Tag Archives: Հայրենիք

Ավելի մեծ Հայրենիք

25 Դկտ

— Բառերի, անունների, երազների մեջ հավատ չի լինում ու երկիր չի լինում: Երկիրը դրանցից այն կողմ է: Ջնջիր երկրից բառ, անուն, երազ ու տես, որ այն, ինչ կմնա, դրանցից ամենուր էլ կա: Բայց ամենուրը Հայրենիք չէ:
— Այդ դեպքում ի՞նչ բան է Հայրենիքը, կասե՞ս ինձ:
— Մարդը: Մարդն է հայրենիքը: Մարդը, որ անուն է տալիս, որ սարը կոչում է Արարատ, որ տաճարին ասում է Գառնի, որ ջուրը Երասխ է դարձնում: Չկա մարդը` չկա հայրենիքը:
— Հիմա ես ու դու հայրենի՞ք ենք:
— Ավելին, քան հայրենիքը:
— Ինչու՞ ավելին:
— Որովհետև տարբեր ենք:
— Դա վա՞տ է:
— Չէ, ինչու՞ է վատ: Հայրենիքն այդպես ավելի մեծ է:

Հովիկ Չարխչյանs8r7m9rarx6kpth0yjbnllssoq-745x483

Advertisements

ԱՌԱՋԻՆ ՈՒ ՎԵՐՋԻՆ ԱՆԳԱՄ

6 Ապր

Տարիներ առաջ էր, երեխա էինք: Մի օր դպրոցում ասացին, որ պրոֆեսոր Վարազդատ Հարությունյանն է եկել մեր գյուղ և ակումբում պիտի սլայդներ ցուցադրի Արևմտյան Հայաստանից: Այն տարիներին դա նույնն էր, թե Լուսնի հակառակ երեսը տեսնեինք: Տուն եկա ու այդ մասին ասացի պապիս: Պատվիրեց, որ իրեն էլ հետս տանեմ: Պապս 80 տարեկան ամուր, խստաբարո, անժպիտ մարդ էր, քայլում էր ձիգ, դեմքին` արժանապատիվ հպարտություն: Պատկառում ու երկյուղում էինք նրանից:
Իսկ այդ երեկո ակումբի դահլիճում ասեղ գցելու տեղ չկար: Մթի մեջ լույսի փունջն ընկնում էր ճերմակ պաստառի վրա, պատկերները հաջորդում էին մեկը մյուսին ու պրոֆեսորի ձայնը խլանում էր ցուցադրող սարքի աղմուկի մեջ: Կլանված դիտում ու լսում էին, երբ հանկարծ մի պահ աչքս ընկավ պապիս դեմքին, ու ես ապշանքից քար կտրեցի: Նա լալիս էր: Լալիս էր ժայռի պես իմ պապը, արցունքները հատիկ-հատիկ գլորվում էին այտերի վրա, իսկ նա ասես չգիտեր էլ այդ մասին, անշարժ նայում էր էկրանին, որտեղ իր կյանքի կողոպտված աշխարհն էր:
Այդ օրը պապիս ամրության մասին առասպելն ինձ համար փշուր-փշուր եղավ: Բայց նրա արտասուքի մեջ ես ավելի մեծ ամրություն գտա, որ եկել էր նրա ներսից թափանցիկ արցունքի տեսքով: Երկրի սերն էր: Ամրակուռ մի սեր, որ այդքան տարիներ լցվել, ամբարվել, լռել էր խորքում ու հանկարծ դուրս հորդեց մի մութ դահլիճում, բոլորից ծածուկ, առաջին ու վերջին անգամ:

Հովիկ Չարխչյան136225567-600x450

ՉԱՐԵՆՑԸ ԵՎ ԱՐԳԵԼՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

27 Նյմ

039_zps599fd5a9Եղիշե Չարենցի կենսագրության մի անհայտ դրվագ իր արտացոլումն է գտել արխիվային երկու փաստաթղթերում, որոնք հրապարակում ենք առաջին անգամ: Դրանք միևնույն ժամանակ հնարավորություն են տալիս մեկ անգամ ևս պատկերացում կազմել այն ծանր մթնոլորիտի ու գաղափարական սահմանափակումների մասին, որ գերիշխող էին 1920-ականների Հայաստանում և դեռ էլ ավելի պիտի թանձրանային հետագա տարիներին:
Առաջին վավերագիրը մի գաղտնի պաշտոնական գրություն է, որ Լուսավորության ժողկոմատ է առաքվել Հատուկ բաժնի կողմից: Նամակում ասվում է.
« N5
Երևան, 14.3.1929
Գաղտնի
Լուսժողկոմի տեղակալ
ընկ. Յաղուպյանին
Սրանով Ձեզ հայտնում եմ, որ անցյալ տարվա դեկտեմբերի 14-ին ընկ. Գ. Վանանդեցին Հանր. Գրադարանի հատուկ բաժնից վերցրել է տանը օգտվելու համար Չալխուշյանի «Ինչ է և ինչ պիտի լինի մեր ուղին», ինչպես նաև դեկտ. 12-ին — «Հայրենիք» ամսագրի վեց համարներ: Վերոհիշյալները առանց հատուկ բաժնին վերադարձնելու՝ ընկ. Գ. Վանանդեցին հանձնել է քաղ. Չարենցին: Բացի դրա՝ քաղ. Չարենց հունվարի 7-ին հատուկ բաժնից վերցրել է «Հայրենիք» ամսագրի յոթը համարներ, հունվ. 20-ին վերադարձնելու պայմանավ:
Հիշյալ ամսագրի 13 համարները և գիրքը առանց վերադարձնելու քաղ. Չարենց Երևանից մեկնել է: Սույնը տեղեկացրել եմ և Պետ քաղ. Վարչության, հարկ եղածը տնօրինելու համար:
Հատուկ բաժնի վարիչ….»:

(Վերջին ստորագրությունը դժվարընթեռնելի է: Ամենայն հավանականությամբ, «Ա. Թագվորյան»):
Հայտնի փաստ է, որ այդ տարիներին սահմանված գրաքննության պայմաններում գրականության ու մամուլի հատուկ ֆոնդերից կարող էին օգտվել միայն սահմանափակ թվով մարդիկ և այն էլ` որոշակի նպատակներով: Իսկ սփյուռքից ստացվող պարբերականների գերակշիռ մասը կրում էր «գաղտնի» կնիքը և պահվում էր լայն հանրության աչքից հեռու: Հետևաբար Դաշնակցություն կուսակցության օրգան «Հայրենիք» հանդեսը չէր կարող ընդգրկված չլինել այս «վտանգավոր» աղբյուրների ցանկում, թեև 1922 թվականից ի վեր Բոստոնում լույս ընծայվող գրական-մշակութային ամսագիրը ինչպես գրականագետ Գուրգեն Վանանդեցուն, այնպես էլ Չարենցին կարող էր հետաքրքրել առավելապես իր գեղարվեստական բովանդակությամբ: Գալով հասարակական գործիչ, պատմաբան Գրիգոր Չալխուշյանի (1861-1931) գրքին, հիշեցնենք, որ 1923 թվականին հրատարակված «Ինչ էր և ինչ պիտի լինի մեր ուղին» ուսումնասիրությունն իրենից ներկայացնում էր Հայաստանի Առաջին Հանրապետության անկման տնտեսական և քաղաքական պատճառների վերլուծությունը: Այն ևս ընդգրկվել էր «անցանկալիների» շարքում, և եթե որևէ ընթերցող այնուամենայնիվ ցանկութուն էր հայտնում ծանոթանալ դրա բովանդակությանը, ապա նման ցանկությունն արդեն իսկ դիտվում էր զանցառում: (Ի դեպ, նկատենք մի հատկանշական հանգամանք, ինչը ևս անկարևոր չէ: Նամակում Վանանդեցու դեպքում օգտագործվում է «ընկեր» դիմելաձևը, մինչդեռ Չարենցի պարագայում՝ «քաղաքացի»-ն: Ամենայն հավանականությամբ, պատճառը կուսակցականությունն էր: Ինչպես հայտնի է, Չարենցին 1926-ի սեպտեմբերից հեռացրել էին կոմկուսի շարքերից):
Եվ այսքանից հետո դժվար չէր կռահել, որ նման ահազանգին պիտի անմիջապես հետևեր համաժեք արձագանքը` ուղեկցվելով «պատժիչ» գործողություններով: Վերը նշված գրության վրա Լուսժողկոմի տեղակալը մակագրում է՝ հանձնարարելով նկատողություն հայտարարել Վանանդեցուն ու միջոցներ ձեռք առնել գրականությունը Չարենցից վերցնելու և վերադարձնելու համար: Սակայն դա այնքան էլ հեշտ գործ չէր: Բանն այն է, որ Չարենցն այդ օրերին իսկապես Հայաստանում չէր: Նա մեկնել էր Մոսկվա: Փաստ է նաև, ահազանգից 20 օր անց արգելված գրականությունը դեռ գտնված ու վերադարձված չէր: Դա է վկայում մյուս գրությունը, որը ներկայացնում ենք ստորև.
«N611
4/4-29
Գաղտնի
Պետքաղվարչությանը
Հանրային գրադարանի հատուկ բաժինը հայտնում է, որ ընկ. Ա. Խանջյանի բանավոր կարգադրությամբ Ե. Չարենցին գրադարանից հանձնված է «Հայրենիք»-ի 7 N- ը, բացի այդ, նա ընկ. Վանանդեցուց ստացել է ևս «Հայրենիքի 6 N-ը և Չալխուշյանի «Ինչ էր և ինչ պիտի լինի մեր ուղին» գիրքը, այսպիսով Չարենցի մոտ կա 14 կտոր գաղտնի գրականություն:
Խնդրում եմ ձեռք առնել միջոցներ նրանից ստանալու այդ գրքերը և հանձնելու հատուկ բաժնին: Լուսժողկոմի տեղակալ՝ Հ. Յաղուբյան
Գաղտնի բաժնի վարիչ Ա. Նիկողոսյան»:

Դժվար է ասել, թե ինչով ավարտվեց այս տհաճ միջադեպը: Պետք է կարծել, որ գրականությունն ի վերջո վերադարձվել է հանրային գրադարան: Սակայն հազիվ թե դա եղել է անհետևանք: Ամեն դեպքում, այս ողջ պատմությունն այնքան բնորոշ է Չարենցին: Գաղտնին և արգելվածը միշտ հրապուրում էին նրան…

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ427c0af03f65

ՀԱՅ ՍՊԱՅԻ ՀԱՄԱՐ

13 Սպտ

«Հայ բանակի սպա, քեզնից է կախված քո հարազատ ժողովրդի և հայրենիքի բախտը:

Դու միայն կարող ես պաշտպանել քո պապենական օջախը դրսի մեր թշնամիներից, որոնք մեր իսպառ բնաջնջումն են ցանկանում:

Դու միայն կարող ես քո ետևից տանել հայրենասիրությամբ համակված զինվորների` դարձնելով նրանց անձնվիրության և հերոսության մարմնացում, վառ պահելով նրանց մեջ մեր հայրենիքի արևոտ և ծաղկուն ապագայի հույսը:

Դու միայն կարող ես ամրապնդել և ուժեղացնել մեր ազգային բանակը, որովհետև դու ես այդ բանակի ոգին, նրա սիրտը, հրամայողը:

Քեզանից է կախված քո զինվորների վարքը և բարքը:

Ուրեմն գործի անցիր և դաստիարակիր քո զինվորներին, դաստիարակիր ինքդ քեզ:

Կազմակերպիր Հայաստանի բանակը առողջ հիմունքների վրա»:

 

«Հայ սպայի համար» գրքույկից: 1920 թվական, Երևան, էջ 2921-9-1-1

ԳԱԼՅԱ ՆՈՎԵՆՑ

23 Հլս

Միացյալ Նահանգներում, երբ փողոց եմ դուրս գալիս, մի սոսկալի լքվածություն ու միայնություն է պաշարում ինձ։ Հանգամանքների բերումով ես պարտավոր եմ լինել այնտեղ ու երբեմն ինքս ինձ խղճալու աստիճան հուզվում եմ։ Հայրենիքը մնում է հայրենիք, չնայած` իր պրոբլեմներին, թերություններին, դժվարություններին։ Ես քայլում եմ Երեւանի փողոցներով եւ զգում եմ, որ իմ տանն եմ. մարդիկ, փողոցները, ծառերը` ամեն ինչ իմն է։ Օտարությունը սոսկալի ցավ է։ Շատերը գալիս են Միացյալ Նահանգներ գունավոր երազներով եւ բախվում են դաժան իրականությանը. ավուր հացը վաստակելու համար ստիպված ես լինում օրնիբուն աշխատել։ Բոլորի հայացքն էլ գամված է մնում Հայաստանին, բոլորին էլ ուժ է տալիս, ապրեցնում է հայրենիք վերադառնալու բաղձալի հույսը, սակայն բոլորը չէ, որ կարողանում են վերադառնալ։ Զանազան հանգամանքներ, պայմանականություններ նրանց կապում են օտար երկրին, երեխաներն են սկսում կրթություն ստանալ ամերիկյան կրթօջախներում, ամուսնանում են: Ես խորապես խղճում եմ այդ մարդկանց, ցավում եմ նրանց ճակատագրի համար, օտարության դատապարտված նրանց կյանքի համար։ Ուզում եմ, որ հայերը կարողանան ապրել ու աշխատել իրենց հայրենիքում, կարողանան վայելել ամեն օր հարազատ փողոցներով քայլելու, հարազատ դեմքեր տեսնելու բարեբախտությունը։ Դա մի վերաշնորհ պարգեւ է, որի գինն օտարության մեջ ես հասկանում:

ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ

19 Փտր

Ա՜Խ, ՎԱ­ԹԱՆ

Ամե­րի­կա­յի մե­ծա­գույն ոսկ­րա­վի­րա­բույժ, այդ գի­տու­թյան տար­բեր բնա­գա­վառ­նե­րում նո­րա­րա­րու­թյուն­ներ արած, ար­դեն ութ­սունն անց դոկ­տոր Համ­բար Քե­լիկ­յա­նը, ում պար­զա­պես Քել­լի են կո­չում, Չի­կա­գո­յում ուղ­ղա­կի հրաշք­ներ է գոր­ծում` փր­կե­լով մարդ­կա­յին մարմ­նի ամ­բող­ջա­կան վեր­ջա­վո­րու­թյուն­նե­րը, ինչ­պես օրի­նակ` ամ­բողջ ձախ թևը կամ ձեռ­քը, եթե չեմ սխալ­վում, կան­զաս­ցի խե­լա­ցի, երի­տա­սարդ սե­նա­տոր Բոբ Դո­լի, որ ժա­մա­նակ առ ժա­մա­նակ ավե­լի բարձր պաշ­տոն­նե­րի թեկ­նա­ծու է դառ­նում: Նա ծանր վի­րա­վոր­վել էր բա­նա­կում, տխուր պա­տե­րազմ­նե­րից մե­կի ժա­մա­նակ, որին մաս­նակ­ցում էին նաև ամե­րի­կա­ցի­նե­րը: Եվ Քե­լիկ­յա­նը` Քել­լին էր, որ եր­կա­րատև, համ­բե­րա­տար աշ­խա­տան­քի շնոր­հիվ վե­րա­կանգ­նեց խե­լա­ցի երի­տա­սար­դի վի­րա­վոր թևի գոր­ծու­նա­կու­թյու­նը: Ոսկ­րա­վի­րա­բու­ժու­թյան մեր այս վար­պե­տը ժա­մա­նակ էր գտել և գրել էր ան­չափ գործ­նա­կան մի գիրք` «Ձեռք» վեր­նագ­րով: Եվ հինգ կամ տա­սը տա­րի անց հրա­տա­րա­կեց մեկ այլ գիրք` «Ոտք»: Հի­սուն տա­րի շա­րու­նակ նաև գրա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյամբ էր զբաղ­վում և պո­ե­տա­կան նշա­նա­կա­լի գոր­ծեր էր ան­գիր անում, մեծ մա­սամբ` հա­յե­րեն, որոշ բա­ներ նաև ար­տա­սա­նում էր հա­յե­րեն և այն, ինչ այժմ ես անգ­լե­րեն եմ թարգ­մա­նում` Մա­րո Մար­գար­յա­նի «Այս­քան շատ քա­րեր» բա­նաս­տեղ­ծու­թյու­նը, Քել­լին հա­յե­րեն էր ար­տա­սա­նում` «Այս­քա՜ն շատ քա­րեր»: Բա­նաս­տեղ­ծու­թյան մեջ խոս­վում է այն մա­սին, որ այդ քա­րե­րից յու­րա­քանչ­յու­րը մե­կա­կան գե­րեզ­մա­նա­քար է դա­րե­րի ըն­թաց­քում մա­հա­ցած հա­յե­րի հա­մար, և ես այս­տեղ և այս պա­հին շա­րու­նա­կում եմ բա­նաս­տեղ­ծու­թյու­նը և ասում եմ, որ քար­քա­րոտ Հա­յաս­տա­նի մի­լի­ար­դա­վոր քա­րե­րը նաև նշա­նա­քա­րեր են, որ ազ­դա­րա­րում են ծնունդ­նե­րի շնոր­հիվ ավե­լի ու ավե­լի շատ մեզ նման­նե­րի` հա­յե­րի, մարդ արա­րած­նե­րի, եղ­բայր­նե­րի ու քույ­րե­րի, հայ­րե­րի ու մայ­րե­րի, աշ­խար­հով մեկ սփռ­ված տար­բեր տոհ­մե­րի շա­րու­նա­կա­կան ժա­մա­նու­մը: «Ա՜խ, վա­թան, վա­թան» (թուր­քե­րեն «հայ­րե­նիք» բառն է, որ օգ­տա­գոր­ծում են նաև հա­յե­րը): «Ա՜խ, վա­թան, վա­թան», — ասում էր վան­դակ­ված թռ­չու­նը, և կրկ­նում էր ան­վերջ, ամ­բողջ մեկ տա­րի մեր­ժում ստա­նա­լուց, աշ­խար­հի ամե­նա­գե­ղե­ցիկ, ամե­նա­կա­տար­յալ, ամե­նաշ­քեղ վան­դա­կին չհար­մար­վե­լուց հե­տո, և ի վեր­ջո հա­րուս­տը մո­տե­ցավ նրան և ասաց. «Թռչ­նակ, որ­տե՞ղ է քո վա­թա­նը, որին այդ­պես ան­հու­սո­րեն կա­րո­տում ես: Վան­դա­կի դռ­նա­կը բաց է, դուրս արի և դե­պի վա­թանդ առաջ­նոր­դիր ինձ»: Հա­մա­ձայ­նու­թյու­նը կա­յա­ցել էր, և հա­ջորդ յոթ օրե­րի ըն­թաց­քում գե­ղե­ցիկ թռ­չու­նը իրար ետևից թռավ­-ան­ցավ մե­կը մյու­սից չք­նաղ երկր­նե­րով և վեր­ջա­պես մի վայր հա­սավ, որ­տեղ մի­այն քա­րեր և ցա­մա­քած, սմ­քած բույ­սեր էին, որ առանց ջրի էին աճում: Թռ­չու­նը քա­րե­րից մե­կի վրա իջավ, որ գու­ցե եր­բեմ­նի սրա­գա­գաթ հուշ­ար­ձան էր, դե­պի հա­րուս­տը շրջ­վեց և ասաց. «Սա է իմ հայ­րե­նի­քը, սա է իմ վա­թա­նը, այս­տեղ պետք է ապ­րեմ, սա է աշ­խար­հում մի­ակ վայ­րը, որ­տեղ ես ինձ տանն եմ զգում»: Եվ հա­րուս­տը, ինչ­պես եր­բեմն պա­տա­հում է պատ­մու­թյուն­նե­րի մեջ, հի­ա­ցած նա­յեց թռչ­նի գե­ղեց­կու­թյանն ու շրջա­պա­տի ամա­յու­թյա­նը, որ­քան աչքն էր կտ­րում, ապա ասաց քնք­շո­րեն. «Նման չք­նաղ եր­կիր դեռ չէի տե­սել»:

Թարգմ. Ա. Արսենյան

ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ

29 Սպտ

ՁՈՆ Հ ՏԱՌԻՆ

Օր չի լինում, որ հարյուրներով, հազարներով տառեր չհանդիպեն մեզ. մեծ, փոքր, հաստ, երկար, ինչ ձևի ուզես: Նայում ես` մեջները մարմին չկա, նյութ չկա, բայց ինչքան բան են ասում դիտողին: Եվ ահա մի տառ իմ մեջ այնպիսի հույզեր առաջ բերեց, որ ցանկացա պատմել նրա մասին, նրա գովքն անել հին գուսանների նման: Այս ցանկությունն ունեցա, երբ մի անգամ տեսա, թե ինչպես երկու երիտասարդ մի մեծ ու երկարաշունչ կոչ էին գրում կտավի վրա:
Աչքս սահեցնելով գրածի վրայով` կանգ առա «Հ» տառի վրա. տառը դուրս էր բերված շատ անհաջող, մի տեսակ թուլացած, անկայուն, կորցրած իր այնքան պարզ, հաստատուն ձևը:
Եղածը, իհարկե, մի մեծ բան չէ. երկու գիծ` անկյան տակ և ուրիշ ոչինչ, բայց այնքան տարբեր են դրանք ընթերցվում, երբ լինում են գտնված, համաչափությունը պահպանած, որից և ստանում են տարբեր ուժ, տարբեր արտահայտչականություն:
Տառը շատ զգայուն էակ է, անմիջապես ազդվում է, փոխում իր կերպարանքը չնչին միջամտությունից, ընթերցողին կողմնորոշում, զգաստացնում, սթափեցնում, հիասթափեցնում, ոգևորում…
Երևի դուք էլ նկատած կլինեք, որ կան թվեր ու տառեր, որ մարդկանց են հիշեցնում, ասենք, «Ե» տառը ինձ ներկայանում է որպես հաստափոր մարդ, իսկ ասենք 2-ը մի կռացած ծերուկի կերպարանք է հիշեցնում: Եվ ահա, այդ վտիտ «Հ» տառն էլ ինչ-որ հաշմանդամի նմանեցրի` անճարակ, օգնության կարիք զգցող, այդ պատճառով էլ չդիմացա և հանդիմանեցի տղաներին:
— Մի՞թե կարելի է «Հ» տառին այնպես անհոգի վերաբերվել, երբ նա մեր ամենասիրած տառն է, սկիզբն այնպիսի բառերի, առանց որոնց մեր լեզուն չէր ունենա իմաստ, հոգի, ուժ, կլիներ ողորմելի` անձրևային որդի նման:
Կարելի է «հաղթանակ» բառը պատկերել ձեր գրած հ-ով: Իսկ «հզոր» բա՞ռը, որով բնորոշվում են մեր երկրի ուժը, մեր լեռների զանգվածները: Հապա որքան հուզիչ է այն բառը, որով մեր նախնիները դիմել են ճակատագրական մարտերի: «Հառաջ» ասել է մեր Վարդան Մամիկոնյանը վերջին շնչում` իր կյանքը զոհաբերելով հանուն հայրենիքի, ժողովրդի:
Մեր «Հ»-ն ինչքան որ պետք է հուժկու և համարձակ բառեր գլխավորելու համար, նույնքան հարակավոր է նուրբ ու քնքուշ բառերին: Ինչ կա ավելի գեղեցիկ ու մեղմ, քան «Հասմիկը», որը գարնան սիրո երգ է հիշեցնում: Եվ այստեղ «Հ»-ն պատկերանում է բարկ ու ճկուն, ասես ուզում է ծաղկի պսակի նման բոլորել այդ քնքուշ բառը: Եվ այդպես, շատ ու շատ բառեր է գլխավորում հ-ն, բառեր, որ անբաժանելի են մեր նիստուկացից, մեր առօրյայից ու ապագայից, բառեր, որ ձև են տալիս մեր մտքերին: Ինչպես կարելի է հ-ն չհագել և չտալ նրան հաստատուն ձև, երբ գործ ունես այնպիսի բառի հետ, ինչպիսին «հիմքն» է, գրավականը մեր ձեռնարկած ամեն մի գործի, եթե ուզում ենք, որ դա լինի կայուն և հիմնավոր: Եվ էլի շատ ու շատ բառեր կան մեր շքեղ լեզվում, որոնք սկսվում են այդ հրաշալի տառով` «հայր» ու «հայրենիք», հ-ն գլխավորում է անունը մեր ազգի և մեր երկրի, որոնցով հպարտանում ենք, որոնք սիրում ենք ամենամեծ սիրով:
Հայաստան բառի դրոշակակիրն է «Հ» տառը: Ահա թե ինչպիսի պատվի է արժանացել, ահա թե ինչու նա միշտ պետք է լինի զուգված, հանդիսավոր, պետք է գծագրվի գեղեցիկ, պետք է նկարվի հաստատուն մարմնով, զորեղ ու հպարտ, որ հպարտություն ներշնչի ամենքին…

ԿԻՆԸ ԵՎ ՀԱՅ ԳՐԱԳԷՏԸ

9 Ապր

«Ֆրանսական գրականութեան մէջ սեռ մը դարձաւ մշակութիւնը գործերու՝ որոնք կանացի դիմաստուերներու փնտռտուքին լծուած են, գրագէտին, բանաստեղծին կամ արուեստագէտին կեանքէն ներս»:
«Չունի՛նք նոյն ճամբէն ընթացող գործեր: Եւ չարիք մըն է ասիկա՝ անոնց համար, որոնք կուզեն մահկանացու էութեան իրենց բջիջներէն ճանչնալ մեր գրողներն ու արուեստագէտները»:
«Ասոր պատճառ՝ անշուշտ ամէնէն առաջ սպիտակ կիրքը մեր գրագէտներուն, անոնց հոգեկան եւ զգայարանական կեցուածքը, կնոջ դէմ»:
«Չունինք վաւերական աղբիւրներ եւ վկայութիւններ անոնցմէ շատերու սիրային կեանքին շուրջ՝ որպէսզի տարբեր, աւելի շօշափելի ու պատմական յաջողութեամբ մը բառի եւ պատմումի գային անոնց տագնապանքը, տխրութիւններն ու երջանկութիւնները»:
«Ի՞նչ ունինք մենք՝ մեր գրագէտներուն եւ արուեստագէտներուն անձնական կեանքէն, որպէսզի իրենց ստեղծագործական երկունքը մեկնելու եւ հոն դոնդողած արիւնը բջիջ առ բջիջ ճանչնալու հնարաւորութիւնը ընծայուէր մեզի»:
«Անկէ կը կորսնցնէ անշուշտ մեր գրականութեան պատմութիւնը: Բայց թէ շահ մը կապահովէ՞ նաեւ այս մաքրակրօնութիւնը, կը խուսափինք վճռական եզրակացութիւններէ»:
Ճիշդ 55 տարիներ առաջ գրուած յօդուածէ մըն է, որ կը մէջբերենք վերի տողերը («Կինը եւ հայ գրագէտը», Մինաս Թէօլէօլեան, «Նայիրի» 1949 Ե. տարի թիւ 1-2, էջ 76-81): Կէս դար եւ աւելի ժամանակ անցեր է, բայց ոչինչ փոխուած է: Հայ գրականութիւնը, իր մեծ մասով, կը շարունակէ մաքրակրօն մնալ: Այդ գրականութեան մէջ տակաւին տեղ չէ գտած նաեւ ինչ որ «մանր» գրականութիւն կը կոչուի արեւմուտքի մէջ՝ յուշագրութիւն, կենսագրութիւն, ինքնակենսագրութիւն, նամակագրութիւն, օրագրութիւն եւ այլն:
20-րդ դարու մեր գրագէտները եթէ նոյնիսկ նման գրականութիւն ունեցած են (եւ կասկածէ վեր է, որ ունեցած են, մանաւանդ՝ նամակագրութիւն), այդ գրականութիւնը կը շարունակէ մնալ ձեռագիր վիճակի մէջ, պահուած: Տակաւին ի զօրու է այն համոզումը, թէ պէտք է յարգել ոեւէ անհատի անձնական կեանքը, այդ կեանքին թաքուն ծալքերն ու գաղտնիքները:
Գրագէտ մը սակայն «ոեւէ» անհատ չէ, եւ անոր ժառանգութիւնը, բոլոր երեսակներով, կը դառնայ հասարակութեան սեփականութիւնը: Գրուած իւրաքանչիւր էջ կրնայ տող մը, քերթուած մը կամ պատմուածք մը լուսաբանել, կրնայ օգնել, որ ընթերցողը քիչ մը աւելի դիւրութեամբ թափանցէ տուեալ հեղինակին երկերուն խորքը:
Այս ընթերցում-մտորումին տուն տուողը նոր գիրքի մը հրատարակութիւնն է: Հակառակ անոր, որ այդ գիրքը, իր հեղինակով դուրս կը մնայ մեր անձնական հետաքրքըրութեան ծիրէն (որ կը բեւեռուի սփիւռքահայ գրականութեան շուրջ), հակառակ անոր, կանդրադառնանք «Սուլամիթա Սեւակի մեծ սէրը» գիրքին, որովհետեւ այդ գիրքը, իր էութեամբ, կը փորձէ դարմանել վերը յիշուած անտեսումը:
Գիրքին հեղինակ-խմբագիրը՝ Հովիկ Չարխչեան, կրցած է գտնել հետքը Սուլամիթա Ռուդնիկ-Ֆրիտպըրկի, կապ հաստատել անոր հետ եւ ի վերջոյ ունենալ Պարոյր-Սուլամիթա ամբողջական նամակագրութիւնը, որուն վրայ հիմնուած է գիրքը:
Հեղինակը իր «Մուտք»ին մէջ, սկիզբէն, առաջին նախադասութեամբ իսկ կը յայտարարէ.
«Ինձ խորհուրդ էին տալիս չգրել այս մասին: Խնդրում էին, առաջարկում, սպառնում: Ամենաբազմազան պատճառաբանութիւնների երկար շղթայում հիմնական կըռուանը մէկն էր՝ չի կարելի հանրութեան սեփականութիւնը դարձնել անհատի անձնական կեանքը, եթէ նոյնիսկ խօսքը մեծ մտաւորականի ու բանաստեղծի մասին է» («Սուլամիթա Սեւակի մեծ սէրը», Հովիկ Չարխչեան, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, 2004, էջ 7):
Գիրքը կը խարսխուի քանի մը հարիւր նամակներու, հեռագիրներու, երկտողերու եւ Սուլամիթայի յուշերուն վրայ:
Նման մտերմիկ էջերու հրատարակութեան գլխաւոր թոյլտուութիւնը իրենք՝ նամակներուն հեղինակներն են որ կու տան: Եւ որովհետեւ Պարոյր Սեւակը մահացած է աւելի քան քառասուն տարիներ առաջ, իսկ նամակներուն ամբողջութիւնը (բացի քանի մը տասնեակ նամակներէ, զորս Հովիկ Չարխչեան պատահմամբ գտած է Սեւակի գիւղի՝ Չանախչիի տան նկուղին մէջ, եւ հրատարակած «Սիրում եմ քեզ» խորագրուած գրքոյկով) կը գտնուի Սուլամիթայի մօտ, հետեւաբար միայն այս վերջինին համաձայնութիւնը բաւ է նամակներուն հրատարակութեան համար:
Սուլամիթան, Հովիկ Չարխչեանին գրած իր մէկ նամակին մէջ կըսէ՝ «. . . դեռ 10-15 տարի առաջ ինձ ասում էին, որ մեր նամակները վաճառում էին 500 ռուբլով»: Ան որ գաղափար ունի, թէ այդ թուականներուն ի՞նչ արժէք ունէր ռուբլին, կրնայ հասկնալ յիշուած գումարին առասպելական մեծութիւնը:
Հեղինակը կրցած է, որոշ հմտութեամբ, նամակէ նամակ երկարող միջոցները վիպական շունչով եւ ստեղծագործ երեւակայութեամբ լեցնել, որուն հետեւանքով գիրքին ընթերցումը կընթանայ սիրավէպի մը ընթերցումին նման՝ արագ, հետաքրքրաշարժ, հաճելի:
Անշուշտ ենթադրելի է, որ մեզի հրամցուածը գրականագիտական կամ ուսումնասիրական-վերլուծական յաւակնութիւններ չունի: Կենթադրէք նաեւ, որ նամակները գրուած ըլլան . . . ռուսերէնով. անոնց թարգմանութիւնն է, որ կընթերցենք: Հետաքրքրական կըլլայ նշել, որ Սուլամիթան փորձած է հայերէն սորվիլ, եւ երբեմն նամակները գրած է… հայատառ ռուսերէնով:
Այս նամակներուն հրատարակութիւնը որքան որ լոյս կը սփռէ Պ. Սեւակի որոշ գործերուն, նոյնքան լոյս կը սփռէ իր ապրած ժամանակաշրջանին, գիրք հրատարակելու տառապանքին եւ այլ հարցերու վրայ: «Անլռելի Զանգակատուն» երկարաշունչ պոէմը, Կոմիտասին նուիրուած, ծնած է Սուլամիթայի հետ Սեւակի ծանօթացման շրջանին. բայց հրատարակութիւնը երկար ատեն ձգձգուելէ ետք, ամբողջովին դադրած է շրջանի մը համար, որովհետեւ «Պարոյր Սեւակը փորձում է մեր գաղափարախօսութիւնը հաշտեցնել ազգային սահմանափակութեանը, այն քարշ տալ ազգային սահմանափակութեան եւ ռասիզմի ջնջին գաղափարների պոչից» (էջ 183):
Սուլամիթայի եւ Սեւակի առաջին հանդիպումը տեղի ունեցած է 1957 թուականի Դեկտեմբեր 1-ին, իսկ առաջին նամակը գրուած է Սուլամիթայի կողմէ, 6 Յունիս 1958ին:
Այս հատորը, որ «թիւ 1»-ն է, կը պարփակէ մինչեւ Դեկտեմբեր 1960 գրուած նամակները: Յաջորդ գիրքով հաւանաբար ամբողջանան անոնք, գրուած մինչեւ Պ. Սեւակի ողբերգական մահը:
Կարեւոր յաւելում մըն է այս գիրքը, մեր գրականութեան ա՛յս ժանրի վտիտ բերքին վրայ:
Վերջին նկատում մը՝ հատորին սկիզբը դրուած Սուլամիթայի լուսանկարը կը յուշէ ժողովրդական խօսքը, որ կըսէ թէ սիրահարները, ժամանակի ընթացքին, կը սկսին իրարու նմանիլ: Սուլամիթան սկիզբէն ալ նման եղած է Սեւակին…

ՄԱՐՈՒՇ ԵՐԱՄԵԱՆ
«Հայրենիք»

ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ

2 Ապր

Հայը պատմական հայրենիքը գերադասում է իրական հայրենիքից: Գերադասում է, քանզի պատմական հայրենիքը խնամք չի պահանջում: Այդ հայրենիքը տուրք չի պահանջում, քրտինք չի պահանջում, պաշտպանության կարիք չունի: Եվ այդ հայրենիքի հմայքն այն է, որ այնտեղ ապրելը պարտադիր չէ: Եվ հարյուրամյակներ շարունակ մենք մեր հայրենիքը մաս-մաս դարձնում ենք պատմական հայրենիք ու կապվում ենք հավաքական, չպարտավորեցնող, սրտագին սիրով:
Հայը հավաքական գոյությունից վեր է դասում հավաքական սերը առ ոչինչ:
Հարյուրամյակներ շարունակ մաս-մաս մեր հայրենիքը դարձնելով պատմական` մաս-մաս ուժեղացնում ենք մեր հարևաններին, ուժեղացնելով` հռչակում ենք թշնամի, նեղվում ենք թշնամու հարևանությունից, անիծում ենք մեր իրական հայրենիքի փոքրությունը և երազում մի հզոր, մի խաչակրաց բանակ, որ դարձյալ կգա ու կանցնի մեր հայրենիքի, մեր պատմական հայրենիքի, մեր հարևանների վրայով ու այս անգամ, գուցե, հավերժորեն մնա…
Մենք կռահել ենք նպատակասլացություն կոչվող բանի ավերիչ ուժը ու երազող ենք: Մենք կասկածում ենք, ուրեմն մոտ ենք սթափվելուն: Մենք հազիվհազ սթափվելու ճանապարհին ենք, իսկ խժդժության տասնապետները վայրահաչում են մեր մասին` իբր թուլամորթ, աննպատակ սերունդ դուրս եկանք, իբր մեր կյանքում վեհություն չկա…
Մեծ արագությունների երկիր չէ Հայաստանը: Արագությունը փոքրացնում է երկիրը: Հանդարտ ընթացքի դեպքում Հայաստանը մեծ հայրենիք է: Հայաստանն ինքը հանդարտ ընթացք է թելադրում: Որքան գետնի երեսը, տասն այդքան գետնի տակն է Հայաստանը: Հայաստանն իր խորությամբ է երկիր: Հայաստանը մանրամասն սիրելու հայրենիք է և այդպես մանրամասն սիրելու դեպքում մեկ չէ` տասը կյանք էլ չես սպառի: Միայն թե շտապելու հարկ չկա: Առավել ևս` համեմատելու կարիք չկա…

ԵՍ` ԵՆԹԱԿԱ, ԳՐՈՒՄ ԵՄ` ՍՏՈՐՈԳՅԱԼ

23 Մրտ

Մարդիկ պնդում են, թե երկիրը կլոր է: Թույլ տվեք չհամաձայնել, ինչպես չեմ կարող հավատալ, թե դեռ կան մարդիկ, որոնք ինչ-որ բան են պնդում: Իսկ ընդհանրապես նրանք այդպես են վարվում երկու պատճառով` ա) ձանձրույթից և բ) որովհետև պետք է այդպես վարվել: Խիստ հազվադեպ, սակայն պատահում է նաև երրորդ տարբերակը: Դա այն դեպքում է, երբ նրանք վիրավորված են: Ի դեպ, երկրագունդը սրա հետ որևէ առնչություն չունի: Նույն հաջողությամբ նրանք կարող են իրենց երևակայել, ասենք, ազատ քաղաքացիներ և այդ ցնորամտությունը ներշնչել ուրիշներին: Դա, իհարկե, անցողիկ է, բայց ոչ անվտանգ, հատկապես երբ, ասենք, համակում է հազարավորներին: Նման նախադեպերից խուսափելու համար էլ ստեղծվել են պետությունները: Իսկ նրանք, ովքեր կառավարում են պետությունները, մեր ախտավոր երևակայության սանիտարներն են:

* * *
Պետությունն ավելի լավ է կոչել Հայրենիք: Երբեմն նաև ուրիշի պետությունը կարելի է հայրենիք կոչել, թեև նույն իրավունքը վերապահվում է նաև նրանց: Իսկ ընդհանրապես Հայրենիքը շատ ավելի նախընտրելի է, քանի որ այդ բառն արտաբերելիս մի պահ մոռանում ես, որ Հայրենիքի ներսում կա պետություն: Սերն առ Հայրենիք կարևոր է այնքանով, որքանով նրա հետ այլ կերպ վարվելը չի խրախուսվում: Սերը պետք է լինի անմնացորդ և, որ կարևոր է, անսպառ: Այլապես ինչպե՞ս դրանից բաժին հանես բոլորին անխտիր` հայրենի իշխանությանը, հայրենի ընդդիմությանը, հայրենի լեռներին, հայրենի ձորերին, հայրենի քաղաքներին, գյուղերին, ավաններին ու վարչատարածքային բաժանումներին: Պետք է պատրաստ լինել Հայրենիքի համար մեռնելու: Կարևոր չէ, թե որտեղ, ինչի համար, ում կողմից: Միայն մեռիր, և մարդիկ, որոնք կոչված են դրա համար, ամեն բան իր տեղը կգցեն: Սա սրբազան պարտք է: Իսկ այն, ինչ սրբազան է, վիճարկելի չէ:

* * *
Անհրաժեշտ է ապրել սեփական ժողովրդի ճակատագրով նույնիսկ այն դեպքում, երբ այն էականորեն տարբերվում է քո ճակատագրից: Խուճապի մատնվել պետք չէ: Տեսեք, թե մեր շուրջը քանի-քանիսն են ապրում այդպես ու, ի դեպ, վատ չեն ապրում: Սա իհարկե չի նշանակում, թե ձեզ համար ևս երաշխավորվում է բարեկեցիկ ապրելակերպ: Բայց հո չի՞ կարելի դավաճանել ավանդույթները: Այսօր ավանդույթները կդավաճանես, վաղը` հայրենիքդ, մյուս օրը, աստված մի արասցե, սեփական կնոջդ (վերջինն, անկասկած, չեն ների): Իսկ այդպիսի մտքերը հեռու վանելու համար խորհուրդ է տրվում մտածել ապագայի մասին: Հավանաբար չեմ վշտացնի, եթե ասեմ, որ նա, ով հավատում է պայծառ գալիքին, իրեն ուղեկից է ընտրում հուսալքությունը: Սակայն հարկ չկա սույն փաստը այդքան սրտին մոտ ընդունել, քանզի նույն բախտին վաղուց արժանացել են բոլոր նրանք, ովքեր հավատացել են նույնքան պայծառ ներկային: Ի վերջո, ներկան նույն ապագան է, միայն թե` մեզ ավելի մոտ: Իսկ մերձեցումը, ինչպես գիտեք, ոչ միշտ է խրախուսվում: Այնպես որ ապագան թերևս ավելի նախընտրելի է, ինչպես հեռու բարեկամը: Հեռու բարեկամներին սիրելը իմ թուլությունն է: Նրանցից շատերին ես անձամբ չեմ էլ ճանաչում, սակայն այդ հանգամանքը միայն ու միայն ավելի է խորացնում իմ սերը նրանց նկատմամբ, ինչը չեմ կարող ասել մոտիկ բարեկամների մասին: Ճիշտ է, ընդունված է ասել, որ դժբախտության պահերին նրանք են իմ միակ նեցուկը, բայց, ի սեր Աստծո, մի՞թե իմ կյանքը համատարած դժբախտություն է…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ
(շարունակելի)

ԿԼՈԴ ՀԵԼՎԵՑԻՈՒՍ

29 Հնվ

Սերը ճշմարտության նկատմամբ այն գտնելու առավել բարենպաստ պայմանն է: Հայրենիքի սերը համատեղելի է ամբողջ աշխարհի նկատմամբ սիրո հետ: Գիտելիքների լույսը ձեռք բերած ժողովուրդը դրանով վնաս չի պատճառում իր հարևաններին: Ընդհակառակն, պետություններն ինչքան լուսավորյալ են, այնքան ավելի շատ են միմյանց գաղափարներ հաղորդում և այնքան ավելի շատ է մեծանում համաշխարհային մտքի ուժն ու գործունեությունը: Յուրաքանչյուր երկրում մարդկանց ձևավորելու արվեստը այնպես սերտորեն է կապված կառավարման ձևի հետ, որ հասարակական դաստիարակության գործում հազիվ թե հնարավոր է որևէ զգալի փոփոխություն առանց բուն պետական կարգի փոփոխությունների:
Դաստիարակությունը գլխավորապես պետք է մեր սրտերում սերմանի անհատի և հասարակության համար օգտակար սովորույթներ: Մարդիկ ոչ թե ծնվում, այլ դառնում են այն, ինչ կան: Մարդկանց անհրաժեշտ է խառնվածքի, փորձի, բանականության վրա հիմնված մարդկային բարոյականություն: Հասարակությունը ճանաչում ու հարգում է միայն այն արժանիքները, որոնք ապացուցված են գործնականում: Ով ցանկանում է ճշգրիտ իմանալ, թե ինքն ինչ արժե, դա կարող է իմանալ միայն ժողովրդից և, հետևաբար, իրեն պետք է հանձնի նրա դատին:

ԷԴՄՈՆ ԺԱԲԵՍ

9 Հնվ

Արդյո՞ք փոխվում են շուրթեշուրթ անցնող բառերը

— Ինչո՞ւ ես դու եկել իմ երկիր:
— Քոնն ինձ բոլորից հարազատ է:
— Համակրանքն առ իմ հայրենիքը դեռեւս չի արդարացնում քո տաղտկալի ներկայությունը մեր շրջապատում:
— Իսկ ի՞նչն է քեզ համար վատ:
— Օտարական, դու ինձ համար հավերժորեն օտար ես: Ապրիր քո կողմերում, և ոչ թե այստեղ:
— Ես խոսում եմ քո հայրենիքի լեզվով:
— Լեզվի ետևում կեցած է ժողովուրդը, ազգը: Դու ո՞ր ազգից ես:
— Արդեն քո:
— Երկիրն առաջին հերթին հողն է:
— Եվ հողն արձագանքում է իմ խոսքին: Բայց, համաձայն եմ, այն իմը չէ:
— Դե ահա, խոստովանեցիր:
— Այո, բնավ էլ երկիրը չէ իմ կացարանը: Ես ընտրել եմ գիրքը: Ինքդ դա գիտես:
— Բայց դու ճարպկորեն յուրացրիր իմ լեզուն:
— Մի՞թե այն նաև իմը չէ:
— Է՜հ, ոչ: Դու այն սովորել ես: Հենց բանն այդ է: Իսկ ես նրա հետ ծնվել եմ:
— Թույլ փաստարկ է: Ինձ հետապնդում է այն զգացողությունը, որ իմ լեզուն միշտ ծնվում է ինձ հետ միասին:
— Կատարելությունը լեզվում, նրա կիրառումը ձեզ դույզն-ինչ իրավունք չի տալիս: Դա սոսկ այդ լեզվով անբասիր խոսելու և գրելու միջոց է:
— Դա մեզ իրավունք է տալիս սիրելու այն: Եվ մի՞թե ես չեմ գործածում այն, որպեսզի ավելի խորը հասկանամ ինձ, ի վերջո, որպեսզի կարողանամ տեսնել իմ ապագան:
— Բայց դու չես կարող հավակնել իմ լեզվի անցյալին:
— Իմ անցյալը` նրա անցյալն է, քանի որ իմ առաջին խոսքերը նա է հուշել:
— Նույն հաջողությամբ կարող էր այլ լեզու լինել:
— Անշուշտ: Կարևորը` ընտրությունն է:
— Քո ընտրությունը, այո, հնարավոր է, բայց արդյո՞ք նրա: Լեզուն ազատ է իր կապվածություններում: Դու ընտրեցիր իմ լեզուն հանգամանքների բերումով: Իսկ ես այն ժառանգել եմ:
— Ծնողներս են ինձ այն շնորհել: Այդ ժամանակից ի վեր իմ խոսքում հնչում է երախտագիտությունն ու հավատարմությունը նրա հանդեպ:
— Դուրս է գալիս, որ եթե իմ տունը քեզ դուր է գալիս, այն արդեն քո՞նն է:
— Լեզուն հյուրասեր է: Նրա համար միևնույն է, թե մենք ինչ ծագում ունենք: Դա սոսկ այն է, ինչ որ մեզ հաջողվում է նրանից կորզել, այդ պատճառով նրանից չի կարելի ավելին սպասել, քան հենց մեզանից:
— Իսկ եթե մենք ոչինչ չենք սպասում, այնժամ ի՞նչ:
— Դու հաղորդակից կլինես մեր մենությանը:
— Ես քեզ եմ նվիրում իմ գիրքը:
— Գիրքը չեն նվիրում: Այն ընտրում են:
— Ճիշտ նույնպես, ինչպես և լեզուն:

Թարգմ. Վ. Ֆերեշեթյան

ՎԱՑԼԱՎ ՀԱՎԵԼ

23 Դկտ

Իր նախնականության մեջ «Հայրենիք» բառն այսպիսով նշանակում է ոչ թե փակ կառուցվածք, այլ դրա հակառակը` կառուցվածք, որը բացում է, կամուրջ` մարդու և տիեզերքի միջև, ուղեցույց, որը ծանոթից տանում է դեպի անծանոթը, տեսանելիից դեպի անտեսանելին, հասկանալիից դեպի առեղծվածայինը, կոնկրետից դեպի համընդհանուրը: Դա ամուր հողն է ոտքերի տակ, որի վրա մարդը կանգնում է դեպի երկինք ուղղվելիս:
Ամենահեշտը, բնականաբար, «Հայրենիք» հասկացության մասին շատ չխորհելն է, և ավանդական նշանակությունը ընդունելը կամ շարունակել Հայրենիքի ըմբռնումը որպես փակ մի կառուցվածք ամրացնելն ու խորացնելը: Այս ուղին ոչ միայն բարդ չէ, այլև հասարակության որոշակի շերտերի, և այս իսկ պատճառով որոշակի քաղաքական գործիչների համար նաև բավականին գրավիչ: Այն չի դնում ինտելեկտուալ կամ բարոյական ոչ մի հատուկ պահանջ, այլ յուրաքանչյուրին առաջարկում է հայտնի իրողությունների հարմարավետ քնաբարձ ծանոթ հանրության գրկում: Պատկանելությունն այդ հանրությանը որպես բարձրագույն արժեք, հանում է անհատական պատասխանատվությունը ու վեր է ածվում հեշտորեն ճանաչելի հուսալիության անհուսալի մի աշխարհում… Սա մի մտածելակերպ է, որին մարդկանց կարող է տանել կամ դրդել, որպես փակ կառուցվածք, Հայրենիքի ըմբռնումը: Իսկ հետո կարող է պատահել, որ այն իր ծայրահեղ ձևում ի վերջո կծնի ոչ այլ ինչ, քան շովինիզմ, գավառականություն, խմբային էգոիզմ, օտարատյացություն և ռասիմ: Մենք բոլորս բավականին լավ գիտենք, թե ուր են տանում նման կոլեկտիվ հոգեվիճակները, երբ հմտորեն խթանվում են ազգայնամոլ առաջնորդների կողմից. բռնության, էթնիկական զտումների, պատերազմների և համակենտրոնացման ճամբարների:
Հայրենիքի ըմբռնումը, որպես փակ կառուցված, իր մեջ վտանգ է պարունակում. այստեղ Հայրենիքը մարդկային զարգացման ցատկահարթակի փոխարեն ավելի շուտ որպես չօդափոխված խուլանցք է դիտվում, մի քարանձավ, որը պաշտպանում է մարդուն աշխարհից, քան նրա հետ իր կոնտակտի տարածություն, ավելի շուտ որպես մի մարդուն մյուսից մեկուսացնելու գործիք, քան դեպի ուրիշը բացվող ուղու դարպաս:
Այդ ըմբռնման մեջ, հատկապես դրա այլասերված ձևերի, ես գտնում եմ շատ ձևականություն. դրանում Հայրենիքը ավելի ու ավելի պարզորոշ կերպով կորցնում է ամենայն ոգեղեն չափողություն կամ ամենայն ոգեղեն բովանդակություն, այն ավելի ու ավելի քիչ է ներկայացնում զգայված կամ միասին ընդունված արժեքների ամբողջություն կամ սեփական ոգեղեն ժառանգություն, ինչպես որ ըմբռնվում է ու դառնում է իր արտաքին, բովանդակազուրկ ատրիբուտների` տարազների, դրոշների, կոչերի կամ անվերջ կրկնվող մեղեդիների սոսկ մեռած մի փաթեթ:
Ես կարծում եմ, որ արդի աշխարհը ժամանակի ընթացքում իր ետևում կթողնի ազգային պետության ավանդական ըմբռնումը որպես ազգային գոյության գագաթնակետ, ինչը դե ֆակտո նշում է պատմության վերջը:

ՅՈԹՔԱՐ

20 Դկտ

Մեծ ու փոքր քարերը հատիկ-հատիկ, մատների ծայրերով զգույշ բռնած, կշարես իրար վրա: Կնայես, որ փուլ չգա, որ ամեն ինչ իր տեղում լինի, որ քո փխրուն շինվածքը չճոճվի պատահական հպումից: Միշտ այդպես են արել: Ջրերից մաքրված, հոսանքներից քշված, սուր անկյունները վաղուց հարթեցրած գլաքարերը դրել են մեկը մյուսի վրա, մեծից փոքր, հետո շուրջը կավիճով փոքրիկ շրջանակ են գծել ու ասել են. «Պատրաստ է»: Սա է եղել ամբողջը: Պարզ ու հասարակ: Այս խաղի պատմությունը հենց այսքանն է:

***
Հանրամատչելի հիշողությունը մենք կոչում ենք պատմություն: Այդպես ազդեցիկ ու բարեհունչ է: Սակայն հիշողությունը միայն այն դեպքում է վերափոխվում պատմության, երբ այդ մասին այլևս ոչ ոք չի հիշում: Մի խոսքով, դա նույն ճշմարտությունն է, միայն թե առանց ատամների ու աչքերի: «Պատմությունը մեզ կների»,- ասում են աշխարհի մեծագույն սրիկաները հերթական ստորությունը ձեռնարկելիս, և համարյա երբեք չեն սխալվում: Թերևս հենց այդ մեծահոգի ներողամտության մեջ է պատմության հմայքը: Եվ այլևս կարևոր չէ՝ մենք հավատում ենք նրան, թե ոչ: Պատմությունը երբեք չի տրտնջացել հավատի պակասից: Ինչ էլ որ ասենք, բոլոր դեպքերում պատմությունն ուղղակի պարտավոր է լինել դարավոր, փառապանծ և ուսանելի: Սա է նախապայմանը: Անցյալի վերածվող ներկան մեկընդմիշտ կդառնա անմեղ:

***
Հիմարների կողմից կառավարվող ամբոխը արժանի չէ հարգանքի, եթե նույնիսկ նրա անունը ժողովուրդ է: Այն տարածված համոզմունքը, թե ժողովուրդը երբեք չի սխալվում, շարքային հաճոյախոսություն է և ուրիշ ոչինչ: Ժողովուրդը ոչ միայն սխալվում է, այլև հակում ունի ժամանակ առ ժամանակ կրկնելու հին սխալները: Եվ հենց դա է ապահովում նրա կենսունակությունը՝ օրակարգում պահելով գոյության խնդիրը: Անսխալական ժողովուրդը դատապարտված է ինքնաոչնչացման: Այդպես ճշմարտությունը կարող է գոյություն ունենալ այնքան ժամանակ, քանի դեռ կա սխալը: Առանց սխալի ճշմարտությունն այլևս անիմաստ է, դատարկ հնչյուն: Մարդը ևս իր էությամբ այդ երկու բևեռների արգասիքն է: Եվ միայն դրա շնորհիվ է, որ նա շնչում է:

* * *
Նա, ով մտածում է ոչ այնպես, ինչպես ժողովուրդը, կոչվում է առաջնորդ: Քանի դեռ ժողովուրդը երկյուղում է նրա մտքերից, առաջնորդը դրության տերն է: Այն պահից, երբ առաջնորդը սկսում է մտածել ժողովրդի նման, նրան ուղարկում են կառափնարան: Նահատակված առաջնորդներին կոչում են հերոսներ, իսկ իրենց բնական մահով վախճանված առաջնորդներին՝ բռնապետներ: Բռնապետը գիտի, որ ողջախոհությունը այցելում է միայն քաղցածներին: Հերոսն այդ մասին ընդհանրապես ոչինչ չգիտի:

* * *
Կար ժամանակ, երբ հերոսները ծնվում էին հավատից, իսկ կուռքերը՝ սնահավատությունից: Այժմ նրանց երկուսին էլ աշխարհ է բերում Դիպվածը:

* * *
Նպատակն այն կետն է, որին կարելի է շրջանցել, սակայն չի կարելի մերձենալ: Նպատակի էությունն իր անհասանելիությունն է, ինչպիսին լինում է անընդհատ հեռացող հորիզոնը: Բոլորը տեսնում են, սակայն դեռ ոչ ոք այն չի հատել: Ճիշտ նպատակի ընտրությունը ճիշտ հորիզոնի ընտրության պես է:

* * *
Իսկ ահա գաղափարներին հորիզոն պետք չէ: Դրանք սովորաբար լինում են կարճատես, վաղամեռիկ ու ինքնաբավ: Եթե ինչ-որ պահի ձեզ հանկարծ թվա, թե որևէ գաղափար անհամեմատ կենսունակ է, ապա վստահ եղեք, որ դուք պարզապես մոլորվել եք, գաղափարը շփոթել եք ստամոքսահյութի արտադրության հետ: Սպասեք մի փոքր, և նա անպայման կփսխի: Այն, ինչ կտեսնեք արդյունքում, հենց դա էլ նրա բուն էությունն է: Ամենահզոր գաղափարները նույնիսկ մի հատիկ մարդու կյանք չարժեն:

* * *
Կյանքն արժեզրկելը մարդկության ամենահիմնական զբաղմունքն է: Այդ վեհ նպատակի համար մարդը միշտ պատրաստ ունի երեք մոգական զենք՝ ատրճանակ, դրոշ և գրիչ: Կարևոր չէ, թե անհրաժեշությունը դրանցից որ մեկին առաջնությունը կտա: Կարևորն այն է, որ այդ երեքից յուրաքանչուրը կարող է սպանել: Ատրճանակով մարդկանց են սպանում, դրոշով՝ ազատությունը, իսկ գրիչով՝ խոսքի արժեքը: Նա, ով կփորձի հավատ ընծայել այդ եռյակից որևէ մեկին, ստիպված կլինի ողջ կյանքում հպատակի պես ծառայել նրանց, կրել իր ձեռքին, բանեցնել հանուն սեփական մաշկի անվտանգության: Իսկ սեփական մաշկն անխոցելի է միայն այն ժամանակ, երբ գրչով, դրոշով ու ատրճանակով չեզոքացված են մերձավորները:
Այդ իսկ պատճառով մարդիկ գերադասում են հավատալ Աստծուն, քանի որ նա երբեք մոտերքում չէ:

* * *
Հայրենիքն այն հայելին է, որտեղ սեփական ոչնչությունը չի արտացոլվում: Հայրենիքն այն հարստությունն է, որը միշտ ունես, երբ գրպաններդ վաղուց դատարկ են: Հայրենիքի սերն այն միակ ափն է, որը կփրկի եսասիրության վարակիչ մեղքից: Հայրենիքը այն համր լեզուն է, որ միշտ լռում է, երբ հայհոյում ես: Հայրենիքի հողն այն միակ տեղն է, որտեղ թաղվելը անպատվաբեր չէ:
Այսպես ապրում ենք, երբ ձևացնում ենք, իբր ապրում ենք Հայրենիքի համար:

* * *
Մեծ ու փոքր քարերը հատիկ-հատիկ, մատների ծայրերով զգույշ բռնած, կշարես իրար վրա: Կնայես, որ փուլ չգա, որ ամեն ինչ իր տեղում լինի, որ հիմքում լինի մեծ քարը, իսկ գագաթին՝ փոքրը: Ամեն բան կանես ճիշտ այնպես, ինչպես միշտ արել ես: Ինչպես արել են քեզնից առաջ ու կանեն քեզնից հետո: Եվ երբ քո փոքրիկ բուրգը պատրաստ կլինի, հանկարծ գլորվելով կգա մի հսկա գնդակ, կփվի անհաստատ սյունին, ու քարերը կթռչեն տարբեր կողմեր, կցրվեն շուրջբոլորը: Եվ գնդակ գլորողները հաճույքից ծափ կզարկեն՝ սպասելով, թե դու ինչպես պիտի նորից հավաքես դրանք ու նորից շինես քո հավերժ փլուզվող փոքրիկ աշտարակը:
Յոթքար ենք խաղում…

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: