շատ խնդիրների առաջացման պատճառն է»,-ասաց գրողը:
Գրական շուկա ստեղծելու եւ ընթերցող-գրող կապն ամրապնդելու համար, ըստ Անտաշյանի, անհրաժեշտ է գրական ժառանգության ակտիվ թվայնացման գործընթաց, հայ գրականության «արտահանում» եւ ԶԼՄ-ի հոգածություն:
2011թ. կլինի «Գրանիշ»-ի թերթային տարբերակը. համարները լինելու են թեմատիկ:
Անտաշյանը դժգոհում է, որ չունենք ընթերցանության ավանդույթ, փոխարենն ունենք սերիալ նայելու անխախտ ավանդույթ:
Քաղաքակրթությունը հաստատ օրերից մեկ օր կթակի մեր դուռը, երբ տեսնի` սերիալի ժամին նստած ընթերցում ենք:

ՄՇԱԿՈՒՅԹ ԱՍԵԼՈՎ ՀԱՍԿԱՆՈՒՄ ԵՆ ՇՈՈՒ- ԲԻԶՆԵՍԸ

Գրականագետ Արքմենիկ Նիկողոսյանի ու բանաստեղծ Կարեն Անտաշյանի ասուլիսի մասին երեկ տեղեկացա «Ֆեյսբուքում»՝ ինձ ուղարկված «Գրանիշ» գրական ակումբի հաղորդագրությունից: Ի հավաստումն այս փաստի, Արքմենիկ Նիկողոսյանը, ամփոփելով անցնող տարին, նշեց, որ 2010թ.-ն առանձնացավ նրանով, որ գրական դաշտն ընդլայնվեց ինտերնետ տիրույթում. «Վերջին 3 տարիների լճացումից հետո գրական կյանքը արթնացման նշաններ է ցույց տալիս: 2010թ.-ի ամենակարեւոր խնդիրներից մեկը գրող-ընթերցող կապի սերտացումն էր, որ տեղի ունեցավ շնորհիվ ինտերնետի, Կարեն Անտաշյանի ու մի խումբ նախաձեռնողների կողմից ստեղծված «Գրանիշ» գրական ակումբի»:
Բանաստեղծ Կարեն Անտաշյանն էլ նշեց, որ 2010-ը որակապես նոր փուլի սկիզբ դարձավ. հայրենական հեռուստաալիքների անտարբերության ֆոնին ինտերնետն ու սոցիալական ցանցերը բում արձանագրեցին: Բայց, այնուամենայնիվ, իրականության մեջ գրականությունը ԶԼՄ-ներով լուսաբանման խնդիր ունի: Ու եթե ինտերնետ, տպագիր մամուլն ու ռադիոն հետաքրքրություն են ցուցաբերում գրականության հանդեպ, ակտիվ շփվում գրողների հետ, ապա հեռուստաընկերությունների կողմից դեռ զրո ուշադրություն է գրանցվում:
«Եթե իրենց թվում է, որ գրականությունը գովազդ չբերող ապրանք է, սխալվում են, որովհետեւ ինտերնետի օրինակով համոզվեցինք, որ ճիշտ քարոզչության դեպքում հետաքրքրություն առաջանում է: Ժամանակակից հայ գրականությանը պակասող ամենամեծ բանը լրագրողների եւ ԶԼՄ-ների ուշադրությունն է: Մինչեւ ԶԼՄ-ները չսկսեն սիրել գրականությունը, այդ գրական շարժումը չի ծավալվելու»,- նշեց Կարեն Անտաշյանը: Իսկ Արքմենիկ Նիկողոսյանի կարծիքով՝ մամուլում գրական աղմուկների մեծ մասը սարքովի է, որովհետեւ շատ մարդիկ ԶԼՄ-ներում կապերի շնորհիվ իրենց շուրջ աղմուկ են սարքում:
«Երբեմն 2-րդական, 3-րդական հեղինակներն ավելի մեծ ուշադրության են արժանանում: Տարվա ընթացքում շատ լավ գրքեր լույս տեսան, որոնցից էին Հովհաննես Գրիգորյանի «Երբեք չմեռնես»-ը, Վրեժ Իսրայելյանի «Տոնապետը», բայց այդ գրքերի մեծ մասը տարածվում է գրական նեղ շրջանակում»,- նշեց գրականագետն ու փաստեց, որ այսօր մեր երկրում «մշակույթ» ասելով` հասկանում են շոու-բիզնեսը: Կարեն Անտաշյանի բնութագրմամբ՝ այսօր ունենք սերիալ նայելու ավանդույթ, բայց չունենք ընթերցանության ավանդույթ. «Մենք ուզում ենք նոր ընթերցող ստեղծել: Դրա համար մեր գրական արտադրանքը ձրի ինտերնետի միջոցով տարածելով՝ փորձում ենք ստեղծել այդ ընթերցողին»:
Իսկ այն, որ ընթերցողը պատրաստ չէ փող տալ գրքին, ըստ բանախոսների, ուռճացված է ու սուտ, լավ քարոզչության, տեղեկացվածության դեպքում ընթերցողը գնում է դեպի գիրքը: «Օրինակ ՀովիկՉարխչյանի գրքերը մեծ պահանջարկ ունեն, դա պայմանավորված է ոչ միայն նրա ընտրած փաստակենսագրական ժանրով, այլ նաեւ սյուժե կառուցելու, գրողական տաղանդի, լավ հայերենի եւ լավ գրականությունը լավ վաճառելու՝ փիառի կանոններին տիրապետելու հանգամանքով»,- նշեց Արքմենիկ Նիկողոսյանը:
ՍՈՆԱ ԱԴԱՄՅԱՆ

«2010-Ը ԳՐԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔԻ ՀԱՄԱՐ ԲԵԿՈՒՄՆԱՅԻՆ ԷՐ»

Այսօր լրագրողների հետ հանդիպմանը գրականագետ Արքեմնիկ Նիկողոսյանը եւ բանաստեղծ Կարեն Անտաշյանը ամփոփում էին 2010 թ. գրական տարին եւ նշում 2011 թ. անելիքները:
«Գրականությունը միշտ հանդիպում է մեկ պրոբլեմի` քարոզչության պակասն է հատկապես հեռուստատեսությամբ: Ամեն հեռուստաընկերություն պետք է պարտադիր ունենա գրական հաղորդում, չեմ ասում` մշակութային, քանի որ մեզանում մշակույթ ասելով` հասկանում են շոու բիզնեսը»,- ասաց գրականագետ Արքեմնիկ Նիկողոսյանը: 2010 թ.-ը տվեց լավ գրքեր, լավ արդյունքներ, նրա խոսքերով`վերջին մի 2-3 տարվա լճացումից հետո գրականությունը կրկին զգաստացման նշաններ է ցույց տալիս: Շատ գրքեր ընթերցողների ուշադրությանն արժանացան, օրինակ` Հովհաննես Գրիրգորյանի, Մհեր Իսրայելյանի, Հովիկ Չարխչյանի գրքերը: Բայց անգամ այդ գրքերը կարդում են գրողների ընկերները, նրանց շրջապատի մարդիկ, ինչպես նաեւ ինտերնետից օգտվողները:
Բանաստեղծ Կարեն Անտաշյանը եւս շեշտեց, որ այսօր մեր գրականությանը ամենից շատ պակասում է պրոպագանդան: Այդ առումով 2010 թ.-ը նշանավոր էր նաեւ հեղինակ-ընթերցող սերտացմամբ`շնորհիվ ինտերնետի: «2010 թ.-ը գրական կյանքի համար բեկումնային էր եւ որակապես նոր փուլի սկիզբը դարձավ: Բեկումի հիմնական գործոնը, խթանը հայրենական մեդիա արտադրության ճեղքումն է ինտերնետի միջոցով: Բլոգային, ֆեյսբուքային բումը, որ ունեցանք 2010-ին նպաստեցին նրան, որ կարողացան գրականությունը տեղափոխել ինտերնետի քննարկման դաշտ»,- ասաց բանաստեղծ Կարեն Անտաշյանը: 2010 թ.-ի սկզբին մի խումբ գրողներ, գրականագետներ որոշեցին ստեղծել «Գրանիշ» գրական ակումբը, որտեղ փորձեցին ներկայացնել լավ հեղինակների ստեղագործությունները, երեւան եկավ ինքնորոշման առաջին ազդակները ցույց տվող սերունդ, որի վրա կարելի է հույս դնել եւ հավատալ, որ հայ գրականության ապագան լավ է լինելու: «Գրանիշ» ակումբը նախաձեռնել է «Գրանիշ» գրական ամսագրի տպագրումը, որը կառանձնանա նրանով, որ կանի թեմատիկ համարներ, օրինակ` կանդրադառնա գրական լեզվի խնդրին, կլինեն թարգմանություններ, Ցեղասպանության վերաբերյալ անդրադարձներ գրականության մեջ, մանկական համար:
Մյուս կարեւոր իրադարձությունը, Կարեն Անտաշյանի կարծիքով, 2012 թ.-ին Երեւանը գրքի մայրաքաղաք հռչակելն էր: Առիթը պետք է օգտագործել եւ լավագույնս պատրաստվել, սթափվել եւ փոխել իրավիճակը` «ուշադրության չարժանացած գրողներ, պետպատվերով անորակ եւ սահմանափակ տպաքանակով ժամանակակից հայ գրականություն` չտարածվող, ընթերցողին չհասնող»: Բանաստեղծը նշում է, որ այսօր չունենք շուկայական տնտեսության հարմար գրական մեխանիզմներ եւ մեզանում գրական գործընթացը կապվում է Գրողների միության հետ, հրատարակիչները հիմնականում հետաքրքրված չեն կամ չեն ճանաչում ժամանակակիցենրին, ոգեւորված չեն դրանք տպագրելու, թարգմանելու գործում: «Մինչեւ մենք չստեղծենք գրական շուկա, չենք ունենա լավ ապագա գրականության համար»,- ասում է նա: 2011 թ.-ի անելիքների մասին խոսելով` Կարեն Անտաշյանը նշեց, որ կարեւոր խնդիր է նաեւ ընթերցող ստեղծելը, քանի որ մենք չունենք ընթերցանության ավանդույթ, բայց ունենք սերիալ նայելու ավանդույթ: Հաջորդ կարեւոր խնդիրը այն է, որ մեր գրական ժառանգությունը պետք է թվայնացվի եւ ներկայացվի ինտերնետում: Երրորդ խնդիրը ժամանակակից հայ հեղինակների թարգմանությունն է ու արտահանումը, քանի որ այդ դեպքում կկարողանան հաջողությունների հասնել:

Ինգա Մարտինյան