Tag Archives: Մարտիրոս Սարյան

Հայտնի դեմքեր

31 Հնվ

Այս լուսանկարի ամսաթիվը հայտնի չէ: Սկզբնաղբյուրում ասվում է, թե արված է 1931-ին, սակայն այդ թվականին Ավետիք Իսահակյանը Հայաստանում չէր: Ամեն դեպքում, պատկերում կարելի է տեսնել շատ նշանավոր մարդկանց` Իսահակյանին, Մարտիրոս Սարյանին, նշվում են Թորոս Թորամանյանի, ինչպես նաև Հովհաննես Թումանյանի տիկնոջ` Օլգայի անունները:%d5%a3%d5%ab%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a5%d6%80%d5%a9-1996-%d6%83%d5%a5%d5%bf%d6%80%d5%be%d5%a1%d6%80

ԱՆՎԱՆ ԿՆՔԱՀԱՅՐԸ

19 Հնվ

1964 թվականի հունիսի 25-ին կայացավ Արտասահմանի հայության հետ մշակութային կապի կոմիտեի (ԱՕԿՍ-ի) հիմնադիր համագումարը: Կառույցն այդպես պիտի կոչվեր ԽՍՀՄ կենտկոմի և ՀԿԿ կենտկոմի բյուրոյի որոշմամբ: Համաժողովին մասնակցում էր Վազգեն Առաջին կաթողիկոսը, հայ մտավորականության սերուցքը: Բայց հավաքի կեսին հանկարծ տեղից բարձրացավ Մարտիրոս Սարյանն ու զարմացած հարցրեց. «Ի՞նչ արտասահմանի հայություն: Ի՞նչ պատմություններ եք հորինում: Մենք սփյուռք ունենք: Եկեք կարճ անվանենք` Սփյուռքի կոմիտե: Ամենալավը դա է»: Բոլորը հանկարծակիի եկան: Չգիտեին, թե ինչպես արձագանքեն: Բայց Սարյանին ո՞վ կհամարձակվեր մերժել: Եվ անունն այդպես էլ մնաց` որոշ վերապահումով: Կառույցի ձևաթղթերի վրա հայերեն գրվում էր «Սփյուռքի կոմիտե», իսկ ռուսերեն տարբերակում պահպանվում էր Կենտկոմի որոշմամբ հաստատված անունը:big_09bbd54e0db36911b7edc44211bcd475

Հայ մտավորականները

4 Հնվ

Նորահայտ լուսանկար. հայ մտավորականները Բյուրականում: 1960 թվականի սեպտեմբեր: (Ձախից աջ՝ Անահիտ Սահինյան, Վիկտոր Համբարձումյան, Վիլյամ Սարոյան, Հրաչյա Հովհաննիսյան, Մարտիրոս Սարյան, Աշոտ Պապայան, Հրաչյա Քոչար, Մարո Մարգարյան):1960 սարոյան

ԿԱՐԾՐ ԱՄՊԸ

29 Հկտ

Արարատ էր նկարում և կատարին՝ մի ամպ.
— Այ քեզ բան, այսպիսի կարծր ամպ չեմ տեսել, կարծես քար լինի, որ կարելի է տաշել, ձև տալ, անկյունաքար դարձնել: Գրանիտից էլ կարծր է:
Նկարի երկրորդ օրն էր ու ամպ չկար Արարատի կատարին, բայց նա նկարում էր կարծր ամպ, որ տեսել էր առաջին օրը, գույները խտացնում, ամրացնում, կարծրացնում էր և հետն էլ կրկնում.
— Այդպիսի ամպ չէի տեսել, կայծքարի նման կարծր է:
Երրորդ օրը կտավի վրայի ամպը ծանրացավ, նստեց Արարատի կատարին, սեղմեց, իջեցրեց լեռը և երբ արդեն նկարը ավարտելու վրա էր, հանկարծ ջնջեց ամպն ու ասաց.
— Ո՞վ է տեսել կարծր ամպ, և այնքան կարծր, որ Արարատի նման սարը ճզմվի նրա ծանրությունից: Պետք չէ, թող լեռը բարձրանա, սլանա դեպի վեր, թող իմ ժողովրդի նման հպարտ մնա:
Ու կարծր ամպի փոխարեն փետրուրի նման թեթև և ճերմակ մի ամպի թև նկարեց, որ գրկել էր լեռան կատարն ու նրա հետ ասես բարձրանում էր վեր, մխրճվում երկնքի կապույտի մեջ:

ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՐԱՄՅԱՆ

????????????????????????????????????????????????????????????

ՓՈԽՀԱՏՈՒՑՄԱՆ ԳԻՆԸ

30 Նյմ

Երբ Մարտիրոս Սարյանը Փարիզից վերադարձավ Երևան, նրան սպասում էր մի տխուր հաղորդագրություն. «Բոլոր կտավներն այրվել են շոգենավի նավամբարում, Կոստանդնուպոլսի նավահանգստում կայանման ժամանակ»: Նավաստիներից մեկի նետած լուցկու կրակից հրդեհ էր բռնկվել` ոչնչացնելով Սարյանի բոլոր աշխատանքները:
Որոշ ժամանակ անց Փարիզում գտնվող ապահովագրական գործակալությունը «կրած վնասների դիմաց» նրան ուղարկեց ներկեր, վրձիններ, նկարակալ: Այսպիսին էր եղել Սարյանի փոխհատուցման պահանջը…image_562312120515429265174

ՅԱՆԻԿՅԱՆԻ ՆՎԵՐԸ

11 Հկտ

14.10.1971թ.

Սանտա Բարբառա

Հարգելի պարոն Վ.Համազասպեան

 … Ես եկել եմ մի որոշման, որը հայտնում եմ Ձեզ։ Մեծանուն նկարիչ Մարտիրոս Սարեանի «Պարսկական Սենեակ» կոչւող նկարը, որը իմ սեփականութիւնն է, մոտ ապագայում պիտի նուիրուի Հայրենիքին — առանց մի որեւէ վճարումի նրա կողմից։ Ես կամավոր կերպով ինձ վերայ եմ վերցնում այդ հարցի լուծումը — այստեղ տեղիս վերայ, օգտագործելով իմ հնարաորութիւնները եւ բարեկամները…

 Ինչպէս եւ ում անունից կը կատարուի նուերը … չգիտեմ… բայց խօսք եմ տալիս, որ կը կատարուի… նկարը ԵՐԵՒԱՆ կը հասնի։

 Անկեղծ հարգանքներով Գուրգէն Եանիկեան

ՀԱԱ, ֆ. 875, ց. 5, գ. 280, թ. 11։ Պատճեն։ Մեքենագիր։museum_coll_graf_sm49

ՍԱՐՅԱՆԻ ԾԱՂԻԿՆԵՐԸ` ՄԻՆԻՍՏՐԻ ՀԱՄԱՐ

24 Դկտ

1984 թվականի աշնանը խորհրդային թերթերը հրապարակեցին պաշտոնական հաղորդագրություն այն մասին, որ ԽՍՀՄ Ներքին գործերի մինիստր Նիկոլայ Շչոլոկովը վտարվել է իր պաշտոնից, զրկվել է գեներալական ուսադիրներից և բոլոր կառավարական պարգևներից: Սա ապշեցուցիչ տեղեկատվություն էր: Շելկովը, ով շուրջ 16 տարի ղեկավարել էր երկրի ուժային կառույցներից մեկը, համարվել էր հանցավորության և կոռուպցիայի դեմ պայքարի առաջամարտիկը, հանկարծ անփառունակ անկում էր ապրում իր հզորության բարձունքից: Նրա բնակարանում, աշխատավայրում խուզարկություններ կատարվեցին և լույս աշխարհ հանվեցին բազմաթիվ արժեքավոր իրեր, որոնք գնահատվեցին որպես անօրինական ճանապարհով ձեռք բերված հարստություն կամ կաշառք: Դրանց թվում էր նաև Մարտիրոս Սարյանի «Դաշտային ծաղիկներ» կտավը:KMO_090981_05283_1_t201

Ինչպե՞ս էր Սարյանի աշխատանքը հայտնվել մինիստրի մոտ և ինչու՞ այն համարվեց հանցավորության իրեղեն ապացույց: Այս մութ ու խճճված պատմությունը մի քանի վարկածներ ունի, բայց դրանք բոլորն էլ պտտվում են մեկ ընդհանուր առանցքի շուրջ: Համաձայն դրանց, դեպքերն այսպիսի ընթացք են ունեցել:

Հայտնի փաստ էր, որ Շչոլոկովը լրջորեն հրապուրված էր գեղանկարչությամբ և երիտասարդ հասակում նույնիսկ նկարիչ դառնալու երազանք էր փայփայել: Այս հրապույրն էր նաև պատճառը, որ երբ 1971 թվականին նա աշխատանքային այցով եկավ Հայաստան, տեղի պաշտոնյաները մինիստրին ուղեկցեցին Մարտիրոս Սարյանի արվեստանոց: Շչոլոկովն այստեղ զրուցեց նկարչի հետ, դիտեց նրա հին ու նոր կտավները, բայց հատկապես երկար կանգ առավ մի նկարի առաջ, որը կոչվում էր «Դաշտային ծաղիկներ»: Նախարարարական այս «դադարը» ասես ազդանշան լիներ Հայաստանի ՆԳ բարձրագույն սպայակազմի համար: Մինիստրի մեկնումից հետո հայ իրավապահ չինովնիկները 10 հազար ռուբլով գնեցին կտավն ու նվիրեցին իրենց շեֆին: Շչոլոկովը հիացած էր: Նա վերցրեց հեռախոսը, զանգահարեց Սարյանին, շնորհակալություն հայտնեց նվերի համար, իսկ հետո նկարը կախ տվեց իր ամառանոցում: Սակայն նույն օրերին «Սովետական միլիցիա» ամսագիրը գրեց, թե իբր Սարյանն անձամբ է այդ կտավը նվիրել ՆԳ մինիստրությանը, ինչից հետո թանկագին նվերն անմիջապես տրամադրվել է ՆԳՆ Կենտոնական թանգարանին:0_9538c_f0528b45_XL

Երբ սկսվեց գործի քննությունը, ոմանք պնդում էին, թե հայերը մոլորեցրել են Շչոլոկովին և վերջինս նույնիսկ պատկերացում չի ունեցել` ինչ ճանապարհով է ձեռք բերվել կտավը: Ասվում էր, որ 10 հազար ռուբլու (այն օրերի համար բավականին պատկառելի գումարի) ձևակերպման համար զանազան կարգի մեքենայություններ էին կիրառվել: Մյուսներն էլ կարծում էին, թե Երևանում ընդամենը կատարել են մինիստրի հրահանգը, և դա առաջին դեպքը չէր:

Ամեն դեպքում, պատժվեցին շատերը, վարկաբեկված մինիստրն իր կնոջ հետ ինքնասպան եղավ, բայց նկարն այդպես էլ Հայաստան չվերադարձավ: Իսկ որոշ ժամանակ անց նրա հետքերն ընդհանրապես խճճվեցին: Որտե՞ղ է այս պահին գտնվում Սարյանի կտավը: Այս հարցին այնքան էլ հեշտ չէ պատասխանել: Մենք դիմեցինք սարյանագետների և նրանք մատնացույց արեցին 1987 թվականին Մոսկվայում հրատարակված «Սարյանի ծաղիկները» ալբոմը: Այնտեղ ասվում էր, որ «Դաշտային ծաղիկներ» կտավը հանգրվանել է Սարատովի Ռադիշչևի անվան պետական գեղարվեստական թանգարանում:

 

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ050712-12

Հայ գրողները Մոսկվայում, 1941 թ.

16 Սպտ

Եզակի լուսանկար է` արված 1941 թ. մայիսին, Մոսկվայում, որտեղ անց էր կացվում հայ գրական տասնօրյակ: Լուսանկարում ճանաչված դեմքեր են`Վահրամ Ալազան, Ավետիք Իսահակյան, Թամար Ամատունի, Նաիրի Զարյան, Մարտիրոս Սարյան, Սարիկ Սարյան, Միքայել Քայլախչյան…11__resize

ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՍԱՐՅԱՆԻ ՆԱՄԱԿԸ ԼԵՈՆԻԴ ԲՐԵԺՆԵՎԻՆ

30 Օգս

22.01.1968 թ.
Երևան
Մեծարգո Լեոնիդ Ւլյիչ
Մոտ օրերս լրանում է իմ 88 տարին և նախքան այս աշխարհից հեռանալը ցանկություն ունեմ ոտք դնել այն հողի վրա, որտեղից դուրս են եկել իմ նախնիները:
Դրանք միջնադարյան Հայաստանի մայրաքաղաք Անիի ավերակներն են, որոնք գտնվում են Թուրքիայի հետ սահման կազմող Ախուրյան գետի հանդիպակաց ափին: Դա` համաշխարհային նշանակության ճարտարապետական այդ հուշարձանը, իմ ժողովրդի հպարտությունն է և սեփականությունը: Հինգ քառակուսի կիլոմետր տարածքը, որը զբաղեցնում են Անի քաղաքի ավերակները, մեծ չէ, բայց այդ փոքր հողակտորը հանդիսանում է Հայաստանի սրբավայրը:
Ես ողջ ժողովրդի անունից, ողջ քաղաքակիրթ մարդկության անունից խնդրում եմ Ձեզ, վերադարձրեք Անին մայր հայրենիքի գիրկը, թույլ միք տա նրան վերջնականապես անհետանալ օտարերկրյա տիրապետության հարվածների տակ:
Փրկեցե՛ք Անին և շնորհակալ հայ ժողովուրդը ողջ աշխարհի առջև դարեդար կհատուցի Ձեզ խորին երախտագիտությամբ և հիացմունքով:

ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՍԱՐՅԱՆ
Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս
ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ
Լենինյան մրցանակի դափնեկիր:

ՋՈՆ ՍԹԵՅՆԲԵՔԸ ԵՂԵԼ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

29 Օգս

Ջոն Սթեյնբեքը եղել է Հայաստանում: Այս փաստը շատերի համար պիտի անակնկալ լինի: «Եթե եղել է, ինչու՞ այդ մասին ոչինչ չի ասվել»,- կհարցնեն նրանք: Ինչպե՞ս է պատահել, որ ամերիկյան գրականության մեծագույն դեմքերից մեկը, Պուլիտցելյան ու Նոբելյան մրցանակների դափնեկիրն այցելել է մեր երկիր, մինչդեռ դրա մասին նույնիսկ ամենահակիրճ հիշատակությունն անգամ չկա:
Նման հարցերի պատասխանը թերևս պետք է փնտրել իր ժամանակի մեջ: Բայց որ Սթեյնբեքն իսկապես եկել է Հայաստան, դա անժխտելի է:
Իսկ պատմությունն այսպիսին է: 1963 թ. Կարիբյան ճգնաժամից հետո ԱՄՆ-ԽՍՀՄ հարաբերությունները կարգավորման կարիք էին զգում: Եվ պետական այրերն այդ գործում ներգրավեցին ոչ միայն դիվանագետներին, այլև մտավորականներին: Միացյալ Նահանգների նախագահ Ջոն Քենեդին Սպիտակ Տուն հրավիրեց Սթեյնբեքին և առաջարկեց իբրև բարի կամքի դեսպան մեկնել Խորհրդային Միություն: Ուղևորությունը կայացավ 1963 թ աշնանը: Հայտնի է, որ կնոջ հետ ԽՍՀՄ ժամանած գրողը եղավ Մոսկվայում, Կիևում, Թբիլիսիիում, Լենինգրադում, իսկ այնուհետև ճանապարհ ընկավ դեպի Երևան:
Պետք է ասել, որ մինչ նշանավոր հյուրի ժամանումը Հայաստանում արդեն կար որոշակի նախատրամադրվածություն: Գաղափարախոսական քարոզիչները ջանք չէին խնայել բացատրելու, որ Երևան պիտի գար կապիտալիստական մշակույթի «շնաձկներից» մեկը, կոսմոպոլիտ, թափառական, հարբեցող, Դոն Ժուանի համբավ վայելող Ջոն Սթեյնբեքը, որի կերպարի այս «նրբերանգների» թիկունքում խամրում էր ամենագլխավորը` տաղանդավոր մարդը: Հրահանգն այն մասին, որ օտարերկրացու հետ զրույցներում և շփումներում անհրաժեշտ էր լինել առավելագույնս զուսպ և շրջահայաց, լրացվում էր այն պահանջով, որ Սթեյնբեքը Հայաստանից պիտի հեռանար լավագույն տպավորություններով: Իսկ Երևանում գրողին և նրա կնոջը մշտապես ուղեկցում էին քաղաքացիական հագուստով անժպիտ մարդիկ` նրանց առաջարկելով այն երթուղին և ծագիրը, որ վաղօրոք մշակված էր:
Բայց և այնպես հայաստանյան հանդիպումներն իրենց ջերմությամբ և անմիջականությամբ խախտեցին սահմանված «չափորոշիչները», ու թեև դրանց մասին չափազանց քիչ տեղեկություններ կան, սակայն եղածն էլ բավարար է պատկերացում կազմելու, թե ինչպիսի երկիր ու ժողովուրդ տեսավ Սթեյնբեքն իր հայրենիքից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու:
Ժուռնալիստների միության կողմից Սթեյնբեքին ուղեկցում էր հայտնի լրագրող Վլադիմիր Շահնազարյանը: Լուսանկարներ էր անում Մոսկվայից եկած ֆոտոթղթակից Յուրի Լևինը: Նաև նրանց օգնությամբ է, որ այսօր հնարավոր է վերականգնել այն օրերի մի քանի դրվագներ: Սակայն ի՞նչ է հայտնի այդ մի քանի օրերից: Տեղեկություններ կան այն մասին, որ Սթեյնբեքը մասնակցել է Սայաթ-Նովայի ծննդյան 250-ամյակի տոնակատարությանը, եղել է Հայաստանի տեսարժան վայրերում, դիտել պատմության հուշարձաններ: Իսկ այնուհետև նա այցելել է Մարտիրոս Սարյանին: Սարյանը որոշում է նկարել գրողի դիմանկարը: Այս հանդիպման մասին մի հետաքրքիր դրվագ է պատմում Վ. Շահնազարյանը.«… Բոլորը լքում են արվեստանոցը, Սարյանը սկսում է նկարել: Սակայն որոշ ժամանակ անց Սթեյնբեքը դուրս է թռչում սենյակից ու տագնապով ասում է ներկաներին.
— Ծերուկն իրեն վատ է զգում: Նա բարկացած է ու ինքն իրեն բարձրաձայն քրթմնջում է…
Հավաքվածները ներս են մտնում, իսկ այնտեղ Սարյանը է` վրձինը ձեռքին և քթի տակ խոսում է. «Ինչ երկնագույն աչքեր ունես: Մի՞թե գույնը չեմ որսալու… Ծեր ավանակ, հարյուր տարի է նկարում ես ու այդպես էլ չսովորեցիր մարդ պատկերել…
Դիմանկարն իսկապես հրաշալի էր ստացվել: Կտավը դիտելուց հետո Սթեյնբեքն ասաց.
— Նա գիգանտ է»:
Բարեբախտաբար, պահպանվել է Սթեյնբեքի այցելության գրավոր վկայությունը, և դրա հեղինակը հենց մեծահամբավ հյուրն է: ԱՄՆ վերադառնալուց հետո որոշ ժամանակ անց Ջոն Սթեյնբեքը մի նամակ է հղում Խորհրդային Հայաստանի գրողներին, որը ներկայացնում ենք ստորև.
«Գրողների Միություն, Երևան
Սիրելի բարեկամներ,
Ես մտադիր էի առանձին-առանձին գրել ձեզ բոլորիդ, որպեսզի շնորհակալություն հայտնեի այն հյուրընկալության և սիրալիրության համար, որով ընդունեցիք մեզ` վերջերս կատարած մեր շրջագայության ժամանակ: Բայց երբ սկսեցի մտաբերել այն բազմաթիվ մարդկանց, որոնք մեր բարեկամներն են դարձել, իսկույն ըմբռնեցի, որ այդպիսի ծրագրի իրականացումը մի քանի տարի կպահանջի: Կան նաև այլ դժվարություններ: Անտարակույս, պետք է, որ գրեի Մեծ Նկարչին`Սարյանին և նրա ընտանիքին, բայց ի՞նչ ձևով պետք է շնորհակալություն հայտնեի այն գյուղացի մարդկանց, որոնք անուշ սուփրա փռեցին խոտի վրա` լեռներում, կամ այն զույգին, որ մեզ սառն ու թարմ խաղողահյութով հյուրասիրեց բարձրաբերձ տաճարի մոտ:
Ես նրանց անունն անգամ չգիտեմ, բայց կուզենայի, որ նրանք իմանան, թե որքան նշանակալից տեղ են գրավում մեր հիշողություններում:
Մենք այնքան շատ բան ենք հիշում և անչափ հաճույքով ու ջերմությամբ… Երգերը` սեղանի շուրջ, վանքերը` անհավատալի, ժայռափոր, վեհ գահավանդը` ծռված խորը կիրճի վրա, որտեղ հռոմեական լեգիոններն են քայլել, և լուսաբացի տեսքը Արարատ լեռան, և այն, թե ինչպես էր փոխվում նա հետմիջօրեին, և Սայաթ-Նովայի երգերի բառերը, որ անծանոթ էին մեզ, բայց անչափ քաղցրահնչուն:
Վերհիշում եմ Երևանի հնամյա փառքը` լեռան չափ բարձրացած իր սերունդներով, և նրա հարատևումը… Սիրելի մի երկիր, սիրելի մի ժողովուրդ, և հարատևող… Դա է գլխավորը` հարատևումը…
Մենք հիշում ենք, այո, այն միտքը, որ մեր ճանապարհորդության ընթացքում գալիս էր սուր ածելու պես… Չնայած մեզ բաժանող մղոններին ու օվկիանոսներին, չնայած բարքերի, գաղափարախոսության, մեթոդների ու տեխնիկաների, պատմությունների ու ծագման, կենսափորձերի ու հիշատակների զանազանությանը, այն ամենին, որ պետք է տարբերեր մեզ, այնուամենայնիվ, մենք ավելի շատ ենք նման իրար, քան իրարից տարբեր:
Ազնվությունը ինտերնացիոնալ է, միջցեղային:
Ազնվության համար լեզու անհրաժեշտ չէ, որովհետև դա էլ մի լեզու է:
Ոչ, տարբեր չեն մեր իղձերն ու կարիքները: Ի՞նչ են դրանք. խաղաղություն, բարեկամություն, բավարար բարեկեցություն` տվայտանքը հեռու պահելու մեզնից, նաև իրավասություն, ժամանակ, ուժ և կամք բոլոր մարդկանց համար, որ ապրեն ու ձգտեն իրենց կարողությունների բարձրագույն գագաթին:
Այդ ենք ուզում մենք և դուք… Բարեբեր մի աշխարհ, որ չաղարտվի չարամտությամբ կամ տագնապալի աղմուկով, մի դռնբաց աշխարհ, ուր երեխաները կարողանան արտաքնապես ծիծաղկոտ մեծանալ և ներքուստ` ոչ վիրավորված, ոչ էլ խոժոռ:
Եվ եթե այս ամենով մենք նման ենք իրար, էլ ինչու՞ զարմանալ, որ մենք սիրալիր ընդունելության և վերաբերմունքի արժանացանք Երևանում:
Հայաստանն իր հետքը դրոշմեց մեզ վրա: Հարուստ և չքնաղ մի երկիր է դա: Էլ ինչու՞ զարմանալ, որ գրգռել է ներխուժողների ագահությունը: Սակայն եթե Հայաստանը բարեբեր մի երկիր է, ապա նաև բախտավոր է, որ ունի մի ժողովուրդ, որը կրքոտությամբ գիտակցում է նրա գեղեցկությունը և իր սերն է խփել հրե ու ցասումնալի դարերի փորձաքարին: Այդ երկաթյա սուրն է Հայաստանի ուժը, այնպես որ երկիրն օրհնված է իր ժողովրդից և ժողովուրդը` իր երկրից:
Այս զգացումը մենք վերցրինք ձեզնից, և շնորհակալ ենք դրա համար, քանզի գիտենք, որ էլ երբեք օտար չենք լինելու Հայաստանում:
Ձեր Ջոն Սթեյնբեք»:

Թեև գրողը խոստովանում էր, որ բոլորին առանձին-առանձին գրել չի կարող, սակայն մեկի համար նա բացառություն է անում: Եվ այդ ընտրյալը բանաստեղծ Հովհաննես Շիրազն էր: Ահա նրա այն նամակը, որ նա հասցեագրել է Շիրազին.
«Սիրելի ընկեր,
Այն ժամանակներից ի վեր , ինչ իմ կինը ՝ Էլենը և ես վերադարձել ենք տուն , Երևանում կատարած մեր այցելությունը, Ձեզ և Ձեր վերաբերմունքը մեր մտքերում են մնացել: Ձեր ջերմ հյուընկալությունը մեզ հետ է՝ որպես բարի հիշողություն: Մենք չենք մոռանում Ձեր աստվածային այգիները, որոնք երազ չէին: Եվ պիտի խոստովանենք, որ իսկապես Հայաստանի գեղեցկությունն իրական է:
Իհարկե, մենք ունեցանք որոշակի հակադրություններ և տարաձայնություններ մեր տեսակետներում, բայց մենք բնական ենք դա ընդունում, և այն չի կարող խոչընդոտել մեր ընկերությանը:
Ես այն եզրակացության եմ եկել, որ աշխարհում ամեն բան կա՝ և լավ, և վատ, և ուրախություն, և զզվելի աղբ, և ծիծաղ: Ու ես հավատում եմ , որ ընկերները միասին ամեն բան հաղթահարում են, երբ միասին են ծիծաղում, իսկ ես հիշում եմ, որ մենք Երևանում միասին ծիծաղելու բավականին առիթներ ենք ունեցել:
Հուսով ենք, որ մի օր կայցելեք մեզ: Անկասկած հավատում ենք, որ առիթ կունենանք Ձեզ հյուրընկալել այն նույն ջերմ ընդունելությամբ, որ մենք ստացել ենք Ձեզնից:
Ձեր ընկեր` Ջոն Սթեյնբեք
Մայիս 9, 1964»:

Տեղեկություններ կան այն մասին, որ իր ուղևորության ընթացքում Սթեյնբեքը օրագրային գրառումներ է կատարել: Հավանաբար մի օր դրանք լույս աշխարհ կգան և մենք ավելին կիմանանք, թե մեր երկրում ինչ է տեսել ու լսել ամերիկացի մեծ արվեստագետը մոտ կես դար առաջ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՍԱՐՅԱՆԸ…

29 Հկտ

Եթե լուսավորության բնագավառի մեր խելոքները լայնախոհ լինեին, դպրոցական դասագրքերի մեջ կհրատարակեին հայ մանրանկարչության նմուշները, Սարյանի 1900-1910-ական թվականների գեղանկարների վերատպությունները: Այդպիսով, հայությունը կմոտենար իր անկրկնելի ստեղծագործություններին, և գուցե թե դարավոր մշակույթի տերը դառնար: Մեր ազատ արվեստը, այսինքն մանրանկարչությունն ու Սարյանը, չեն քարոզվում, տարածվում աշակերտության մեջ, որովհետև խելոքները կարծում են, թե երեխաների ու պատանիների ճաշակը այդպիսով կարող է փչանալ: Որովհետև բոլոր պրոֆեսորները կարծում են, թե նկարիչը նախ պետք է կարողանա տիրապետել ծավալին, լուսաստվերին, հեռանկարին, ապա նոր մտածի ազատ նկարչության մասին: Սակայն, դժբախտաբար, գեղանկարչի, քանդակագործի մասնագիտություններին հմտորեն տիրապետողները արվեստի մեջ ավելի հաճախ նմանվում են պատահականորեն ծովի առջև հայտնված այն «լողորդին», որը օվկիանոսներով նավարկել է զանազան մեծ նավերով, սակայն երբեք որևէ գետի մի ափից մյուսը չի անցել լողալով:
Ես ուզում էի խոսքս սկսել «Սարյանն իմ մեջ ապրում էր շատ վաղուց» և անմիջապես պատկերվեց, թե ինչպես հայ մանուկների (օ, նրանք բոլորը չափազանց տաղանդավոր են մինչև զանազան դպրոցների և կասկածելի կենտրոնների շեմերից ներս մտնելը), հայ պատանիների մեջ կապրեր Սարյանը, եթե «Այբբենարանի» մեջ տեսած լինեին 1907-ին նկարված «Հովազները» կամ «Հեքիաթներ ու երազներ» շարքի որևէ նկար:
Դասագրքերի մեջ չկա մեծ ու անկրկնելի Սարյանը (վաղ շրջանը), հեռուստատեսության, լրագրերի, առօրյա խոսակցության մեջ հայ արվեստը մոտավորապես սկսվում է Այվազովսկու պատկերներով և վերջանում է Էմիլ Գազազի քանդակներով: Ահա թե ինչու հայ մարդու մեջ հայ մանրանկարչությունը ոչ մի տեղ չի զբաղեցնում: Ահա թե ինչու նա վազում է տեսնելու Սալվադոր Դալիի նկարները, մինչդեռ արվեստի պատմության համար շատ ավելի կարևոր մեկի` Ջորջո Դը Կիրիկոյի ցուցահանդեսը, որը տարիներ առաջ բացվեց Ազգային պատկերասրահում, նա այդպիսի մղումով չտեսավ:
Իսկ Հայաստանի, Ջավախքի և հայոց մյուս աշխարհների մեջ ծնված պատանին մանրանկարչության, Սարյանի, Կալենցի, գույնի մյուս վարպետների կարիքը զգում է օդի ու ջրի նման: Բայց այդ պատանին հասակ է առնում գաղափարական, հոգեբանական, բարոյական անիմաստ ու անպետք կաղապարներով և հետո բոլորովին չի համոզվում, թե ծավալ ու հեռանկար չունեցող հայ մանրանկարիչը շատ ավելի արվեստագետ է, քան ծավալի և հեռանկարի հնարավորությունները չարաշահած Սալվադոր Դալին և մյուսները:
Երբ ես աշխատում էի Սարյանի թանգարանում, այսինքն` 1968-ից մինչև 1970-ական թվականների սկիզբը, աշխարհում երբեմն փայլատակում էր միտքը, արվեստը, նույնիսկ արդարության ձգտող մարդկային կամքը: Ֆելինին և Անտոնիոնին այն ժամանակ նկարում էին իրենց ֆիլմերը, պետությունների ղեկավարները ամաչում էին Ժան Պոլ Սարթրից, Փարիզում, Բեռլինում ուսանողներն ապստամբել էին դասախոսների դեմ, Սարյանը երևանյան իր արվեստանոցում երբեմն հիշում էր (արդյո՞ք հիշում էր) 1910-ական թվականների նարնջագույն լույսերն ու ուլտրամարին ստվերները, Փարաջանովը նկարահանում էր «Նռան գույնը»: Երևանում խոսում էին ռուսերեն թարգմանված Կաֆկայի, Սարթրի, Կամյուի, Սոլժենիցինի, Հրանտ Մաթևոսյանի, Մինաս Ավետիսյանի ու Պարույր Սևակի մասին, որոնց դարանակալ սպասում էր ոչ թե թատրոնի, այլ կյանքի ողբերգությունը:
Թբիլիսիից Արտեմ Ալիխանյանի հովանավորությամբ Երևան էր տեղափոխվել նկարիչ Գևորգ Գրիգորյանը (Ջոտտոն): Պատմում էին, իբրև թե Սարյանը Մոսկովյան (այժմ`Սարյան) փողոցում հանդիպում է թիֆլիսահայ այս նկարչին.
— Բարև, Միքելանջելո:
— Վարպետ ջան, ես Ջոտտոն եմ, Միքելանջելոն չեմ,- արդարանում է Ջոտտո Գրիգորյանը:
— Ա՜յ, տղա,- ասում է Սարյանը, դու ո՛չ Միքելանջելոն ես, ո՛չ էլ Ջոտտոն: Դու Գևորգ Գրիգորյանն ես:
Սարյանի թանգարանը բացվեց 1967 -ին: Իմ ավագ գործընկերներ Շահեն Խաչատրյանը և Ռուդոլֆ Խաչատրյանը չկամեցան, որ ես իրենց հետ մասնակցեմ Ջոտտո Գրիգորյանի ծննդյան տոնին, ուր, ի միջի այլոց, ներկա էր եղել Պարույր Սևակը: Ռուդոլֆին ճանաչում էի ուսանողական տարիներից: Նրա արվեստանոցում առանձնանում էր Սարյանի հետ իր լուսանկարը: Սակայն ինքն անընդհատ խոսում էր Երվանդ Քոչարի, Վահրամ Փափազյանի մասին և ընդգծված ասում.«Մա՛նչս,- ասաց Փափազը,- կանանց չեմ սիրում»:
— Տղաներ,- մի քիչ հարբած ասում էր նա Ռազմիկ Դավոյանին և ինձ,- տասը տարի հետո Երևանը կդառնա Փարիզ: Տասը տարի հետո նա ապրեց Մոսկվայում և Լոնդոնում ու իր ցուցահանդեսի այցելուների համար դարձավ երևույթ` Երևանում ծնված մի հայ, որը գույնի նկարիչ չէր և ստեղծում էր ուշադրություն գրավող ձևածավալներ` համարյա Իսլանդիայում ծնված հետաքրքիր մեկի նման:
Երբ 1968-ին ես հասա Սարյան թանգարան, իմ իմացած սիրելի, ծանոթ նկարչի պատվանդանը գրավել էր մի հետաքրքիր ծերունի, բայց բոլորովին անծանոթ մեկը, որի դռները իմ առջև, համենայն դեպս, գոց էին: Ես նրա հետ խոսում, կատակում էի, բայց զգում էի ներքուստ, որ թանգարանի գիտաշխատող այսինչ այսինչյանս հռչակավոր նկարչի համար որևէ հետաքրքրություն չէի ներկայացնում: Նա ուշադիր էր թանգարանի այցելուների հանդեպ անկախ նրանց գիտական, կրթական, բարոյական մակարդակից, հարազատի նման զրուցում էր Մոսկվայից ժամանած ճանաչված գիտնականների, արվեստագետների հետ, իսկ խորհրդային կառավարության ղեկավար Ա. Կոսիգինին ու նրան ուղեկցող պաշտոնյաներին ուղղակի ապշեցրեց իր փայլուն ռուսերենով ու ոչ սովորական մարդու հատկանիշներով:
Հին ծանոթների նման ընդունում էր Վիլհելմ Մաթևոսյանին, Շահեն Խաչատրյանին: Ես երբեք չէի խախտում ինձ համար սահմանված սահմանը: Այլապես կասեի.- Վարպետ, ես պատանի ժամանակ փորձում էի նկարել Ձեզ նման: Դուք դեռևս 1961-ին այցելեցիք մանկավարժականի մեր նկարչական կուրսը, իմ նկարի առջև, համենայն դեպս, մի քիչ երկար կանգնեցիք: Հետո կավելացնեի, թե 1965-ին Շահեն Խաչատրյանը «Ավանգարդ»-ում գրել է «Մարտին Միքայելյանն ունի պայծառ նուրբ ներդաշնակություն»: Նաև կարող էի ցույց տալ իր հետ մեր կուրսի լուսանկարը: Բայց դրա կարիքը բոլորովին չկար: Սարյանի թանգարանի աշխատակիցը պետք է զուսպ ու կրթված լիներ:
Առաջին ամիսների աշխատանքով ոգևորված Փարիզի «Աշխարհ» թերթը թանգարանի մասին հրապարակեց ծավալուն, տեղեկատվական, և իհարկե, «ջրով լի» մի հոդված Թորոս Թորանյանի ստորագրությամբ:
Թանգարանն այցելուի պակաս չէր զգում: Էքսկուրսիաները վարում էինք տնօրեն Շահեն Խաչատրյանը, ֆոնդապահ Լուսիկ Միրզոյանը և տողերիս հեղինակը: Հատկապես պատվավոր հյուրերին թանգարանի ցուցասրահներով ուղեկցում էր Շահեն Խաչատրյանը: Շատ քիչ էր պատահում, որ նշանավոր մարդկանց ես ուղեկցեի:
Ֆրանսիացի հայագետ Ֆրեդերիկ Ֆեյդիին հետաքրքրեց իմ խոսքը, Առնո Բաբաջանյանն ինքն էր խոսում իմ փոխարեն, իհարկե, ոչ թե Սարյանի նկարների , այլ իր և Զարիկի «քաջագործությունների» մասին, Լուսինե Զաքարյանը չէր դիմանա էքսկուրսիային, եթե Խորեն Պալյանը հայացքով չհասկացներ`«Անհարմար է, Վարպետի թանգարանում ենք, մի քիչ էլ դիմացիր, հիմա դուրս կգանք դեպի ազատություն»:
Այցելուները մեծ ուշադրությամբ լսում էին հատկապես տնօրենի բացատրությունները: Նրա խոսքին հետևողները հատկապես հուզվում էին, երբ պատմում էր 1915-ին Էջմիածնում ապաստան գտած փախստականների և Սարյանի հոգեկան ծանր ապրումների մասին:
Ես կարծում եմ, Սարյանն այնքան շքեղ էություն է, և նրա արևն ու լույսը այնքան կուրացուցիչ են, որ բացարձակապես կարիք չկա մեր ողբերգական մեծ էջի, նաև մեծ նկարչի կյանքի մի դրվագի մասին (մանավանդ այնքան է վատացել, որ վերադարձել է Թիֆլիս) խոսել «Սֆինքս», «Պարսկաստան»,«Գիշեր», Եգիպտոս» անզուգական պատկերների ներկայությամբ: 1910-ական թվականների սարյանական կտավների կենսական էներգիան այնքան զորեղ է, այնքան կենսահաստատ, որ պետք չէ բարձրաձայնել մի թեմայի մասին, որը հասկանալի պատճառով Սարյանի նկարներում արտաքուստ շեշտված չէ, բայց մեծ արվեստով ու շնչով արտահայտված է Վարուժանի ու Սիամանթոյի ստեղծագործություններում:
Սարյանի պատկերներում եղեռնի թեման փնտրելը նման է խոշորացույցով «Մատյան ողբերգության»-ի մեջ «հայ » բառը որոնելուն: Սակայն, դժբախտաբար, մեր մտավորականության մեծամասնությունը չեն բացատրում, թե հայրենասեր հայը նա չէ, որն անպայման ձեռք է զարկում եղեռնի, Անդրանիկի, Նժդեհի թեմաներին: Իսկական հայը նա է, ով ստեղծում է միջազգային մակարդակի արժեքներ ցանկացած բնագավառում: Նկարչությունը լուսանկարչություն կամ կինո չէ, որպեսզի ամենայն մանրամասնությամբ ներկայացնի նյութը: Ահա թե ինչու խորքի մեջ հայի ճակատագիրը ներառած Արշիլ Գորկու հոյակապ ժառանգությունը ամբողջովին տարբերվում է եղեռնը ներկայացնող Ատոմ Էգոյանի «Արարատ» ֆիլմից:
Այդպես էլ չհասկացանք, որ ազգայինը խորքում պիտի փնտրել, այլ ոչ թե արտաքին նշանների մեջ: Մի՞թե պարզ չէ, թե Պետրոս Դուրյանի «Թրքուհին» շատ ավելի է հարստացնում, նաև զարդարում հայ գրականությունը, քան հայությանն ու Հայաստանին նվիրված բազմաթիվ բանաստեղծություններ: Մարդս կշիռ պիտի ունենա Արարատ նկարելու և Հայաստան բառը արտաբերելու համար, ինչպես Սարյանն ու «Ես իմ անուշ Հայաստանի…»-ի հեղինակը: Դժբախտաբար, հայության երևելիները կորած են բաժակաճառերի, գերադրական աստիճանի ածականների, ոչինչ չորոշող որոշիչների կույտի մեջ:
Խոսե Օրտեգա Ի Գասետը գերմանացի բարեկամին ուղղած նամակի մեջ մեղադրում էր գրականագետներին, որոնք Գյոթեի գործը վերլուծելու փոխարեն չարաշահում էին « հանճար», «տիտան» բառերը, ստեղծում գրողի անհասկանալի մոնումենտը:
Պրոֆեսիոնալ ու տաղանդավոր տեսաբանը Շեքսպիրի մասին անգամ խոսելիս զգուշությամբ է գործածում ածականները: Մերոնք երկու հոգով երկու էջ սովորական մի առաջաբան են գրել ճանաչված նկարչի ու քանդակագործի մասին, յոթ անգամ օգնության են կանչել «հանճարեղ» ածականին, «հանճար» գոյականին: Սարյանը նույնպես ծածկված է ոչինչ չասող բառակույտերով, հողի, արևի, հայրենասիրության մասին սովորական դատողություններով:
Հուշեր Սարյանի մասի՞ն… Զգուշությամբ ու կասկածանքով եմ վերաբերվում բոլոր գրածներին: Անդրեյ Բիտովի գրածը, (որը հատված է գրքից), իհարկե, տաղանդավոր է : Բայց դա նրա բազմակողմանի հայացքն է: Նա այդպես հետաքրքիր կարող էր գրել նաև անտառապահի կամ այգեպանի մասին:
Դժբախտաբար, Սարյանի մասին չունենք հուշագրություն, որը ճշմարտացի լինի կամ այնքան վստահություն ներշնչի, որքան Նվարդ Թումանյանի «Հուշեր և զրույցներ»-ը կամ Վիգեն Իսահակյանի «Հայրս» գրքերը:
Ռուզան Սարյանի հրատարակած «Նամակները» ընթերցելուց հետո մտածում ես, որ Սարյան Մարտիրոսը բոլորովին ուրիշ մի մարդ է`շատ տարբեր Մաթևոսյանի զրուցակցից և Շահեն Խաչատրյանի ուղեկցությամբ տարբեր տեղեր գնացած ալեզարդ ծերունուց: Մաթևոսյանն ու Խաչատրյանը իսկապես եղել են Սարյանի մտերիմները, բայց նրանց խոսքը` իրարից խիստ տարբեր, կրում է կանխամտածված կերպարի ազդեցությունը: Առաջինի դեպքում կարծես խոսում է Օքսֆորդի համալսարանի մի հայ պրոֆեսոր, երկրորդի դեպքում Սարյանը կարծես պերեդվիժնիկ է կամ մի Գևորգ Բաշինջաղյան: Անկասկած, և՛ պերեդվիժնիկ ռուս նկարիչը, և Գևորգ Բաշինջաղյանը և՛ այս երկու հայ արվեստաբանները հարգանքի են արժանի: Բայց Սարյանը բոլորովին ուրիշ մեկն է, եղբա՛յր: Կարդացեք Նինա Թազեխուլախովային ուղղված նամակները, մի անգամ ևս ուշադիր նայեք «Փողոց. Կոստանդնուպոլսի» վերատպությունները, հետո անմիջապես ընթերցեք վերոհիշյալ հեղինակներին, տեսեք, մտածեք՝ արդյո՞ք խոսքը ձեր զգացած Սարյանի մասին է:
Ինչու չեմ սիրում Սարյանի մասին հուշերը, որովհետև ինձ հետաքրքրում է մերկ ճշմարտությունը կամ Բիտովի նման տաղանդավոր մարդու «հնարածը»: Որքան էլ Վիլհելմ Մաթևոսյանը և Շահեն Խաչատրյանը «Սարյանին խոսեցրել են», գրել են սիրով, մոռացել են, որ ընթերցողը շատ ավելի առաջադեմ է, ապա այդ խոսքը պիտի ասեր «Գիշեր. Եգիպտոս», «Փյունիկյան արմավենի» նկարների հեղինակը և ոչ թե Հայկ. ՍՍՀ Գերագույն Սովետի նստաշրջանը բացող, ԽՍՀՄ Գեղարվեստի ակադեմիայի անդամ, ՍՍՀՄ ժող. նկարիչ, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս Մարտիրոս Սարյանը:
Ինձ համար Սարյանը ամենամեծ հայ գեղանկարիչն է: Սակայն ինձ քիչ է հետաքրքրում, թե ինչ է ասում ստալինյան մղձավանջի միջով անցած երբեմնի մեծաքանքար նկարիչը, որը 1940-50 -ական, նույնիսկ 60-ական թվականներին ստիպված էր նկարելու «Չարենցի կամարի» նման պատկերներ: Իսկ մենք, սիրելիներս, որքան էլ երևակայենք Անդրեյ Բելիի նման, շփվել ենք ոչ թե 1909-ին վրձնած «Տապ. Վազող շունը» հոյակապ նկարի, այլ «Քարինջ գյուղի կոլտնտեսությունը Թումանյանի լեռներում» պետական մրցանակակիր կտավի հեղինակի հետ: Այնպես որ այն հռչակավոր մարդը, որի հետ 1967-1970 ական թվականներին ճակատագրի բերումով շփվեցի նաև ես, իմ իմացած, «ճանաչած» մեծատաղանդ նկարչից շատ էր տարբերվում:
Անկասկած, 1920-1970 ական թվականների նրա գեղանկարը և այդ տարիների իր ապրած կյանքը մեզ համար անկրկնելի արժեք է ներկայացնում: Սակայն իմ համեստ կարծիքով, վերջին պատկերը, որով Սարյանը հարստացրեց 20-րդ դարի համաշխարհային կերպարվեստը, դա Տրետյակովյան պատկերասրահում գտնվող «Լեռներ: Հայաստան» պատկերն է, վերջին տաղանդավոր գեղանկարը` Ջոն Ստեյնբեկի դիմանկարը (1963թ.): Այնպես որ, բոլորովին անհարմար չէ գիտակցել, թե մեծ Սարյան ասելով մենք հատկապես նկատի ունենք նկարչի վաղ շրջանը: Ի դեպ , ասեմ, որ Սարյանի սերնդակիցներից շատերի վաղ շրջանը նույնպես շատ ավելի հետաքրքիր է ուշ շրջանի ստեղծագործությունների համեմատությամբ: Եթե Սարյանի ու Նիկոլայ Ռերիխի դեպքերում այդ իրողությունը բացատրել կարելի է (Սարյանը ստեղծագործում էր հակաժողովրդական ռեժիմի պայմաններում, Ռերիխը ռուսական–հյուսիսային իր արմատներից հեռանալով դարձել էր գուրու), ապա հեշտ չէ բացատրել Ռուսաստանից Փարիզ փախած (ինքն է խոստովանել «Իմ կյանքը» գրքում), Մարկ Շագալի ֆրանսիական շրջանի պատկերների քաղցր, գեղանկարչության տեսանկյունից թույլ վիճակը կամ Վասիլի Կանդինսկու վերջին շրջանի պատկերների ազատ աբստրակցիայից հեռանալու, «մաթեմատիկական ճշգրտության վերածվելու» իրողությունը:
Կարծեմ , թե անարդար է ազատության մեջ ստեղծագործած այս մարդկանց ժառանգությունը համեմատել երկաթե վարագույրով ծածկված թեկուզ լայնարձակ տարածքում ապրած Սարյանի պատկերների հետ: Սարյանը, Պյոտր Կոնչալովսկին, Վերա Մուխինան ունենային վերոհիշյալների ազատությունը, խորհրդային արվեստը բոլորովին ուրիշ ընթացք կունենար: Բայց 1968-ին Սարյանին այցելած Ալեքսեյ Կոսիգինն ու նրան ուղեկցող պաշտոնական անձինք այս ամենին անտեղյակ, ակնածանքով դիտում էին ՍՍՀՄ ժողովրդական նկարչի նվերը`«Արարատը ամպերի մեջ» կտավը, որովհետև, լավ չեմ հիշում աջ, թե ձախ անկյունում ստորագրված էր`Մարտիրոս Սարյան:
Սարյանը գեղեցիկ ծերունի էր` նկարելու պահին առյուծի նման, մենակության մեջ` մի խաղաղ այգեպան: Ձեռքերն ասես տաշել, քանդակել էին քամիներն ու հողմերը, իննսունամյա մարդու մատների մեջ ուժ, գեղեցկություն և կամք կար: Երևի Միքելանջելոյի ձեռքերն այդպիսին էին:
Սակայն երբեմնի վիթխարի Սարյանը, Գոգենի, Վան-Գոգի, Սեզանի թեև կրտսեր, բայց հարազատ եղբայրը 1930-ից հետո հատկապես ստիպված ապրել էր իր արվեստին անհարիր մի կյանք: Համենայն դեպս, 1967-1970-ական թվերի նրա ապրած օրերը նման էին միմյանց: Ստիպված էր օտար երկրներից, Մոսկվայից եկած հյուրերի հետ շփվելու: Սրանք հիմնականում արվեստից հեռու մարդիկ էին: Սարյանն իր ուսուցիչ Կորովինի նման նուրբ էր ու քաղաքավարի, զուրկ էր Գոգենի և Պիկասոյի «անհրաժեշտ վայրենությունից» և քաղաքավարության զոհ էր դառնում: Կատակում էր բոլորի հետ:
Այդպիսի ձանձրալի ընդունելություններից հոգնել էր և հաճախ կրկնում էր ինքն իրեն. «Գագարինը թռավ տիեզերք,- ասում էր նա հյուրերին և ձեռքը բարձրացնում վերև,- բայց երկրագունդը, հո՛ղն է մեր մայրը»,- այս անգամ ձեռքն ուղղում էր ներքև: Հյուրերը լսում, գնում, գրում էին իրենց լրագրերի մեջ, պատմում հարազատներին:
Մի օր ես նրան ուղեկցեցի Նկարիչների միության ցուցահանդես: Բոլորն անմիջապես շրջապատեցին նրան: Մոտեցավ Գաբրիել Գյուրջյանի մեծ չափերի մի կտավին, ուր պատկերված էր կալսիչը և սրան աշխատեցնող տրակտորի կեսը.
— Բա տրակտորի մյուս մասն ու՞ր է,- հարցրեց խորամանկ ժպիտով:
Այսպիսի շատ կատակներ եմ հիշում: Բայց կարծում եմ, դրանք երբեք էլ չեն հանձնվի թղթին: Որովհետև առանց այն էլ ոչինչ չասող այպիսի մանրուքները մեծ տեղ են զբաղեցնում զանազան հուշագիրների հուշերում: Իսկ հուշ գրելը ամեն մեկի բանը չէ: Օ՜, իսկ հուշ գրելու համար երևի հարկ կլինի վերստին ծնվել, բայց այս անգամ իբրև տաղանդավոր մեկը: Անդրեյ Բիտովի նման:

ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ
Արվեստաբան, նկարիչ

ԱՆԻ…

27 Հկտ

Ամեն հայ իր հոգում մի Անի ունի, մի խորտակված մայրաքաղաք, որը մտքով վերականգնում է, քարը քարի վրա է դնում և վերակառուցում ու բացում է բոլոր դարպասները բարեկամների հանդեպ, իսկ թշնամիների առջև` փակում:
Ամեն հայ մի Անի ունի իր հոգում և դրանով հարուստ է: Ոչինչ չի կորչում, քանի դեռ ժողովուրդը կա: Պատմություն դառնալով ոչ մի հուշարձան ու ավերակ չի դառնում լոկ պատմություն, քանի դեռ ժողովուրդը ապրում է, որովհետև ամեն մի հայ, եթե նա իսկապես մարդ է, մտովի յուր սրտի խորքում վերականգնում, վերակառուցում է ավերակը, ու այն ապրում է մի նոր կյանքով, ոչ թե մեռած պատմությամբ, այլ ապրող, այս օրին մասնակցող կյանքով:
Հազար տարի է անցել մեր մայրաքաղաքի հիմնադրման օրից, և ինձ թվում է, թե ես այդ քաղաքի բնակիչն եմ, անցնում եմ նրա փողոցներով, զրուցում եմ նրա բնակիչների հետ, լսում եմ եկեղեցիների, տաճարների զանգերի ղողանջները:
Ես հին անեցի եմ, իմ նախնիներն այնտեղից են գաղթել:
Հազար տարիների հեռվից լսում եմ նրա, մեր նախահայրերի մայրաքաղաքի զանգերի ղողանջը: Անին ապրում է, որովհետև ապրում է իմ ժողովուրդը:

ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՍԱՐՅԱՆ
25 դեկտեմբերի, 1964թ.
Երևան

%d bloggers like this: