Tag Archives: Կովկաս

Քեթրինն է գալիս: Երկա՞ր ժամանակով

15 Նյմ

Եվրամիության Արտաքին գործերի և անվտանգության քաղաքականության հարցերով գերագույն հանձնակատար բարոնուհի Քեթրին Էշթոնը այսօր սկսում է իր տարածաշրջանային այցը: Նա Հայաստան կգա նոյեմբերի 17-ին: Իսկ մինչ այդ այսօր կլինի Վրաստանում, վաղը՝ Ադրբեջանում: Երեք կանգառներում էլ տիկնոջ աշխատանքային ընթացակարգը գրեթե նույնն է: Երևանում Էշթոնը կհանդիպի նախագահ Սերժ Սարգսյանի, վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի, ԱԳ նախարար Էդվարդ Նալբանդյանի, քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների հետ: Արդեն հաղորդվել է այն մասին, որ հանդիպումների ընթացքում կքննարկվեն գալիք խորհրդարանական ընտրությունները, Հայաստան-Եվրամիություն հարաբերությունները, ներքաղաքական իրադրությունը, տարածաշրջանային հարցերը և, իհարկե, Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունն ու հայ-թուրքական հարաբերությունները: Վերջին երկուսը միշտ էլ եվրոպացիների ամենանախընտրելի թեմաների շարքում են:
Բարձրաստիճան հյուրի նախնական տրամադրվածության մասին առայժմ միայն ենթադրություններ կարելի է անել, թեև մի հարցում նա պատճառներ ունի գոհ չլինելու մեր երկրից: Բանն այն է, որ օրեր առաջ Հայաստանը մերժեց Էշթոնի միջնորդությամբ Հայաստանի ու Ադրբեջանի նախագահների հանդիպում անցկացնելու առաջարկը: Քեթրին Էշթոնը նման առաջարկ արել էր երկու երկրներին միաժամանակ: Բաքվում դա ընդունել էին, իսկ ահա Երևանում ցանկություն չէին ունեցել երկխոսել Իլհամ Ալիևի հետ: Սակայն միամտություն կլինի այս մերժումը պայմանավորել միայն Ալիևի անձով: Մեծ հաշվով Հայաստանը մերժել էր Եվրամիության միջնորդությանը՝ հասկացնել տալով, որ ներկա պահին չի զգում այդպիսի միջամտության կարիք: Միայն կարծես թե Եվրոպայում այնքան էլ հակված չեն հանգիստ ընդունել այդ հրաժարումը: Եվ նույնիսկ Ռուսաստանի արձագանքը Էշթոնի մոտակա ուղևորությանը, ինչը հազիվ թե հնարավոր լինի անվանել բարյացկամ, դարձյալ ի զորու չէ կասեցնելու այս նոր ընթացքը, որը Մոսկվայում մեկնաբանում են ոչ այլ կերպ, քան մի քայլ, որով Արևմուտքը ցանկանում է Ռուսաստանին դուրս մղել ԼՂ հակամարտության կարգավորման գործընթացից: Իսկ եթե ասվածին էլ գումարենք շրջանառվող այն լուրերը, որ նաև Միացյալ Նահանգներն է պատրաստ Ռուսաստանի ձեռքից վերցնել Ղարաբաղյան գործընթացում գլխավոր միջնորդի դերակատարությունը, ապա Էշթոնի այցելության հարուցած բարդությունների թիվն էլ ավելի կշատանա:
Ինչո՞վ է արտահայտվում և ինչո՞վ է պայմանավորված Եվրոպայի դժգոհությունը: Սովորաբար նրանք այդ մասին այնքան էլ բացահայտ չեն խոսում՝ սահմանափակվելով ընդհանուր կարգի ձևակերպումներով: Բայց բոլորովին վերջերս Երևանում գտնվող Եվրախորհրդարանի անդամ Քրիստիան Վիգենինը նախագահ Սերժ Սարգսյանի հետ հանդիպումից հետո լրագրողներին հետևյալն ասաց. «Մենք կարծում ենք, որ Եվրամիությունը պետք է ավելի շատ ներգրավվի Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման գործընթացում… Մենք տեսնում ենք, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ձևաչափը որևէ արդյունքի չի հանգեցրել երկար տարիների ընթացքում, և այդ առումով պետք է ինչ-որ բան տեղի ունենա, ինչ-որ բան փոխվի»: Անհաջողության պատճառները փնտրելով ոչ թե հակամարտող կողմերի կարծր դիրքորոշումների, այլ միջնորդների գործունեության մեջ, եվրոպացի խորհրդարանականը անմիջապես հավելեց, որ Եվրախորհրդարանում այդ խնդրի շուրջ քննարկումներ են տեղի ունեցել և, մասնավորապես, առաջարկվել է ֆրանսիացի համանախագահին փոխարինել ԵՄ ներկայացուցչով: «Բացառված չէ, որ այդ ներկայացուցիչը լինի Քեթրին Էշթոնը: Պետք է նոր խաղացողներ ներգրավել այդ գործընթացում»,-ասել էր Քրիստիան Վիգենինը:
Իհարկե, կարելի է իսկույն նկատել, որ նրա առաջարկում ոչ մի նոր բան ըստ էության չկար: ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի կազմում փոփոխություններ կատարելու մասին խոսակցություններ տարվում էին դեռևս հունիսից, երբ ասվում էր, որ եթե Կազանում գումարված եռակողմ բանակցություններում հաջողություններ չգրանցվեն, Մինսկի խումբը գուցեև վերանայի իր մոտեցումները, նոր ձևաչափ առաջարկի, ուր ԵՄ-ն կարող է ավելի մեծ դերակատարություն ունենալ: Իսկ ինչ վերաբերում է ֆրանսիացի համանախագահի փոփոխությանը, ապա դա էլ ավելի վաղ քննության առնված նյութ էր: Սակայն այժմ մենք տեսնում ենք, որ վերադասավորումների հեռանկարը նախատեսում է ոչ միայն առանձին անձանց փոխարինում, այլ առաջարկում է այնպիսի որակական տեղաշարժ, ինչը կարող է էապես անդրադառնալ միջնորդ կառույցի թե գործունեության և թե պահանջների վրա: Ստացվում է, որ Մինսկի խումբը այսօր դիտարկվում է, ոչ այնքան որպես երեք երկրների ներկայության արտահայտիչ, որքան ավելի տարողունակ մի բան: Եվ այս պարագայում խիստ ընդգծվում է դժգոհությունն այն առթիվ, թե ԱՄՆ-ը և Ռուսաստանն ինքնին խոշոր ուժային կենտրոններ են` ներկայացված ԵԱՀԿ-ում, մինչդեռ Եվրամիությունը, որպես առանձին միավոր, այդ կառույցում մինչ այժմ ներկայացված չէ: Հենց այդ բացը լրացնելու համար Եվրոպան «մարտադաշտ» է նետում իր ծանր հրետանին՝ Քեթրին Էշթոնին:
Եթե մի պահ պատկերացնենք, որ հիշյալ մտադրությունները խիստ իրական են, ապա այդ դեպքում եվրոպացիները հարկադրված են լինելու հաղթահարել միանգամից երկու լուրջ պատնեշ: Նախ, հայտնի է, որ բանակցային գործընթացի ձևաչափի փոփոխության համար անհրաժեշտ է բոլոր մասնակիցների համաձայնությունը: Ու եթե Բաքվում վաղուց էին երազում դրա մասին, ապա Երևանում դեռևս ոչ մի լավ բան չեն ակնկալում փոփոխություններից: Մյուս կողմից միամտություն կլինի մտածել, թե Մոսկվան այդքան հեշտությամբ կհեռանա ԼՂ գործընթացից կամ «տարածքներ» կզիջի բանակցային սեղանի շուրջ: Գլխավոր միջնորդի բեռը հանձնելով ԱՄՆ-ին կամ ԵՄ-ին, Ռուսաստանն այդ դեպքում պիտի հրապարակավ խոստովանի, որ իր հնարավորությունները Կովկասում սահմանափակ են: Իսկ դա նույնն է, թե Արևմուտքին առիթ տալ՝ այսուհետ անտեսել նրա կարծիքը նաև մյուս հարցերում:
Ինչ վերաբերում է Էշթոնին, ապա վերջինս դեռ Կովկաս չհասած՝ արդեն թույլ է տվել այն նույն վրիպումը, ինչն իրենց ժամանակին արել են բազմաթիվ եվրոպացի պաշտոնյաներ: Ելույթ ունենալով Եվրախորհրդարանում, Էշթոնը ասաց հետևյալը. «Եկել է ղարաբաղյան հակամարտության հարցով որոշման ձեռք բերման ժամանակը: Ցավոք, Կազանում տեղի ունեցած բանակցություններին ակնկալվող բեկումը տեղի չունեցավ: Ադրբեջանի ու Հայաստանի նախագահները չկարողացան օգտվել հնարավորությունից, որպեսզի հասնեն փոխզիջման: Կողմերը պետք է կրկնապատկեն ջանքերը, որպեսզի համաձայնության հասնեն մինչև տարեվերջ»: Սա նշանակում էր, որ 2012-ին Հայաստանում, իսկ հետո նաև՝ Ադրբեջանում տեղի ունենալիք ընտրությունները կարող են դանդաղեցնել բանակցային գործընթացը: Միայն թե Էշթոնը հաշվի չէր առել այն ճշմարտությունը, որ ժամկետներ սահմանելիս դեռ ոչ ոք հաջողության չի հասել և Ղարաբաղի հարցը չի հանդուրժում այդ կարգի սահմանափակիչ ժամկետային գրաֆիկներ:
Առաջիկա երեք օրերին սպասելով Քեթրին Էշթոնի կովկասյան հյուրախաղերի արդյունքներին, հիշեցնենք նաև, որ Լիտվայի մայրաքաղաք Վիլնյուսում դեկտեմբերի 6-7-ը կայանալու է ԵԱՀԿ արտաքին գործերի նախարարների խորհրդաժողով, որի ընթացքում քննարկման առարկա է դառնալու ձգձգված հակամարտությունների կարգավորման շուրջ բանակցությունների ընթացքը: Խորհրդաժողովին կմասնակցեն ԵԱՀԿ անդամ 56 պետությունների ԱԳ նախարարները: Սպասվում է, որ ներկա կլինի նաև ԵՄ Արտաքին և անվտանգության հարցերով գերագույն հանձնակատար Քեթրին Էշթոնը: Եվ նա այս անգամ կունենա որոշակի տպավորություններ ու ասելիքներ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Լավրովին ճիշտ չեն հասկացել

29 Սպտ

Եթե վերհիշելու լինենք վերջին մեկ տարվա իրադարձությունները (ընդ որում, սա նվազագույն ժամանակահատվածն է, որ կարելի է իբրև օրինակ ընտրել), ապա կտեսնենք, թե Հայաստանը քանի-քանի անգամ ցանկացել է Ռուսաստանից հավաստիացում կորզել այն բանի մասին, որ պատերազմի բռնկման դեպքում կստանա Մոսկվայի աջակցությունը: Սակայն յուրաքանչյուր անգամ ռուսները խուսանավել են կոնկրետ պատասխանից՝ այդպես էլ անորոշության մեջ թողնելով թե մեզ, թե մեր հակառակորդներին: Ինչպես ասում են, այս խնդիրը բաց է մնում: Այդ իսկ պատճառով էլ չափազանց զարմանալի էր, երբ լրատվամիջոցները հաղորդեցին ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեայի 66-րդ նստաշրջանում Ռուսաստանի ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովի ելույթի մասին: Ավելի ճիշտ՝ ելույթի այն հատվածի մասին, որն առնչվում էր Կովկասի իրավիճակին: Ըստ այդ հաղորդումների, նախարարն ասել էր հետևյալը. ««Ցանկացած երկրի կողմից հակաիրավական ուժ կիրառելու դեպքում Ռուսաստանը պատրաստ է ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները` տարածաշրջանում խաղաղություն հաստատելու համար»: Սա, իհարկե, աննախադեպ պարտավորություն էր: Մի դեպքում Ռուսաստանն անուղղակի կերպով հասկացնում է, որ տարածաշրջանը գտնվում է իր հսկողության ներքո, մյուս կողմից զգուշացնում է, թե չի մնա պասսիվ դիտորդի դերում, եթե այնտեղ ինչ-որ բան կատարվի ոչ իր ցանկությամբ կամ արտոնությամբ: Այլ կերպ ասած՝ ստոատուս-քվոյի խախտմանը պիտի հաջորդի «խաղաղության պարտադրումը»:
Լավրովի ելույթից անմիջապես հետո ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ մերձակա երկրներում շատերը այդ մտքերը վերագրեցին հայ-ադրբեջանական հակամարտությանը: Եվ դա բնական էր: Հաշվի առնելով Մոսկվայի ներգրավվածության աստիճանը ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման գործընթացին, նրա ռազմական համագործակցության աստիճանը Հայաստանի հետ և ՀԱՊԿ շրջանակներում առկա փոխգործակցության լծակները, միանգամայն տրամաբանական պիտի դիտվեր տարածաշրջանային լարվածության գլխավոր օջախ համարել հատկապես Ղարաբաղը, իսկ ռուսական վերաբերմունքը՝ ասվածի հետևանք:
Ճիշտ այդպես էին մտածում նաև Ադրբեջանում: Եվ ինչպես սովորաբար լինում է, այս անգամ էլ Բաքվում լրագրողներն անմիջապես վազ տվեցին այդ երկրում ԱՄՆ դեսպան Մեթյու Բրայզայի մոտ՝ լսելու վերջինիս մեկնաբանություններն ու արձագանքը, ինչր, ըստ ադրբեջանցիների, պետք է որ հնչեր հակազդեցության երանգներով: Սակայն Բրայզան հիասթափեցրեց բոլորին: Միացյալ Նահանգների դեսպանը նրանց ասաց, թե ինքը չի լսել Լավրովի այդ հայտարարությունը, դրա համար էլ չի կարող մեկնաբանել այն։
Փոքր-ինչ դժվար է հավատալ այս խոսքերի անկեղծությանը: Դժվար է հավատալ, թե ԱՄՆ դեսպանը կարող էր նման անտարբերություն հանդես բերել Ռուսաստանի արտաքին քաղաքական գերատեսչության ղեկավարի այն հայտարարության նկատմամբ, որ վերաբերում էր Բրայզայի հետաքրքրության կիզակետում գտնվող տարածաշրջանին: Շատ ավելի իրատեսական պիտի լինի կարծել, որ դեսպանը դեռևս ձեռքի տակ չուներ սեփական երկրի ղեկավարության պաշտոնական դիրքորոշումը, և պատասխանից խուսանավելու ամենահարմար տարբերակը անտեղյալ ձևանալն էր: Դրա փոխարեն ամերիկացին նկատեց, որ ներկայումս ոչ ոք չի խոսում ղարաբաղյան հակամարտության ուժային կարգավորման մասին, քանի որ խնդրի լուծման այդ տարբերակն անհնար է։ «Ներկայումս, ի տարբերություն ոչ վաղ անցյալի, ես որևէ հայտարարություն չեմ լսել ղարաբաղյան հակամարտության ռազմական կարգավորման մասին, և տվյալ փաստը բանակցային գործընթացի դրական զարգացում է։ Գլխավորը ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորմանն առնչվող «հիմնարար սկզբունքների» համաձայնեցումն է»,- ասել էր նա:
Այս պարագայում Բրայզայի զգուշավորությունը միայն խրախուսանքի է արժանի, քանի որ հակառակ դեպքում նա պարզապես կհայտնվեր զավեշտալի իրավիճակում, ինչպես որ հայտնվեցին շատերը: Ցանկալին իրականության տեղ ընդունելու մղումը մարդկանց հեռացրել է ճշմարտությունից այն չափով, որ վերջիններս պատրաստ չեն Լավրովի խոսքերն ընկալել ամբողջական կոնտեքստում: Մինչդեռ Ռուսաստանի արտգործնախարարի ելույթի այդ աղմկահարույց հատվածը վերաբերում էր ոչ թե Ղարաբաղին, այլ ռուս-վրացական խնդիրներին: Լավրովը բառացիորեն հետևյալն էր ասել. «Ռուսաստանը պատրաստ է Աբխազիայի, Վրաստանի և Հարավային Օսիայի միջև ուժի չկիրառման երաշխավոր հանդես գալ»: Եվ միայն սրանից հետո հաջորդում էին նրա մտքերը տարածաշրջանում խաղաղություն հաստատելու ձեռնարկելիք քայլերի մասին: Ընդ որում, Լավրովը նաև նշել էր, որ Ռուսաստանը կողջուներ նույնպիսի պարտականությունների ստանձնումը Միացյալ Նահանգների և Եվրամիության կողմից: «Որպես երաշխավորներ` մենք պատրաստ կլինենք տարածաշրջանում բռնության վերսկսումը բացառելու ուղղությամբ միջոցներ ձեռնարկել, իսկ որևէ մեկի կողմից ուժի հակաիրավական կիրառման դեպքում` հասնել իրադրության շուտափույթ կարգավորմանը միջազգային իրավունքի գործող նորմերի հիման վրա»,- ընդգծել էր նա: Ասվածը հաստատում է ՌԴ արտգործնախարարության պաշտոնական կայքը, որտեղ գրված է, թե Լավրովը նշել էր, որ պետք է թույլ չտալ Կովկասում ուժային սցենարի կրկնությունը, ինչպես դա եղավ 2008թ. օգոստոսին՝ Թբիլիսիի կողմից հրահրված արկածախնդրության հետևանքով։
Երբ նրա ելույթը դիտարկում ենք այս տեսանկյունից, ամեն բան անմիջապես իր տեղն է ընկնում: Այլևս չկան ոչ անակնկալներ, ոչ սենսացիոն շրջադարձեր: Ու՞մ համար է գաղտնիք, որ հանուն Աբխազիայի ու Օսիայի Մոսկվան կգնա մինչև վերջ: Ասվածի ամենաթարմ ապացույցն էլ եղավ այն, որ երեկ Ռուսաստանի Դաշնության խորհուրդը վավերացրեց Աբխազիայի ու Հարավային Օսիայի տարածքում ռուսական ռազմակայանների ստեղծման մասին այդ հանրապետությունների հետ կնքված համաձայնագրերը: Խոսքը նշված տարածքներում 49 տարվա ընթացքում ռուսաստանցի զինվորականների մշտական ներկայության մասին է՝ համաձայնագրերի հետագա հնարավոր երկարաձգմամբ:
Ինչ վերաբերում է ղարաբաղյան խնդրին, ապա ՄԱԿ-ի ամբիոնից Լավրովն այդ մասին նույնպես խոսեց: Նա կոչ արեց հակամարտության կողմերին` օգտվել լրացուցիչ հնարավորություններից, որոնք ի հայտ են եկել Ռուսաստանի միջնորդական գործունեության շնորհիվ: Նաև նշեց, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի մյուս համանախագահ երկրների հետ Ռուսաստանն առաջադրելու է հրադադարի ռեժիմի ամրապնդման ու վստահության հաստատման միջոցառումներ: «Մենք կշարունակենք լրացուցիչ հնարավորություններ առաջարկել` խաղաղ կարգավորման հասնելու համար, որոնք ի հայտ են եկել Ռուսաստանի ջանքերի ու միջնորդության արդյունքում: Մենք կշարունակենք ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակներում մեր գործընկերներ ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի հետ համատեղ առաջ մղել հակամարտության կարգավորումը»,- ընդգծեց Ս. Լավրովը: Իսկ սա արդեն լիովին համապատասխանում է գործընթացի տրամաբանական ընթացքին և ոչ մի խոսք այլևս անբնական չի հնչում:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Մեկը երկուսի համար, երկուսը` մեկի

30 Դկտ

Երբ օրերս Վրաստանի նախագահ Միխեիլ Սահակաշվիլին հերթական անգամ հիշեցրեց իր վաղեմի ցանկության մասին` ստեղծել Կովկասի երկրների համադաշնություն, նրա այդ հայտարարությունը շատ ավելի մեծ տարակուսանք հարուցեց, քան այն ժամանակ, երբ գաղափարը հնչում էր առաջին անգամ: Դեռևս այս տարվա հուլիսին Սահակաշվիլիի շրջանառության մեջ նետեց այն միտքը, թե Հայաստանը, Ադրբեջանն ու Վրաստանը կարող են համախմբվել մի ընդհանուր տանիքի տակ: Նրա կարծիքով` Հարավային Կովկասի երկրները պետք է Կովկասի խնդիրը այնպես լուծեն, որպեսզի այն լինի միասնական տարածաշրջան, որտեղ ժողովուրդները հարգեն միմյանց, չլինի բռնություն: Դրանից շատ չանցած Վրաստանի ԱԳ նախարար Գրիգոլ Վաշաձեն լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ հերքեց նախագահի միտքը` պատճառաբանելով, թե իբր նրան սխալ ենմ հասկացել, և խոսքն ընդամենը եղել է այն մասին, որ Հարավային Կովկասի երկրները չունեն առանձին ճանապարհ, և բոլոր հարցերը տարածաշրջանում պետք է լուծվեն միասնաբար:
Բայց Սահակաշվիլին իր նախարարին լուրջ մտահոգվելու առիթ տվեց, երբ հոկտեմբերին դարձյալ հիշեցրեց համադաշնության ծրագրի մասին, իսկ բոլորովին վերջերս այդ գաղափարի երրորդ հիշատակումն այլևս կասկած չի հարուցում, որ Վրաստանն ինչ-որ բան ցանկանում է նախաձեռնել, միայն թե իրական մտադրությունների ու պատկերացումների շրջանակն առայժմ փոքր ինչ անորոշ է:
Այս առումով առանձնակի ուշադրության է արժանի այն փաստը, որ Սահակաշվիլու վերջին ակնարկի մեջ Հայաստանն այլևս տեղ չունի, և խոսքը բացառապես գնում է Վրաստան-Ադրբեջան միասնության մասին: Վրացի նախագահի համար միայն այդ զույգի հարաբերություններն են, որ կարող են համարվել հրաշալի օրինակ և կարող են ապագա ունենալ:
Սա, ինչ խոսք, պետք էր սպասել, առավել ևս, որ Հայաստանն առանձնապես հիացած չէր նոր գաղափարով և հազիվ թե որևէ կերպ խրախուսեր դրա իրագործմանը: Ինչ վերաբերում է մեր մյուս հարևաններին, ապա կոնֆեդերացիայի թեման այդ երկրներում ներկայումս ամենաաշխույժ կերպով արծարծվող հարցերից մեկն է դարձել: Վրաստանում ասում են, թե պատճառն այն է, որ մեկնարկը տրվել է պետության ղեկավարի կողմից, այսինքն դրան հարկ է լրջորեն վերաբերվել: Իսկ այդ ղեկավարն առայժմ միայն բավարարվել է ձևակերպումներով առ այն, որ «երբ մենք օգնում ենք միմյանց, երբ կողք-կողքի ենք կանգնում, շատ դժվար է մեզ պառակտել, շատ դժվար է ոչնչացնել առանձին-առանձին: Մյուս կողմից էլ, հենց սկսում ենք կռվել իրար հետ` դյուրին որս ենք դառնում մեծ խաղացողների համար»: Եվ իհարկե, սրան հակառակ «կոնֆեդերացիան առավել կայուն կդարձնի իրադրությունը Վրաստանում ու Ադրբեջանում: Դա կնպաստի կայունության հաստատմանը ողջ Անդրկովկասում և Հյուսիսային Կովկասում»:
Գեղեցիկ ապագայի հեռանկարներ գծելն, ինչ խոսք, ավելի դյուրն է, քան դրանք կյանքի կոչելը: Եթե միայն հարցն առնչվեր տնտեսական ոլորտում համագործակցության խորացմանը, դա դեռ կարելի էր ընդունելի համարել: Բայց երբ շրջանակն ընդլայնվում է մինչև հարաբերությունների բացառիկության աստիճան, այդ ժամանակ կարիք է զգացվում հարցնելու. «Սա լու՞րջ է, թե՞…»:
Թե-ի մասին` առանձին: Մինչ այդ Վրաստանի ԱԳ փոխնախարար Նինո Կալանդաձեն Թբիլիսիում հայտարարում է, որ Վրաստանի և Ադրբեջանի միջև համագործակցության մեկ այլ ձևաչափի կազմավորումն այս փուլում իրավական դաշտում է: Իսկ այդ ընթացքում գաղափարի երդվյալ հակառակորդները պարզապես պնդում են, որ ներկայումս Կովկասում ստեղծված քաղաքական իրավիճակի պայմաններում համադաշնություն ստեղծել հնարավոր չէ, իսկ դրա շուրջ արվող հայտարարություններն ավելի շատ տեղեկատվական, փիար նպատակով են հրապարակ նետվում, քան իրական հիմքեր ունեն: Գաղափարի կնքահայր Սահակաշվիլին այդ գնով նպատակն ունի դուրս բերել Վրաստանը տարածաշրջանային կամ միջազգային մեկուսացումից, սակայն ամենալավը հենց նա գիտի, որ համադաշնության ստեղծման հեռանկարներ չկան և չեն կարող լինել:
Այն, որ նախաձեռնությունը քաղաքական մետաֆորա է, շատերն են համոզված: Նույնիսկ նրանք, ովքեր ամեն առիթով պնդում են, թե միավորման ձևաչափեր ստեղծել արժե, քանի որ ցանկացած միավորում օգտակար է, նրանք ևս հակված են փոքր-ինչ հարթեցնել այդ հարցի սուր անկյունները` նշելով, որ ասվածը կարելի է համարել Վրաստանի նախագահի` որոշ չափով էմոցիոնալ ոճի արդյունք ու ոչ ավելին:
Բայց արի ու տես, որ ավելորդ էմոցիան տխուր արձագանքների է հանգեցնում: Այս օրերին Մոսկվան ուղղակի սպանիչ ծաղրի է ենթարկում Վրաստան-Ադրբեջան դաշնություն ստեղծելու վրացական ծրագիրը: Իրենց հեգնանքի հետ մեկտեղ ռուսները իբրև թե զարմացած ասում են. «Մենք չենք պատկերացնում` ի՞նչ տեսք կունենա այդ դաշնության դրոշը` քրիստոնեական խաչի և մահմեդական կիսալուսնի համադրությա՞մբ…»:
Չեղած դաշնության դրոշները ծածանելուց առաջ Բաքվում ու Թբիլիսիում ստիպված կլինեն խոստովանել, որ բոլոր դեպքերում իրենց աննյութեղեն ձեռնարկը հստակ հակառուսական և հակահայկական երանգներ ունի: Իսկ դա անհետևանք չի մնա: Նույնիսկ եթե ըմբռնումով ընդունենք փաստը, որ Վրաստանը մեր տարածաշրջանում փորձում է գոնե մի դաշնակից գտնել Ռուսաստանի դեմ, ապա չենք կարող չնկատել նաև, որ այդ փորձերն ի սկզբանե դատապարտված են ձախողման: Ադրբեջանի զգուշավորությունը թույլ չի տա նրան գնալ այդպիսի արկածախնդրության: Այդ դերակատարը չի կարող լինել նաև Թուրքիան: Հայաստանի մասին խոսելն իսկ ավելորդ է: Ուրեմն ի՞նչ իմաստ կա շրջանառել մի գաղափար, որն, ի դեպ, այնքան էլ վրացական արմատներ չունի: Այսօր դեռ շատերն են հիշում Թուրքիայի` «Կովկասյան նոր տուն» կառուցելու նկրտումները: Բայց Անկարայում շատ արագ հասկացան, որ դա բոլորովին էլ իրատեսական չէ ու հրաժարվեցին իրենց ցանկությունից: Թբիլիսիին այլ բան չի մնում, քան հետևել թուրքերի օրինակին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՈՐՏԵ՞Ղ Է ԱԲՈՎՅԱՆԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԸ

16 Հկտ

1848 թ. ապրիլի 2-ին Խաչատուր Աբովյանը դուրս եկավ իր տնից ու այլևս չվերադարձավ: Ավելի քան մեկ ու կես դար է անցել, բայց մինչ օրս էլ մեծ գրողի ու լուսավորչի անհայտ բացակայության առեղծվածային պատմությունը հանգիստ չի տալիս հետազոտողներին: Այս ընթացքում շրջանառվել են բազմազան վարկածներ ու կարծիքներ, քննության են դրվել հավանական ու անհավանական տեսակետներ, հրապարակվել են ծավալուն աշխատություններ: Սակայն, այդ ամենով հանդերձ, գաղտնիքը շարունակում է մնալ գաղտնիք, իսկ յուրաքանչյուր նոր մոտեցում էլ ավելի է խճճում առանց այդ էլ կնճռոտ պատմությունը:
Անհետացման հավանական պատճառների ու ենթադրությունների ցանկն ի սկզբանե ընդարձակ էր: Դրան նպաստել էին երկու կարևոր հանգամանք: Մի կողմից դեպքի առթիվ ոտիկանության հարուցված գործի և հետաքննության արդյունքներն էին, որոնց կցկտուր լինելը արդեն իսկ զանազան կասկածներ էր հարուցում, մյուս կողմից ամենատարբեր ասեկոսեների առիթ էին տալիս ոմանց հետ Աբովյանի անձնական ու ծառայողական բարդ հարաբերությունները, որոնք գրողի անհետացումից հետո ներկայանում էին միանգամայն այլ երանգներով ու ենթատեքստով:
Երևանում լուրեր էին տարածվում այն մասին, թե գրողը խեղդվել է Զանգու գետում, և գետի ափին գտել են նրա ոտնամանը: Ուրիշները պնդում էին, թե պատահարի մեղավորներ կարող են լինել Էջմիածնի կղերականները, որոնք հալածում էին Աբովյանին այն բանի համար, որ վերջինս հերքել էր Արարատի գագաթին Նոյյան տապանի գոյության փաստը: Ոմանք էլ հակված էին մտածելու, թե Աբովյանը կարող էր սպանվել մի քանի թուրքերի ձեռքով, որոնք իբր ժամանակին պարտք էին վերցրել գրողից և որոշել էին չվերադարձնել գումարը:
Ավելի ուշ շրջանառության դրվեց նաև ինքնասպանության թեզը, ինչը ևս որևէ կերպ չէր հիմնավորված: Ասենք, որոշ կենսագիրներ ու պատմաբաններ էլ ավելի հեռուն գնացին: Մի դեպքում Աբովյանը հայտնվում էր Կովկասի լեռնականների առաջնորդ Շամիլի մոտ, մեկ այլ տարբերակում նա մեկնել էր զինվորագրվելու Եվրոպական հեղափոխությանը, իսկ հետո եղան նաև պնդումներ, թե «Վերք Հայաստանի»-ի հեղինակը հասել է մինչև… Բրազիլիա: Սակայն պետք է ասել, որ այս շարքում առավել հետաքրքրական էին շշուկներն այն մասին, թե Աբովյանին «սև կառեթով» տարել են Սիբիր: Կարո՞ղ էր այս վարկածն իրական լինել: Կա՞ն այնպիսի փաստեր, որոնք թույլ են տալիս փոքր-ինչ այլ կերպ գնահատել ու դիտարկել Աբովյանին աքսորելու հնարավորությունը:
Այս առումով Հայաստանի ազգային արխիվի թղթապանակներում պահպանված մի վավերագիր (ՀԱԱ, ֆ. 122, ց. 1, գ. 236, էջ 74-76) բավականին ուշագրավ և անսպասելի տեղեկություններ է պարունակում` իր հավաստիությամբ ստիպելով առանձնակի վերաբերմունք դրսևորել այնտեղ շարադրվածի հանդեպ: Խոսքը 1926 թվի գարնանը Մայր Աթոռի միաբան Ռուբեն ծ. վարդապետ Մանասյանի կողմից Հայաստանի Լուսժողկոմ Ասքանազ Մռավյանին հղված նամակի մասին է: Ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնում այդ նամակն ամբողջությամբ:
“Հայաստանի Խ. Ս. Հանրապետության
Լուսժողկոմ մեծարգո Ա. Մռավյանին
Անցյալ 1925 թվին իմ Հեռու Արևելքում ճանապարհորդությանս միջոցին, Խարբինում` տեղական հայ գաղութի աչքի ընկնող անդամներից Սարգիս Գրձիլյանը պատմեց, որ իր մոտ է եղել Խաչատուր Աբովյանի գերեզմանի նկարը, որը պահելիս է եղել մեծ գուրգուրանքով, սակայն այդ նկարը այրվել է 1917 թվին իր տանը պատահած հրդեհի ժամանակ, իր գրադարանի և մի շարք նկարների հետ:
Պատմեց, թե ինչպես է այդ նկարը ընկել իր ձեռքը: Սարգիս Գրձիլյանի` դեռ Վլադիվաստոկում եղած ժամանակ գալիս է իր մոտ մի անծանոթ մարդ և հայտնում, թե ինքը Կուկունյանի1 խմբից է, Սախալին աքսորված, անունը Ծերուն, որ գիտե լուսանկարել: Երբ դեռ ինքը Սախալինում է լինում, գալիս է Սախալին Խաբարովսկ քաղաքից Մարգարիտովի էքսպեդիցիան 1906-07 թվին և այդ խմբի հետ ինքն էլ գնում է Օխոտսկ որպես լուսանկարիչ, որտեղ և լուսանկարում է մի շարք տեսարաններ:
Օխոտսկում մի աքսորյալ ծերունի ռուս` գիտնալով այդ լուսանկարչի հայ լինելը, ցույց է տալիս մի գերեզման ասելով. “Ահա այստեղ է թաղված հայ Խաչատուր Աբովյանը, որ աքսորված էր այստեղ”:
Լուսանկարիչը նկարում է այդ գերեզմանը, որը Սարգիս Գրձիլյանի պատմելով ներկայացնում է մի չարդախ (չորս սյուն տնկած, վրան ծածկած տախտակով), որի տակ կար մի գերեզման:
Լուսանկարիչ Ծերունը Օխոտսկից վերադառնալիս էքսպեդիցիայի գլխավոր Մարգարիտովի2 երաշխավորությամբ ազատվում է Սախալինից և ժամանակավորապես ապրում Խաբարովսկում, որտեղ և զբաղվելիս է եղել լուսանկարչությամբ:
Սակայն ցարական կառավարությունը նորից հետապնդում է նրան բանտարկելու, որի պատճառով փախչում է Խաբարովսկից և գալիս է Վլադիվաստոկ, որտեղից էլ մի քանիսի օգնությամբ փախչում է Ֆուզուն և Սինգապուր:
Վլադիվաստոկից հեռանալիս մի շարք իր լուսանկարներից նվիրում է Սարգիս Գրձլյանին, որոնց հետ և հանձնում է ի պահ Խաչատուր Աբովյանի գերեզմանի նկարը:
Ի նկատի ունենալով մի հանգամանք, որ Կուկունյանի արշավախմբի անդամներից ամենակրթվածը և ինտելիգենտ անհատներից մեկն է եղել վերոհիշյալ լուսանկարիչ Ծերունը, որը անշուշտ քննադատական աչքով և լրջությամբ է վերաբերվել այս խնդրին և լուսանկարելով մեր մեծ հայրենասերի գերեզմանի նկարը, որ անհայտության մեջ է եղել մինչև այսօր, ցանկացել է հրապարակ բերել նրա ուր լինելը, սակայն իր դրությունը կասկածելի լինելով չի կարողացել իր մտադրությունը իրագործել և վախենալով, թե կարող է իր փախուստի ժամանակ նկարը կորցնել, հանձնել է ի պահ Սարգիս Գրձիլյանին, որը պահելիս է եղել ամենայն խնամքով:
Սարգիս Գրձիլյանը որպես խելացի և լուրջ մարդ միշտ հետաքրքրվել է հասարակական և հայկական կյանքով և պարբերական մամուլի միջոցով մոտիկ ծանոթ է հայկական կյանքի անցուդարձի հետ, ցավելով էր պատմում, որ իրեն մեծ վիշտ է պատճառել ոչ այնքան իր նյութական խոշոր վնասը, որքան Խաչատուր Աբովյանի գերեզմանի նկարի կրակի ճարակ դառնալը:
Այս մասին հայտնելով Ձեզ, հարգելի կոմիսար, ցանկալի է Խորհրդային Միության հաստատությունների միջոցով ստուգել Խաչատուր Աբովյանի անհայտանալու տարեթվի արխիվներից:
Իմ ճանապարհորդությանս միջոցին Սիբիրում հանդիպեցի շատ ու շատ հայ աքսորականների, որոնց հետ խոսելուց երևաց, որ աքսորականների գլխավոր ուղին է եղել Պետերբուրգ-Իրկուտսկ-Չիտա-Խաբարովսկ-Նիկոլաևսկ-Սախալին-Օխոտսկ. ահա այս քաղաքի արխիվներից էլ պիտի ստուգել Խաչատուր Աբովյանի աքսորի պատմությունը:
Ընդունեք իմ հարգանքներիս հավաստիքը`
Ռուբեն ծ. վարդապետ Մանասյան
թիվ 17
15 մարտի 1926թ.
Էջմիածին”:

Ռուբեն վարդապետի այս գրությունից բացի կան այլ վկայություններ ևս, որոնք գալիս են ամրապնդելու Աբովյանի սիբիրյան կյանքի վարկածը: Այսպես, օրինակ, 19-րդ դարի վերջին Հեռավոր Արևելքում ճանապարհորդող գիտնականները աշխարհից կտրված, մոռացված մի գյուղակում հանդիպում են երեխաների, որոնք ազատ խոսում էին գերմաներեն: Երբ գիտնականները զարմանքով հարցնում են, թե ո՞վ է նրանց սովորեցրել այդ լեզուն, տեղացիները պատասխանում են, որ իրենց ուսուցիչն է եղել ազգությամբ հայ Խաչատուր Աբովյանը:
Ռուս հայտնի գրող և հրապարակախոս Ն. Չեռնիշևսկին Աստրախանում եղած ժամանակ տեղաբնակ հայերին պատմել է, որ իր Աքսորի տարիներին Սիբիրում հանդիպել է Խ. Աբովյանին: «Ես Աբովյանի հետ էի»,- ասել է նա: Ժամանակին այս փաստը հաստատել է նաև Էջմածնի ճեմարանի ուսուցիչ Ստեփան Կանայանցը, ով Գերմանիայում իր ուսումնառության տարիներին Աստրախանի հայերից ստացել է դեպքը հաստատող նամակ:
Գալով վերը ներկայացված փաստաթղթի հետագա ճակատագրին` կարող ենք ընդամենը հավելել, որ արխիվային մատյաններում մեզ հաջողվեց գտնել ևս մի կարճ գրություն, որտեղ ասված էր.
«Գիտության և արվեստի ինստիտուտին. կից ուղարկվում է Ռուբեն Ծ. վարդապետ Մանասյանի նամակի պատճենը, Լ. Ժողկոմ Ա. Մռավյանի մակագրությամբ:
Ավագ գործավար` Մ. Հակոպջանյան
2984
27.03.26թ.»

Հայտնի է, որ ավելի ուշ Ռուբեն վարդապետը նույն խնդրանքով դիմել է նաև Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության հայրերին: Այլ տեղեկություններ դրանց ընթացքի մասին չկան: Պետք է կարծել, որ այն օրերին այնքան էլ հեշտ չէր կազմակերպել որոնումներ Հեռավոր Արևելքում, մի բան, ինչն այսօր, կարծում ենք անհամեմատ ավելի հեշտ իրագործելի է:

1. Սարգիս Կուկունյան- Հայ ազատագրական շարժման գործիչ: 1890 թ. աքսորվել է Սախալին:
2. Վ. Պ. Մարգարիտով- Ռուս հետազոտող, երկրաբան, Ամուրի հետազոտման ընկերության անդամ, Վլադիվոստոկի արական գիմնազիայի դասախոս:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: