Tag Archives: Մայր Աթոռ

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ՄԵՂԱԴՐԵՑԻՆ ԽՐԻՄՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿԻՆ

24 Հլս

Մեծ մարդկանց մեծ մեղքեր են վերագրվում: Սա օրինաչափություն չէ, սակայն կա նման հակում. մարդկային մի ներքին մղում կարծես պահանջ ունի նվազեցնել տարբերությունն իրենց և նրանց միջև, ովքեր բացառիկ են կոչմով ու անհատականությամբ: Համանման վերաբերմունքի մի դրվագ էլ մեր եկեղեցու պատմության մեջ ենք հանդիպում, որն առնչվում է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Մկրտիչ Ա. Խրիմյանի՝ Խրիմյան Հայրիկի բարենորոգչական գործունեության հետ:
Այդ ծրագրերի մասին եկեղեցու աղբյուրներն այսպես են գրում. «Կաթողիկոսի գահակալության օրոք շարունակվում են Մայր Տաճարի վերանորոգման աշխատանքները: Նա մի շարք կարգադրություններ է կատարում Տաճարի վերանորոգման աշխատանքներն սկսելու համար: Սակայն ինչ-ինչ պատճառներով Հայրիկի նպատակադրվածությունը կյանքի չի կոչվում, իսկ սկսված աշխատանքներն էլ մնում են անավարտ»:0000001315
Որ մտահղացումները կարող էին նաև չիրագործվել, միանգամայն բնական է: Զարմանալին այս պատմության մեջ մեկ այլ բան է: Խոսքը Խրիմյան Հայրիկի հասցեին հնչող ծանր մեղադրանքների մասին է: Մասնավորապես կաթողիկոսն ամբաստանվում է այն բանի համար, որ նրա ձեռնարկումների արդյունքում զոհաբերվել են թանկագին մշակութային արժեքներ, մեծ վնաս է հասցվել Մայր տաճարի ներքին հարդարմանը, անհետ կորել են գեղարվեստական գործեր: Բայց որքանո՞վ են հիմնավոր ու փաստարկված նման պարսավանքները: Դատենք ըստ իրադարձությունների հաջորդականության:
Խրիմյան Հայրիկը 1895 թվականին ձեռնարկում է Էջմիածնի Մայր տաճարի վերանորոգումը: Դրանից 15 տարի անց՝ 1910 թվականին հայտնի գրող և հասարակական գործիչ Արշակ Չոպանյանը վրդովմունքով արձանագրում է, թե տաճարի զարդերն ու նկարները Խրիմյան Հայրիկը «քանդած ու փչացուցած է անհավատալի վանդալությամբ՝ անհասկանալի քմայքը գոհացնելով»: Չոպանյանն ասում է, որ տաճարից հաջողվել էր փրկել միայն գմբեթի որմնանկարները, այն էլ՝ Պետերբուրգի հնագիտական ընկերության մասնագետների միջամտությունից հետո, իսկ եկեղեցում կախված գեղանկարչական աշխատանքներին դուրս էին բերվել և ուղարկվել էին տարբեր գյուղերի եկեղեցիներ:էջմիածին 1874
Ոչ պակաս նշանավոր մեկ այլ անձնավորություն՝ հայագետ, պատմաբան Մաղաքիա Օրմանյանն իր «Ազգապատում» աշխատության մեջ գրեթե նույնն է պնդում՝ տեղեկացնելով, որ Մայր տաճարի ներքին զարդարանքներն ու Նաղաշ Հովնաթանի կտավները ոչնչացվել են ու «120 պատկերներեն հազիվ 20 հատ անխնամ կերպով մնացեր են թանգարանին մեջ նետված»:
Կա նաև Կիլիկիո կաթողիկոս Գարեգին Հովսեփյանի վկայությունը, ով ժամանակին ցավով նշել է, թե «Խրիմյան կաթողիկոսի օրոք մեծ սխալ էր կատարվել հայ արվեստի նկատմամբ»: Նա գրում է, որ առանց նախապես հոգալու ֆինանսական ծախսերը, նորոգման համար անհրաժեշտ նյութերը, առանց մասնագետների ու նկարիչների հետ խորհրդակցելու քանդվել են որմնանկարները, սրբվել են նախշազարդերը, պատերից ցած են բերվել կտավները, որոնք արդեն սկսել էին խոնավությունից պոկոտվել ու թափվել:
Իսկ ահա գրող Կոստան Զարյանը հեգնանքով ամփոփում է թեման՝ ասելով. «Լուսավորյալ» մի կաթողիկոս՝ նույն ինքը Խրիմյանը, հանուն առաջադիմության և քաղաքակրթության, հին բաներ անվանելով, ծեփել է տվել անողոք կերպով որմնանկարի գեղեցիկ մի մասը, և ոչ մի սպառնացող ատրճանակ չի արգելել այդ ոճիրը»:
Մի՞թե այս բոլորը ճշմարտություն է: Արդյո՞ք Խրիմյան Հայրիկի պես շրջահայաց ու խելամիտ անձնավորությունը կարող էր նման անհեռատեսություն ու կամայականություն հանդես բերել, երբ խոսքը հոգևոր ժառանգության ճակատագրին էր վերաբերում: Եվ արդյո՞ք նրա արարքն իրոք ոճրագործություն էր, որը պիտի կանխվեր ատրճանակով:10704_b
Այս հարցերին պատասխան գտնելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել մի շարք նկատառումներ: Սկսենք այն փաստից, որ Վեհափառին վանդալիզմի համար մեղադրող անձանցից և ոչ մեկն այդ իրողության ականատեսն ու վկան չի եղել: Նրանք բոլորն էլ իրենց կարծիքը շարադրել են դեպքերից ավելի ուշ, այս կամ այն խոսակցությունների, տեղեկությունների ազդեցության տակ՝ առանձնապես խորամուխ չլինելով բուն խնդրի նրբերանգների ու մանրամասների մեջ:
Վերցնենք թեկուզ անհետ կորած 100 կտավների պատմությունը, ինչի համար պատասխանատու է դիտվում Խրիմյան Հայրիկը: Ի՞նչ նկարների մասին է խոսքը, ովքե՞ր են եղել դրանց հեղինակները, որտե՞ղ են ցուցադրվել: Չկան հաստատ ու վստահելի վկայություններ այն մասին, թե այդ շրջանում Մայր տաճարում 100-120 կտավներ են եղել: Փոխարենը այն, ինչն առկա էր, գրեթե բոլորն էլ հասել են մինչև մեր օրերը: Եթե տվյալ դեպքում ակնարկը վերաբերում է Նաղաշի գեղանկարչական աշխատանքներին, ապա, այո, դրանց զգալի մասը ոչնչացվել է, միայն ոչ թե 19-րդ դարի վերջին, այլ ավելի վաղ՝ 18-րդ դարում, երբ գահակալած որոշ կաթողիկոսների օրոք տաճարից հաճախակի հանվել են հնացած պատկերները՝ փոխարինվելով նորերով: Ընդ որում՝ հետաքրքիր մի հանգամանք. նոր գործերը արվել են Նաղաշի որդիների ու թոռների ձեռքով, այսինքն հենց նրանք էլ եղել են հները պատերից իջեցնողն ու նորերով փոխարինողները: Իսկ եթե նույնիսկ ընդուենք այն պնդումները, թե իբր Խրիմյանի կարգադրությամբ ընդհանրապես հանվել էին բոլոր կտավները՝ անհանդուրժելի համարելով Մայր տաճարում պատկերներ ցուցադրելու երևույթը, ապա սա դեռ չի նշանակում, որ դրանք ոչնչացված են:
Նմանապես հիմնավոր չեն այն հավաստիացումները, թե Խրիմյան Հայրիկը չի առաջնորդվել մասնագետների ու նկարիչների խորհուրդներով: Օրինակ, պահպանվել է Խրիմյանի մի նամակը՝ գրված 1894 թվականի օգոստոսի 5-ին: Հասցեատերն է Մկրյան քահանան: Ահա այս նամակում կաթողիկոսը գրում է, որ ձեռնարկել է նոր մատենադարանի կառուցումը, ինչպես նաև տաճարի ձևավորումը և փնտրում է մի արվեստավոր, «պատկերահան»: Այնուհետև նա հավելում է. «Էջմիածնա տաճարի ներսի նորոգություն ևս առաջիկա գարնան պիտի սկսվի, որոյ մեջ թե պատկերուն նկարներ և թե հին ու նոր կտակարանի պատմական նշանավոր պատկերն պիտի պատրաստվի»: Այս նպատակի համար սկզբնապես Էջմիածին է հրավիրում պոլսեցի նկարիչ Պետրոս Սրապյանին: Ավելի ուշ նոր որմնանկարչական աշխատանքների համար Մայր Աթոռ է գալիս նկարիչ Վարդգես Սուրենյանցը:

King_Tiridates_with_his_wife_Ashkhen_and_sister_Khosrovidukht_by_Naghash_Hovnatan
Կաթողիկոսն իրոք պատրաստվում էր հեռացնել տաճարի որմնանկարները և հայկական ոճով նկարազարդել ամբողջ կառույցի ներսը: Սակայն այդպիսի քայլի նա դիմում էր հարկադրաբար: Բանն այն է, որ տարիների ընթացքում վատ պայմանները, անձրևաջրերը, խոնավությունը լիովին գունաթափել ու վնասել էին նկարազարդ շերտերը: Այս մասին բազմաթիվ վկայություններ կարելի է գտնել նույն շրջանում Էջմիածին այցելած մարդկանց գրառումներում: Ելքը մեկն էր. տաճարի որմնանկարները հատվածաբար դուրս բերել և տեղափոխել ավելի ապահով վայր, իսկ այնուհետև ձեռնամուխ լինել նորի ստեղծմանը, ինչն էլ արել է Խրիմյան Հայրիկը: Մայր տաճարի որմնանկարների մի մասը կաթողիկոսի ցուցումով հանվել ու պահվել են վանքի թանգարանում, դրանց որոշ նմուշներ այսօր էլ կարելի է տեսնել Հայաստանի ազգային պատկերասրահում:
Գալով այն հարցին, թե ինչու՞ ծրագիրն անկատար մնաց, ապա սրա համար պատճառները չափազանց շատ էին: Եվ խոսքը միայն միջոցների ու հնարավորությունների սղությունը չէր: Հայտնի փաստ է, որ 1890-ականներին վերջին ծայր առան հակախրիմյանական տրամադրություններ: Դրանք խմորվում էին ինչպես հասարակության առանձին շերտերում, այնպես էլ կղերական միջավայրում: Այդ արհեստածին կրակն ամեն գնով թեժ էին պահում միաբանության մի շարք անդամներ, նաև «Մշակ» թերթը՝ լիբերալ հայացքների շղարշի տակ: Նույն ժամանակներում ծավալվող քաղաքական իրադարձություններն իրենց հերթին անելիքների ու հոգսերի այնպիսի մի ծանրություն բերեցին Հայոց եկեղեցու առաջնորդի համար, որ Խրիմյան Հայրիկին ուրիշ ոչինչ չէր մնում, քան անկատար թողնել իր ծրագիրը և զբաղվել առավել հրատապ ու կենսական հարցերի լուծմամբ: Իսկ անհաստատ ու անկայուն ժամանակների թոհուբոհում չկա ավելի դյուրին բան, քան մեղավորների փնտրտուքն ու մեղադրանքների շռայլումը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Պատրիարքը, ով գիտի, թե երբ է պետք հիվանդանալ

29 Նյմ

Հիվանդանում են բոլորը: Բայց եզակիներին է տրված հիվանդանալ ըստ նպատակահարմարության: Եվ որքան էլ փորձենք խուսափել նման քայլից, այնուամենայնիվ այդ բացառիկների թվում չենք կարող չհիշատակել Վրաստանի հոգևոր առաջնորդ Իլյա Երկրորդի անունը: Այժմ բացատրենք, թե ինչու:
Երեկ Երևանում մեկնարկեց ԱՊՀ Միջկրոնական խորհրդի նախագահության երկօրյա նիստը, որին մասնակցում էին ԱՊՀ երկրների կրոնական առաջնորդներն ու ներկայացուցիչները, այդ թվում Համայն Ռուսիո պատրիարք Կիրիլը և նույնիսկ Կովկասի մուսուլմանների հոգևոր առաջնորդ Ալլահշուքյուր Փաշազադեն: Սպասվում էր, որ Հայաստան պիտի ժամաներ նաև Վրաստանի պատրիարք Իլյա Երկրորդը: Բայց նա չեկավ: Այն, որ պատրիարքը չէր ժամանելու, հայտնի դարձավ նիստից երկու օր առաջ, երբ նրա խորհրդական Զուրաբ Աբաշիձեն մամուլին հայտնեց, թե Իլյա Երկրորդը «ամենայն հավանականությամբ» չի մասնակցի Երևանում կայանալիք Հարավային Կովկասի հոգևոր առաջնորդների հավաքին: Վրացական կողմն այլ մեկնաբանություններ չէր տվել, սակայն ցանկանում ենք հատուկ ուշադրություն հրավիրել «ամենայն հավանականությամբ» բառակապակցության վրա, քանի որ դա մեզ պիտի օգնի որոշակի լույս սփռել իրականության վրա:
Երեկ վրացի հյուրի բացակայության պատճառների մասին պարզաբանումներ տվեց Մայր Աթոռի ներկայացուցիչը՝ Նաթան եպիսկոպոս Հովհաննիսյանը, ով ասաց, թե Համայն Վրաց պատրիարք Իլիա Երկրորդը չի կարողացել Հայաստան ժամանել առողջական խնդիրների պատճառով։ Նաթան եպիսկոպոս նաև հավելեց, որ իրականում վրացական կողմն ամեն ինչ անում էր, որպեսզի պատրիարքը գար։ Այս խոսքերից հետո հայ հոգևորականն անմիջապես մեկ այլ միտք էլ հայտնեց, որի էությունը հետևյալն էր. երևանյան հանդիպումը նախատեսված էր ԱՊՀ երկրների համար, իսկ քանի որ Վրաստանը ԱՊՀ անդամ չէ, Իլյա Երկրորդը հրավիրված էր որպես հյուր: «Վրաստանի ներկայացուցչի բացակայությունը ոչինչ չի փոխում, քանի որ նա պաշտոնական անձանավորություն չէ»,- ամփոփել էր հայր սուրբը:
Այժմ երկու-երեք օրով ետ վերադառնանք ու հիշենք Մայր Աթոռի հավաստիացումն այն մասին, թե իրենք սպասում են Իլյա Երկրորդի այցելությանը: Դրանից հետո Մայր Աթոռի տեղեկատվական համակարգի տնօրեն Տեր Վահրամ քահանա Մելիքյանը լրագրողներին հայտնում է, որ Երևանում կայանալիք կրոնապետերի հանդիպմանը վրաց պատրիարքը չի մասնակցելու, և անդրադառնալով պատճառներին՝ նշում, որ պատճառները կարող է ներկայացնել միայն վրացական կողմը, քանի որ՝ «մենք տեղեկացված ենք միայն, որ պատրիարքը չի ժամանելու»: Արդյունքում այնպես ստացվեց, որ պատճառն, այնուամենայնիվ, հայկական կողմը ներկայացրեց, բայց մինչ այդ Տեր Վահրամը, պատասխանելով հարցին, թե արդյո՞ք վրացի հոգևոր առաջնորդի Երևան չժամանելը կապված է ամիսներ առաջ հայոց կաթողիկոսի Վրաստան կատարած հովվապետական այցից հետո բարձրացված աղմուկի հետ, ասել էր. «Նրանց փոխարեն որևէ պատասխան տալ չեմ կարող»:
Կասկածից վեր է, որ ինչ-որ մեկը ճիշտ չի խոսում: Իսկ ավելի մեծ է հավանականությունն այն բանի, որ ճիշտ չեն խոսում ինչպես վրացիները, այնպես էլ հայերը: Բայց եթե վրացիներն այդպես վարվելու դրդապատճառներ ունեն, ապա հասկանալի չէ, թե Մայր Աթոռին ի՞նչն է ստիպում «փրկել» Իլյա Երկրորդին, եթե վերջինս մեծ հաշվով թքած ունի թե մեր հյուրընկալության և թե հայկական կողմի կարծիքի վրա:
Այժմ՝ ամենահետաքրքիրն ու ամփոփիչը: Վրաց պատրիարքի գրասենյակը երեկ հերքել է այն լուրը, թե Իլյա Երկրորդը պիտի Երևան մեկներ: «Կաթողիկոս-պատրիարքի այցը նախատեսված չի եղել: Մեզ հայտնի չէ, թե հայկական լրատվամիջոցներում որտեղի՞ց են հայտնվել տեղեկություններ այն մասին, որ Իլյա Երկրորդը պիտի մասնակցեր այդ հավաքին»,- ասել են նրանք: Հենց այսպես: Ոչ մի հիվանդության պատմություն, ոչ մի ծրագրված ուղևորություն, ոչ մի սպասում: Վրացիները նաև պնդում են, թե իրենք երբեք չեն էլ խոստացել, որ այցը կկայանա: Ու հենց այստեղ է, որ հարկ է վերհիշել Զուրաբ Աբաշիձեի «ամենայն հավանականությամբ» բառակապակցությունը: Իմաստային առումով այս բառերը նշանակում են, որ կար մեկնելու հավանականություն, սակայն այն դարձել է նվազագույն: Իսկ եթե նույնիսկ չնչին չափով հավանականությունը կար, կնշանակի, որ այն եղել է ծրագրված: Էլ չենք ասում այն մասին, որ պատրիարքի խորհրդականը ոչինչ չի ասում առողջական խնդիրների մասին, թեև, եթե այդպիսիք լինեին, բացառված էր, որ նա չիմանար:
Ինչ խոսք, տարիքն առած մարդը կարող էր նաև հիվանդանալ: Միայն թե Իլյա Երկրորդը սովորություն է դարձրել հիվանդանալ հատուկ առիթներով և բոլոր այն դեպքերում, երբ այդ առիթները հայկական երանգներ են կրում: Վերհիշենք, թե նախկինում նա քանի անգամ հետաձգեց Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի այցը Վրաստան՝ պատրվակ մատուցելով իր վատառողջությունը: Բայց այդ տկար մարդը հաշված օրեր առաջ կտրուկ կերպով կայտառացավ, երբ անհրաժեշտ էր մեկնել Մոսկվա՝ մասնակցելու Համայն Ռուսիո և Մոսկվայի պատրիարք Կիրիլի տարեդարձի միջոցառումներին: Ի դեպ, չափազանց հատկանշական է Վրաստանի փոխարտգործնախարար Նինո Կանադաձեի գնահատականը Իլյա Երկրորդի մոսկովյան այցելության մասին: «Շատ դժվար է գնահատել պատրիարքի այցը Մոսկվա, քանի որ մենք չենք մասնակցել դրան: Իհարկե, եթե ինչ- որ մեկը կարող էր իր նպաստը բերել ռուս-վրացական հակամարտության լուծմանը, ապա դա միայն ողջունել կարելի է»,- ասել է Կալանդաձեն: Այս շարադրանքում ապշեցնում է Կալանդաձեի մտքի տրամաբանության հետագիծը՝ «դժվար է գնահատել, քանի որ չենք մասնակցել»: Կարելի է գնահատել նաև առանց մասնակցության, մի բան, ինչը վրացական կողմը պարբերաբար անում է: Օրինակ, նախագահ Մ. Սահակաշվիլին նունիսկ մեր փրկարարներին գնահատեց՝ առանց Տավուշի սողանքի գոտի այցելելու: Իսկ որ Իլյա Երկրորդը Ռուսաստան էր մեկնել հարազատ իշխանությունների գիտությամբ և նրանց խնդրանքով, դա էլ կասկածից վեր է: Իշխանություն-եկեղեցի այս երկակի խաղը Վրաստանում վաղուց են խաղում, և խաղացին նաև մեր գլխին, երբ փորձում են իրերի վիճակն այնպես ներկայացնել, թե իբր կան տարակարծություններ և պատրիարքն անվերահսկելի է: Իսկ ինչ վերաբերում է տեղեկատվական դաշտին, ապա միշտ էլ կարելի է այնտեղ մի փոքրիկ խառնաշփոթ ստեղծել ու մի լավ զվարճանալ: Չէ՞ որ այդպես պատահեց նաև Հայաստանի նախագահի՝ Վրաստան կատարելիք այցի հետ կապված պատմության ժամանակ: Եվ հիմա նրանք, ովքեր կարծում են, թե դեռ կարող են «թոզ փչելով» մոլորեցնել մարդկանց, հենց իրենք են հայտնվում հիմար վիճակում:
Իլյա Երկրորդը չեկավ Հայաստան միայն մի պատճառով. նա գիտի, որ այստեղ իրեն սրտատրոփ սպասողներ չկան, գիտի, որ հայերի ու հայ եկեղեցու հասցեին թույլ տված «անզգույշ» արտահայտություները Երևանում կարող էին հակադարձվել, գիտի, որ կհիշեցնեին Վրաստանում հայ եկեղեցուն կարգավիճակ շնորհելու խնդրի մասին, ինչը նրա թեթև ձեռքով անիրագործելի դարձավ: Գիտի, և խելամիտ համարեց մնալ տանը: Փոխարենը եկավ Փաշազադեն՝ հայերի թշնամին: Եվ նրան Երևանում ոչ ոք թթու խոսք չասաց: Իսկ սա ունի մի բացատրություն. երբեմն նույնիսկ բացահայտ թշնամին ավելի նախընտրելի է դառնում, քան կեղծ բարեկամը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Ոչ մի լավ բան անպատիժ չի մնա

4 Հլս

Կատարվեց անսպասելին` Վրաստանի խորհրդարանն առաջին ընթերցմամբ ուղղումներ մտցրել Քաղաքացիական օրենսգրքում, որոնց համաձայն 5 կրոնական միավորումների շնորհվում է հասարակական իրավունքով իրավաբանական անձի կարգավիճակ: Կարգավիճակ ստանալու են Հայ Առաքելական եկեղեցին, Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցին, մուսուլմանական համայնքը, հրեական համայնքը և Վրաստանի բապտիստական եկեղեցին: Ասում ենք` անսպասելի, քանի որ տառացիորեն նախօրեին հենց Մայր Աթոռի ներկայացուցիչներն էին թերահավատությամբ խոսում նման հնարավորության մասին, իսկ եթե հիշենք նաև Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի` Վրաստան կատարած այցի ձախողումը, ապա նման հեռանկար իսկապես չէր գծագրվում: Եվ, այնուամենայնիվ, կատարվածը փաստ է: Ասենք նաև, որ Վրաստանում իրավական կարգավիճակ կարող է ձեռք բերել այն կազմակերպությունը, որն անկախ պետական վերահսկողությունից, իրականացնում է քաղաքական, սոցիալական, լուսավորչական, մշակութային և այլ բնույթի գործունեություն:
Հասկանալի է, որ նման որոշումը հեշտ չտրվեց ինչպես վրաց եկեղեցուն, այնպես էլ այդ երկրի օրենսդիրներին: Օրինագիծը խորհրդարանում իր հակառակորդներն ուներ, առաջին հերթին ի դեմս «Քրիստոնյա-դեմոկրատական» ընդդիմադիր խմբակցության: Վերջիններիս մտահոգությունը բարձրաձայնեց պատգամավոր Նիկոլոզ Լալիաշվիլին` դիմելով գործընկերներին այսպիսի հարցումով. «Վրացական եկեղեցին նման կարգավիճակ չունի: Մենք պետք է հասկանանք` պատրաստվու՞մ է Հայաստանը նույնպիսի կարգավիճակ շնորհել վրացական եկեղեցուն, որպեսզի դա չլինի մի ուղղությամբ պարզված ձեռք»: Սրա հետ մեկտեղ շատերին մտահոգում էր նաև այն հեռանկարը, թե չլինի` վրացիները այս փոփոխությամբ կորցնեն իրենց գերակա դիրքը: «Իրավական կարգավիճակի ձեռքբերումը չի ենթադրում հատուկ իրավունքների տրամադրում: Վրացական եկեղեցու դերը չի թուլանում, և այն պահպանում է իր բարձրագույն կարգավիճակը»,- նրանց անմիջապես հանգստացրեց վրացական խորհրդարանի խոսնակ Դ. Բակրաձեն:
Սակայն փորձենք հասկանալ, թե հայ եկեղեցին իրականում ի՞նչ ստացավ քմահաճ Թբիլիսիից: Նախ, բոլորովին էլ հստակ չէ, թե հայերին տրամադրված իրավաբանական անձի կարգավիճակը հենց այն կարգավիճակն է, որ ցանկանում էր մեր եկեղեցին: Ինչպես հայտնի է, Վրաստանում կրոնի մասին օրենք գոյություն չունի, քանի որ նման օրենքի առկայության դեպքում եկեղեցիները կստանային կրոնական կարգավիճակ: Ուրեմն դեռ անհրաժեշտ կլինի միառժամանակ սպասել` պարզելու համար, թե ինչ նվեր պարգևեցին մեզ: Մյուս կողմից` լուրեր են շրջանառվում այն մասին, որ հասարակական կազմակերպության կարգավիճակ Հայ առաքելական եկեղեցուն վաղուց էր առաջարկվել, միայն թե Էջմիածինը համեստորեն հրաժարվել էր դրանից, քանի որ փաստացի այն ոչինչ էլ չէր տալիս: Բանն այն է, որ ՀԿ-ն չի ենթադրում եկեղեցապատկանություն և ֆինասավորման առկայություն: Իսկ ներկայիս փոփոխությունը կարող է ունենալ սոսկ մեկ առավելություն` այն որոշ իմաստով կօգնի պահպանել այդ երկրի տարածքում հայկական կրոնական հուշարձանները:
Գալով անորոշության աստիճանին` նշենք, որ դրա ծավալները նախկինից քիչ չեն դարձել: Չլուծված խնդիրների շարքում այդպես էլ շարունակում է գերիշխող մնալ: Ջավախքի եկեղեցիներին թեմի կարգավիճակ տալու հարցը: Հայ հոգևորականների տարակուսանք այս առումով թերևս հիմնավորված է, երբ նրանք նշում են, որ աշխարհում չկա այդպիսի վայր, որտեղ ապրեն 150 հազար հայեր, և չլինի ՀԱԵ թեմ:
Ահա այս թերի վիճակի պայմաններում Վրաց ուղղափառ եկեղեցին Հայաստանում նույն իրավունքները ստանալու պահանջ է ներկայացնում: Սա, իհարկե, մի փոքր հիշեցնում է առևտրային հարաբերությունները` իր անբաժան «ես քեզ` դու`ինձ» կարգախոսով, սակայն սրանից զատ հարկ է արձանագրել ևս մեկ կարևոր իրողություն: Երբ հայերն են վրացիներից կարգավիճակ ուզում, նրանք դա գոնե կարող են հիմնավորել այն փաստով, որ Վրաստանում հարյուր հազարավոր հայեր են ապրում: Իսկ ահա Հայաստանում չկա խոշոր և ակտիվ վրացական համայնք, առավելագույնը 700-800 վրացիներ են ապրում` ցրված երկրով մեկ: Եվ այս պայմաններում վրաց եկեղեցին պահանջել է իրեն փոխանցել Լոռու մարզում գտնվող 5 հայկական եկեղեցիները՝ ի պատասխան Վրաստանի հայկական եկեղեցիները ՀԱԵ-ին վերադարձնելու պահանջներին: Այն, որ նշված եկեղեցիները քաղկեդոնական ոճով կառուցված հայկական եկեղեցիներ են, սա այլ քննության հարց է: Բացի այդ, վրացական կողմը պահանջել է Հայաստանում կառուցել նոր վրացական վանք: Հայտնի է, որ Հայաստանում ապրող վրացիների համար առանց այդ էլ Երևանի Նորագավիթ թաղամասում կառուցվել է վրացական եկեղեցի, այնպես որ ոչ նոր վանքերը և ոչ էլ առավել ևս Վրաց Ուղղափառ եկեղեցուն օրենսդրորեն իրավաբանական կարգավիճակ տալը գործնականում նրանց ոչինչ չի տալի: Փոխարենը պարզից էլ պարզ է, որ դա կարող է ուժեղացնել վրացական պահանջները «քաղկեդոնական շրջանի» եկեղեցիների նկատմամբ:
Այս ընթացքում երկու երկրների հասարակական կարծիքներում կրկին ծայր են առնում թեժացումները: «Վրաստանում բնակվող էթնիկ հայերը ուզում են, որ Վրաստանում նրանց եկեղեցին ունենա այնպիսի իրավասություններ, ինչպիսին ունի ուղղափառ եկեղեցին, դա նորմալ չէ, այդպիսի բան ոչ մի երկրում չի լինում, դա ոչ միայն հոգևոր, այլև քաղաքական պառակտում է»,- բորբոքվում է վրացական կողմը: Հայերն անմիջապես նրանց հակադարձում են. «Այսօր, երբ 21-րդ դար թևակոխած աշխարհն ապրում է բոլորովին այլ կանոններով, վրաց եկեղեցին շարունակում է մնալ միջնադարյան մտակաղապարների գերին, իսկ այնտեղ, ուր էլ նայես՝ հայերն առաջ են վրացիներից։ Հայերն են կառուցել Վրաստանում առաջին եկեղեցին, հայերն են նրան գիր տվել, հայերն են քաղաքակրթել իրենց հյուսիսային հարևանին, որը նրանց թևի տակ ամրապնդվելով՝ 10-12-րդ դարերում լուրջ ուժ է դարձել։ Բայց արի ու տես, որ այդ շրջանում էլ վրաց հոգևորականների մեջ պահպանվել է հայերի հանդեպ անլիարժեքության բարդույթը»։
Ստացվում է, որ այն, ինչը կոչված էր մեղմելու կրքերը, կարող է հարուցել նոր հակասություններ: Եվ սա պատահական չէ: Միշտ էլ այնտեղ, որտեղ տիրում է կասկածամտությունն ու անվստահությունը, ոչ մի լավ բան անպատիժ չի մնում:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: