Tag Archives: հայերեն

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

18 Հնս

Ընթերցողին անծանոթ է Պարույր Սևակի այս հոդվածը: Բանաստեղծն այն գրել է 1962 թվականին: Նյութն առավելապես հասցեագրված է դպրոցականներին, սակայն ուսանելի է ինչպես փոքրերի, այնպես էլ մեծերի համար: «Իսկ գիտե՞ք որ…» վերտառությամբ այս շարադրանքը ևս մի հնարավորություն է խորհելու մեր լեզվի բացառիկության և նրա պահպանման կենսական կարևորության մասին:
Հովիկ Չարխչյան

ԻՍԿ ԳԻՏԵ՞Ք ՈՐ…

Դուք արդեն գիտեք, որ Մեսրոպ Մաշտոցն է ստեղծել հայկական գրերը: Բայց գիտե՞ք, որ նա է գրել մեր մանուկների առաջին դասագիրքը` առաջին «Այբբենարանը»:
Դուք գիտեք իհարկե, թե ինչ բան է «Այբբենարանը»: Բայց գիտե՞ք, թե ինչու է կոչվում «Այբբենարան»: Դուք հիմա գրերն արտասանում եք այնպես, ինչպես նրանք հնչում են: Բայց դարեր շարունակ հայ երեխաները ձեզ ծանոթ տառերը ուրիշ ձևով էին սովսրում: Նրանք «ա»-ին ասում էին ոչ թե «ա», այլ «այբ», «բ»-ին`«բեն», «գ»-ին` «գիմ»: Այսպես անուն ունի մեր լեզվի ամեն մի տառը: Եվ որովհետև մեր առաջին տառը «ա»-«այբ»- ն է, իսկ երկրորդ տառը` «բ»-«բեն»-ը, այս պատճառով էլ հայոց լեզվի առաջին դասարանի գիրքը կոչվում է «Այբբենարան», ինչպես որ տառերի շարքն էլ կոչվում է «Այբուբեն», այսինքն` «ԱուԲ»:
Մեսրոպ Մաշտոցը ոչ միայն հայ գրերի ստեղծողն է, այլև առաջին հայ գրողը: Թե ովքեր են գրողները, դուք գիտեք: Բայց դուք, հավանաբար, ձեր տատիկներից լսած ու գրքերում էլ կարդացած կլինեք մի խոսք, որ անեծքի նշանակություն ունի: Այդ խոսքն է. «Գրողը տանի»:
Դուք գիտեք, որ այս անեծքի մեջ հիշվածը այն գրողը չէ, որ ձեզ համար գեղեցիկ ոտանավորներ ու պատմվածքներ է ստեղծում: Անեծքի մեջ հիշված «գրողը» ունի «սատանայի», «դևի», «չարքի» իմաստ:
Իսկ գիտե՞ք, թե ինչից և ինչպես է ստացվել այս նմանությունը:
Մեր պապերի պապերը դարեր առաջ ունեին մի կրոն, որն ուներ ոչ թե մեկ , այլ շատ աստվածներ: Նրանցից մեկն էլ Տիրն էր, որ մահվան աստվածն էր: Նա իբրև թե իր առջև դրված ուներ մի մեծ տետր, թանաք ու գրիչ: Մեր հեռավոր պապերը հավատում էին, որ մեռնում է այն մարդը, ում անունը Տիրը գրում է իր տետրակի մեջ: Ահա, թե որտեղից է գալիս «գրողը քեզ տանի» («գրողի տարած») անեծքը:
Եթե Մեսրոպ Մաշտոցն է առաջին հայ գրողը, ուրեմն նա է նաև մեր գրականության հիմնադիրը:
«Գրականություն» բառը համեմատաբար նոր բառ է:
Դուք շատ լավ գիտեք, թե ինչ է «դպրոց»: Իսկ գիտե՞ք, որ «դպրոց»-ը կրճատված բառ է: Նրա լրիվ ձևն է «դպրանոց», այսինքն` դպիրների սովորելու տեղը: Դպիր էին կոչվում գրել- կարդալ իմացող մարդիկ, գրագետները, քարտուղարները, նաև գրողները: Եվ քանի որ «դպիր» նշանակում է նաև գրող, ապա գրականությունն էլ դարեր շարունակ կոչվում էր «դպրություն»: Վերջին դարերում դպիր էին կոչվում արդեն եկեղեցու ցածր պաշտոնյաները, եկեղեցական երգիչները: Եվ որովհետև »դպիրն» այլևս չուներ «գրողի» իմաստ, հարմար չէր գրականությանը «դպրություն» ասել:
Գրականությունը կոչվել է նաև «քերթություն», ինչպես որ գրողին ու բանաստեղծին էլ դարեր շարունակ կոչել են «քերթող», իսկ նրանց գրածները` «քերթվածք»: Այս բառերի իմաստը հասկանալուց առաջ եկեք միասին կրկնենք, որ Մեսրոպ Մաշտոցը ոչ միայն մեր գրերի ստեղծողն է, մեր առաջին «Այբբենարանի» հեղինակը, մեր առաջին գրողը, այլև մեր առաջին քերականն է, այսինքն քերականության առաջին դասագրքի հեղինակը:
Թե ինչ բան է «քերականություն», դուք լավ գիտեք: Բայց ինչու՞ է նա կոչվում «քերականություն» և դա կապ ունի՞ «քերել» բայի հետ: Դու կզարմանաք, եթե իմանաք, որ «քերականությունը» ոչ միայն կապ ունի, այլ հենց առաջացել է «քերել» բայից:
Իսկ դուք գիտե՞ք, որ հին դարերում թուղթ գոյություն չուներ: Մեր հեռավոր պապերը գրում էին ոչ թե թղթի, այլ մագաղաթի վրա: Մագաղաթը հատուկ մշակությամբ պատրաստում էին գառան, ոչխարի հորթի կաշվից` վրան գրելու համար: Բայց մագաղաթն էլ միշտ չի եղել: Մագաղաթից առաջ մարդիկ միշտ գրել են հում կամ թրծած աղյուսների վրա, քարերի վրա: Իսկ աղյուսի կամ քարի վրա ոչ թե գրել է պետք, այլ «փորագրել», և գրելու համար պետք է ոչ թե մատիտ, կամ գրիչ, այլ մի այնպիսի սուր բան, որով հնարավոր կլինի փորագրել աղյուսի կամ քարի վրա:
Իմացեք նաև, որ հին ժամանակներում գրատախտակի դեր էր կատարում հարթեցրած մեղրամոմը, ուրեմն ոչ թե կավճով էին գրում, այլ ինչ-որ սուր մի գործիքով:
Այս բոլորն իմանալուց հետո վերադառնանք «քերել» բային և հիշենք, որ քերել նշանակում է որևէ սուր բանով փոսացնել, մեկ ուրիշ բան քերծել, խազել, փորագրել: Ուրեմն, հին ժամանակներում «քերել» ասելով հասկացվում էր մոտավորապես այն, ինչ մենք հասկանում ենք գրել ասելով:
Հիմա հասկացանք, թե ինչու ճիշտ գրելու (և խոսելու) գիտությունը կոչվում «քերականություն», իսկ քերականություն լավ իմացողը` «քերական» կամ «քերականագետ»:
Բայց «քերել» բայը ունի մեկ ուրիշ ձև էլ, որ քերականության մեջ կոչվում է սաստկական ձև, այսինքն` ուժեղացված ձև:
«Քերել»-ու ուժեղացված ձևն է «քերթել»-ը: Մենք արդեն գիտենք, որ հին ժամանակներում «քերել» նշանակում էր` «գրել», ուրեմն նույնն էր նշանակում նաև «քերթել»-ը: Ահա թե ինչու դարեր շարունակ բանաստեղծությունը, գրական ստեղծագործությունը կոչվել է քերթվածք, բանաստեղծները, գրողները (ինչպես նաև պատմագիրներն ու քերականագետները) կոչվել են քերթող, իսկ գրականությունն ընդհանրապես` քերթություն:
Իսկ դուք գիտե՞ք, որ Մեսրոպ Մաշտոցն է ստեղծել ոչ միայն մեր գրերը, այլև մեր կետադրական նշանները: Դուք չեք կարող չիմանալ, որ կետադրական այդ նշանների մի մասը կա նաև ուրիշ լեզուների մեջ (օրինակ` ստորակետը, միջակետը, վերջակետը, փակագիծը, չակերտը և այլն):
Բայց դուք գիտե՞ք, որ մեր կետադրական նշանների մի մասը ունի միայն մեր լեզուն: Օրինակ, ուրիշ ոչ մի լեզվի մեջ հարցական և բացականչական նշանները չունեն այն ձևը և չեն դրվում այնպես, ինչպես մենք ենք անում: «Բութ» կոչված նշանը նույնպես զուտ հայկական է:
Իսկ դուք ուշադրություն դարձրե՞լ եք մեր կետադրական նշանների անունների վրա: Եթե մի փոքր մտածեք, իսկույն կհասկանաք իհարկե, թե ինչու է «միջակետը» կոչվում «միջակետ» (որովհետև դրվում է տողի մեջտեղում), իսկ «ստորակետը»`«ստորակետ» (որովհետև դրվում է տողից ներքև, տողի ստորին մասում): Բայց ինչու է «բութը» կոչվում «բութ»: Այդ հասկանալու համար դուք պիտի համեմատեք «շեշտը» «բութի» հետ: «Շեշտը», ինչպես գիտեք, սկսվում է ուժեղ սեղմումով և գնալով բարակում- սրանում- շեշտվում է (այս պատճառով էլ կոչվում է շեշտ): Իսկ «բութը» սկսում է ուժեղ սեղմումով և ուժեղ սեղմումով էլ վերջանում է` ստեղծելով կարծես թե երկու ծայրերից էլ կտրված մի գծիկ, որը սուր «շեշտի» համեմատությամբ իսկապես որ բութ է:
Այս ձևով մի փոքր մտածելուց հետո դուք կարող եք հասկանալ մեր կետադարական բոլար նշանների անունները, բացի թերևս «չակերտից»: Իսկապես, ի՞նչ է նշանակում «չակերտ»:
«Այբբենարան» բառի բացատրությունից դուք արդեն գիտեք, որ մեր տառերն ունեն իրենց անունները` «ա»-ն` «այբ», «բ»-ն` «բեն» և այլն: Մեր «չ» տառի անունն է` «չա»: Իսկ կերտել նշանալկում է` «շինել, սարքել, ստեղծել», ինչպես որ «կերտ» նշանակում է «շինված, սարքված , ստեղծված»: Այսպիսով, «չակերտ» նշանակում է «չա»-ի ձևով , այսինքն` «չ» տառի ձևով սարքված- ստեղծված:
Եվ իսկապես էլ, եթե ուշադրությամբ նայեք «չակերտ» նշանին, ապա կտեսնեք, որ նա այլ բան չէ, քան մեր «չ» տառը` փոքր-ինչ ձևափոխված վիճակում:

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿparuyr_sevak_by_dangxuan-db5vxju

Լեզվի պետական տեսչությունը չի կարող երկրին փող բերել, դրա համար լուծարում են. Հովիկ Չարխչյան

16 Մյս

Կառավարությունը մտադիր է մինչև տարեվերջ լուծարել Կրթության և գիտության նախարարության Լեզվի պետական տեսչությունը: Նախարարության աշխատակազմում որպես առանձնացված ստորաբաժանում գործող Լեզվի պետական տեսչության հնարավոր լուծարումը մտահոգել է գրականագետ Հովիկ Չարխչյանին: Գրականագետը Լեզվի պետական տեսչությունը լուծարողներին նախ մեկ պատմական փաստ է հիշեցնում:
Սկսած Առաջին հանրապետության կազմավորումից և հաջորդած տարիներին Հայաստանի իշխանությունների ուշադրությունը մշտապես սևեռված է եղել հայոց լեզվի վրա: Իսկ այն մարդիկ, որոնք այսօր որոշել են Լեզի տեսչությունը լուծարել, նրանք կա՛մ պատմություն չգիտեն, կա՛մ տեղյակ չեն` ինչ նշանակություն ունի լեզվի արժեքը: «Կամ էլ այնքան ապազգային երևույթ են դարձել, որ իրենք լեզուն կարող են վերածել ինչ-որ մի սովորական շարքային ՊՈԱԿ-ի, ԾԻԳ-ի»,- NewsBook-ի հետ զրույցում նման տեսակետ հայտնեց գրականագետը:
Փոխանակ Lեզվի պետական տեսչության լիազորություններն ընդլայնվի` նրան տրվի կոմիտեի կարգավիճակ, այն կառավարությանը կից կառույց դառանա, վերահսկողական մարմնից վերածվի լեզվաշինական կառույցի, մեկընդմիշտ վերացնում են: «Ի՞նչ կարող ես այդ տեսակ մարդկանց ասել, որոնք Լեզվի պետական տեսչություն են լուծարում, այստեղ մենք մտածողության իսպառ բացակայության երևույթի հետ գործ ունենք»,- հավելեց մտավորականը: Հովիկ Չարխչյանի կարծիքով` Լեզվի պետական տեսչությունը չի կարող երկրին փող բերել` դա ո՛չ ռեստորան է, ո՛չ օբյեկտ: Այն մի կառույց է, որին պետությունն ինքը պետք է կերակրի և փայփայի:
«Այսօր օտար լեզուների, մշակույթների, արժեհամակարգերի այնպիսի ինտերվենցիա է հանրապետությունում, որ դրանից պաշտպանվելու միակ տարբերակը սեփական լեզուդ պաշտպանելն ու հզորացնելն է: Այս ամբողջ իրողության մեջ, երբ կառավարությունը նման որոշում է կայացնեում, ես ընդամենը մի պատասխան ունեմ դրան` պետք է լեզվի նկատամամբ հարգանք ունեցողները համախմբվեն ու հակադարձեն բոլոր այն իշխանական մարմիններին, որոնք նման հանցավոր քայլի են դիմում»,- շեշտեց մտավորականը:
Գրականագետը նշեց, որ լեզվի տեսչությունը պետք է լուրջ գիտական կառույց դարձնել: «Այսօր մենք դրա փոխարեն ունենք մի խեղճ լեզվի տեսչություն, որտեղ մասնագետներին ուղարկում են խանութների ցուցակաները ստուգելու, հետո դժգոհ են մնում, թե այդ մարդիկ ինչո՞ւ են այդ բանն անում: Եթե դու մարդու գործունեության շրջանակն այնքան ես նեղացնում, որ դարձել է հարկայինի աշխատող, ի՞նչ եք այդ մարդուց պահանջում»,- ընդգծեց Հովիկ Չարխչյանը:

http://newsbook.amhch

Նման առաջարկը սրիկայության բարձրագույն կետն է. Հովիկ Չարխչյան

26 Նյմ

Ռուսաստանի ԱԳՆ հատուկ կարգադրությունների դեսպան Էլեոնորա Միտրոֆանովայի հայտարարությունը Հայաստանում տարակարծությունների առիթ է դարձել: Բանն այն է, որ Միտրոֆանովան հայտարարել է, որ նախկին խորհրդային երկրներում ռուսերենին պետք է հատուկ օրենսդրական կարգավիճակ տալ: Հայ հասարակության որոշակի շերտերը քննադատեցին առաջարկը և այն որակեցին խորհրդային տարիների վերադարձին միտված քայլ, սակայն գրականագետ Հովիկ Չարխչյանի գնահատականն ավելի խիստ էր: Վերջինիս կարծիքով՝ լեզուն վաճառել նշանակում է վաճառել հայրենիքը: Գրականագետը շեշտեց՝ օտարներին հատուկ կարգավիճակ տալը գրեթե նույնն է, ինչ հայրենիքիդ կեսը տաս մեկ ուրիշի: «Ռուսները կամ մեկ ուրիշ ժողովուրդ շատ բան կարող են առաջարկել, բայց մի տգեղ համեմատություն անեմ, եթե որևէ տղա որևէ աղջկա անպարկեշտ առաջարկություն է անում, 2 պատասխան կարող է լինել՝ աղջիկը համաձայնվում է՝ ապացուցելով իր անպարկեշտ լինելն, իսկ 2-րդ դեպքում ապտակում է այդ տղային: Հիմա ես չտեսա, որ մեր իշխանություններն ապտակ հասցրեցին նրան, ով իրենց անպարկեշտ առաջարկություն արեց: Սա մի խնդիր է, որը 2-րդ կարծիք ունենալ չի կարող, որովհետև ունենալ 2-րդ կարծիք նշանակում է կամովին հրաժարվել սեփական ինքնությունիցդ»,- NewsBook-ի հետ զրույցում ասաց Հովիկ Չարխչյանը: Նրա խոսքով՝ նման առաջարկություն անողներն էլ քաջ գիտակցում են, որ առաջարկը սրիկայության բարձրագույն կետն է: Գրականագետը գտնում է, որ ով մասնակցում է այս խաղին, փաստում է՝ ինքը ևս պակաս սրիկա չէ: Նա պնդեց, որ լեզվի հարցում քննարկումներ ու շահարկումներ լսելն անընդունելի է: «Մենք որպես աքսիոմա պետք է ընդունենք, որ այս երկրի ներսում կա ընդամենը մեկ պետական լեզու և 2-րդ երբեք լինել չի կարող: Չկա որևէ հիմք նման որոշում կայացնելու համար, ինչո՞ւ ես պետք է որևէ երկրի լեզու ընդունեմ կամ հատուկ կարգավիճակ տամ, ինչո՞ւ բնակչության կեսը ռուս է, իրենց ենթակայության տա՞կ ենք: Օրինակ՝ ինչու ոչ՝ հնդկերեն կամ ճապոներեն, ինչու ոչ՝ այս լեզուներին չենք տալիս հատուկ կարգավիճակ»,-շարունակեց գրականագետը: Հարցին՝ հաշվի առնելով այն, որ մենք հետխորհրդային երկիր ենք և մեր հասարակության մեջ կա հատված, որը փափագով է հիշում ԽՍՀՄ տարիները, հնարավո՞ր է՝ հայ հանրության ինչ-որ հատված ողջունի այս առաջարկը, Հովիկ Չարխչյանը պատասխանեց. «ԽՍՀՄ-ը 15 հանրապետություններից կազմված միություն էր և այս նույն տրամաբանությամբ կարելի է 15 պետությունների լեզուներն ընդունել որպես 2-րդ, 3-րդ, 4-րդ լեզու: Նույն հաջողությամբ 100 տարի առաջ մեր հայրենիքի ուղիղ կեսը Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ էր, հիմա թուրքերենը դարձնենք 2-րդ պետակա լեզու, տրամաբանություն չկա: Սա ամբողջությամբ կոմիզմ է, այդ դեպքում ինչո՞ւ ռուսները հայերենը չեն ընդունում որպես 2-րդ պետական լեզու, չէ՞ որ մենք նույն միության մեջ էինք, իսկ հիմա ՌԴ-ում 2 մլն-ից ավել հայեր են ապրում: Ռուսների առաջարկն իսկապես շատ անբարոյական առաջարկ է, և ժամանակն է, որպեսզի հայերը կարգավորեն իրենց հարաբերությունները ՌԴ-ի հետ, որովհետև Ռուսաստանը սկսել է այնպիսի ոտնձգություններ կատարել մեր ինքնության, մեր նկարագրի նկատմամբ, ինչն արդեն թշնամու վերաբերմունք է»,- եզրափակեց Չարխչյանը:timthumb

Նյութի աղբյուրը ` Newsbook.am

ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ

21 Փտր

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ

2 Հնվ

Ջղագրգռված, զգացական հիվանդություններով տառապող, վախով, նախանձով, ախտավոր ատելություններով ցնցված մեր հայ աշխարհում մթագնած է այն քննանիշը, որով գիտակցական մարդիկ ի վիճակի են ազնվորեն մոտենալու եւ զննելու կյանքի երեւույթները:
Ամեն ինչ ընդանում է գավառային ճղճիմ մտայնության նեղ եւ մթագնած լաբյուրինթոսներում:
Շատերը կարծում են, որ եթե կառուցեն հայ կոչված ոճով շենքեր եւ գրեն հայերեն բառերով, փրկած կլինեն հայությանը բնորոշ արտաքին ձևը: Արդ, ինչ որ անվանում են հայ ճարտարապետություն, հին եկեղեցիներից պոկած մակերեսային բեկորներ են, որոնք ժամանակին, իրենց ամբողջության մեջ, անբաժանելի վիճակում, դրսեւորել են որոշ կրոնական մի աշխարհատեսություն, մի տիրական խորհուրդ, ապրելու եւ զգալու մի կերպ:
Ստեղծագործական անկարողության պատճարով վերաձեւել մեծ Տրդատների ոճը եւ մեջը` հայ ոգին եւ հավատքը բնորոշ[ող] աստվածության տեղ` բնակցնել օտարի կայսերապաշտության բռունցքներով օժտված բռնակալ ոստիկաններին, դա խաբեություն է – կեղծիք:
Կամ` հայերեն լեզվով գրել օտարի պարտադրած գաղափարները, դա հայ գրականություն չե:
Ժողովրդների ստեղծագործական կյանքը զարգանում է ուրույն հոգեկան եւ մտային արքետիպների թելադրանքների տակ: Հայ արվեստը եւ գրականությունը հարազատ են ա’յն ժամանակ, երբ նրանք ներկայանում են իբրեւ անմիջական եւ անփոփոխ արտահայտությունը հայ հավաքական ենթագիտակցության:
Այդ հավաքական ենթագիտակցությունը նման է այն ընդերկրյա բազմաթիվ հոսանքներին, որոնք, օրինակի համար, համառորեն շարունակում են կյանք տալ, «գիտականորեն» եւ անմիտորեն վատնվող Սևանին:
Թող այդ գեղեցիկ լճի ափերը իջնեն, քոսոտեն, բորոտեն` մարդկանց անխելքության պատճառով. Այնումենայնիվ նրանք մի օր պիտի վերածնվեն, պիտի վերադառնան իրենց հավիտենական կերպին եւ երգին, հողերի տակ թաքնված թարմ, զուլալ ջրերի մղումուվ:
Այդ պատճառով էլ չկա այնտեղը կամ այստեղը:
Այդ քննանիշը հարմարում է մեր կյանքի բոլոր երեւույթներին:
Հայ ոգին եւ Հայաստանը ներկա են այնտեղ, ուր ներկա է հայ հավաքական գիտակցության փրկարար հրամայականը:

%d bloggers like this: