Tag Archives: հեղափոխություն

ԱՐԺԵՔՆԵՐԻ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

6 Հկտ

Հեղափոխությունն անշրջելի է, դա արդեն իրողություն է: Ով այսօր փորձում է պայքարել դրա դեմ, արյուն պղտորելով է զբաղված: Սակայն այս պահից ի վեր հեղափոխության կարևոր խնդիրն է դառնալու նրա որակական հատկանիշը: Հեղափոխության նկարագիրը կպայմանավորի նրա հանդեպ մարդկանց վերաբերմունքի ամրության աստիճանը: Ու եթե դա չիրագործվի լավագույնս, ապա ձեռքբերումների արժեզրկումն անխուսափելի է: Աշխարհի ամենավեհ կոչերն ու ամենաազդու հռետորաբանությունը չեն օգնի, ամեն ինչ մի վայրկյանում աղբ կդառնան:
Միշտ չէ, որ հաղթել` նշանակում է ինչ-որ մեկի պարտությունը: Պարտվածների հաշվին ձեռք բերված հաղթանակը հաղթանակի կեսն է, իսկ մյուս կեսը ուժի գերիշխանությունն է թուլության նկատմամբ: Հենց այս գայթակղությունն է, որից պիտի խուսափել ամեն գնով, որովհետև եթե երկիրը դառնում է միայն հաղթողների երկիր, ապա ովքե՞ր են մյուսները և ո՞րն է նրանց պարտված երկիրը:
Կա սիրո, հավատի, վստահության ահռելի պաշար: Այդ հսկա կուտակման ամեն հատիկի համար գլխով պիտի պատասխանատու լինենք: Իսկ հաղթանակը ավարտուն, ամբողջական և վերջնական դարձնելու համար ընդամենը մեկ բան է պետք` տարբերակել արժեքավորն անարժեքից, պետքականը անպետքից, մնայունը անցողիկից: Կկարողանանք` փառք ու պատիվ մեր բռնած գործին: Չենք կարողանա` ամոթ մեզ:

42687665_1090313667800231_2375673138722635776_o

Հեղափոխությունը պետք է ատամներով պահել, իսկ հասարակությունը պետք է դառնա նոր իշխանության ընդդիմությունը

16 Հնս

«Ծնողներ կան, որ երբ շատ են սիրում իրենց զավակներին, մի քիչ խստություն են հանդես բերում, որպեսզի երեխան լավ մեծանա: Ես սիրում եմ այս հեղափոխությունը, ուզում եմ ծնողական հայացքով այդ ամեն ինչին նայել, և ուզում եմ խստություն դրսևորվի, որ ոգևորության ալիքի մեջ շատ արժեքավոր բաներ չկորչեն»,- «Առաջին լրատվական»- ի հետ զրույցում այս մասին ասաց գրականագետ, գրող Հովիկ Չարխչյանը: Նրա դիտարկմամբ՝ հեղափոխությունը նոր է սկսվում. հեղափոխությունը համակարգային փոփոխությունն է, որն իրականանում է բոլոր ոլորտներում:
Չարխչյանի խոսքով՝ պատմությունը ցույց է տվել, որ քաղաքական մեծ ցնցումներն առանձնապես մեծ ազդեցություն չեն ունեցել մշակույթի վրա. «Մշակույթն իր հունն ունի, հոսում է՝ երբեմն քաղաքական գործընթացներին զուգահեռ, երբեմն նրանից առանձնացած, բայց ավելի շատ քաղաքական իրադարձություններն են գալիս մշակույթի կողքով անցնում, քան մշակույթն է թեքվում դեպի քաղաքական իրադարձությունները: Բոլոր այն մշակույթի գործիչները, ովքեր առնչվել են քաղաքականությանը, ավելի շատ կորուստեր են ունեցել, քան ձեռքբերումներ, որովհետև մշակույթը վերքաղաքական հասկացություն է»:
«Մենք պետք է հասկանանք պետություն-մշակույթ հարաբերակցությունը, այստեղ մենք միշտ սայթաքել ենք՝ ով ում ունի տալիք՝ պետությյո՞ւնը մշակույթին, թե՞ մշակույթը պետությանը… Գալիս է մի նախարար, ասում՝ մշակույթը պետք է կապիտալիզացնենք: Խեղճ մշակույթ. սովամահ մշակույթը հազիվ իր գոյությունը պահպանում է, ինչպե՞ս կարող է կերակրել: Մշակույթը պիտի կերակրվի… Մենք կերակրել ենք կեղծ մշակույթը»,- ընդգծեց մեր զրուցակիցը:

Մինչև չի գալիս վերջինը, չի հիշվում առաջինը

23 Նյմ

Կար ժամանակ, երբ յուրաքանչյուր դպրոցական գիտեր, թե ինչ է հաջորդում հեղափոխություններին: Ցավոք, այսօր այդ դասը կարծես թե այնքան էլ ուշադիր չեն սերտում: Եվ երբ վերափոխումների ալիքը գալիս, սրբում է ամեն բան, երբ ցնցումները հաջորդում են մեկը մյուսին, և ոչ ոք չգիտե, թե երբ դրանք կավարտվեն, այնժամ սթափված գլուխները հասկանում են, որ սկսելը հեշտ էր, կասեցնելն է դժվար: Իսկ իր ետևից միայն ավերածություններ թողնող հոսանքը մի ինչ-որ պահի կլանում է նաև այդ վերջին հույսը՝ կորստյան մատնելով նաև այն, ինչը ձեռք էր բերվել այնքան մեծ ջանքերի ու զոհողությունների գնով: Այսօրվա Եգիպտոսը ասվածի վառ օրինակներից մեկն է:
Փետրվարյան իշխանափոխությունից հետո անցել է 9 ամիս, իսկ այնտեղ արյունը հոսում է նախկինի պես, և երբեմնի կայուն, խաղաղ երկիրում դարձյալ նույն քաոսն է, որին, չգիտես ինչու, քնքշորեն անվանում են Երկրորդ եգիպտական հեղափոխություն, մինչդեռ եղածը իրականում ոչ այլ ինչ է, քան Եգիպտոսի զինվորական իշխանության ձգտումը՝ երկրում ստանձնել այն նույն դերը, ինչը տասնամյակներ շարունակ բանակին էր վերապահված Թուրքիայում:
Երկու օր առաջ՝ նոյեմբերի 21-ի ուշ գիշերին ավարտվեց այդ տխուր բեմադրության առաջին գործողությունը, երբ հայտնի դարձավ, որ Եգիպտոսի ժամանակավոր կառավարությունը հրաժարական է տվել: Հրաժարականի հայցադիմումը ներկայացվեց կառավարող Զինված ուժերի բարձրագույն խորհրդին: Միաժամանակ կառավարությունը պարտավորվեց կատարել իր գործառույթները մինչև ռազմական խորհրդի կողմից որոշման կայացումը: Իր հերթին ռազմական խորհուրդը համաձայնեց մի շարք քայլեր իրականացնել, որոնք պետք է երաշխավորեն իշխանության փոխանցումը օրինական ընտրված քաղաքացիական մարմիններն: Համաձայնությունը մասնավորապես ներառում էր ազգային փրկության կառավարության ձևավորումը և 2012 թվականի առաջին կեսին՝ նախագահական ընտրությունների անցկացումը:
Սակայն այս հանգրվանին նախորդել էին 5 դժվարին օրեր, որոնք ամենաարյունալին էին «արաբական գարնանից» հետո և ուղեկցվում էին ամենադաժան բախումներով: Զանգվածային բողոքի ցույցերի էպիկենտրոնը դարձյալ Կահիրեի Թահրիր հրապարակն էր, որ վերածվեց ռազմական ղեկավարության նկրտումների միակ պատվարի: Բողոքի ակցիաների մասնակիցների թվում էին իսլամիստները, որվքեր դժգոհ են Սահմանադրական խարտիայի նախագծից, որը հիմք է լինելու Եգիպտոսի հիմնական օրենքի համար: Շուրջ 40 քաղաքական ուժեր ու միավորումներ հայտարարեցին, որ միանում են շարժմանը: Առավել ազդեցիկ «Եղբայր մուսուլմանների» խմբավորումը ներկայացրեց ցուցարարների հիմնական պահանջը՝ իշխանությունը ռազմական վարչակազմից քաղաքացիական կառավարությանը շուտափույթ փոխանցումը: Միևնույն ժամանակ իրենց ընդհանուր հայտարարության մեջ կազմակերպիչները պայման էին դնում իշխանությունը մինչև 2012-ի մայիս հանձնելու մասին: Սկսվեցին բախումները բանակի և ցուցարարների միջև: Հինգ օր շարունակվող անկարգությունների ընթացքում Կահիրեում և այլ քաղաքներում զոհվեցին ավելի քան 30 մարդ, մոտ 2 հազարը վնասվածքներ ստացան: «Փրկենք հայրենիքը» բողոքի ակցիան փողոց դուրս բերեց աննկարագրելի թվով քաղաքացիների, ծավալվեց այսպես կոչված «միլիոնների երթը», և դրա ծավալներից անհագստացան նույնիսկ «Մահմեդական եղբայրներ» կուսակցության առաջնորդները, ովքեր շտապեցին հայտարարել երթի մասնակցությունից իրենց հրաժարվելու մասին, որպեսզի խուսափեն բռնություններից ու չսրեն իրավիճակը: Սակայն արդեն ուշ էր:
Միջազգային հանրությունը, որն ամիսներ առաջ միայն խրախուսում էր Եգիպտոսում սկիզբ առնող յուրաքանչյուր շարժում, այս օրերին նույնպես անհանգստության նշաններ ցույց տվեց: Իրավիճակը դուրս էր գալիս վերահսկողությունից՝ սպառնալով հողին հավասարեցնել այն ամենը, ինչ ծրագրվել ու իրագործվել էր Արևմուտքի «սցենարիստների» ջանքերով: Իր հերթին մտահոգություն արտահայտեց նաև Արաբական երկրների լիգան: Լիգայի գլխավոր քարտուղար Նաբիլ ալ-Արաբին կոչ արեց բոլոր քաղաքական ուժերին՝ երկրին վերադարձնել կայունությունը և ապահովել քաղաքացիների իրավունքներն ու ազատությունները:
Այն գիշեր, երբ մարդիկ լսեցին կառավարության հրաժարականի մասին, լուրն ընդունվեց ցնծությամբ և «Ալլահը մեծ է» կոչերով: Սակայն ոչ ոք չի պատրաստվում ցրվել. հավաքվածները մտադիր չեն դադարեցնել ցույցերը այնքան ժամանակ, քանի դեռ զինվորականներն ամբողջությամբ չեն հանձնել լիազորությունները: «Մենք չենք հեռանա հրապարակից, քանի դեռ չի հայտնվել ազգային կառավարություն, որը մեր շահերը կներկայացնի և իր վրա կվերցնի ողջ պատասխանատվությունը»,-ասում են նրանք: Այդ անհնազանդությունն իր հերթին բանակի ղեկավարությանը մղում է այն տեսակետին, թե ինչ-որ մեկը արհեստականորեն բորբոքում է հանրությանը` նպատակ ունենալով հերթական անգամ ապակայունացանել իրավիճակը: «Ինչ-որ մեկը սեպ է խրում ժողովրդի և զինվորականների մեջ: Ինչ-որ անհայտ ձեռք կա, որն ուղղորդում է ամբոխի գործողությունները՝ մեծացնելով բանակի և զանգվածների միջև անդունդը»,- հայտարարեց գեներալ Սաիդ Աբբասը:
Այդ անդունդն իսկապես կա: Բայց ահռելի ճեղքը հենց այնպես չբացվեց: Եվ դրա համար միշտ չէ, որ մեղավորներին պետք է որոնել հեռուներում: Այսօր արդեն անժխտելի փաստ է. Եգիպտոսի բարձրագույն զինվորական խորհուրդն իր դաժանությամբ գերազանցեց նախկին նախագահ Հոսնի Մուբարաքի ռեժիմին։ Եվ սրա մասին խոստովանում է նույնիսկ Amnesty International միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպությունը՝ հրապարակելով Եգիպտոսում վերջին զարգացումների վերաբերյալ զեկույցը։ Այնտեղ մասնավորապես նշվում է, որ երկրում մարդու իրավուքնների ոտնահարման դեպքերը ոչ թե նվազել, այլ, ընհակառակը, աճել են։ Մուբարաքի հրաժարականից հետո Եգիպտոսում խոստացված ժողովրդավարական բարեփոխումներ այդպես էլ տեղի չունեցան, իշխանությունները շարունակում են դաժանորեն ճնշել ցույցերը, հազարավոր մարդկանց դեմ շարունակվում են հետաքննությունները։ Իհարկե, այդ կարգի զեկույցներում սովորաբար մոռացության են տրվում հանգամանքներն ու փաստերը, որոնցից ծնունդ են առնում մեծ ողբերգությունները: Բայց այժմ վստահաբար կարելի է ասել, որ եթե ամեն ոք վաստակում է այն, ինչին արժանի է, ապա Եգիպտոսի հեղափոխական ժողովուրդն այժմ ճաշակում է իր ցանած սերմերի պտուղները: Իսկ նրանք, ովքեր ժամանակին դրսից խրախուսում էին այդ խմորումները, հիմա հարկադրված են ցավով արձանագրել՝ Մուբարաքից հետո Եգիպտոսում զինվորականների ռեժիմ է հաստատվել:
Ոչ ոք չի կարող ասել, թե ինչպիսին կլինի բացվող օրը Կահիրեում և Թահրիր հրապարակում: Այս ընթացքում Եգիպտոսի Զինված ուժերի գերագույն խորհուրդը երկրի վարչապետի պաշտոնում քննարկում է Ատոմային Էներգիայի Միջազգային Գործակալության՝ ՄԱԳԱՏԷ-ի նախկին գլխավոր տնօրեն Մուհամմեդ Ալ- Բարադեի թեկնածությունը: Բայց գլխավոր մտահոգությունները կապված են նոյեմբերի 28-ի հետ: Հենց այդ օրն է Եգիպտոսում տեղի ունենալու խորհրդարանական ընտրությունները: Նախապես մտավախություն կար, որ անկարգությունների պատճառով դրանք կհետաձգվեին, սակայն ռազմական խորհուրդը ևս մեկ անգամ հաստատեց, որ չի պատրաստվում փոխել ժամկետը: Այն, որ հիշատակված օրը կլինի շրջադարձային, ոչ ոք չի կասկածում: Եվ այս պահին դեռ վաղ է մտածել ու մտահոգվել մեկ այլ ամսաթվի՝ մինչև 2012 թվականի հունիսի վերջ Եգիպտոսում սպասվելիք նախագահական ընտրությունների համար:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Հեղափոխություն առանց վարդերի

24 Մյս

Վրաստանի ընդդիմադիմությունը մայիսի 25-ը հայտարարել է իշխանությունների քաղաքականության դեմ «Ցասման օր»` նրանց հրաժարականի պահանջով: Վրաստանի խորհրդարանի նախկին խոսնակ, ընդդիմության առաջնորդներից Նինո Բուրջանաձեն իր հերթին ծանուցել է այն մասին, որ Վրաստանում սկսվել է հեղափոխություն: «Հեղափոխությունն արդեն սկսվել է, և այն հրահրել են իշխանությունները: Մենք տապալելու ենք այս նեոբոլշևիկյան ռեժիմը, մենք վերադարձնելու ենք ազատ ու ժողովրդավարական ընտրությունների իրավունքը և վերջ ենք տալու այս կառավարությանը»,- խոստացել է նա:
Հեղափոխության մասին վրացական ընկալումների առանձնահատկությունները դեռևս թույլ չեն տալիս միանգամայն հստակ պատկերացնել դրա հնարավոր ընթացքն ու հետևանքները: Առաջին դեպքը չէ, երբ ընդդիմությունը նետվում է վճռական ու վերջին մարտի` այնուհետև երկար պարզաբանելով, թե ինչու ձախողվեց հերթական փորձը: Այժմ միայն հայտնի է, որ մայիսի 25-ին «Վրացական կուսակցությունը» նախատեսում է զանգվածային խաղաղ ակցիա անցկացնել Թբիլիսիի Հավլաբարի հրապարակում (երկրի նախագահի նոր նստավայրից 300 մետր հեռավորության վրա): Իր հերթին երկրի պաշտպանության նախկին նախարար, ներկայումս վտարանդի Իրակլի Օկրուաշվիլին հայտարարել է, որ այդ օրը ինքն արդեն Վրաստանում կլինի, որպեսզի վերջ դնի նախագահ Սահակաշվիլիի իշխանությանը: Իշխանությունները սպառնում են անմիջապես ձերբակալել նրան, հենց որ նա ոտք կդնի հայրենիք: Բայց Օկրուաշվիլին անվրդով է. «Ես քաջ գիտակցում եմ, որ Վրաստան մուտք գործելուն պես վտանգում եմ սեփական անձս` կորցնելով կրկին Փարիզ վերադառնալու հնարավորությունը: Ես ուզում եմ իմ աչքերով տեսնել ներկայիս իշխանությունների անկումը ու որևէ անձնական նկրտումներ չունեմ: Կոչ եմ անում ոստիկանական ուժերին ընտրել` Սահակաշվիլիի կլանի հետ են, թե՞ սեփական ժողովրդի կողքին` բարիկադներում կանգնած ընդդիմադիրների»: Ամեն դեպքում, հեղափոխականները վստահեցնում են, թե բողոքի ակցիաները կշարունակվեն այնքան ժամանակ, մինչև Սահակաշվիլին չհեռանա: Այս ընթացքում փակ են շրջաններից Թբիլիսի տանող բոլոր ճանապարհները: Պետական եռուստաընկերության մոտ մի քանի հարյուր ակտիվիստներ պիկետ են անցկացնում, իսկ առավել ծայրահեղ տրամադրությամբ համակվածները կոչ են անում ամեն կերպ խափանել մայիսի 26-ին կայանալիք Անկախության տոնին նվիրված շքերթը` փակելով բոլոր կենտրոնական փողոցները:
Վերջին մի քանի օրերին բազմամարդ ցույցեր անցկացվեցին Թբիլիսիում և Բաթումում: Այդ հակակառավարական ելույթների ընթացքում բախումներ տեղի ունեցան ցուցարարների և ոստիկանների միջև։ Ընդիմությունը պնդում է, որ բախումներն ուժայիններն էին հրահրել, և մարդիկ ստիպված պաշտպանվել են։ Հայտնի է, որ ընդդիմության տասնյակ ակտիվիստներ ձերբակալվել են։ Տեղեկացվում է ավելի քան 300 ցուցարարների կալանման մասին, մինչդեռ վրացական պաշտոնական լրատվամիջոցները հերքում են այդ տեղեկությունը` խոսելով միայն 11 ձերբակալվածների մասին: Ամեն դեպքում, ըստ վրացական աղբյուրների, դա ամենախոշոր հակակառավարական ցույցն էր 2009 թվականից ի վեր, և այս փաստն արդեն իսկ ոգևորում է նրանց, ովքեր սրտատրոփ սպասում են մայիսի 25-ի զարգացումներին:
Այսքանով հանդերձ հարկ է նաև նկատել, որ երկրի ոչ բոլոր քաղաքական ուժերն ու կուսակցություններն են պաշտպանում բողոքի ակցիան: Վերջիններս ավելի արդյունավետ են համարում ընտրական օրենսդրության բարեփոխումներն ու ռեժիմի փոփոխությունն ընտրությունների միջոցով: Իր հերթին նախագահ Սահակաշվիլին իրեն դեռևս պարտված չի համարում, և այդ ինքնավստահ կեցվածքի համար նա ունի որոշակի հիմքեր: Բանն այն է, որ նախագահի և ընդդիմության ուժերն այս պահին գրեթե հավասար են: Եթե հեղափոխության նախապատրաստվողները հույսը դրել են երկրի խոշոր քաղաքներում` Թբիլիսիում, Քութայիսիում, Բաթումում մեծ թվով աջակիցներ ունենալու հանգամանքի վրա, ապա Սահակաշվիլու թիկունքում կանգնած են ուժային կառույցները, պետական ապարատը և Վրաստանի գյուղական վայրերի բնակչությունը: Սակայն հենց նման երկպառակության պարագայում հետևանքները կարող են նաև չափազանց լուրջ և ծանր շրջադարձեր ունենալ: Ու եթե ընդդիմությունը նախորդ անգամների նման շատ արագ չվատնի իր բոլոր ուժերն ու ռեսուրսները, կարողանա համակիրների բանակը պահել փողոցներում ու հրապարակներում, գուցե և ինչ-որ բան ստացվի նրա նոր ձեռնարկից:
Արտաքին աշխարհը անարձագանք չթողեց վրացական վերջին իրադարձությունները և այժմ էլ շարունակում է ուշադիր ու լարված հետևել դրանց ընթացքին: Որքան էլ Վրաստանի ԱԳ նախարարությունը ջանքեր է գործադրում կատարվածը մատուցել գեղեցիկ փաթեթավորմամբ, այս անգամ դա նրան առանձնապես չի հաջողվում: Նախօրեին ԱԳ փոխնախարար Նինո Կալանդաձեն հայտարարեց, թե ընդդիմության գործողություններում իրենց համար արտառոց ոչինչ չկա։ «Որպես կառավարության անդամ՝ կարող եմ ասել, որ Վրաստանի կառավարությունն ընդունում է քաղաքացիների ազատ ժողովների և ցույցերի իրավունքը։ Դա մեր արժեքավոր սկզբունքն է։ Ավելին՝ պետությունը նույնիսկ պաշտպանում է այս գործընթացը»,- նշեց նա: Միայն թե պահը բոլորովին պատշաճ չէ այս կարգի հավաստիացումների համար: Ռուսաստանի ԱԳՆ-ն անմիջապես արձագանքեց` Թբիլիսիի հայտարարություններն անվանեով «դեմագոգիկ հռետորություն»: Ամերիկացիներին շատ ավելի ցավալի-զավեշտական հետևանք էր սպասվում: Վրաստանում ԱՄՆ դեսպան Բասսը երկրի նախագահ Միխայիլ Սահակաշվիլիի հետ կոշտ զրույցից հետո տեղափոխվեց Թբիլիսիի կլինիկաներից մեկը: Ասվում է, թե նա Սահակաշվիլիից պահանջել էր ուժ չկիրառել ընդդիմադիրների դեմ, սակայն արդյունքը ի վնաս Սահակաշվիլու չէր…
Իսկ այս ընթացքում Թբիլիսիի են շտապում Եվրամիության երկրների դեսպանները: Նրանց առաջին հանդիպումները նախատեսված են ընդդիմադիրների հետ: Վերջիններս պատրաստվում են օտարերկրացիներին մանրամասն ներկայացնել բողոքի ցույցերի պատճառներն ու իրենց հետագա անելիքները։ Նրանք կարծես թե կռահում են, որ եթե վաղը հեղափոխություն է, ապա Վրաստանն այդ քաոսի մեջ այս անգամ մխրճվելու է առանց վարդերի և ռոմանտիզմի:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՍԱԼՎԱԴՈՐ ԴԱԼԻ

27 Մրտ

ԻՄ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ես` Սալվադոր Դալիս, հռոմեական ու առաքելական կաթոլիկս և հոգով միապետականս համեստությամբ ու ցնծությամբ հավաստում եմ, որ ժամանակակից ստեղծագործող երիտասարդության ողջ եռանդը խտանում է միակ առաքինության` բուրժուական մշակույթին հակադրվելու շուրջը:
Ամենագեղեցիկ և ամենախոր մշակութային հեղափոխությունները տեղի են ունեցել առանց բարիկադների: Ընդվզող մոլեգնությունը շիկացնում է միտքը, որ տարածության ու ժամանակի միակ տերն է: Պեղումները այն իսկական հակաբարիկադներն են, որոնք անցյալին հնարավորություն են ընձեռում ապագայի մեջ շրջագայելու. անտիկ շրջանի քանդակագործության վերագտնումով 16-րդ դարում իրականացվեց արդարացիորեն Վերածնունդ կոչված մշակութային հեղափոխությունը: Համանման ամեն մշակութային հեղափոխություն պիտի հանգի նոր ոճի հարաբերակցության: Վերածննդի գագաթնակետը դարձած Լյուդովիկոս 14-րդի ոճը փլուզվեց մի հեղափոխությամբ, որը բուրժուազիային պիտի տար նվաստացուցիչ իշխանություն: Բանվորների համար նախատեսված Լըդուլի գնդաձև ճարտարապետությունը քնարական, ցնորական ու խաղացկուն քաղաքի տեսիլքի մեջ պիտի լքվեր թերահավատ, բանական ու գործնական բուրժուաների կողմից:
Այս նոր հեղափոխության ես ընծայաբերում եմ այն ամենը, ինչ ունեմ, այսինքն իմ խելացնորական-քննադատական մեթոդը, որն ինձ թվում է, բացառապես հարմարեցված է առկա իրադարձությունների բարեբախտաբար իռացիոնալ բնույթին: Այդ մեթոդի լույսի ներքո ինձ թույլ եմ տալիս անել հետևյալ դիտողությունները:

ԳՈՒՅՆԸ
Արդի մշակութային հեղափոխությունների գույնը ոչ թե կարմիրն է, այլ օդ, երկինք, հասունություն հիշեցնող մեղեսագույնը: Դա աշխարհի դարաշրջիկ փոփոխությանը համապատասխանող գույնն է: Ջրհոսի դարաշրջանը, որ ավարտվելու է առաջիկա հազարամյակում, կտեսնի արյունոտ բռնությունների վերացումը: Ներկայումս մենք արդեն սպանել ենք Ձուկը («Աստված մեռել է»), և նրա արյունը գունավորում է կապույտ ծովը` ալիքներին հաղորդելով մեղեսիկի գույն:

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐԸ
Բուրժուական մշակույթը կարող է փոփվել լոկ ուղղահայացորեն: Մշակույթը կարելի է ապաբուրժուականացնել միայն այդ հասարակությունը ապապրոլետարականացնելով, մտածողությունը կողմնորոշելով դեպի բարձրը, ուղղելով դեպի իր օրինական, կատարյալ, աստվածային նախասկիզբը: Հարկ է, որ ի հայտ գա մտքի արիստոկրատիա: Մարդ-թագավորը կարող է իր պալատում հանդուրժել միայն մտքի իշխաններին:
Գործնականում կարելի է հաշվառել բուրժուական մշակույթի հուշարձանները: Ոչ թե քանդել, այլ նոր իմաստ ներդնել դրանց մեջ, փոփոխել նրանց նշանակությունը: Օրինակ, Ավգուստ Կոնտի հուշարձանի տակ ավելացնել մասնատուփ նրա սուրբ Կլոթիլդի, ըստ պոզիտիվիստական զառանցանքի, մարդկության տիրուհու համար: Այդ մասնատուփը կարող է լինել հելիումով լի մեղեսիկե մի օրորոց, որի մեջ հերթով կօրորվեն ամենագեղեցիկ ու մերկ աղջիկները ձմեռային քնի վիճակում` ի մռայլ հաճույք ուսանող-դիտորդների և ի հանգիստ նրանց խստորեն ու գիտականորեն վերահսկվող պատրանքածին փորձերի:
Նույն ձևով առաջարկում եմ որոշ քաղաքների հուշարձանները զարդարել զենք ու զրահ կրող դերասաններով, որոնք Պակո Ռաբանի նման ընդունակ են տոնել Ջրհոսի հազարամյակի գալուստը:

ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Լիբիդոյի որոշ քանակություն ներարկել, օրինակ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի նման հաճույքային կազմակերպություններին: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն վերածել հասարակական բթության նախարարության` չզրկվելու համար այն ամենից, ինչն արդեն ստեղծվել է: Դրա մեջ ներառնել ֆոլկլորային գովելի պոռնկությունը, բայց դրան ավելացնել լիբիդային և հոգևոր ուժեղ էներգիա: Այսպիսով այդ գերձանձրույթի օջախը ձևափոխել իսկական տարփածին գոտու` ծախու սիրո առաջին օրենսգետ սուրբ Լուիի հովանավորությամբ:

ԱՐԴԱՐԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ
Հետազոտությունների կիբեռնետիկական հանձնաժողովների ակտիվացում` մատերիալիզմին զոհ գնացած մեծ մտքերի վերածննդի ու փառաբանման համար: Օրինակ, Ռեմոն Լուլլի համակցված անիվները, Ռայմունդո Սեբոնդի բնական Աստվածաբանությունը, Պարացելսի աշխատությունը, Գաուդիի միջերկրական գոթականությամբ ներշնչված ճարտարապետությունը, Ֆրանչեսկո Պյուժոլի հիպարքսիոլոգիան, Ռեմոն Ռուսելի հակաժյուլվեռնյան բանաստեղծականությունը, ավանդական միստիկ մտածողության տեսաբաններին, բոլոր ճշմարիտ ներշնչվածներին: Չպղծել նրանց անարդար գերեզմանները: Հանել գերեզմանից և վերստին թաղել, բայց Նիկոլա Լըդուի պատկերացրած ֆուտուրիստների ամենաշքեղ դամբարաններից մեկում:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ
Այնտեղ, ուր տեղի է ունենում մշակութային հեղափոխությունը, պիտի ծաղկի երևակայությունը:
Փարիզ, շաբաթ, 18 մայիսի, 1968 թ.
Սալվադոր Դալի:

ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ ՌՈԲԵՍՊԻԵՌ

1 Նյմ

Եկել է ժամանակը պարզելու հեղափոխության նպատակը և սահմանը, որին ուզում ենք հասնել, եկել է ժամանակը ինքներս մեզ հաշիվ տալու նաև խոչընդոտների մասին, որոնք հեռացնում են մեզ նրանից, որոնք մենք պետք է ընդունենք` դրան հասնելու համար: Սա հասարակ և կարևոր միտք է, որը, ինչպես երևում է, երբեք չի նշվել: Եվ ինչպե՞ս կհամարձակվեր ստոր և անբարո կառավարությունն իրականացնել այն: Մի ինչ-որ թագավոր, ինչ-որ մեծամիտ սենատ, Կեսար, Կրոմվել նախ և առաջ կրոնական շղարշի տակ թաքցնում էին իրենց ծրագրերը, գործարքի մեջ մտնում բոլոր արատների հետ, շողոքորթում էին բոլոր կուսակցություններին, ոչնչացնում էին ազնիվ մարդկանց կուսակցությունը, ճնշում կամ խաբում էին ժողովրդին այն բանի համար, որ հասնեն իրենց նենգ փառասիրության նպատակին: Եթե մենք մեծագույն խնդիր իրականացնելու չլինեինք, եթե խոսքն այստեղ վերաբերեր միայն ինչ-որ հանցախմբի կամ նոր արիստոկրատիայի, մենք կհավատայինք, այնպես, ինչպես դրան հավատում են ավելի շուտ տգետ, քան թե փչացած գրողները, որ ֆրանսիական հեղափոխության պլանը տառացիորեն գծվել է Տակիտոսի և Մաքիավելու գրքերում, և կկարողանայինք ժողովրդի պարտականությունների նկարագրությունը գտնել Օգոստոսի, Տիբերիոսի, Վեսպասիանոսի պատմության կամ նույնիսկ որոշ ֆրանսիացի օրենսդիրների պատմության մեջ, քանի որ նենգության և դաժանության որոշ նրբություններում բոլոր տիրանները նման են միմյանց:
… Հարկավոր է վաղօրոք նախազգուշական միջոցներ ձեռնարկել և ազատության ճակատագիրը հանձնել ճշմարտության ձեռքը, որը հավերժ է, և ոչ թե ձեռքն այն մարդկանց, ովքեր մահկանացու են. այսպիսով, եթե կառավարությունը մոռանում է ժողովրդի շահերը կամ եթե դրանք հայտնվում են անբարո մարդկանց ձեռքում, իրերի բնական ընթացքին համապատասխան, ընդունված սկզբունքների լույսը լուսավորում է նրանց դավաճանությունը, և թող նոր հանցախումբն ընկնի հանցագործության մտքից անգամ: Երջանիկ է այն ժողովուրդը, որ հասել է այս վիճակին: Քանզի ինչ նոր հարվածներ էլ սպառնան նրան, իրերի դրությունը, որի պարագայում հանրային բանականությունը ազատության երաշխիքն է հանդիսանում, նրան բազում միջոցներ կտրամադրի այդ հարվածները կանխելու համար: Ո՞րն է այն նպատակը, որին ձգտում ենք: Ազատության խաղաղ գործադրումն ու հավասարությունը, հավերժ արդարության տիրապետությունը, որի օրենքները փորագրված են ոչ թե մարմարի ու քարի, այլ բոլոր մարդկանց սրտերում, անգամ ստրուկի սրտում, ով մոռացել է դրանց մասին, և տիրանի սրտում, ով ժխտում է դրանք:
Մենք ուզում ենք ունենալ այնպիսի իրադրություն, որտեղ բոլոր նսեմ և դաժան կրքերը սանձված կլինեն, և բոլոր բարերար ու մեծահոգի կրքերը կարթնանան օրենքներով, որտեղ սնափառությունը կարտահայտվեր հայրենիքին ծառայելու ձգտմամբ, որտեղ տարբերությունները միայն հավասարություն կծնեին, որտեղ քաղաքացին կենթարկվեր քաղաքապետությանը, քաղաքապետությունը` ժողովրդին, ժողովուրդը` արդարությանը, որտեղ հայրենիքը կապահովեր յուրաքանչյուր անհատի բարօրությունը, իսկ յուրաքանչյուր անհատ հպարտ կօգտվեր հայրենիքի բարգավաճումից և փառքից, որտեղ բոլոր հոգիները կփառավորվեին հանրապետական զգացումների հետ մշտական հաղորդակցությամբ և մեծ ժողովրդի հարգանքը վայելելու անհրաժեշտությամբ, որտեղ արվեստները ազատության զարդարանքն են, որ վսեմացնում է նրանց, իսկ առևտուրը կլինի ժողովրդի հարստացման աղբյուր, այլ ոչ թե միայն մի քանի ընտանիքների հրեշավոր շքեղություն:
Մենք ուզում ենք մեր երկրում եսասիրությունը փոխարինել առաքինությամբ, պատիվը` ազնվությամբ, սովորույթները` սկզբունքներով, պարկեշտությունը` պարտավորություններով, մոդայի բռնակալությունը` բանականության տիրապետությամբ, դժբախտության նկատմամբ արհամարհանքը` արհամարհանքով արատի նկատմամբ, անպատկառությունը` հպարտությամբ, սնափառությունը` հոգու վեհությամբ, փողի նկատմամբ սերը` սիրով փառքի նկատմամբ, լավ ընկերախումբը` լավ մարդկանցով, դավադրությունը` արժանիքով, սրամտությունը` տաղանդով, սիրալիր, թեթևամիտ և դժբախտ ժողովրդին` մեծահոգի, ուժեղ, երջանիկ ժողովրդով, այսինքն` միապետության արատներն ու բոլոր անհեթեթությունները փոխարինել հանրապետության բոլոր առաքինություններով և հրաշքներով:

ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ

30 Հկտ

ՉԱՐԵՆՑԻ «ՄՈՌԱՑՎԱԾ» ՀՈԴՎԱԾԸ

1928 թ. հունվարին Թիֆլիսում լույս տեսած «Պրոլետար» (նախկին «Մարտակոչ») թերթի համարներից մեկում տպագրվել է Ե. Չարենցի «Հարկադրված պատասխան» հոդվածը: Սակայն այն տեղ չի գտել ոչ գրողի երկերի վեցհատորյակում ու քառահատորում, ոչ անտիպների երկու ժողովածուներում (Ե. Չարենց «Անտիպ և չհավաքված երկեր», Երևան, 1983 թ., և Ե. Չարենց «Նորահայտ էջեր», Երևան, 1996 թ):
Նման դեպքերում կատարվածը սովորաբար մեկ բացատրություն է ունենում. նյութի բացակայությունը կարող է պայմանավորված լինել հրատարակիչների և խմբագիրների չիմացությամբ: Եվ այդ պարագայում որևէ արտառոց, առավել ևս՝ դատապարտելի երևույթի շուրջ մտքեր չեն ծնվում:
Բայց արի ու տես, որ Չարենցի հատկապես այս հոդվածի անտեսումն անիրազեկության կամ վրիպումի հետևանք լինել չէր կարող: Բանն այն է, որ նվազագույնը մի դեպքում ժողովածու կազմողները տեղյակ են եղել հոդվածի գոյության մասին: Խոսքը նախ և առաջ վերաբերում է Արփենիկ Չարենցի կազմած «Անտիպ…»-ներին, որի ծանոթագրությունների բաժնում «Հարկադրված պատասխանը» ոչ միայն հիշատակվել է, այլև նրանից նույնիսկ մեջբերվել է մի փոքրիկ հատված (էջ 685):
Ի՞նչ է ստացվում: Գիտեին այդ մասին և, այդուհանդերձ, նպատակահարմար են գտել չընդգրկել: Ինչո՞ւ: Ո՞րն է եղել այս աննախադեպ «խտրականության» պատճառը: Ի վերջո, ոչ Չարենցի հոդվածն էր անարժեք սևագրություն, և ոչ էլ գիրքն էր մի սեղմ հատընտիր, որ շատ դեպքերում լույս է ընծայվում ստեղծագործությունների կամայական ընտրությամբ:
Միանշանակ պատասխան տալը այնքան էլ հեշտ չէ: Սակայն քիչ թե շատ ընդունելի, տրամաբանական բացատրություն կարող է հուշել հենց տվյալ նյութը: Նախ, կասկածից վեր է, որ հոդվածը դուրս է մնացել խիստ որոշակի նկատառումներով: Նման «կանխարգելիչ» հանգամանքի դեր առաջին հերթին կարող էր խաղալ շարադրանքի բովանդակությունը, ուր արտահայտված են մեծ բանաստեղծի համոզմունքներին ոչ այնքան բնորոշ, ծայրահեղ գաղափարական-քաղաքական դիրքորոշումներ:
Բայց կա հոդվածը, որն արդեն գրականության պատմության փաստ է, ժամանակաշրջանի ոգին պատկերող վավերագիր, և ուրեմն հարկ չկա լռությամբ շրջանցել դա, «փրկել» Չարենցին իր իսկ տողերից՝ քողարկման գնով:
Սրանով հանդերձ, պետք է նկատել, որ «մոռացված» հոդվածն այն արգասինքն է, ինչին կարող էր հանգեցնել 1920-ականների երկրորդ կեսին ծավալված գրապայքարը: Նոր ժամանակների պահանջների շուրջ ընթացող բանավեճերը շատ արագ կորցրեցին իրենց զուտ գրական-մշակութային ատաղձը՝ վերածվելով դաժան, անհաշտ ու հիշաչար մի գոտեմարտի, որտեղ լիովին կիրառելի էր միջոցների անխտրական ընտրությունը: Այսուհետ պրոլետարական սկզբունքներից յուրաքանչյուր շեղում խարանվում էր ազգայնականության աններելի մեղքով, զգացմունքայնությունը քաղքենիություն էր, հիշողությունը՝ անցյալի իդեալականացում:
Այդ առումով Չարենցն ամենախոցելի հեղինակն էր: Նրա վաղ շրջանի ստեղծագործություններից յուրաքանչյուրը պատրաստի թիրախ էր հմուտ նետաձիգների համար: Իսկ դիպուկահարների պակաս չէր զգացվում: Եվ պիտի ասել, որ Չարենցը երբեմն ուղղակի հարկադրված էր լինում ընկրկել այդ մեղադրանքների ճնշումից: Ասվածի ամենաբնորոշ վկայություններից մեկն այն հանածանոթ փաստն է, որ նա իր ժողովածուներից դուրս էր թողնում նախկինում գրված նույնիսկ ամենահրաշալի գործերը: Ցավալիորեն իրավացի էր Եգիպտոսում լույս տեսնող դաշնակցական «Հուսաբեր» թերթը, որն այն օրերին արձանագրում էր. «…Հայաստանի մեջ, ինչպես հայտնի է, «հեղափոխության» դեմ մեղանչում կը նկատվի հայրենիքի սերն ու կարոտը երգելը: Եղիշե Չարենցը գեշ կացության մեջ կը գտներ ինքզինքը՝ մինչև իր «ալ-կարմիր» դառնալը «Ես իմ անուշ»-ը գրած ըլլալուն համար…»:
Ահա, այսպիսի մթնոլորտում, 1927 թ վերջին ահագնացող գրապայքարի մի առավել պղտոր ալիք բարձրացավ, որ սպառնում էր մեկընդմիշտ խորտակել ընդդիմության ուժասպառ պատնեշները: Այդ օրերին էր, որ մամուլում պարբերաբար հայտնվում էին Ն. Դաբաղյանի, Հ. Սուրխաթյանի, Գ. Վանանդեցու հրապարակումները, հակամետ թևերը մարտի էին դուրս բերել իրենց «ծանր հրետանին»: Չարենցը ստվերում մնալ չէր կարող: Խիստ ծայրահեղ իրավիճակում նրա համար այլ ելք չԷր մնում, քան հակառակորդին հարվածել սեփական զենքով: Դրանցից առավել նշանակալին դարձավ Բաքվի «Կոմունիստում» տպագրված Չարենցի «Օբյեկտիվ քննադատության մասին» հայտնի հոդվածը: Արձագանքը չուշացավ: «Խորհրդային Հայաստանում» հայտնվեց Ազատ Վշտունու «Նամակ խմբագրությանը»:
Իբրև փոխհրաձգության կանխատեսված շարունակություն, Չարենցը գրեց ևս մի հոդված, որն էլ «Հարկադրված պատասխանն» էր:
Ստորև ներկայացնում ենք այդ հոդվածն ամբողջությամբ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

«ՀԱՐԿԱԴՐՎԱԾ ՊԱՏԱՍԽԱՆ
«Կոմունիստում» տպված իմ նամակ խմբագրության («Օբյեկտիվ քննադատության մասին») մեջ Ազատ Վշտունու «Կամավորի հուշատետրից» գրքույկից բերված մեջբերումների առթիվ Վշտունին մի նամակ է տպագրել «Խորհրդային Հայաստանում», որի մեջ փորձում է, իրեն արդարացնելու նպատակով, թոզ փչել անտեղյակ ընթերցողի աչքին, հայտարարելով, թե իմ մեջբերած դաշնակցական քառյակը պատկանում է ոչ թե իրեն, Վշտունուն, այլ դա դաշնակցական երգ է, որ ասում է պատմվածքի հերոսը:- Սա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ «արդարացման» մանկական պրիոմ, մի՞թե պարզ չէ Վշտունու համար, որ դաշնակցական երգը իր հերոսի շրթունքները կարող է դնել միմիայն դաշնակցական հեղինակը, մանավանդ որ ամբողջ պատմվածքի ընթացքում հեղինակի սրբազան ակնածանքն ու հարգանքը այդ հերոսի կողմն է: Հարկավոր է լինել բարեխիղճ և տղայական փորձեր չանել հետին թվով արդարացում գտնել բաների, որոնք չունեն և չեն կարող ունենալ ոչ մի արդարացում: Դժբախտաբար, թերթի էջերը թույլ չեն տալիս Վշտունու այդ գրքից այլ մեջբերումներ անելու: Թողնենք ուրեմն այս պարզ հարցը մի կողմ և պատասխանենք մի այլ հարցի, որ նա բարձրացնում է իր նույն այդ նամակում: Նա պահանջում է, որպեսզի տողերիս գրողը ցույց տա նրան «մի շովինիստական կամ ազգայնական գրվածք 1917 թվից մինչև այսօր»: Եթե այսքան համառությամբ Վշտունին ուզում է, որպեսզի մենք ցույց տանք նրան իր ազգայնական գործունեության նմուշները և Հոկտեմբերից հետո – մեզ մնում է ցույց տալ, բերել փաստեր և ուրիշ ոչինչ:- Ահավասիկ մեր ձեռքի տակ է 1919 թվին (Հոկտեմբերից երկու տարի հետո) Թիֆլիսում հրատարակվող որբական «Փարոս» թերթը, որի հոգևոր առաջնորդն է եղել ինքը Վշտունին:- Դա նրա ստեղծած թերթն է, նրա ղեկավարության ու գուրգուրանքի առարկան, հանգամանք, որի մասին վկայում է «Փարոսի» N 10 (1919 թ. հունիս) տպված «Ազատ Վշտունին որբերի աշխարհում» հոդվածը:- Այստեղ գրված է.- «…նրա (այսինքն Վշտունու — Ե. Չ.) որբերի ինտելիգենտ որբությունն էր, որ ի հայտ բերեց «Փարոս» թերթը. նրա սիստեմատիկ դաստիարակության շնորհիվ էր, որ դուրս եկան ուժեր, որոնց վրա ծանրացել է «Փարոսի» հրատարակությունը»:- Գուցե Վշտունին հայտնի, թե հեղինակը «զրպարտո՞ւմ է»:- Այդ դեպքում բերենք իր, Վշտունու, դիմումը «Փարոսի» խմբագիրներին, որի մեջ ափաշկարա երևում է իր վերաբերմունքը դեպի այդ թերթը.-
«Իմ անուշիկ եղբայրներ,
Լույսի ու հավատքի մի հանգրվան է ձեր «Փարոսը». ձեր արյունոտած, բայց կենսունակ հոգու ավետարանը կարող է լինել այդ թերթը: Տարօրինակ և զարմանալի սերունդ է մեր սերունդը՝ արյան ու արցունքի անապատում իսկ կանգնեցնում է գեղեցկի և լույսի սրբազան մեհյան:
…Հաջողություն ձեր փայփայած թերթին:
Ազատ Վշտունի»
2 ապրիլի, 1919 թիվ:
Լսո՞ւմ եք, ընկ. Վշտունի, 19-ը թիվ…Սակայն տեսնենք, թե սա ի՞նչ թերթ է, որ ըստ Վշտունու՝ որբերի «հոգու ավետարանը» կարող է լինել և որը խմբագրվում է, ինչպես վերևում իմացանք, նրա «սիստեմատիկ դաստիարակության» զոհ դարձած որբերի կողմից և իր բարձր հովանավորությամբ: Թերթի հենց առաջին համարում Վշտունու դաստիարակած որբերից մեկը գրում է.
«Ծեսն թուրքերուն հայակեր քաղաքականությունը հսկա պանթեոն դարձրեց այն չքնաղ վայրեր, զոր բնությունն ընտրած էր հայոց նախահայրերուն»:
Տեսա՞ք «հոգու ավետարանը», որ Վշտունին 1919 թվին հանձնարարում է որբերին: Ապա այդ «հոգու ավետարանում» դուք կգտնեք և Դ. Վարուժանի «Հանճարդ հայկյան» բանաստեղծությունը, և առաջնորդողներ, ուր կան այսպիսի գոհարներ.
«Կեցցե Միացյալ և Անկախ Հայաստանի պաշտպան Ամերիկայի դեմոկրատիկ կառավարությունը»:
«Փարոս», 1919 թ. հունիսի 15.
Թերթի այս միևնույն համարում նկարագրված կա և մի հանդես, ուր հանդես է եկել իր սեփական պերսոնայով և ինքը Վշտունին, բայց խոսքը տանք հոդվածագրին. «նա շնորհակալություն հայտնեց Ամերիկայի հայասեր ազգին և իր ձեռքի ծաղկեփունջը նվիրեց միսս Ալլենին ի նշան սիրո և հարգանքի» և այլն… Էլ ավելորդ է, այս ամենից հետո, նշել, որ Վշտունու «դաստիարակած» որբ խմբագիրները Վշտունու վարած այդ «հոգու ավետարանում»- «իրենց սրտի անկեղծ հրճվանքն են հայտնում նորապսակ միսս Ալլենի և միստր Թատի պսակադրության առթիվ»- և այս ամենը տեղի է ունենում 1919 թվին, Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից երկու տարի հետո մի որբանոցում, որի «դաստիարակիչն» է Վշտունին, մի թերթում, որը Վշտունին հանձնարարում է որբերին, որպես նրանց հոգու «ավետարանը»: Դաշնակցական զոոլոգիական նացիոնալիզմի և հանուն «Միացյալ ու Անկախ» Հայաստանի Ամերիկայի «դեմոկրատիկ կառավարության» ոտքերը լիզող մտայնության մի այլանդակ նմուշ է ամբողջ այս թերթը սկզբից մինչև վերջ- և այս ամենից հետո Վշտունին համարձակություն ունի գրելու, թե «խնդիրն այն չէ, թե ինչ է գրվել 1915 թվին, այլ այն՝ թե ի՞նչ է գրվել Հոկտ. հեղափոխությունից հետո»:
Ահա թե ինչ է գրվել, ընկ. Վշտունի, ձեր ձեռքով և ձեր բարձր հովանավորությամբ՝ ձեր խնամքին հանձնված որբ մանուկների ձեռքով 1919 թվին, Հոկտեմբերից երկու տարի հետո:
Ի միջի այլոց Վանանդեցին իր մի հոդվածում գրում է, թե ի՞նչ կարելի է պահանջել 15-16 տարեկան որբերից, որոնք շրջապատված են եղել վարժապետներով և ենթակա նրանց ազգայնական դաստիարակության:- Վշտունու կողմից այդ իսկ որբերին 1919 թվին որպես «հոգու ավետարան» հանձնարարվող «Փարոսը» թերթելուց հետո ես միանգամայն համաձայն եմ Վանանդեցու հետ, որ, իրոք, շատ բան պահանջել դժվար է որբերից, որոնք 1919 թվին ունեցել են… Վշտունու նման դաստիարակներ: Ցավալին էլ հենց այն է, որ Վշտունու «հոգու ավետարան» «Փարոս»-ում այն ժամանակ դաստիարակվել են հենց նրանք, որոնք այսօր առաջնորդներ են ուզում լինել Հայաստանի պրոլետարական գրականության… Եվ մենք շատ բան չենք էլ պահանջում նրանցից, ինչպես և նրանց դաստիարակ Վշտունուց, մենք միմիայն պահանջում ենք, որ նրանք հրաժարվեն «ժառանգական պրոլետիդեոլոգներ», 100 տոկոսային պրոլետգրողներ իրենց հռչակելու մտքից և հասկանան, որ իրենք չէ, որ պիտի իդեոլոգիական ղեկավար հանդիսանան Հայաստանի աճող պրոլետգրականության:
Միմիայն այսքան, ուրիշ ոչինչ:
Իսկ ինչ վերաբերում է 1922 թվին Մոսկվայում հրատարակված իմ հատորներին, նրանցում, ի հարկե, կան հայրենասիրական ռոմանտիզմի նմուշներ, բայց դրանք անմեղ բաներ են համեմատած Վշտունու զոոլոգիական, դաշնակցական ագրեսիվ նացիոնալիզմի հետ («Կամավորի Հուշատետրից» ¨ այլն): Կարծում եմ, որ սա անվիճելի բան է յուրաքանչյուր օբյեկտիվ ընթերցողի համար:
Այսքան:
Ե. Չարենց
Թիֆլիս, 1928 հունվ. 10-ին»:
«Պրոլետար», 13.1.1928 թ.:

%d bloggers like this: