Tag Archives: Խրիմյան Հայրիկ

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ՄԵՂԱԴՐԵՑԻՆ ԽՐԻՄՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿԻՆ

24 Հլս

Մեծ մարդկանց մեծ մեղքեր են վերագրվում: Սա օրինաչափություն չէ, սակայն կա նման հակում. մարդկային մի ներքին մղում կարծես պահանջ ունի նվազեցնել տարբերությունն իրենց և նրանց միջև, ովքեր բացառիկ են կոչմով ու անհատականությամբ: Համանման վերաբերմունքի մի դրվագ էլ մեր եկեղեցու պատմության մեջ ենք հանդիպում, որն առնչվում է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Մկրտիչ Ա. Խրիմյանի՝ Խրիմյան Հայրիկի բարենորոգչական գործունեության հետ:
Այդ ծրագրերի մասին եկեղեցու աղբյուրներն այսպես են գրում. «Կաթողիկոսի գահակալության օրոք շարունակվում են Մայր Տաճարի վերանորոգման աշխատանքները: Նա մի շարք կարգադրություններ է կատարում Տաճարի վերանորոգման աշխատանքներն սկսելու համար: Սակայն ինչ-ինչ պատճառներով Հայրիկի նպատակադրվածությունը կյանքի չի կոչվում, իսկ սկսված աշխատանքներն էլ մնում են անավարտ»:0000001315
Որ մտահղացումները կարող էին նաև չիրագործվել, միանգամայն բնական է: Զարմանալին այս պատմության մեջ մեկ այլ բան է: Խոսքը Խրիմյան Հայրիկի հասցեին հնչող ծանր մեղադրանքների մասին է: Մասնավորապես կաթողիկոսն ամբաստանվում է այն բանի համար, որ նրա ձեռնարկումների արդյունքում զոհաբերվել են թանկագին մշակութային արժեքներ, մեծ վնաս է հասցվել Մայր տաճարի ներքին հարդարմանը, անհետ կորել են գեղարվեստական գործեր: Բայց որքանո՞վ են հիմնավոր ու փաստարկված նման պարսավանքները: Դատենք ըստ իրադարձությունների հաջորդականության:
Խրիմյան Հայրիկը 1895 թվականին ձեռնարկում է Էջմիածնի Մայր տաճարի վերանորոգումը: Դրանից 15 տարի անց՝ 1910 թվականին հայտնի գրող և հասարակական գործիչ Արշակ Չոպանյանը վրդովմունքով արձանագրում է, թե տաճարի զարդերն ու նկարները Խրիմյան Հայրիկը «քանդած ու փչացուցած է անհավատալի վանդալությամբ՝ անհասկանալի քմայքը գոհացնելով»: Չոպանյանն ասում է, որ տաճարից հաջողվել էր փրկել միայն գմբեթի որմնանկարները, այն էլ՝ Պետերբուրգի հնագիտական ընկերության մասնագետների միջամտությունից հետո, իսկ եկեղեցում կախված գեղանկարչական աշխատանքներին դուրս էին բերվել և ուղարկվել էին տարբեր գյուղերի եկեղեցիներ:էջմիածին 1874
Ոչ պակաս նշանավոր մեկ այլ անձնավորություն՝ հայագետ, պատմաբան Մաղաքիա Օրմանյանն իր «Ազգապատում» աշխատության մեջ գրեթե նույնն է պնդում՝ տեղեկացնելով, որ Մայր տաճարի ներքին զարդարանքներն ու Նաղաշ Հովնաթանի կտավները ոչնչացվել են ու «120 պատկերներեն հազիվ 20 հատ անխնամ կերպով մնացեր են թանգարանին մեջ նետված»:
Կա նաև Կիլիկիո կաթողիկոս Գարեգին Հովսեփյանի վկայությունը, ով ժամանակին ցավով նշել է, թե «Խրիմյան կաթողիկոսի օրոք մեծ սխալ էր կատարվել հայ արվեստի նկատմամբ»: Նա գրում է, որ առանց նախապես հոգալու ֆինանսական ծախսերը, նորոգման համար անհրաժեշտ նյութերը, առանց մասնագետների ու նկարիչների հետ խորհրդակցելու քանդվել են որմնանկարները, սրբվել են նախշազարդերը, պատերից ցած են բերվել կտավները, որոնք արդեն սկսել էին խոնավությունից պոկոտվել ու թափվել:
Իսկ ահա գրող Կոստան Զարյանը հեգնանքով ամփոփում է թեման՝ ասելով. «Լուսավորյալ» մի կաթողիկոս՝ նույն ինքը Խրիմյանը, հանուն առաջադիմության և քաղաքակրթության, հին բաներ անվանելով, ծեփել է տվել անողոք կերպով որմնանկարի գեղեցիկ մի մասը, և ոչ մի սպառնացող ատրճանակ չի արգելել այդ ոճիրը»:
Մի՞թե այս բոլորը ճշմարտություն է: Արդյո՞ք Խրիմյան Հայրիկի պես շրջահայաց ու խելամիտ անձնավորությունը կարող էր նման անհեռատեսություն ու կամայականություն հանդես բերել, երբ խոսքը հոգևոր ժառանգության ճակատագրին էր վերաբերում: Եվ արդյո՞ք նրա արարքն իրոք ոճրագործություն էր, որը պիտի կանխվեր ատրճանակով:10704_b
Այս հարցերին պատասխան գտնելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել մի շարք նկատառումներ: Սկսենք այն փաստից, որ Վեհափառին վանդալիզմի համար մեղադրող անձանցից և ոչ մեկն այդ իրողության ականատեսն ու վկան չի եղել: Նրանք բոլորն էլ իրենց կարծիքը շարադրել են դեպքերից ավելի ուշ, այս կամ այն խոսակցությունների, տեղեկությունների ազդեցության տակ՝ առանձնապես խորամուխ չլինելով բուն խնդրի նրբերանգների ու մանրամասների մեջ:
Վերցնենք թեկուզ անհետ կորած 100 կտավների պատմությունը, ինչի համար պատասխանատու է դիտվում Խրիմյան Հայրիկը: Ի՞նչ նկարների մասին է խոսքը, ովքե՞ր են եղել դրանց հեղինակները, որտե՞ղ են ցուցադրվել: Չկան հաստատ ու վստահելի վկայություններ այն մասին, թե այդ շրջանում Մայր տաճարում 100-120 կտավներ են եղել: Փոխարենը այն, ինչն առկա էր, գրեթե բոլորն էլ հասել են մինչև մեր օրերը: Եթե տվյալ դեպքում ակնարկը վերաբերում է Նաղաշի գեղանկարչական աշխատանքներին, ապա, այո, դրանց զգալի մասը ոչնչացվել է, միայն ոչ թե 19-րդ դարի վերջին, այլ ավելի վաղ՝ 18-րդ դարում, երբ գահակալած որոշ կաթողիկոսների օրոք տաճարից հաճախակի հանվել են հնացած պատկերները՝ փոխարինվելով նորերով: Ընդ որում՝ հետաքրքիր մի հանգամանք. նոր գործերը արվել են Նաղաշի որդիների ու թոռների ձեռքով, այսինքն հենց նրանք էլ եղել են հները պատերից իջեցնողն ու նորերով փոխարինողները: Իսկ եթե նույնիսկ ընդուենք այն պնդումները, թե իբր Խրիմյանի կարգադրությամբ ընդհանրապես հանվել էին բոլոր կտավները՝ անհանդուրժելի համարելով Մայր տաճարում պատկերներ ցուցադրելու երևույթը, ապա սա դեռ չի նշանակում, որ դրանք ոչնչացված են:
Նմանապես հիմնավոր չեն այն հավաստիացումները, թե Խրիմյան Հայրիկը չի առաջնորդվել մասնագետների ու նկարիչների խորհուրդներով: Օրինակ, պահպանվել է Խրիմյանի մի նամակը՝ գրված 1894 թվականի օգոստոսի 5-ին: Հասցեատերն է Մկրյան քահանան: Ահա այս նամակում կաթողիկոսը գրում է, որ ձեռնարկել է նոր մատենադարանի կառուցումը, ինչպես նաև տաճարի ձևավորումը և փնտրում է մի արվեստավոր, «պատկերահան»: Այնուհետև նա հավելում է. «Էջմիածնա տաճարի ներսի նորոգություն ևս առաջիկա գարնան պիտի սկսվի, որոյ մեջ թե պատկերուն նկարներ և թե հին ու նոր կտակարանի պատմական նշանավոր պատկերն պիտի պատրաստվի»: Այս նպատակի համար սկզբնապես Էջմիածին է հրավիրում պոլսեցի նկարիչ Պետրոս Սրապյանին: Ավելի ուշ նոր որմնանկարչական աշխատանքների համար Մայր Աթոռ է գալիս նկարիչ Վարդգես Սուրենյանցը:

King_Tiridates_with_his_wife_Ashkhen_and_sister_Khosrovidukht_by_Naghash_Hovnatan
Կաթողիկոսն իրոք պատրաստվում էր հեռացնել տաճարի որմնանկարները և հայկական ոճով նկարազարդել ամբողջ կառույցի ներսը: Սակայն այդպիսի քայլի նա դիմում էր հարկադրաբար: Բանն այն է, որ տարիների ընթացքում վատ պայմանները, անձրևաջրերը, խոնավությունը լիովին գունաթափել ու վնասել էին նկարազարդ շերտերը: Այս մասին բազմաթիվ վկայություններ կարելի է գտնել նույն շրջանում Էջմիածին այցելած մարդկանց գրառումներում: Ելքը մեկն էր. տաճարի որմնանկարները հատվածաբար դուրս բերել և տեղափոխել ավելի ապահով վայր, իսկ այնուհետև ձեռնամուխ լինել նորի ստեղծմանը, ինչն էլ արել է Խրիմյան Հայրիկը: Մայր տաճարի որմնանկարների մի մասը կաթողիկոսի ցուցումով հանվել ու պահվել են վանքի թանգարանում, դրանց որոշ նմուշներ այսօր էլ կարելի է տեսնել Հայաստանի ազգային պատկերասրահում:
Գալով այն հարցին, թե ինչու՞ ծրագիրն անկատար մնաց, ապա սրա համար պատճառները չափազանց շատ էին: Եվ խոսքը միայն միջոցների ու հնարավորությունների սղությունը չէր: Հայտնի փաստ է, որ 1890-ականներին վերջին ծայր առան հակախրիմյանական տրամադրություններ: Դրանք խմորվում էին ինչպես հասարակության առանձին շերտերում, այնպես էլ կղերական միջավայրում: Այդ արհեստածին կրակն ամեն գնով թեժ էին պահում միաբանության մի շարք անդամներ, նաև «Մշակ» թերթը՝ լիբերալ հայացքների շղարշի տակ: Նույն ժամանակներում ծավալվող քաղաքական իրադարձություններն իրենց հերթին անելիքների ու հոգսերի այնպիսի մի ծանրություն բերեցին Հայոց եկեղեցու առաջնորդի համար, որ Խրիմյան Հայրիկին ուրիշ ոչինչ չէր մնում, քան անկատար թողնել իր ծրագիրը և զբաղվել առավել հրատապ ու կենսական հարցերի լուծմամբ: Իսկ անհաստատ ու անկայուն ժամանակների թոհուբոհում չկա ավելի դյուրին բան, քան մեղավորների փնտրտուքն ու մեղադրանքների շռայլումը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՀԱՅԵՐԻ 115 ԿԻՆՈՏԱՐԻՆԵՐԸ

24 Մյս

Լյումիեր եղբայրները իրենց հանճարեղ գյուտով աշխարհին նվիրեցին կինեմատոգրաֆը` մարդկային ընկալումներին հաղորդելով աներեևակայելի մի խթան, որը 1895 թվից ի վեր մնում է գերիշխող: Իսկ դրանից մեկ տարի անց նաև հայերը ճանաչեցին կինոն. այլ խոսքով` մեր ժողովրդի համար այն ծնվեց 1896 թ.:
Հայկական աղբյուրներում առաջին հիշատակությունները կինեմատոգրաֆիայի մասին վերաբերում են ոչ այնքան բուն Հայաստանին, որքան հարևան հայաշատ վայրերին: 1896 թ. դեպքերի մասին մեծ լեզվաբան Հրաչյա Աճառյանի հուշերում պահպանվել է այսպիսի մի հատված. «… Բուլվար դ’Իթալիեն փողոցի վրա բացվել էր առաջին կինոն: Ներկայացա կառավարչին և հայտնեցի, թե պատրաստ եմ հայտարարություններ ցրելու: Ընդունեց և տալով մի կապոց` առաջարկեց ցրել անցորդների մեջ: «Միայն զգույշ եղեք,- ասաց նա,- շտապ գնացող մարդկանց մի տաք, վատ հագնված մարդկանց էլ մի տաք, տվեք այնպիսի անձանց, որոնք կարող են կինո գալ» …Վճարեց մի ֆրանկ` միաժամանակ իրավունք տալով դիտել կինոն: Առաջին անգամ էր, որ ցուցադրվում էր կինոն, և ես էլ առաջին անգամ էի տեսնում»:
Թիֆլիսահայերի համր կինոյի հայտնությունը ևս թվագրվում է 1896-ի նոյեմբերով: Իսկ պոլսահայերը «Էլեկտրակրկեսը» դիտեցին 1899-ին, թեև շատ շուտով սուլթանը դիտումները արգելեց: Հենց այդ թվին էլ Երևանն ունեցավ իր առաջին կինոթատրոնը, որը «Իլյուզիոն» էր կոչվում և գտնվում էր քաղաքի կենտրոնում` ոստիկանական վարչության շենքի մոտ: Համո Բեկնազարյանը իր հուշերում պատմել է առաջին դիտումն ու տպավորությունը: «Իլյուզիոնը» լեփ-լեցուն էր… Բոլորն էլ ինձ պես հուզված էին: Դույլը ձեռքին մի մարդ երևաց ու սկսեց կտավե էկրանի վրա ջուր լցնել: Դա արվում էր, ինչպես հետագայում իմացա, որպեսզի պատկերը կտավի վրա ավելի պարզ երևա… Ինչ-որ մակագրությունից հետո երևաց գետի և կամրջի պատկեր, և հանկարծ կադրի խորքից շոգեկառքը սրընթաց շարժվեց դեպի հանդիսատեսը: Դահլիճում իրարանցում սկսվեց. թվում էր` ուր որ է` հսկա հրեշը բոլորին կճզմի: Շատերը տեղերից վեր թռան…»:
Առաջին անսովոր ծանոթություններին եկան հաջորդելու արդեն սովորական դարձած դիտումները և հազվադեպ նկարահանումները: Դարասկզբի մամուլը հետաքրքիր տեղեկություններ է փոխանցել մեզ այն օրերի մասին: Մասնագետների հավաստիացմամբ, առաջին հայերեն կինոազդը տպագրվել է 1909 թ. «Մշակ» թերթում: Իսկ «Գեղարվեստ» հանդեսում ժամանակին տպագրվել է մի հաղորդում այն մասին, որ դրամատուրգ Գաբրիել Սունդուկյանը մտահղացել է իր «Օսկան Պետրովիչը դժոխքում» վոդևիլը «ներկայացնել կինեմատոգրաֆով. հատուկ պատկերներով»:
Դարասկզբի երկու իրադարձություններ մինչև օրս էլ շարունակում են զբաղեցնել կինեմատոգրաֆիայի պատմությամբ զբաղվողներին: Բանն այն է, որ մի շարք աղբյուրների վկայությամբ 1907 և 1911 թթ. Էջմիածնում կատարվել են երկու նկարահանումներ: Առաջին դեպքում նկարահանվել է կաթողիկոս Խրիմյան Հայրիկի հուղարկավորությունը, իսկ 4 տարի անց ռուս օպերատոր Ա. Դիզմելովը «Պատե» ընկերության համար նկարահանել է Մաթեոս Երկրորդ կաթողիկոսի թաղման արարողությունը: Վկայություններ կան այն մասին, որ երկու ժապավենների նեգատիվները գտնվում են Մոսկվայում` «Գոսֆիլմ»-ի ֆոնդում: Կինոգետ Արփի Հովհաննիսյանն այս առիթով գրում է, թե «ժամանակն է, որ ս. Էջմիածնի թանգարանի և արխիվների պատասխանատուները, ինչպես նաև Հայաստանի ազգային ֆիլմադարանը պաշտոնապես և մասնագիտական միջոցառումներով ստուգեն «Գոսֆիլմ» ֆոնդում պահվածը և բնօրինակի նեգատիվներից կրկնօրինակ ապահովելով` իրենք ևս տեր կանգնեն պատմական մեծ նշանակություն ունեցող այս մասունքներին»:
Այս 2 նկարահանումները, ցավոք, եզակի չեն: Տարբեր տարիներին կատարված փաստագրական մի շարք աշխատանքների մասին մենք այսօր շատ քիչ տեղեկություններ ունենք: 1914-ին ռուս- թուրքական ճակատում նկարահանվել են հայ աշխարհազորայինների մասին պատմող նյութեր: 1915-ին Եկատերինոդարի «Մինեուրա» ընկերությունը ստեղծել է «Թուրքահայստանի ողբերգությունը» ժապավենը, 1919թ. ԱՄՆ պրեզիդենտ Վիլսոնի պատվիրակությունը նկարահանում է Հայաստանի իրավիճակը: Նույն տարին Հոլիվուդում օգտագործվում են շուրջ 200 հայ որբերի և Թուրքիայում ԱՄՆ դեսպան Հ. Մորգենթաուի մասին փաստագրական կադրերը: 1920 թ. Ա. Լեմբերգն ու Կ. Կուզնեցովը նկարահանում են Կարմիր բանակի մուտքը Երևան: 1922 թ. Թուրքիայում ֆրանսիացի մեծահարուստ Ա. Կանը մի եկեղեցու մոտ վերջին հայերի բեկորներն է պատկերում և այսպես շարունակ: Թվարկումը դեռ կարող է բազմապատկել: Սակայն վերադառնանք այն նշանակալի իրադարձություններին, որոնցից յուրաքանչյուրն իր առումով մեծ վերափոխման նախակարապետն է եղել:
Եթե վստահելու լինենք ժամանակագրությանը, ապա առաջին հայը, որ դեր է ստանձնել գեղարվեստական ֆիլմում, եղել է Աշո (Արշավիր) Շահխաթունին, ով 1912թ. նկարահանվել է Խանժակովի «Բելա» ֆիլմում: Հայ ռեժիսորի կողմից ղեկավարված առաջին նկարահանումը կատարվել է 1916 թ.: Դա եղել է Հովհաննես Զարիֆյանը, որը հայ կամավորներից կազմված մի ջոկատի հետ է աշխատել: Կինոյին նվիրված առաջին հայկական պարբերականը տպագրվել է 1916 թ. ԱՄՆ-ում: Այդ պատկերազարդ շաբաթաթերթը կոչվում էր «Չարլի Չապլին»: Հայկական առաջին վավերագրական կինոնկարի հեղինակը եղել է Համո Բեկնազարյանը: 1926 թ. նկարահանված ժապավենը կոչվում էր «Երկրաշարժը Լենինականում»: Իսկ երկու տարի անց, 1928 թ. արդեն հայտնի Ա. Շահխաթունին իրագործում է սփյուռքի առաջին համր կինոնկարի` «Անդրանիկի» ստեղծումը: Ինչ վերաբերում է մուլտիպլիկացիային, ապա այն աշխարհ եկավ փոքր-ինչ ուշ` 1937 թ., երբ Լ. Ադամանովը էկրանին հանձնեց Թումանյանի «Շունն ու կատուն»: Սփյուռքի առաջին մուլտիպլիկացիոն կինոնկարը «Փարվանան» է` նկարահանված 1966 թ. Լոնդոնում, Ա. Հովհաննիսյանի կողմից:
Ցավոք, կինոաշխարհի ոչ բոլոր մատհղացումներն են ժամանակին իրագործվել: Վկայություններ են պահպանվել այն մասին, որ երբ 1917 թ. «Բիոխրոմ» առևտրական տան ղեկավարությունը ստանձնում է հայազգի Սարկիսովը, Բեկնազարյանը վերջինիս առաջարկում է նկարահանել Լևոն Շանթի «Հին աստվածները», սակայն գաղափարը մերժվում է: 1927թ. Լուսժողկոմը արգելք է դնում Միքայել Մանվելյանի «Սուրբ Գևորգի ղուլը» վիպակի մոտիվներով նկարահանված «Ղուլը» ֆիլմի վրա, ուր շոշափվում էր փետրվարյան ապստամբությունից հետո Հայաստանում տարածում գտած թմրանյութերի օգտագործման խնդիրը: Նույն կերպ ժամանակին չիրականացավ մեկ այլ ֆիլմի ստեղծումը. 1934 թ. Ա. Շիրվանզադեն Հայկինոյի պատվերով գրում է «Վերջին շատրվան» վերնագրված սցենարը, սակայն այն այդպես էլ չի նկարահանվում:
Ինչ վերաբերվում է հայկական կինեմատոգրաֆիայի հաջողություններին, ապա դրանց մեծ մասը հանրահայտ են: Ցավոք, այսօր հնարավորությունների բացակայությունը թույլ չի տալիս կինոգործիչներին կյանքի կոչելու այն նորը, որ կարող է դառնալ հարյուրամյա ուղու օրգանական շարունակությունը: Բայց նույնիսկ այսպիսի պայմաններում ճշմարիտ արվեստագետների պրպտող միտքը որոնում ու գտնում է նորանոր գաղափարներ, որոնք վաղ թե ուշ էկրան են բարձրանալու` լրացնելու և պահպանելու համար հայ կինոյի լավագույն ավանդույթները:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ

27 Հկտ

ԵՐԿՈՒ ՀԱՅՐ
1896-ի կոտորածի ձմեռն էր: Մի խումբ փախստականներ Սասունի կողմերից հասան Էջմիածին: Նրանց մեջն էր և Ա. գյուղի ծերունի տեր Սարգիսր:
— Հայրիկի աջը կուզեմ համբուրել,- խնդրեց նա վեհարանում, ու ներս թողին:
— Բարով, տեր հայր,- աջը մեկնեց Հայրիկը. քահանան համբուրեց ու ետ եկավ, կանգնեց դահլիճի մեջտեղը հոգնած, խորտակված:
— Որտեղի՞ց կուգաս:
— Սասունի կողմերեն. ես Ա.-ի տեր Սարգիսն եմ…
— Ա.-ի տեր Սարգի՞սը…
— Այո, Հայրիկ:
— Է՞…
— Ես քսան հոգուց գերդաստան ունեի, Հայրիկ. տղաներս կոտորեցին, հարսներս տարան, թոռներս կորան, տունս թալանեցին, վառեցին, մնացի այսպես…
— Է հիմի…
— Ես ոչինչ չեմ ուզում, Հայրիկ, ես… այնպես, եկել եմ… եկել եմ… Հայրիկին ասեմ… էլ ոչինչ չեմ ուզում…
Ու Հայրիկի առջև կանգնած էր մարդը, որ ամեն ինչ կորցրել էր ու ոչինչ չէր ուզում: Երկուսն էլ լուռ էին:
— Քանի՞ որդի կորցրիր, տեր Սարգիս,- գլուխը վեր քաշեց կաթողիկոսը:
— Ամենքը միասին քսան, Հայրիկ:
— Դու քսան որդի ես կորցրել, իսկ ես քսան հազար,- պատասխանեց Հայրիկը,- այդ էլ քսան` եղավ քսան հազար ու քսան… Ո՞ւմն է շատ, տեր Սարգիս…
Քահանան ցնցվեց ու լուռ կանգնած էր:
— Ո՞ւմ վիշտն է մեծ, տեր Սարգիս:
— Հայրիկինը…
— Դե ե՛կ, տեր Սարգիս, մոտ եկ, աջդ դիր գլխիս, աղոթիր, օրհնիր, որ այս վշտին դիմանամ:
Ասավ ու գլուխը խոնարհեց:
Քահանան շտապեց առաջ, աջը դրավ իր Հայրապետի գլխին, սկսավ աղոթք մրմնջալ ու աչքերը լցվեցին արտասուքով…
Նա օրհնում էր հայոց կաթողիկոսին…
Նրա առջև խոնարհած էր հայոց Հայրիկը…

%d bloggers like this: