Tag Archives: Ղարաքիլիսա

ԳՈՐԿԻՆ ԵՐԵՎԱՆԸ ԼՔԵՑ ԱՌԱՆՑ ՀՐԱԺԵՇՏԻ

10 Հլս

Երևանի կենտրոնում՝ Աբովյան փողոցում մի գեղեցիկ, հնաոճ շինություն կա, որի պատին ցուցանակ է փակցված. «Այս տանը 1928 թ. իջևանել է ռուս մեծ գրող Մաքսիմ Գորկին»: Ժամանակին առիթ եմ ունեցել լսելու պնդումներ, թե Գորկին այս տանն ընդհանրապես չի եղել, բայց քանի որ նախատեսված էր, որ նա այստեղ գիշերեր, այդ պատճառով էլ ցուցանակը հետագայում տեղադրել են: Սակայն իրականությունն այլ բան է ասում: Եվ ոչ միայն ցուցանակի մասին:2013-04-30 093
1928 թվականի ամռանը անսպասելի լուրը տարածվեց երկրով մեկ. «Գորկին Հայաստան է գալիս»: Հեղափոխության երգիչն ու մրրկահավը, Լենինի ու Ստալինի մտերիմը, սովետների երկրի թիվ մեկ գրողը պիտի այցելեր հայերի հողը: Համաձայն պաշտոնական տեղեկության, Գորկին հուլիսի 25-ի առավոտյան Թիֆլիսից Ղարաքիլիսա (Վանաձոր) էր ժամանելու: Նրան դիմավորելու համար շտապ այնտեղ մեկնեցին Ժոմկոմխորհի նախագահ Ս. Տեր- Գաբրիելյանը, Լուսժողկոմ Ա. Մռավյանը և Կենտգործկոմի քարտուղար Ռ. Դաշտոյանը: Օրն անձրևային էր, սակայն լուսաբացին քաղաքի երկաթուղային կայարանում դիմավորելու համար հավաքվել էր հսկա բազմություն՝ պաշտոնական դեմքեր, գրողներ, երկաթգծի բանվորներ, արհմիությունների ներկայացուցիչներ, կոմերիտականներ ու պիոներներ:
Եվ ահա ուժգին սուլոցով կառամատույց է մտնում գնացքը: Մարդիկ բուռն ծափահարություններով և ուռաներով դիմավորում են նրա մուտքը: Շարժակազմը կանգ է առնում: Դռները բացվում եմ: Բոլորն անհամբերությամբ սպասում են: Բայց Գորկին չկա: Անցնում են րոպեները: Ոչ մի շարժում, վագոնից ոչ ոք դուրս չի գալիս: Ստիպված որոշում են պարզել, թե ինչ է կատարվում: Գրող Վահրամ Ալազանը համընդհանուր շփոթմունքին հաջորդած պատկերն այսպես է ներկայացնում. «…Մտնում ենք ներս: Ահա կարմիր պղնձագույն դեմքը ծռած՝ հանգիստ կերպով թեյ է խմում: Դրսում` հուզմունք ու համբերահատություն: Ներսում` հանգիստ ու անտարբերություն»:
Այդ պահվածքի մեջ վիրավորական երանգներ կային, բայց ինչ-որ մեկը որոշեց եղածը վերագրել Գորկու բացառիկ համեստությանը, բազմությունն էլ այդ խայծը կտցեց, և երբ վերջապես նա դուրս ելավ վագոնից, հավաքվածների խնդության ու խանդավառության փոթորիկը պայթեց օդում: Ալեքսեյ Մաքսիմովիչը նստեց մեքենան և նրան կայարանից տարան քաղաքի հանգստյան տուն: Նա լուսանկարվեց հանգստացողների հետ, իսկ տեղի պարտիզպանը երկու մեծ ծաղկեփունջ նվիրեց գրողին: Այնուհետև Գորկին ուղղություն վերցրեց դեպի Դիլիջան՝ ճանապարհին մի կարճ կանգառ անելով Վարդանլու գյուղի մոտ գտնվող պիոներական ճամբարում:Gorki-Hayastan
Տոնական ու հանդիսավոր տրամադրություն էր նաև Դիլիջանում: Շարված էր զորքը, սպասում էին տեղացիներն ու հյուրերը: Քաղաքի նոր հյուրանոցի շենքի առաջ կայացավ դիմավորման միտինգը: Հնչեցին ելույթներ, որից հետո Գորկին մի փոքր զբոսնեց ու կարգադրեց ճանապարհ ընկնել: Առջևում Սևանն էր: Հետագայում նա իր ուղեգրության մեջ այսպիսի գրառում պիտի կատարեր.
«Դիլիջանի դաշտում ընկերներից ինչ-որ մեկը կիսաձայն ասաց.
— Թուրքերն այստեղ շատ հայերի են կոտորել:
— Դե ինչու՞ այդ մասին հիշել այսպիսի գեղեցկության գրկում,- պատասխանեցին նրան:
Այո, զարմանալի գեղեցիկ է: Կարծես լեռները գրկել ու պահպանում են դաշտը կենդանի էակների սիրով ու քնքշությամբ»:
Գորկին հիացած էր Հայաստանով, բայց ոչ նոր ժամանակների հայաստանցիներով, ովքեր փորձում էին ամեն կերպ շրջանցել անցյալի «անհարմար» փաստերը: Իր գրառումներում գրողն այդ մարդկանց հեգնանքով անվանում էր «պարոնայք հումանիստներ, իդեալիստներ ու մշակույթի պահապաններ», որոնց դավանած արժեքները հիմնված էին ցինիզմի վրա: Իսկ հիմա նա պիտի տեսներ նաև նոր ժամանակների գյուղերն ու դրանց բնակիչներին, որոնց ծայրահեղ աղքատությունը ցնցում է Գորկուն: Երբ կանգ են առնում Ելենովկայում (այժմ՝ Սևան քաղաք), նրան տանում են դիտելու լիճը, ծանոթանալու ձկնաբուծության փորձերի և գիտական աշխատանքների հետ, սակայն թանկագին հյուրի համար անջնջելի են մնում իր զրույցները տեղաբնակների հետ, որոնք ապրում էին միջնադարի կենցաղով ու անտեղյակ էին մեծ աշխարհի անցուդարձից:
Օրվա երկրորդ կեսին Մաքսիմ Գորկին արդեն Երևանում էր: Այստեղ նրա համար նախատեսել էին գերհագեցած ծրագիր: Սկզբում հանդիսավոր նիստն էր Կուլտուրայի տանը, հետո գրողը ծանոթացավ Երևանի արդյունաբերական և կուլտուրական կյանքին: Պատմության թանգարանում տպավորված էր մագաղաթե ձեռագրերով, պատկերասրահում հիացավ Մարտիրոս Սարյանի կտավներով: Այնուհետև մամուլը հայտնում էր. «Նախաճաշից հետո պրոլետգրող Եղիշե Չարենցը Մաքսիմ Գորկուն մատուցեց իր «Երկիր Նայիրի» գրվածքի ռուսերեն թարգմանությունը: Գորկին շնորհակալություն հայտնեց Չարենցին և խոստացավ նամակ գրել նրան այդ գրքի մասին, որը նա սկսել է կարդալ դեռ Իտալիայում»:Մաքսիմ Գորկու դիմավորումը դիլիջանում
Գորկուն ուղեկցեցին հիդրոկայան, բամբակազտիչ գործարան, ապա գնացին Ձեթ- օճառի գործարան: Մի զավեշտալի դրվագ կա՝ կապված այդ այցի հետ: Գործարանում նա առանձին ուշադրությամբ էր դիտում մեքենայի ամեն մի շարժումը: Ափի մեջ բռնում էր բամբակի հունտը, գցում ատամի տակ, ծամում, վերցնում էր թեփը, քուսպը, ուշադիր զննում էր ամեն բան: Այդ ժամանակ որոշում են նրան ցուցադրել բանվոր «արձանագործի» կերտած Լենինի օճառե կիսանդրին: Գորկին վերցնում է քանդակը, շուռումուռ է տալիս և հանկարծ ասում է, որ իրեն առավելապես հետաքրքրում է օճառի որակը: Դրա համար էլ պոկում է Լենինից մի փոքրիկ կտոր, թրջում շրթունքներում, ապա սկսում է մատներով տրորել: Մինչ ներկաները ապշած դիտում էին, թե ինչպես էր անարգվում հեղափոխության մեծ առաջնորդը, Գորկին շարունակում է աշխուժորեն բացատրել, թե ուզում էր ընդամենը իմանալ՝ փրփուր տալի՞ս է այդ օճառը, որից իր սիրելի ընկերոջ կիսանդրին էին կերտել:
Այցելությունների կարևոր վայրերից մեկն էլ դառնում է «Արարատ» գինու գործարանը, որի նկուղներում հիացած հյուրը առատորեն համտեսում է տակառների թունդ պարունակությունը: Ասում են, թե հենց այստեղ էլ նա արտասանել է իր նշանավոր խոսքերը. «Երևի ավելի հեշտ է Արարատ լեռը բարձրանալ, քան բարձրանալ «Արարատի» նկուղից»:
Հենց այդպես՝ գինովցած էլ Գորկին գնաց մասնակցելու մեծ միտինգին, որ կայացավ քաղաքային այգում, շուրջ 10 հազար երևանցիների ներկայությամբ: Փոթորկալից օվացիաներով, խնդության բացականչություններով և համատարած ուրախությամբ դիմավորեցին նրան, Գորկին մի ճառ արտասանեց, որն ըստ էության խորհրդային երկրի ու հեղափոխության գովքն էր: Իսկ երեկոյան նույն այգում նրա համար մեծ համերգ տվեցին: Կոնսերվատորիայի սաները կատարեցին Սպենդիարյանի ստեղծագործություններից, իսկ պարախումբը ցուցադրեց Սասունցիների պարը: Սա անջնջելի տպավորություն թողեց Գորկու վրա: Հետագայում նա այդ տեսարանը պիտի վերհիշեր այսպիսի գույներով. «Տաքացած երգում է դուդուկը, բայց նրա բարձր ձայնը արդեն ականջ ծակող չի թվում, բարձր, բայց փափկորեն չափ է խփում թմբուկը, և այդ երաժշտության ետևում տեսնում ես մեկ ուրիշը՝ մարդկային ճկուն մարմնի զարմանալի գեղեցիկ շարժումների երաժշտությունը, ազատ խաղը վառ հագուստների բազմերանգ ալիքների մեջ: Այն պահերին, երբ բազմագլուխ մարմնի շարժումների սլացիկությունը աճելով փոխվում էր ոսկե և ծիածանագույն փոթորկի, ես սպասում էի, որ պարողների շղթան կկտրվի առանձին օղակների, բայց այդ փոթորկի մեջ էլ նրանք պահպանում էին շարժումների միահամուռ շարժունությունը՝ մեծացնելով և խորացնելով ուժի ու միասնության տպավորությունը: Երբեք ես չէի տեսել և չէի կարող երևակայել այդպիսի կատարյալ միաձուլության պատկեր, շատերի համախմբվածություն մի միասնական գործողության մեջ: Այդ շատ հինավուրց պարի մեջ անտարակույս թաքնված էր ինչ-որ խորհրդանշական բան, բայց ինձ չհաջողվեց պարզել, թե ինչ է դա` քրմերի կրոնական պա՞ր, թե՞ ռազմիկների պար… Անտարակույս, սասունցի հայերի պարը ռազմիկների հաղթական պար է»:caption
Համաձայն այդ օրերի մամուլի տեղեկություների, երեկոյան ժամը 9-ին Մ. Գորկին Մյասնիկյանի անվան գրադարանում տեսակցություն է ունեցել Հայաստանի պրոլետգրողների ասոցիացիայի, Աշխատավորական գրողների միության անդամների և մամուլի աշխատակիցների հետ: Սակայն այլ աղբյուրներ վկայում են, որ իրականում հանդիպումը կայացել էր Բանկոոպի թեյարանում: Դատելով արձագանքներից, զրույցն այնքան էլ աշխույժ և հետաքրքիր չի անցել՝ հերթապահ հարցեր, հերթապահ պատասխաններ: Օրվա անցուդարձից հոգնած ռուս գրողը իր գործն ավարտած մարդու շտապողականությամբ հեռացել է հավաքից և գնացել էր իրեն հատկացված բնակարանը՝ հենց այն տունը, որտեղ այսօր ցուցանակն է փակցված: Իսկ երբ առավոտը բացվեց, նա արդեն Երևանում չէր: Գորկին Թիֆլիս էր մեկնել՝ առանց հրաժեշտ տալու:
Իբրև վերջաբան՝ այս պատմությանը կցենք այդ օրերին «Խորհրդային Հայաստան» թերթում տպագրված լուրը՝ «Մաքսիմ Գորկին Հայաստանում» վավերագրական ժապավենի մասին: Այնտեղ մասնավորապես ասվում էր. «Մաքսիմ Գորկին Երևանում» կինոժապավենը կիսով չափ միայն կարող է գոհացուցիչ համարվել, որովհետև միանգամայն անհայտ պատճառներով խրոնիկայում բոլորովին բացակայում են Երևանում գրողի մնալու կադրերը, օրինակ` գործարանները, հիդրոկայան, թանգարան այցելելը: Վերջապես այն վիթխարի միտինգը, որը կազմակերպվել էր Կոմունարների այգում Մաքսիմ Գորկու մասնակցությամբ , ապա` հանդիսավոր ընդունելությունը, օվացիաները, որոնք ցույց տվին բազմահազար ընթերցողները մեծ գրողին:
Ինչ վերաբերվում է հանված կադրերին, չի կարելի չխոստովանել, որ հաջող են թե լուսանկարները, թե մոնտաժի սյուժետային կառուցվածքը և թե դինամիկ լինելը` չնայած աննպաստ պայմաններին»:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ0_7bc7e_3e553f5a_L

ԳԱԼԻՍ Է ՀԱՅ ԶՈՐՔԸ

26 Մյս

«… Մայիսի 24-ին մի անսպասելի դեպք, ավելի շուտ` մի զարմանալի հրաշք եկավ ցրելու համատարած լռությունը, պատռեց մահվան վարագույրը և մարդկանց երակների մեջ խոսեց ապրելու և կռվելու տենչը: Ղարաքիլիսայից դեպի արևելք` Դիլիջանի ոլորապտույտ ճանապարհին երևաց մի անորոշ զանգված, որ քանի մոտենում, ավելի և ավելի նկատելի էր դառնում: Շատ չանցած գյուղերում երևացին մի խումբ ձիավորներ` ոտքից գլուխ զինված: Ժողովրդի սարսափահար դեմքերին նկատվեց և զարմանքի, և ուրախության նշան… Եկվորները ծանոթ դեմքեր էին` Նժդեհի տղերքը:

— Գալիս է հայ զորքը, գալիս են հայ կամավորները: Կռիվ պիտի տանք, փախչելն ամոթ ա: Տղամարդկություն պիտի շանց տանք- արար աշխարհ պիտի զարմացնենք- ծլկող ու կորչողը նամարդ է:

Լսողները չէին հավատում իրենց ականջներին: Ամենքին թվում էր երազ, մի քաղցր ու կարճատև երազ…»:

Մուշեղ Ղազարեան- Ղարաքիլիսայի հերոսամարտը, Թիֆլիս, 1920 թ:d5bdd5a1d680d5a4d5a1d680d5a1d5bad5a1d5bf

ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ԱՐՑՈՒՆՔՆԵՐԸ

8 Փտր

1918 թվականի գարունն էր: Թուրքական բանակը պաշարել էր Ղարաքիլիսան: Այդ օրերին քաղաքում էր գտնվում նաև Հովհաննես Թումանյանը: Շուտով լուր ստացան, որ թուրքական բանակը ճեղքել է ճակատն ու քաղաք է մտնում: Նահանջի միակ ճանապարհը, որ տանում էր դեպի հյուսիս, լցվեց խուճապահար գաղթականներով ու քաղաքի բնակիչներով: Այդ խմբերից մեկի հետ էլ Թումանյանը բռնեց Դսեղ տանող ճանապարհը:

Նրանք գյուղ հասան 1918-ի մայիսի 28-ին: Դեռ ոչ ոք ոչինչ չգիտեր Սարդարապատի հաղթանակի ու Հայաստանի անկախության հռչակման մասին: Ուժասպառ ու քաղցած մարդիկ նստոտեցին հենց Թումանյանի հայրական տան բակում: Մթնում էր: Խարույկ վառեցին: Բոլորը ճնշված էին ու տխուր: Թումանյանն էլ նրանց հետ նստեց մի կոճղի վրա և մարդկանց ծանր մտքերը գոնե մի փոքր մեղմելու հույսով սկսեց զանազան ուրախ լեգենդներ, առակներ, հեքիաթներ պատմել հավաքվածների համար: Այդպես շարունակվեց այնքան, մինչև որ մարդիկ կամաց- կամաց քուն մտան: Իսկ հետո ականատեսը պատմում է. «Չեմ հիշում` ինչքան էի քնել, բայց երբ գիշերվա կեսին աչքս բաց արի և վրա նստեցի` միանգամից գլխի չընկնելով, թե որտեղ եմ գտնվում, աչքիս առաջ ներկայացավ անհուսալիորեն ցնցող մի պատկեր: Խորին լռություն էր ու խավար, որ լուսավորվում էր աստղերի առկայծումներով և մարող խարույկի լույսով: Իսկ խարույկի կողքին, նույն կոճղի վրա նստած էր Թումանյանը, միակ մարդը, որ քուն չէր մտել այդ գիշեր: Նա ձեռքի փայտով դանդաղ խառնում էր կրակը` գլուխը հակած կրծքին, և նրա աննկարագրելի տրտում դեմքի վրայով հոսում ու հոսում էին արցունքները…»:

©Հովիկ Չարխչյան

55854_b

«ԳԱԶԵԹ ԵԿԱՎ ԹԵ` ԲԱ ԵՐԿԱԹՈՒՂՈՒ ՃԱՄՓԵՆ ԴԵՍՆ ԵՆ ՏԱՆՈՒՄ…»

25 Մյս

Ամենքս էլ ինչ-որ ժամանակ երկաթուղու ուղևոր ենք եղել` անսովոր ու տարօրինակ ոչինչ չտեսնելով դրանում: Բայց և մեզնից մեծ երևակայություն չի պահանջվի պատկերացնելու համար այն զգացումը, որ ապրեցին Հայաստանի կուսական ձորերում շոգեքարշի առաջին սուլոցը լսողները: Երկաթուղու հայտնությունը մեր կողմերում թումանյանական պատումներից ժառանգել ու ընկալել ենք որպես հեքիաթային մի իրողություն, որին վիճակված էր առաջինը լինելու ճակատագիրը:
««Գազեթ եկավ թե` բա երկաթուղու ճամփեն դեսն են տանում…»»: Իսկ նախապատմությունն այսպիսին է: 1896 թ, որոշում է ընդունվում Արևելյան Հայաստանում կառուցվող առաջին` Թիֆլիս- Կարս երկաթուղու շինարարություն սկսելու մասին, և նույն թվականին էլ աշխատանքները ծավալվում են: Այն ղեկավարելու համար ստեղծվում է հատուկ վարչություն, որը գտնվում էր Թիֆլիսում և անմիջականորեն ենթարկվում էր Անդրերկաթուղու վարչությանը: Շինարարությունը բաժանված էր տեղամասերի, յուրաքանչյուր տեղամաս ուներ իր վարչությունը, որն էլ ուղղակիորեն ղեկավարում էր աշխատանքները տվյալ հատվածում: Շուրջ 3 տարի տևեցին առաջին գծի կառուցման աշխատանքները: Դրանք ավարտվեցին 1899 թ, աշնանը: Պահպանվել է պատմությունը. արխիվային ճշգրտությամբ արձանագրում է Հայաստանի երկաթուղու ծնունդն ավետող այն հիշարժան տարեթիվը, երբ առաջին գնացքը դուրս եկավ կառամատույցից: Դա 1899 թ. նոյեմբերի 30-ին էր, ժամը 12.00 -ին: Սկզբնական շրջանում շատ ավելի աշխույժ էր երթևեկությունը Թիֆլիս- Ալեքսանդրապոլ 278- վերստանոց հատվածում, ուր հաղորդակցությունը սկսվել էր 1899-ի դեկտեմբերի 1-ից: Ճիշտ է, գնացքները հասնում էին մինչև Կարս, սակայն Ալեքսանդրապոլ- Կարս հատվածում կանոնավոր երթևեկությունը հունի մեջ ընկավ փոքր-ինչ ավելի ուշ:
Մամուլի խունացած թերթերը ևս այդ օրերի մասին հետաքրքիր վկայություններ են պահպանել: Առաջին գնացքի մուտքը Կարս, որ տեղի ունեցավ 1899-ի հուլիսի 15-ին, «Մշակ» թերթում այսպես է ներկայացվել. «Այսօր առավոտյան ժամը 11-ին նշանակված էր Կարս- Թիֆլիս երկաթուղու մարդատար գնացքի մուտքը Կարս: Կայարանը և գնացքը զարդարված էին դրոշակներով: Կայարանի մուտքի ճակատին դրված էին վենզելներ Կայսրի անվամբ: Առավոտվանից ամբողջ քաղաքը հավաքվել էր կայարանի մոտ և անհամբերությամբ սպասում էր գնացքի գալուն: Երբ հեռվից լսվեց շոգեկառքի սուլոցը, նահանգապետը մի քանի բարձրաստիճան մարդկանց հետ գնաց ընդառաջ: Ճանապարհի մի ափից մինչև մյուս ափը երկարացրած էր մի ժապավեն, որին հասնելուն պես գնացքը կանգ առավ: Երկրաչափներն իջան վագոններից և ներկայացան նահանգապետին: Տիկին Դոմանտովիչը կտրեց ժապավենը: Նահանգապետը մուրճով խփեց դուրս ցցված մեխը, և գնացքը, խուռն բազմությամբ շրջապատված, շարժվեց դեպի կայարանը: Շոգեկառքի առաջին պատշգամբում հավաքված օֆիցերները երգում էին ռուսական հիմնը»: Նկարագրությունն ընդարձակ էր ու ամենայն մանրամասնությամբ` հոգևորականության մաղթանք, հյուրասիրություն, կենացներ ի պատիվ Նորին Կայսերական մեծության թագավորի և այլն, մի բան, որ հավանաբար կրկնվել է առաջին երկաթուղու ճանապարհին գտնվող բոլոր կառամատույցներում:
Ի դեպ, մեկ դարից ավելի վաղեմություն ունեցող այս նյութերի կողքին կարելի է հանդիպել նաև ոչ այնքան ուրախ տեղեկությունների: Հետաքրքիր է, օրինակ, այդ օրերի թերթերում այսպիսի լրատվության առկայությունը. «… Առավոտյան դեռ գնացքը չեկած` անձնասպան եղավ Կարսից մինչև Ալեքսանդրապոլ կայարանների և այլ շինությունների կապալառու Հարություն Ռափայելյանը… Նա դիմել է այդ քայլին, որովհետև երկար ժամանակ իր շինածների համար գանձարանից փող չէր ստացել, որի համար ամենահնազանդ արհեստավորներն անգամ սկսել են տրտնջալ և անպատվել նրան, իսկ ինքը, չկարողանալով տանել այդ վիրավորանքը, լավ է համարել ատրճանակի մի հարվածով վերջ տալ իր կյանքին..»:
Ցավոք, երկաթգծի պատմությունը նաև ուղեկցվել է ինչպես այսպիսի, այնպես էլ շատ ավելի ողբերգական պատահարներով: Երկաթուղու մուտքով խանդավառված կարսեցիները չեն մոռանա երբեք, որ 1918 թ. իրենց հարազատ քաղաքի անկման օրերին գաղթականներով լի վերջին գնացքներից մեկը խորտակվել է Ղարաքիլիսայի մոտակայքում:
Այս ամենը` ավելի ուշ: Իսկ 1896 թ. նշանավոր տարին առաջինը դարձավ նաև մեկ այլ` Ալեքսանդրապոլ- Ջուլֆա երկաթգծի համար: Այդ օրերին ոչ միայն թույլատրվեց գծի կառուցումը, այլև հետախուզական աշխատանքներ էին տարվում, նախագծեր էին կազմվում: Եվ երբ ավարտվեց Թիֆլիս- Կարս երկաթգծի կառուցումը, ամբողջ անձնակազմը տեղափոխվեց այստեղ` ձեռնամուխ լինելով Ալեքսանդրապոլ- Երևան գծի շնարարությանը: 1896թ. սկիզբ առած աշխատանքներն ավարտվեցին 1907 թ. վերջին, որից հետո շինարարական վարչությունները լուծարվեցին: Ընդհանուր առմամբ, դարասկզբին Հայաստանի երկաթուղու ցանցը կազմում էր 460 վերստ: Դրան զուգահեռ ավելանում էր տեղամասերի, կայարանների, դեպոների, այլ հիմնական ու օժանդակ կառույցների թիվը: Նույնիսկ այն ժամանակ ընդհանուր երկաթուղում երթևեկության կառավարման մեջ պարզություն մտցնելու նպատակով գնացքները ստորաբաժանվում էին ըստ նշանակության` ճեպընթաց, փոստային, մարդատար, ապրանքատար, ծառայողական, զինվորական և այլն:
Մեր երկրի վերջին հարյուրամյակի պատմությունը` Լոռվա ձորում աղմկած առաջին շոգեքարշից մինչև ««գնացքից թռչելու ժամանակը», որքան էլ անսովոր թվա, կարծես սուրացող երկաթուղու մի անվերջանալի ընթացք լինի: Դա գնացք էր, որով թուրքական զորքն էր խուժում Ալեքսանդրապոլ, գնացք, որ բախվեց ու խորտակվեց Սարդարապատի կայարանում: Կարմիր դրոշներ ծածանող զրահագնացք էր, որ մահ էր սփռում Երևանից Շարուր, 37-ի ապրանքատար էր, որ աքսորի էր տանում հարյուր հազարավորների, զինվորներով լի այն շարժակազմն էր, որ գնում էր խառնվելու Մեծ աշխարհամարտի բոցերին: 46-ի հայրենադարձող գնացքն էր` իր վերջին հանգրվանով և այսպես մինչև մեր օրերը:
1988 թ. մենք կրկին հիշեցինք երկաթուղին «շրջափակում» բառով: Տարիներ անց երևի կփնտրեն- կգտնեն ու կարձանագրեն այն օրը, երբ առաջին անգամ փակվեցին Հայաստան տանող երկաթգծերը: Բայց պահպանվում է այդ օրերի միտինգներից մեկի ելույթների սղագրությունը, որից քաղված այս հատվածը իր տարամադրությամբ ոչ միայն խիստ հատկանշական է, այլև հավակնում է նախանշել սկիզբը: Ձայնագրությունը կատարվել է 1988 թ. նոյեմբերի 21-ին: Լևոն Տեր- Պետրոսյանն իր ելույթն ընդհատում է` ձայն տալով հարթակ բարձրացած Սմբատ Հակոբյանին: Ահա վերջինիս խոսքը. «Հենց հիմա ես գալիս եմ կայարանից: Բաքու- Երևան գնացքը արդեն մի քանի ժամ է` կանգնած է Նորաշենում (Նախիջաևանի Նորաշեն գյուղում, Հայաստանի սահմանամերձ գոտում): Գնացքում գտնվում են 60-ից ավել հայեր, հիմնականում կանաք ու երեխաներ: Գնացքը պաշարման մեջ է: Գնացքում եղել են բազմաթիվ ադրբեջանցիներ, որոնց հանել են գնացքից: Րոպե առ րոպե, ժամ առ ժամ իրավիճակն ավելի է սրվում: Ոչ ոք չի կարող երաշխավորել նրանց կյանքի անվտանգությունը:
Հիմա ես ուլտիմատում եմ ներկայացնում և խնդրում եմ, եթե միտինգի մասնակիցները համաձայն են, ուլտիմատումը ներկայացնենք միտինգի անունից հետևյալ կարգով, հետևյալ բովանդակությամբ: Հիմա ժամը 8-ին պակաս է տասը: Սկսած ժամը 8-ից ` տալիս ենք 1 ժամ 30 րոպե ժամանակ: Եթե 1 ժամ 30 րոպեի ընթացքում Ադրբեջանի ղեկավարությունը իր վրա…» (այստեղ տեքստն ընդհատվում է):
Իսկ ժամանակը թռչում է: Այսօր երկաթուղու նկատմամբ մեր պատկերացումները փոքր-ինչ այլ են: Այսօր կառամատույցները նախկինի պես մարդաշատ ու աղմկոտ չեն: Այսօր երկնագույն վագոնների մասին երգերն ընդամենը երգեր են: Սակայն այն հույսը, որ կգա վերստին աշխարհի հետ երկաթե գծերով կապվելու ցանկալի ժամանակը, ոչ մեկին չի լքել: Դրա իրավունքն է տալիս հայկական երկաթուղու հին ու նոր պատմությունը:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: