Tag Archives: ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ

ԱՍՔ ՆԱՎԻ ՄԱՍԻՆ

6 Սպտ

Մեկ տարի առաջ «Այաս» ծովային հետազոտությունների ակումբի ջրասուզակների խումբը Սևանա լճի հատակին մի նավի կմախք գտավ: Խորտակված նավը ուներ մոտ 27-30 մետր երկարություն, 6 մետր լայնություն և մի այդքան էլ բարձրություն: Նավի իրանը տարիների ընթացքում քայքայվել ու կոտրվել էր՝ խրվելով ավազի հաստ շերտի մեջ: Բայց ջրասուզակները, որ հրաշալի գիտեին Սևանում եղած նավերի պատմությունը, անմիջապես կռահեցին, թե ինչ էին գտել: Իսկ դա իսկապես պատմական գտածո էր: Լճի հատակին անշարժացել էր հանրահայտ «Գեղանուշը»:
Նրանք, ովքեր ծանոթ են Կոստան Զարյանի «Նավը լերան վրա» վեպին, անկասկած հիշում են, որ ստեղծագործության հերոսը` նավապետ Արա Հերյանը, Բաթում քաղաքում մի նավ է գնում, գնացքով տեղափոխում է Հայաստան, այնուհետև եզներով քաշում են մինչև Քանաքեռ, սակայն իրադարձությունների կտրուկ փոփոխության արդյունքում նավը մնում է կես ճանապարհին՝ այդպես էլ չհասնելով իր վերջին հանգրվանին: Հայտնի փաստ է նաև, որ այս պատմությունն իրական հիմք ունի: Իրոք, Արաքսի ծանծաղուտներում եղել է այդպիսի լքված մի նավ, որը հետագայում Սևանա լիճ է տեղափոխվել: Խոսքը ռուսական «Սեստրիցա Նյուշա» շոգենավի մասին է: Սև ծովում նավարկող շոգենավը Առաջին համաշխարհայինի տարիներին ցարական իշխանությունները ցանկանում էին Բաթումից Վանա լիճ տանել: Սակայն փոխադրումն իր ավարտին չհասավ ստեղծված բարդ իրավիճակի պատճառով: Այն բերվել էր Երևան, միայն թե սկսվեց հայ-թուրքական պատերազմը, ձեռնարկը կիսատ մնաց և «Նյուշան» նավարկելու փոխարեն մոռացության մատնվեց: Առաջին հանրապետության վերջին վարչապետ Սիմոն Վրացյանն իր հուշերում գրում է, որ այն մնացել էր Շահթախթ կայարանում:
Նավի մասին պիտի վերհիշեին միայն 1920 թվականին: Հենց այդ տարվա սեպտեմբերին էլ, ինչպես վկայում են ժամանակակիցները, վերջապես իրականացվում է նավի տեղափոխումը Շարուրից Երևան, իսկ այնտեղից էլ Ելենովկա (Սևան): Վավերագրերում պահպանել են այդ առաքելությունն իրականացնողների անունները` սպա Թումանյանը, Հայաստանի խորհրդարանի անդամ Տիգրան Ծամհուրը (հենց նա էլ նավը վերանվանում է «Գեղանուշ»), ծովակալության սպաներ Գարագաշյանը, Հերյանը: Վերջիններիս մեծապես աջակցել էր տրապիզոնցի Երվանդ Գասպարյանը՝ հայ մեծահարուստ Ալեքսանդր Մանթաշյանի «Բորժոմ» նավթատար նավի նախկին նավապետը, ով հետո եկել էր Հայաստան և դարձել Սևանա լճում աշխատող «Աշոտ Երկաթ» անունով փոքր ռազմանավի նավապետը։ Եվ այս իմաստով Զարյանի վեպը որոշ առումով ձեռք է բերում փաստագրական բնույթ:file (1)
Սակայն վիպասանի նկարագրած դեպքերից պիտի անցներ ևս երկու տարի, մինչև որ 1922-ի աշնանային մի գեղեցիկ օր հայկական թերթերը հաղորդեին կարևոր լուրը. «Շաբաթ օրը, հոկտեմբերի 21-ին, Սևանա լիճ իջեցվեց «Գեղանուշ» նավը: Այժմ տեղավորվում է կաթսան և 10 օրից հետո նավը կսկսի լողալ»:
Իհարկե, տասն օր անց նավը որևէ կերպ նավարկել չէր կարող, քանի որ վերանորոգումների և ավարտուն տեսքի բերելու համար մի քիչ ավելին էր անհրաժեշտ, քան կաթսայի տեղադրումը: Եվ այդ «հարդարման» աշխատանքներ շարունակվեցին մինչև հաջորդ տարվա գարուն: 1923-ի մարտին Երևանի մեխանիկական գործարանից հայտնում էին, որ նավի համար գործարանը պատրաստել էր նրա ղեկը, լուսամուտները և համարյա բոլոր մետաղային մասերը: Բայց ամենամեծ փոփոխությունը «Գեղանուշի» անվանափոխությունն էր: Այսուհետ նա պիտի կոչվեր «Լուկաշին»՝ հայ խորհրդային կուսակցական և պետական գործիչ, 1922-25-ին Հայաստանի Ժողկոմխորհի նախագահ Սարգիս Լուկաշինի անունով: Մարտի 23-ին հանրապետության գլխավոր թերթերն այդ մասին ավետեցին հետևյալ հաղորդագրությամբ. «Գեղանուշ» նավը վերանվանվել է «Ընկ. Լուկաշին»: «Ընկ. Լուկաշինը» առաջիկա շաբաթվանից, երբ նավագնացությունը Սևանա լճի վրա կվերսկսվի, կսկսի լողալ: Նավը բոլորովին պատրաստ է ապրանքափոխադրման համար»:
Հետո պարզվեց, որ այս հաղթական զեկույցն էլ փոքր-ինչ շտապողական էր, որովհետև դարձյալ երկու ամիս պահանջվեց, մինչև որ «Գեղանուշ»-«Լուկաշինի» խարիսխը վեր բարձրացվեց և նավը լողաց Սևանի ջրերում: Այդ պատմական իրադարձության մասին «Խորհրդային Հայաստան» թերթը 1923 թվականի մայիսյան համարում գրեց. «Ամսույս 22-ին և 25-ին «Ընկ. Լուկաշին» (նախկին «Գեղանուշ» նավը) երկու փորձնական ճամփորդություն (ռեյս) կատարեց Սևանա լճում: Առաջին ռեյսն էր` Ելենովկա- Չիբուխլու- Ելենովկա, երկրորդը` Ելենովկա- Ցամաքաբերդ- Նադեժդինա- Ելենովկա: նավը լերան վրա 1927Նավը մեծ արագություն զարգացնելու դեպքում փորձնական ճամփորդության ժամանակ կատարեց 15 վերստ մի ժամում: Երկու ռեյսն էլ նավը հաջողությամբ կատարեց, ըստ որում մայիսի 28-ին շտորմի ժամանակ: Միայն Նադեժդինայից վերադառնալիս նավը ստիպված եղավ մոտ երկու ժամ լճում խարիսխ գցել: Պատճառն այն էր, որ վառելիք մազութը կեղտոտ լինելով` մեքենան դադարեց աշխատել մինչև որ մազութը չմաքրվեց: Այստեղ պարզվեց, որ նավը ոչ մի շտորմից էլ չի վախենում: Սակայն պարզվեց նաև այն, որ նավի անձնական կազմի մեջ նավաստիները դեռ լիապես չեն տիրապետել շոգենավի արհեստին: Նոր նավի թերություններն ու առավելությունները փորձում են միայն ծովում ճամփորդելիս: «Ընկ. Լուկաշինը» ենթարկվեց քննության` ապացուցելով, որ նա լինելու է Սևանա լճի տերն ու տիրակալը: Միայն անհրաժեշտ են մի քանի տեխնիկական լրացումներ և ավելի փորձառու նավաստիներ:
Նավի վրա էին ընկ. ընկ. Լուկաշինը, Աշ. Հովհաննիսյանը, Ս. Համբարձումյանը, Հ. Բալյանը և ուրիշ պատասխանատու ընկերներ: Ազգաբնակչությունը հետաքրքրված ափին էր մոտենում ու բուռն ուռաներով դիմավորում նավին»:
Հոդվածագիրն իրավացի էր՝ նավն անվանելով Սևանի տիրակալ: Այն իսկապես լճում մինչ այդ եղած ամենամեծ նավն էր: Իսկ Լուկաշինն էլ պատճառ ուներ հպարտանալու, որ իրեն նման պատվի են արժանացրել: Ցավոք, դա երկար չտևեց: Այդ նշանավոր օրից տարիներ անց Լուկաշինը մեղադրվեց որպես «հակապետական գործիչ» և 1937-ին գնդակահարվեց։ Հասկանալի է, որ դրանից հետո նրա անունն անմիջապես ջնջվեց նավի վրայից և շուտով այն արդեն կրում էր Անաստաս Միկոյանի անունը: Սակայն երբեմնի «Գեղանուշին» լճի ալիքների վրա հանգիստ նավարկելու համար նույնպես շատ ժամանակ չէր մնացել: Ըստ վկայությունների, մի անգամ Շորժայի նավահանգստից Սևանի նավահանգիստ գնալիս գերբեռնվածության հետևանքով նավը խորտակվեց: Որոնումներն այդպես էլ արդյունք չտվեցին ու տասնամյակներ շարունակ ոչ ոք չէր իմացել նրա գտնվելու վայրը, քանի դեռ «Այաս» ակումբի ջրասուզակները մոռացության ջրերի մեջ չնշմարեցին շոգենավի անշարժացած մարմինը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ«Լուկաշին» նավը Սևանում (1930) Վարդ-Պատրիկյան Վերա

Ո՞Ր ՆԱՎՆ ԷՐ ԼԵՌԱՆ ՎՐԱ

3 Սպտ

Անշուշտ, հիշում եք Կոստան Զարյանի «Նավը լերան վրա» վեպի գործող անձանց ու նրանց պատմությունը. ստեղծագործության հերոսը` նավապետ Արա Հերյանը, Բաթումի քաղաքում նավ է գնում, գնացքով տեղափոխում է Հայաստան, այնուհետև եզներով քաշում են մինչև Քանաքեռ, սակայն իրադարձությունների կտրուկ փոփոխության արդյունքում նավը երկար ժամանակ մնում է կես ճանապարհին:

Այս պատմությունն իրական հիմք ունի: Իրոք, Արաքսի ծանծաղուտներում եղել է այդպիսի լքված մի նավ, որը հետագայում Սևանա լիճ է տեղափոխվել: Խոսքը «Սեստրիցա Նյուշա» շոգենավի մասին է: Սև ծովում նավարկող շոգենավը ժամանակին ցարական իշխանությունները ցանկանում էին Բաթումիից Վանա լիճ  տանել: Սակայն փոխադրումն իր ավարտին չհասավ Առաջին աշխարհամարտի պատճառով, և «Նյուշան» նավարկելու փոխարեն մոռացության էր մատնվել: Սիմոն Վրացյանն  իր հուշերում գրում է, որ այն գտնվել է Շահթախթում: Ինչպես վկայում են արխիվային փաստաթղթերը, 1920 թվականի սեպտեմբերի սկզբին իրականացվում է նավի տեղափոխումը Շարուրից Երևան, իսկ այնտեղից էլ Ելենովկա: Վավերագրերը պահպանել են այդ առաքելության իրականացնողների անունները` սպա Թումանյանը, Հայաստանի խորհրդարանի անդամ Տիգրան Ծամհուրը (հենց նա էլ նավը վերանվանում է «Գեղանուշ»), ծովակալության սպաներ Գարագաշյանը, Հերյանը (նկատեցի՞ք, վեպի հերոսի փաստացի նախատիպը) և իհարկե… Կոստան Զարյանը: Այս իմաստով վեպը որոշ առումով ձեռք է բերում նաև ինքնակենսագրական բնույթ: Հավելնք, որ ի վերջո «Գեղանուշը» հասցվեց Սևան:  Խորհրդային տարիներին այն կրկին վերանվանվեց և կոչվում էր «Անաստաս Միկոյան»:

Հովիկ Չարխչյան22065502

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ

18 Հլս

Մի օր արտաքին թշնամու դեմ մղած ճակատամարտից հետո մարգարեն ասել էր. «Մենք վերադարձել ենք փոքր պատերազմից դեպի մեծ սրբազան պատերազմը»: Փոքր պատերազմը` դա այն պատերազմն է, որ մղվում է արտաքին թշնամու դեմ, «անհավատի», «անճշտի», «բարբարոսի» դեմ, մինչ մեծ պատերազմը` դա այն ներքին, հոգեկան պատերազմն է, որ մենք մղում ենք մեր էությունը իր կատարելության սահմանին հասցնելու համար:

Մեծ պատերազմն այն պայքարն է, որ մարդ մղում է իր մեջ գտնվող թշնամիների դեմ: Ավելի շուտ, այն պայքարն է, որ գերմարդկայինը մղում է մարդկայինի դեմ, այսինքն` այն ամենի դեմ, ինչ որ կապված է մարմնական ցանկության, զգացումի, կրքի հետ:kostan zaryan

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ

14 Մյս

Էս ժողովրդի դժբախտություններից մեկն էլ իր կես զարգացած, քաղքենի, տափակ սրտով և տափակ խելքով մտավորականներն են… Պառավ աղջիկների նման նախանձոտ, լեղի և հիմար… Էդ մարդկանց համար հայրենիքը կուսակցությունն է, իսկ կուսակցությունը` հավնոց, ծռտով ու կուտով լցված հավնոց…

Վանդակը ընկած սկյուռի նման պտույտ են գալիս նույն աժան և մաշված գաղափարների շուրջը, և այն, ինչ որ անվանում են գաղափար, ուրիշ բան չի, եթե ոչ եղունգները կրծելու նման վատ սովորություն…

«Նավը լերան վրա»1

ԻՆՔՆԱՆԿԱՐԻ ՃԱԿԱՏԻՆ ԴՐՎԱԾ ԽՆԴԻՐԸ

22 Ապր

60-ականների սկզբին Ռուդոլֆ Խաչատրյանն ինձ տարավ Երվանդ Քոչարի՝ իր վարպետի մոտ. այդպես առաջին անգամ հայտնվեցի Մաեստրոյի արվեստանոցում: Ռուդոլֆը տան տղա էր և իրեն Քոչարի ներկայությամբ ազատ էր պահում: Ես, որ երբևէ ինձ թույլ չեմ տվել որևէ մեկի հետ ազատ լինել, զարմանում էի: Հետագայում մենակ էլ էի այցելում, այլևս Ռուդոլֆի ընկերակցությունը պարտադիր չէր, բացի այդ, Քոչարին հաճախ հանդիպում էի Նկարիչների տան սրճարանում, որտեղ գրեթե ողջ հայ մտավորականությունն էր հավաքվում՝ Կոստան Զարյանը, Լևոն Ներսիսյանը, դերասաններ, գրողներ, նկարիչներ և այլք: Քայլել ենք Երևանով, զրուցել, զգացել եմ նրա մտերմիկ վերաբերմունքը: Այդ տարիներին դեռ սովորում էի ուսումնարանում, Չարենցի խոսքերով մի երգ էի հորինել՝ «Էլի գարուն կգա, կբացվի վարդը…»: Ամեն անգամ, երբ հանդիպում էինք, խնդրում էր, որ այդ երգը երգեմ՝ ականջը մոտեցնում էր, ես երգում էի՝ մի քիչ արևելյան, մի քիչ աշուղական, մի քիչ կոտրտված ռիթմով,- այդ երգը հիմա էլ ինձ համար թանկ է:
Գնացել էի Մատենադարան երաժշտագետ Նիկողոս Թահմիզյանի մոտ: Աստիճաններով իջնում էինք՝ հանդիպեցինք տիկին Մանիկին: Նա շատ ուրախացավ և առաջարկեց այցելել Քոչարի արվեստանոց: Պարզվեց, որ Մաեստրոն Կոմիտասի արձանն ավարտել է: Մենք՝ Նիկողոսն էլ, ես էլ, հիացանք. «Շատ գեղեցիկ արձան է, իսկապես Կոմիտաս է, իսկապես բարձր երաժշտի բարձր կերպար, բարձր արվեստ՝ բոլոր իմաստներով»: Զրույցը եղավ, սուրճն էլ խմեցինք, ուզում ենք ցտեսություն ասել՝ տիկին Մանիկը խնդրեց քիչ էլ մնալ: Մի քիչ էլ մնացինք: Էլի խոսք ու զրույց, էլի հիացումի խոսքեր: Կոմիտասի մասին պատմություններ՝ Նիկողոսը լավ գիտեր Կոմիտաս: Նորից ցանկանում ենք ցտեսություն ասել, և նորից տիկին Մանիկը՝. «Մի քիչ էլ մնացեք»: Էլի մնացինք, բայց երրորդ, չորրորդ անգամ, երբ գնալու հարցը հասունացավ՝ արդեն բոլոր իմաստներով այլևս անհասկանալի էր, թե ինչո՞ւ պիտի մնանք, ի՞նչ է պատահել: Գաղտնիքը բացվեց. Էջմիածնի շրջկոմի քարտուղարն էր գալու՝ Քոչարը պետք է նրան ներկայացներ Կոմիտասի քանդակը, և մենք՝ իբրև Կոմիտասի պաշտամունք ունեցող երաժիշտներ, մեր խոսքը պիտի ասեինք նրա ներկայությամբ: Դա էր տիկին Մանիկի պատրաստած փոքրիկ միզանսցենը: Չեմ կարծում, որ մեր ներկայությունը ինչ-որ դեր խաղաց, ուղղակի դա տիկին Մանիկի տևակա՛ն հոգածությունն էր, տևակա՛ն հոգատարությունն էր Քոչարի նկատմամբ: Եվ այս հոգատարությունը երբեմն այնքան ընդգծվում, այնքան սահմանները մեծացնում էր, որ Քոչարը նշաններ էր անում, որ պետք է փոքր-ինչ զուսպ լինել: Այս տեսակի հոգատարության մեջ Քոչարն ապրեց տասնամյակներ:
Փարիզի Art Modern թանգարանի երկրորդ հարկում, սրահի կենտրոնում տեսա Քոչարի Տարածական նկարներից: Այդ ժամանակ մեզ՝ արվեստով ապրող երիտասարդներիս համար՝ երաժիշտ թե նկարիչ, հայտնվել Փարիզում և Փարիզում տեսնել մեկի աշխատանքը, ում ամեն օր հանդիպում ես սրճարանում, ուղղակի ապշելու բան էր: Ես ցնծության մեջ էի:
Միասին քայլում ենք Տերյան փողոցով: Ես պատմում եմ. «Մաեստրո, Փարիզում տեսա Ձեր աշխատանքը…»: Տեսնեմ, դիմացի մայթին է նայում. շրջվել, ինչ-որ մեկին բարևում է: Մեկին բարևեց, մյուսին բարևեց, երրորդին… Հասկացա, որ չի ուզում լսել, հասկացա, որ իմ պատմելուց ցավ է ապրում: Այդպես էլ ուշադրություն չդարձրեց, իմ ոգևորությանը ոչնչով չպատասխանեց: Ես այդ ամբողջի մեջ զգացի նրա ցավի չափը, անկարողությունը՝ վերադառնալ և տեր լինել այն ամենին, որ թողել էր Փարիզում:
Երիտասարդների հանդեպ զարմանալի շռայլ էր: Պատրաստ էր գնահատել, գովել, հիանալ: Դա իր մեծության, բարեսրտության, վարպետ լինելու վկայությունն էր անշուշտ, բայց նաև կար փարիզյան վարքագիծը՝ արվեստում, ամենապարզ դրսևորման մեջ գեղեցիկը գնահատելու շնորհը:
Մի օր մտանք ջրերի խանութ, վաճառողուհուն ասաց. «Ի՜նչ գեղեցիկ աչքեր ունես»: Վաճառողուհին հիացմունքից հալվեց: Ես երբևէ ուշադիր չէի եղել այդ ջուր վաճառողի խալաթի մեջ պարուրված կնոջ նկատմամբ. նա տեսավ աչքերը՝ խոշոր, գեղեցիկ, հոնքերը՝ շքեղ, թարթիչները՝ թանձր. այդ պահը անմոռնալի էր: Գեղեցիկը միշտ նկատում էր, բարձրաձայնում:
Նույնիսկ այդ տարիներին նրան երբևէ չեմ տեսել փնթփնթալիս, դժգոհելիս, մշտապես Մաեստրո էր, իսկական artist:
Քոչարը և Սարյանը երիտասարդների համար նույն իրականության տարբեր ճյուղերն էին: Նկարիչների մի մասը պատկանում էր սարյանական թևին, մյուսների համար չափը Քոչարն էր: 60-ականներին մոդեռնի հովերը եկել էին Հայաստան և նոր արվեստի նկատմամբ մի տեսակ հիվանդագին ընդգծված ուշադրություն կար:
Պարույր Սևակը, Հանճար Յուրան, Գևորգ Կարապետյանը և ես քեֆներս լավ գնում էինք շարունակելու: Յուրան պաշտամունք ուներ Քոչարի հանդեպ, փառաբանում էր նրան, հետն էլ թերագնահատում Սարյանին: Սևակն ասաց. «Յուրա ջան, Սարյանը Սարյան է, Քոչարը՝ Քոչար, պետք չէ հակադրել»: Ես Պարույրին տարբեր իրադրությունների մեջ եմ տեսել և՛ վիճելիս, և՛ խաղաղ, բայց այդ օրը տեսա, որ նա կարող է նաև խնդրելու պես եղբայրաբար խորհուրդ տալ:
Այդ տարիներին շոշափվում էր նաև Սարյան–Կոջոյան հարաբերությունը, եղան նաև հասարակական հնչեղության արտահայտություններ, իբրև թե Սարյանի մեղքն է, որ Կոջոյանը հավուր պատշաճի գնահատված չէ: Այս վեճերին Քոչարը սնունդ տալիս էր իր անտարբերությամբ: Նա Հայաստանում Մեդեռն արվեստի առաջին դեմքն էր՝ ինքը դա ընդունում էր սիրով, իսկ երբ Սարյանի մասին անպատշաճ արտահայտություններ էին հնչում՝ լռում էր:
Առանձնահատուկ էր Քոչարի և Կոստան Զարյանի մտերմությունը: Նկարիչների տան սրճարանում ուրիշ մեծեր ևս կային, անշուշտ, բայց նրանց չափը չունեին: Այն, ինչ կարող էր պատմել Քոչարը կամ ասել Կոստան Զարյանը, որևէ տեղ ոչ կկարդայիր, ոչ կլսեիր. դա միայն այդ միջավայրի ներսում գոյացող մտքեր, արժեքներ էին: Նման խնդիրներ շոշափվում էին լենինգրադյան կամ մոսկովյան որոշ ինտելեկտուալների խոհանոցներում միայն: Այդ ընթացքն իմ կյանքում կարևոր համալսարանական շրջան եղավ: Իհարկե, մենք ունեինք մեր րՑցՍՈփ–ը: «Սիրում» էինք նրան, նա էլ մեզ էր «սիրում», և սա մի հարաբերություն էր, որ քննարկման չէր դրվում՝ վատ տոն էր համարվում այդ մասին խոսելը: Այդ մարդիկ գալիս-գնում էին, ի վերջո իրենց գործն էին անում: Եթե րՑցՍՈփ–ը պիտի հեռանար, ասենք՝ տեղափոխվեր այլ աշխատանքի, մեկ ամիս իր հետ տանում-բերում էր նորին: Նորին էլ էինք «սիրում»՝ գիտեինք, որ փոխարինելու է եկել:
Մի անգամ Քոչարն ինձ հարցրեց. «Պուշկինյան թանգարանում Սեզանի Ինքնադիմանկարը տեսե՞լ ես»: Ասացի. «Այո՛»: «Նկատե՞լ ես. ճակատի վրա, հոնքերի միջև նկարի հետ որևէ կապ չունեցող երկու վրձնահարված կա»: Ասացի. «Չեմ նկատել»: «Կգնաս, կնայես, ընդհանուր հյուսվածքի հետ ոչ մի կապ չունեցող երկու վրձնահարված է դրել, մեկը՝ կարմիր, մյուսը՝ կանաչ: Ճակատին դրել է այն խնդիրը, որն ամբողջ կյանքում իրեն հուզել է»:
Ես իհարկե գնացի, այդ նկարը դիտեցի և հիմա ամեն անգամ Սեզանի «Ինքնանկարին» նայելիս, ուշադրությունս գրավում են այդ վրձնահարվածները, որ Քոչարից նվեր եղան ինձ:

ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ

4 Ապր

Ողինպոսի աստվածները մեռան:
Ակրոպոլի շուրջը քարեր են միայն
Եվ շուքեր և հիշատակներ
Եվ խոտ պատահական և ծաղիկներ վայրի,
Մեծացել է սիրտը մարդկային,
Տվայտանքը, որոնումը հոգու
Եվ սկիհը` լցված արյունով և հացով:

Ծածկված է տեսիլքը,
Դեռ ապրում է գաղտնին:

Պետք է առնել ցուպը և քայլել:
Որոնել մեզ
Ներքին մտքի կատարին,
Աստղերով ողողված գիշերներում
Եվ պատառ հացի բերած լույսերում:

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ

18 Փտր

Ծաղիկը, որ մեռնում է, ճամփորդ է,
մի ճամփորդ
Ժամանակի մռայլ պարտեզից
դեպի աշխարհի երազող առասպելը,
դեպի երազող առասպելը մի աշխարհի,
որ պետք է հայտնագործվի:

Ծաղիկը, որ մեռնում է, սեղմում է իր հիվանդ սրտին
գաղտնի ցավը,
աշնան երգող հոգեվարքը
և սառը, դողդոջուն լույսը՝ աստղերի արցունքներից:

Գիտե՞ս, նրա թերթիկներում կծկված մահն է դժգունում:
Կյանքի գինին հոսել է: Գավաթը ցամաքում է,
անուշաբույրի կրակն այլևս չի վառվում:
Նրա գլուխը հակված է,
նման արկածի, որ իմաստն է հայցում Անհայտի անդունդից:

Եկ զգուշորեն վերցնենք նրա սրտի գավաթը,
որը չի լռել դեռ,
և թող խմենք նրա արյան տենդը՝
նրա զգացմունքի վերջին բոցը,
նրա դրախտի վերջին լույսը:

Եվ հետո վերջնական մահը կգա:
Ներդաշնակության խորհուրդները կբերեն
փոխարկման մի դեղին առավոտ:

Այս մոլորակը հավերժ կփոխի
իր հայացքը մեր մտքերում:

Թարգմ. Արծվի Բախչինյան

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ

2 Հնվ

Ջղագրգռված, զգացական հիվանդություններով տառապող, վախով, նախանձով, ախտավոր ատելություններով ցնցված մեր հայ աշխարհում մթագնած է այն քննանիշը, որով գիտակցական մարդիկ ի վիճակի են ազնվորեն մոտենալու եւ զննելու կյանքի երեւույթները:
Ամեն ինչ ընդանում է գավառային ճղճիմ մտայնության նեղ եւ մթագնած լաբյուրինթոսներում:
Շատերը կարծում են, որ եթե կառուցեն հայ կոչված ոճով շենքեր եւ գրեն հայերեն բառերով, փրկած կլինեն հայությանը բնորոշ արտաքին ձևը: Արդ, ինչ որ անվանում են հայ ճարտարապետություն, հին եկեղեցիներից պոկած մակերեսային բեկորներ են, որոնք ժամանակին, իրենց ամբողջության մեջ, անբաժանելի վիճակում, դրսեւորել են որոշ կրոնական մի աշխարհատեսություն, մի տիրական խորհուրդ, ապրելու եւ զգալու մի կերպ:
Ստեղծագործական անկարողության պատճարով վերաձեւել մեծ Տրդատների ոճը եւ մեջը` հայ ոգին եւ հավատքը բնորոշ[ող] աստվածության տեղ` բնակցնել օտարի կայսերապաշտության բռունցքներով օժտված բռնակալ ոստիկաններին, դա խաբեություն է – կեղծիք:
Կամ` հայերեն լեզվով գրել օտարի պարտադրած գաղափարները, դա հայ գրականություն չե:
Ժողովրդների ստեղծագործական կյանքը զարգանում է ուրույն հոգեկան եւ մտային արքետիպների թելադրանքների տակ: Հայ արվեստը եւ գրականությունը հարազատ են ա’յն ժամանակ, երբ նրանք ներկայանում են իբրեւ անմիջական եւ անփոփոխ արտահայտությունը հայ հավաքական ենթագիտակցության:
Այդ հավաքական ենթագիտակցությունը նման է այն ընդերկրյա բազմաթիվ հոսանքներին, որոնք, օրինակի համար, համառորեն շարունակում են կյանք տալ, «գիտականորեն» եւ անմիտորեն վատնվող Սևանին:
Թող այդ գեղեցիկ լճի ափերը իջնեն, քոսոտեն, բորոտեն` մարդկանց անխելքության պատճառով. Այնումենայնիվ նրանք մի օր պիտի վերածնվեն, պիտի վերադառնան իրենց հավիտենական կերպին եւ երգին, հողերի տակ թաքնված թարմ, զուլալ ջրերի մղումուվ:
Այդ պատճառով էլ չկա այնտեղը կամ այստեղը:
Այդ քննանիշը հարմարում է մեր կյանքի բոլոր երեւույթներին:
Հայ ոգին եւ Հայաստանը ներկա են այնտեղ, ուր ներկա է հայ հավաքական գիտակցության փրկարար հրամայականը:

%d bloggers like this: