Tag Archives: Լիլիթ Ավագյան

ՄԱՄՈՒԼԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

10 Նյմ

2 ՄԻԼԻՈՆ։ ԵՎ ՈՉ ՄԻ ԼՈՒՄԱ ՊԱԿԱՍ

Վիրավորանքի ու զրպարտության մասին օրենքի ապաքրեականացումը դարձյալ ակտիվացրել է Մարդու իրավունքների պաշտպանին, «Չենք լռելու» հասարակական շարժմանը… Ներկայացվում է վիճակագրություն, թե քանի քաղաքական գործիչ ու օլիգարխ է հայց ներկայացրել լրատվամիջոցների դեմ` ընդ որում, որպես սեփական պատիվն ու արժանապատվությունը վերականգնելու միակ միջոց դիտելով 2 միլիոն դրամ եւ ավելի ֆինանսական փոխհատուցումը: Կարելի է բողոքել օրենքի փոփոխության դեմ, ոտքերով դոփել հատակին, սակայն իրականությունն այն է, որ մենք` լրագրողներս, եւս շատ խոցելի ենք պրոֆեսիոնալիզմի, գռեհկությունն ու ազատությունը շփոթելու, օբյեկտիվ չլինելու տեսանկյունից: Ազնիվ ու հմուտ քիչ լրագրողների շնորհիվ է, որ լրագրողները եւ լրագրությունն` առհասարակ, դեռ որոշակի հեղինակություն են վայելում: Նման լրագրողներից մեկն է «Հետք» թերթի գլխավոր խմբագիր Էդիկ Բաղդասարյանը: Նրա եւ նախկին լրագրող, այժմ` գրող Հովիկ Չարխչյանի հետ փորձել ենք հասկանալ` ինչո՞ւ են լրատվամիջոցներն այսօր այդքան խոցելի: Ի վերջո, քաղաքական պատվերի, կաշառված դատավորների ոչ օբյեկտիվ վճիռների հարեւանությամբ արդար չէ չնկատել, որ լրատվամիջոցներին եւս հատուկ են բոլոր այն արատները, որոնք կան մյուս բոլոր ոլորտներում:

Է.Բ. — Ես իմ ուսանողներին միշտ ասում եմ` հաշվի առեք, որ լրագրությունը մի կերպ տունը պահելու մասնագիտություն է, ամենացածր վարձատրվող, եթե, իհարկե, գործարքի մեջ չես մտնում եւ փող ես աշխատում լրագրությամբ (թեեւ այսօր հարուստ, օլիգարխ լրագրողներ էլ ունենք): Երբ մամուլի ասուլիսի ես գնում, մոտ 30 երեխաների ես տեսնում, որոնք ձայնագրիչները միացրած` ձայնագրում են: Լրագրությունը նրանց համար դա է: Մի ուսանող ունեի, աշխատում էր, մի օր ասաց. «Ասուլիսի եմ գնում»: Հարցրեցի.«Ո՞ւմ ասուլիսն է»: Ասաց` չգիտեմ: Հասկանո՞ւմ եք:

Հ.Չ. — Երբ զրուցում եմ երիտասարդ լրագրողների հետ, տարակուսում են, երբ, օրինակ, ասում եմ` պետք է գիրք կարդալ: Դե արի մարդուն բացատրի` կա խոսքի մշակույթ, միտքը շարադրելու հմտություն: Մարդկանց մի խումբ իր իմացած 300 բառերի շրջանակում կարող են դարեր շարունակ զբաղվել լրագրությամբ: Թող ինձ ներեն նաեւ իմ ընկերները. ինձ երբեմն ասում են, թե ովքեր են լրագրություն դասավանդում այսօր բուհերում, ու ես ասում եմ` այդ մարդիկ իրենք ունեն ուսանելու, կրթվելու կարիք:

— Հովի՛կ, եթե չեմ սխալվում, հրավիրվել էիք հեռուստատեսություն. ուղիղ եթեր էր, զրուցելու էիք Ձեր նոր գրքի մասին, եւ հաղորդումը սկսվելուց րոպեներ առաջ փորձել էին Ձեզնից էլ ճշտել` ինչի՞ մասին է գիրքը: Եվ, առհասարակ, ի՞նչ է Ձեր անունը:

Է.Բ. — Հետո անունդ էլ են սխալ գրում կամ այնպե՜ս են ներկայացնում… Երբ ես թրաֆիկինգի մասին էի գրում, խնդիրը համակողմանի ուսումնասիրել էի: «Ար»-ով Մերուժան Տեր-Գուլանյանի աղջիկը թոք-շոուի հրավիրեց եւ ինձ ներկայացրեց որպես «մարմնավաճառության փորձագետ»:

Հ.Չ. — «Արմենիա» հեռուստաընկերություն էի հրավիրվել ուղիղ եթերի, եւ գովազդի ժամանակ հաղորդավարն ինձ խնդրում է փրկել իրեն, որովհետեւ հենց նոր ինչ-որ հիմարություն էր ասել, եւ պետք էր իրավիճակը պարզապես փրկել:

— Էդի՛կ, Դուք մեկն ենք այն խմբագիրներից, ովքեր դժգոհ են Վիրավորանքի ու զրպարտության օրենքի ապաքրեականացումից: Մի կողմից` ակնհայտ է, որ այն կարող է ծառայեցվել լրատվամիջոցների դեմ, մյուս կողմից` ինչո՞ւ չարձանագրենք, որ քիչ չեն դեպքերը, երբ մարդիկ լրագրողների անկրթությունից, տգիտությունից, ոչ օբյեկտիվությունից պաշտպանվելու անհրաժեշտություն ունեն:

Է.Բ. — Երբ ասում են` լրագրողը պաշտպանված չէ, ամենապաշտպանվածն այսօր մամուլն է: Սոցիալական բոլոր խավերից ամենապաշտպանվածը լրագրողներն են, որովհետեւ նրանք ունեն իրենց զենքը` մի բան լինի, ամբողջ աշխարհն իմանում է: Իսկ եթե, օրինակ, Վարդենիսի ոստիկանության բաժանմունքում մեկը ենթարկվում է բռնության, դրա մասին ոչ ոք չի իմանում: Խնդիրն այն է, որ Վիրավորանքն ու զրպարտությունն ապաքրեականացնող օրենքով դրվել է փոխհատուցում` սկսած 2 միլիոն դրամից: Բայց մամուլը, հատկապես տպագիր մամուլը, Հայաստանում այնքան միջոցներ չունի, որ դրա տակից դուրս գա: Հիմա էլ ի պաշտպանություն լրատվամիջոցների` խառնվել է մարդու իրավունքների պաշտպանը (ՄԻՊ). կարծես այս օրենքի հեղինակն ինքը չէ: Թերթերին պաշտպանելու փոխարեն` ՄԻՊ-ը թող գնա մարդկանց պաշտպանի: Իսկ նա զբաղված է ինքնագովազդով` տեսախցիկների առաջ հաշմանդամի սայլն է քշում, եւ այլն: Եվ հետո, Հայաստանում օրենքի խնդիր չկա, բոլոր օրենքները նորմալ են, եթե աշխատեն: Այսօր ունենք ինֆորմացիա ստանալու ազատության մասին օրենք: Փորձիր քեզ հետաքրքրող որեւէ տեղեկատվություն ստանալ: Մի մրցույթում շահել է բնապահպանության նախարարի` Եղվարդում գրանցված ընկերությունը: Կարո՞ղ եք ինձ բացատրել` ինչպե՞ս կարող է Բնապահպանության նախարարությունը տենդեր հայտարարի եւ շահի նախարարի ներկայացրած հայտը: Իսկ ինֆորմացիան գաղտնի են պահում:

— Անկախ ամեն ինչից` 2 միլիոն կամ ավելի գումար վճարելը բարդ խնդիր է յուրաքանչյուր լրատվամիջոցի համար: Բարդ, բայց ոչ անլուծելի: Եթե մնանք օբյեկտիվության շրջանակներում, ակնհայտ երեւում է` ո՛ր լրատվամիջոցի թիկունքին քաղաքական ո՛ր ուժն է, ո՛ր օլիգարխը:

Հ.Չ. — Գումարի ծավալը` մի կողմ: Մեր արդարադատության համակարգն այնպիսին է, որ նրանից արդարացի վճիռ ակնկալելը բարդ է: Բայց տեսեք` մի կողմում լրագրողներն են, նրանց համակիրները, խոսքի, մամուլի իրավունքի պաշտպանները, մյուս կողմում` իշխանությունները, օլիգախները, մարդիկ, որոնք ոչ մի գնով չէին ցանկանա հայտնվել լրագրողների ուշադրության կենտրոնում: Ի՞նչ են ուզում այս երկու խմբերը` առաջինն ուզում է վերահսկելի դարձնել մամուլը, լինել անխոցելի, իսկ լրատվամիջոցներն ուզում են լիակատար ազատություն, անվերահսկելիություն: Առավոտից երեկո չի կարելի լրագրողներին քարշ տալ դատարան, մեծ գումարներ պահանջել, մյուս կողմից էլ` չի կարելի վիրավորել մարդկանց, նրանց զրպարտել, ապատեղեկատվություն հրապարակել: Վերջին շրջանում լրագրողները շատ խորամանկ ձեւակերպումներ են օգտագործում մամուլում. «Ըստ մեզ հասած տեղեկությունների` այսինչ այսինչյանը այսինչ բանն է արել: Մենք ճշտեցինք, որ դա իրականությանը չի համապատասխանում»: Մարդուն վիրավորեցին, զրպարտեցին, բայց վերջին տողով իրենց ապահովագրեցին:

— Նշեցիք, որ յուրաքանչյուր լրատվամիջոց փորձում է լինել հնարավորինս ազատ: Ինքս մոտ 15 տարի այս դաշտում եմ եւ որքան պատկերացնում եմ` լրատվամիջոցները ոչ այնքան փորձում են լինել լիակատար ազատ, որքան ցանկանում են կամավոր ընտրել իրենց անազատության, կախվածության աստիճանը: Այլ կերպ ասած` հնարավորինս թանկ վաճառել իրենց անազատությունը:

Է.Բ. — Թերթի քաղաքականությունը որոշում է տվյալ թերթի խմբագիրը: Նա լավ գիտի` իր լրագրողն ում հետ ճաշեց, ումից կաշառք վերցրեց հարցազրույցի համար: Յուրաքանչյուր լրատվամիջոց որոշում է իր վիրավորելու, զրպարտելու սահմանները: Ես այս հարցում միշտ մեղադրում եմ իշխանություններին. լրատվամիջոցների անպատասխանատվությունն իշխանությունների անպատասխանատվության հետեւանքն է: Իշխանությունները շատ օպերատիվ արձագանքում են զրպարտանքին: Երբ լուրջ բան ես գրում, չեն արձագանքում: 15 օր առաջ գրեցինք, որ Դաստակերտի պոչամբարը` 1 միլիոն տոննա թունավոր խտանյութ` մեջը, հոսում է դեպի Տոլորսի ջրամբար: Որեւէ արձագանք չկա: Եթե գրենք` «Հանցագործ այսինչ պաշտոնյայի պատճառով Տոլորսի ջրամբար է լցվում 1 մլն տոննա թունավոր խտանյութ», վարչապետը նոր կարձագանքի: Խնդիրը սա է:

Հ.Չ. — Ասում եք` լրագրողները սպասարկում են այսինչի կամ այնինչի շահերը, գումար են վերցնում հարցազրույցի համար, բայց եկեք ֆիքսենք, որ լավ օրից չէ դա:

— Նույն հիմնավորումը կարող է բերել կոռումպացված ցանկացած չինովնիկ:

Հ.Չ. — Չեմ արդարացնում: Կա կոնկրետ հակակրանքի, գաղափարական կողմնորոշման խնդիր: Սակայն դա չպետք է խանգարի անաչառությանը: Եթե լրագրողը հետեւում է էթիկայի կանոններին, ասելիքը դրանից ընդհանրապես չի տուժում: Հակառակը` լրագրողը դառնում է ավելի հարգված, ընթերցվող: Եվ եթե մեծ գումարներ դրանից չես կարող ստանալ, պրոֆեսիոնալիզմը փոխհատուցվում է քո անձի հանդեպ հարգանքով: Ինչ վերաբերում է Էդիկի այն մտքին, թե իշխանությունները չեն արձագանքում լուրջ հոդվածներին, իհա՛րկե չեն արձագանքի: Վիրավորանքին արձագանքում են արագ, քանի որ այդ դաշտում պայքարելը հեշտ է…

— …Եվ շահավետ` կարող ես վաճառքի հանել խոցված արժանապատվությունդ եւ մինչ այդ բոլորին անհայտ «բարի համբավդ»: Եվ այդ ամենը գնահատել 2 միլիոնից ոչ մի լումա պակաս:

Հ.Չ. — ՀԱԿ-ի վերջին հանրահավաքի ժամանակ Արարատից Երեւան էի վերադառնում: Հասանք Արտաշատ: Կարծես արտակարգ իրավիճակ լիներ` կարմիր բերետավորներ, Ոստիկանության մեքենաներ: Կարճ ասած` փակել էին Երեւան եկող ճանապարհը: Գիշերվա ինչ-որ ժամի հասա Երեւան, եւ առաջինը, որ տեսա հեռուստատեսությամբ` Ոստիկանապետն ասում էր` ես ոչ մի ճանապարհ չեմ փակել: Հիմա` ես այդ ամենի ականատեսն եմ: Եթե ասեմ` ես տեսել եմ փակ ճանապարհը, պիտի ասեն` զրպարտում է ոստիկանապետին: Հակառակ դեպքում` սուտ է խոսում ոստիկանապետը: Իսկ քանի՞ անգամ է նա պատժվել: Կամ Պաշտպանության նախարարը քանի՞ անգամ է պատժվել, երբ զինվորի սպանությունը ներկայացրել է որպես ինքնասպանություն: Լավ գիտենք` երկրում կան փակ համակարգեր: Օրինակ` մարդ ինչպե՞ս լուսաբանի բանակում տեղի ունեցող իրադարձությունները, երբ մուտքն այդ համակարգ փակ է:

Է.Բ. — Երբ լրագրությամբ ես զբաղվում, ուզում ես ինչ-որ բան փոխել: Թե չէ ամեն օր հայտնի կենդանու պես աշխատում ես, իսկ շուրջդ ոչինչ չի փոխվում: Այս պեդոֆիլի (Սերոբ Տեր-Պողոսյանի.- Լ.Ա.) պատմությանն եմ ուզում անդրադառնալ: Դեռեւս 2,5 տարի առաջ այդ մասին գիտեի` երեխաների անուն-ազգանուններով, գիտեի` ուր է տանում նրանց: Եթե հրապարակեինք, մեզ պարզապես դատի կտային: Ինքն էլ բոլոր նախագահների հետ մոտ է, լուսանկարներ ունի նրանց հետ, լրատվամիջոցներին էլ պարբերաբար փող էր տալիս` փայլուն, լուսավոր հոդվածներ, նկարներ… Մի կողմից` տանջվում ես, գիտես, որ մանկապիղծ է, մյուս կողմից` գիտես, որ թերթդ դրանով կփակվի, որովհետեւ ինքը կառներ ամբողջ դատական համակարգը, քո դեմ քրեական գործ կհարուցեր, քեզ կնստացնեին` մեղադրելով, թե վիրավորել ես ամերիկացի ինչ-որ բիզնեսմենի: Հետո արդեն, երբ կոնկրետ ապացույց ունեի` տեսագրություն, հրապարակեցինք հոդված: (Գիտեք, երբ ես նայեցի էդ տեսագրությունը, առաջին ցանկությունս այդ մարդուն սպանելն էր): Հոդվածից հետո ամբողջ 10 օր իրավապահները լռում էին: Եվ այդ օրերին տարբեր պաշտոնյաների ցանկությամբ հանդիպել եմ իրենց հետ. նրանք փորձում էին պարզել` իրո՞ք ունեմ ես այդ տեսաժապավենը: Ես հասկացնում էի` եթե այդ գործին ընթացք չտրվի, ես այդ վիդեոն, որքան էլ դա էթիկայի խախտում լիներ, կդնեմ համացանցում: Եվ, կարծում եմ, սա օգնեց: Բարեբախտաբար, քրեական գործ հարուցվեց: Ամբողջ Ալավերդին դրա մասին խոսում էր, դրա մասին գիտեին ուսուցիչները, երեխաների իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող մարզային կառույցները, Ազգային անվտանգության ծառայությունը, ոստիկանապետը: Գիտեին, ու բոլորը մնացել են անպատիժ: Իսկ Սերոբի հետ այսօր պետք է դատվեին շատերը: Չկան նրա թիկնապահները, ովքեր ապահովում էին նրա ազատ սեքսը: Կասկածում եմ, որ նա ինչ-որ պեդոֆիլ ծերուկների համաշխարհային ցանցի մեջ է: Ի դեպ, նրանք պարբերաբար գալիս էին Հայաստան, եւ ես վստահ եմ, որ Սերոբն այդ երեխաներով «հյուրասիրում» էր նրանց: Պատահական չէ, որ նա պահարանից գաղտնի նկարահանում էր իրենց սեքսը: Ընդ որում` խմբակային: Իսկ այդ մարդն ամեն օր ոստիկանապետի հետ էր հանդիպում, Ոստիկանությանը բարեգործություն էր անում: Երբ արդեն նախկին ոստիկանապետ Ալիկ Սարգսյանին հարցրեցինք` ասաց. «Հա՛, ինքը բարեգործություն էր անում»: Ի՞նչ է նշանակում` ոստիկաններին բարեգործություն անել: Կարո՞ղ է մեկը բացատրել` ինչո՞ւ են իշխանությունները նրան` որպես սեփականություն, նվիրել Ամիրյանցի տունը:

Հ.Չ. — Մամուլը մեր երկրում դառնում է համարձակության հետաքրքիր սանդղակ: Այսօրվա ընթերցողը հրապարակումների համարձակությունից է դատում` երկրում ի՞նչ չափով կարելի է համարձակ լինել, բարձրաձայնել սեփական խնդիրները: Օրինակ` մի քանի շաբաթ առաջ ինձ զանգ տվեցին Արցախից ու խնդրեցին գրել, որ երկու զինվոր զորամասից փախել են` սպաների անմարդկային վերաբերմունքի պատճառով: Մեկ ժամ հետո նույն ծնողները զանգահարեցին եւ խնդրեցին այդ մասին չգրել, քանի որ երեխաներին կվտանգեն եւ, որ կփորձեն ներքին կարգով այդ հարցերը լուծել: Մարդիկ տագնապ ունեն` կպատժվեն, եթե անարդարությունը հրապարակային դարձնեն:

— Բանն այն է, որ նրանց անհանգստությունն ամենեւին անհիմն չէ: Զրույցի ընթացքում հիշեցիք արդեն նախկին ոստիկանապետին: Չեմ կարող չհետաքրքրվել` Ձեր կարծիքը պաշտոնանկությունների, հրաժարականների մասին: Թեեւ ամեն ինչ կարծես պարզ է` իշխանությունները չեն էլ թաքցնում, որ սա քայլ է` միտված համակարգի վերարտադրությանը:

Է.Բ. — Ընտրությունների են պատրաստվում: Դատելով Սերժ Սարգսյանի ելույթից` ոստիկանապետ Ալիկ Սարգսյանը շատ վատ էր աշխատում: Հովիկ Աբրահամյանին լսելով` ուզում ես ծիծաղել, երբ ասում է` շտաբի պետն ավելի բարձր պաշտոն է, քան ԱԺ նախագահը:

— Չեք կարող ժխտել` հավատարմությունը ցուցադրելու առումով` ավելի՛ հարմար աշխատանք է, քան ԱԺ նախագահինը:

Է.Բ. — Հասկանալի է: Եթե Հովիկ Աբրահամյանն ինչ-որ բանի համար պատժվեր, կասեի` փոփոխությունները համակարգային են: Ի վերջո, նա այս երկրի ամենահարուստ մարդկանցից մեկն է: Նա երբեք բիզնեսով չի զբաղվել: Նրա կենսագրությանը նայելիս` զարմանում ես` ե՞րբ է հասցրել այդքան հարստություն կուտակել: ԱԺ նախագահը ինչպե՞ս դարձավ միլիոնատեր: Թող ինձ ինչ-որ մեկը բացատրի:

Հ.Չ. — Հավատարմության երդումները ծիծաղելի էին. անգամ սիրող ամուսինները հավատարմության նման երդումներ չեն տալիս միմյանց: Պետական գործիչը առավելագույնս կարող է հավատարիմ լինել իր սկզբունքներին, քաղաքական հավատամքին, լա՛վ, քաղաքական մի ուժի: Բայց վերցնել ու մի անձին երդվել, չափազանց էր: Ես եւս սա ընկալեցի որպես կադրային եւ ոչ երբեք` համակարգային փոփոխություններ: Երկրում, ամեն դեպքում, շարունակվում է որեւէ լուրջ բան չկատարվել:

Լիլիթ ԱՎԱԳՅԱՆ
Նոյեմբեր 8, 2011

«Պատերազմը հիմարացնում է հաղթողին»

2 Փտր


Փետրվար 1, 2011

Երբ պրիմիտիվիզմը` գեղանկարչության ճյուղ լինելուց բացի` դառնում է քաղաքական վերնախավի ամենաբնորոշ հատկանիշը, եթերում Ազգային բանակի 19-ամյա տարեդարձը դառնում է պրիմիտիվ միջոցառումների, հաճախ` դատարկ ինքնագովության առիթ: Այդ օրը որեւէ իշխանավորից որեւէ լուրջ միտք չհնչեց: Իսկ հերթապահ խոսքերի թիկունքում քառասունից ավելի երիտասարդների ընդհատված կյանքերն են` միայն մեկ տարում, եւ այն վախը, որ կա այն ընտանիքներում, ուր որդի է մեծանում: Բանակում ծառայելը կյանքի հետ անհամատեղելի իրավիճակ համարելով` շատերը համալրում են արտագաղթողների ստվար շարքերը: Իսկ բանակի եւ, առհասարակ, երկրի պատասխանատուներից շատերն ինչ-որ անհասկանալի անուրջների մեջ են եւ գիտակցաբար չեն ցանկանում տեսնել իրականությունը: Նրանցից շատերի ականջին հաճելի է ոչ թե երկրի համար սրտացավ մարդկանց քննադատությունը, այլ հայ աստղերի գրած «հատուկ նշանակության երգերը»:
Երկրի անվտանգությունը երաշխավորում է հզոր, խելամիտ ղեկավարներ ունեցող բանակը: Կամ` հմուտ դիվանագիտությունը, որն, անհրաժեշտության դեպքում, կարող է նվազեցնել բանակների դերը` առհասարակ: Ունե՞նք մենք հզոր բանակ: Իսկ հզոր դիվանագիտությո՞ւն: Իմ զրուցակիցներն են արտակարգ եւ լիազոր դեսպան Արման Նավասարդյանն ու լրագրող, գրող Հովիկ Չարխչյանը:

Լ.Ա. — Հովի՛կ, Դուք ծանոթ եք Ազգային բանակի խնդիրներին: Նախ` ժամանակին աշխատել եք ՊՆ լրատվական ծառայությունում (երբ նախարարը Վազգեն Սարգսյանն էր): Գիտեք` ինչպիսին էր բանակն այն ժամանակ: Եվ հետո` Ձեր երկու որդիները ծառայել են Ազգային բանակում եւ տակավին վերջերս են վերադարձել: Կարծում եմ` կարող եք զուգահեռներ անցկացնել:

Հ.Չ. — Ոչ միայն զուգահեռներ անցկացնել, այլեւ հետեւություն անել, իսկ հետեւություններս այնքան էլ նպաստավոր չեն: Տպավորությունն այնպիսին է, որ վերջին տասը տարիների ընթացքում Ազգային բանակում քիչ բան է փոխվել, թեեւ կարելի էր այդ ուղղությամբ ավելի մեծ հաջողությունների հասնել: Եթե մի ժամանակ դա զգում էի աշխատանքի վայրում, ապա այժմ կաշվիս վրա եմ զգացել: Իմ երկու որդիները 4 տարի, մեկը մյուսին հաջորդելով, ծառայեցին եւ բոլորովին վերջերս են վերադարձել: Անմիջական կապ կար եւ՛ զորամասի, եւ՛ բանակային կառույցների հետ: Գիտեմ` այնտեղ ինչեր էին կատարվում` թե՛ լավ, թե՛ վատ: Մեր բանակի մասին շատ են շռայլում զանազան մակդիրներ` «մեր պարծանքը», «մեր փառքը»: Այդ բառերն արդեն այնքան են մաշվել: Իրականում` բանակը պետության ձեռքին մի գործիք է` որոշակի պահերի որոշակի խնդիրներ իրականացնելու համար: Եվ եթե այդ գործիքը լավ չի աշխատում, այն պետք է վերակառուցել, բերել այնպիսի տեսքի, որ այն ծառայի իր հիմնական նպատակին: Այսինքն` մինչեւ ազգային հպարտություն, ազգային պարծանք լինելը` նա այլ խնդիրներ ունի: Այնքան էլ վստահ չեմ, որ մեր բանակն այսօր ի զորու է այդ խնդիրները լիարժեք լուծել: Սա ասում եմ` տեսնելով բանակում տիրող եւ՛ բարոյահոգեբանական վիճակը, եւ՛ խոցելի երեւույթները, եւ՛ մեր իշխանությունների վերաբերմունքը դրանց նկատմամբ: Չկա այն ջիղը, որ պետք է արմատախիլ անել այդ երեւույթները եւ բանակը բերել իսկապե՛ս կատարյալ վիճակի: Ընդունված է ասել` այսօր մեր երկրում ամենակայացած կառույցն Ազգային բանակն է: Ողբամ այն երկրին, որի ամենակայացած կառույցն Ազգային բանակն է, որովհետեւ բանակը բոլորովին էլ ամենակայացած կառույցը չէ:

Լ.Ա. — Պարո՛ն Նավասարդյան, Շվեյցարիայում մի քանի տարի առաջ հանրաքվեի դրվեց հարցը` այդ երկրին բանակ պե՞տք է, թե՞ ոչ: Հարցի ձեւակերպումն արդեն թույլ է տալիս պատկերացում կազմել տվյալ երկրի մասին: Չե՞ք կարծում, որ լուրջ դիվանագիտություն ունեցող երկրում բանակի դերը կարող է նվազել:

Ա.Ն. — Դիվանագիտությունն ու բանակը փոխկապակցված երեւույթներ են: Տարօրինակաբար, սակայն, բանակն ու դիվանագիտությունն, ըստ իս, անտիպոդներ են: Նախ` փիլիսոփայական առումով` բանակը, կոպիտ ասած, կռվի համար է, դիվանագիտությունը` խաղաղության: Իմիջիայլոց, բոլորովին վերջերս ՌԴ-ում Ադրբեջանի դեսպան Փոլադ Բյուլ-Բյուլ օղլին պատերազմի կոչ արեց` գիտակցելով, թե անգիտակցաբար: Դիվանագիտության պատմության մեջ որեւէ տեղ չեմ կարդացել, որ դիվանագետը, ով միայն եւ միայն պետք է խաղաղության կոչ անի, կոչ անի պատերազմի: Ինչ վերաբերում է փոխկապակցվածությանը, կա այսպիսի աքսիոմատիկ ճշմարտություն` որքան հզոր է բանակը, այնքան թույլ է դիվանագիտությունը: Մ.թ.ա. 5-րդ դարում Պերիկլեսը` Հին Հունաստանի դեմոկրատիայի հայրը, ասաց. «Զգուշացեք բանակը չափից ավելի ուժեղացնելուց եւ կայսրությունն ընդարձակելուց. դա կարող է բերել կործանման»: Եվ այդպես էլ եղավ: Հարցն այն է, որ եթե երկիրն ունի ուժեղ բանակ, եթե վարում է ուժային, մկանային քաղաքականություն, դիվանագիտությունը մղվում է երկրորդ պլան:

Լ.Ա. — Չինաստանի բանակն այսօր համարվում է աշխարհի ուժեղագույններից մեկը: Ուրեմն այդ երկրի դիվանագիտությունը թո՞ւյլ է:

Ա.Ն. — Ինչո՞ւ, կարծում եք՝ Չինաստանի դիվանագիտությունը շա՞տ ուժեղ է:

Լ.Ա. — Դուք ասեք, ես չգիտեմ:

Ա.Ն. — Ես էլ շատ ծանոթ չեմ նրանց դիվանագիտական նրբություններին, սակայն պատմականորեն այդպես է: Նույնը նաեւ Հռոմին է վերաբերում. այն կայսրությունները, որոնք ուժի քաղաքականություն էին վարում, կործանվում էին, քանի որ նրանց դիվանագիտությունն այլեւս բանակցային չէր, պարտադրող էր, ճնշող, ինչը երբեք լավ արդյունքի չի բերում: Մեր պարագայում, եթե խոսում ենք հայկական իրականությունից, եւս ունենք բացթողումներ: Տեսե՛ք, Արցախյան պատերազմում մենք հաղթանակեցինք, բայց դիվանագիտության մեջ չեմ կարող ասել նույնը: Կան խոշոր զորավարներ, ովքեր, սակայն, խոշոր դիվանագետներ չեն: Նույն Ալեքսանդր Մեծը, նա մեծ դիվանագետ չէր, նրա հայրն էր մեծ դիվանագետ` Փիլիպոս Երկրորդը: Նույնը` Նապոլեոնը: Նա հանճար էր, իհարկե, բայց Նապոլեոնը չունենար Թալեյրան, չէր ունենա այն դիվանագիտությունը, որին հասավ Ֆրանսիան նրա օրոք: Պետրոս Առաջինը. պատահական չէ, որ երբ նա առաջին անգամ եկավ Փարիզ, ծնրադրեց Ռիշելյեի արձանի առաջ եւ ասաց հետեւյալը. «Ո՜վ մեծ կարդինալ, եթե դու ողջ լինեիր, քեզ կզոհաբերեի իմ կայսրության կեսը, որպեսզի դու ինձ օգնեիր ղեկավարել մյուս կեսը»:

Լ.Ա. — Հովի՛կ, բանակում` առհասարակ, հայկական բանակում` մասնավորապես, դժվար է խուսափել խնդիրներից: Ի վերջո, նույն տեղում են հարյուրավոր կամ անգամ մի քանի տասնյակ երիտասարդներ` հեռու ընտանիքներից: Էքստրեմալ վիճակ է, որը շարունակվում է ամբողջ երկու տարի:

Հ.Չ. — Կարծում եմ` իրավիճակը կարելի է ոչ միայն շտկել, այլեւ շտկել արագ ու հեշտ: Նախ` բանակը պետք է հանձնել խելամիտ, նաեւ քաղաքացիական մասնագետների ձեռքը: Այնտեղ պետք է ուղարկել մանկավարժներ, հոգեբաններ, լուրջ կրթություն ստացած, զարգացած, բանիմաց մարդկանց, ոչ թե մաուզերիստական, խմբապետական հովերով տարված մարդկանց, ովքեր ժամանակին երկրին ծառայություններ են մատուցել, բայց դա նրանց իրավունք չի տալիս զբաղեցնելու պատասխանատու պաշտոններ, տնօրինել ոչ միայն երկրի, այլեւ մեր երեխաների բախտը:

Լ.Ա. — Երբ քննադատում ենք բանակը, ընդ որում` փաստարկված, լրագրողներին մեղադրում են թշնամու ջրաղացին ջուր լցնելու մեջ:

Հ.Չ. — Ո՛չ միայն: Այսօր մի շատ տարածված մտայնություն կա` երբ քննադատում ես բանակը, ասում են` գիտե՞ք ինչ, այդ բացերը գալիս են հասարակությունից: Կարելի է կարծել` հասարակությունը Լուսնի վրա է: Բանակն ինքն էլ այդ հասարակության մի մասն է, դրանք իրար հետ փոխշաղկապված երեւույթներ են` մեկը մյուսի վրա ներգործող: Եվ այդ մի քանի փոփոխություններ անելու դեպքում, կարծում եմ, էական առաջընթաց կտեսնենք: Տասնյակներով մարդիկ ենք ուղարկում արտասահմանյան երկրների զինվորական բուհերում սովորելու, մասնագետներ ենք պատրաստում, սակայն այդ կադրային զինվորական սպայությունն այն դերակատարությունը չունի բանակում, ինչ ունեն նրանք, ովքեր ժամանակին ջոկատներ, խմբեր են ղեկավարել, եւ այսօր, որպես դրա փոխհատուցում, տնօրինում են բանակը: Ախր, տեսել ենք, չէ՞. փոխնախարարներ են եղել մարդիկ, ովքեր ընդհանրապես կրթություն չեն ունեցել:
Ա.Ն. — Բանակում տիրող երեւույթներն, իրոք, վախեցնող են, եւ այն, ինչ ասվում է քարոզչական մակարդակով, ինձ մի փոքր զգուշացնում է: Մենք, բոլոր թերություններով հանդերձ, տեսել ենք խորհրդային բանակը: Այսպիսի բաներ եթե լինեին, կսարսափեինք: Եվ հետո` բոլորս ապրում ենք սոցիումում, հասարակության մեջ: Անկեղծ ասենք` ի՞նչ վերաբերմունք կա մեր հասարակության մեջ` դեպի բանակը: Ո՞վ է ուզում, որ իր երեխան ծառայի: Առաջադեմ երկրներում ծնողի համար հպարտություն է, որ իր զավակը ծառայում է բանակում: Իսկ այստեղ ամեն ինչ անում են, որ երեխան բանակ չգնա: Աստված մի արասցե, եթե վաղը զինված ընդհարումներ ունենանք մեր հայտնի «բարեկամի» հետ, ինչպիսի՞ դիրքորոշում կունենա բանակի միջուկը: Ղարաբաղյան շարժման ժամանակ դա ժողովրդական պատերազմ էր: Հիմա՞ ինչ դիրքորոշում կունենանք: Խոսքը զենքի մասին չէ, զենքն` առանց զինվորի, ոչինչ է:

Հ.Չ. — Իմիջիայլոց, պարո՛ն Նավասարդյան, Ձեր հրապարակումներից մեկում խոսում էիք, թե որքան դեսպաններ ու հյուպատոսներ ունի Հայաստանը, որոնք առհասարակ պատկերացում չունեն դիվանագիտական աշխատանքի մասին:

Ա.Ն. — Հիմա էլ նույն վիճակն է:

Հ.Չ. — Ստացվում է նույն պատկերը` թե՛ դիվանագիտության ասպարեզում, թե՛ բանակում մարդիկ են եղանակ ստեղծում, ովքեր մասնագետներ չեն եւ այդ ամենը կարող են անել սիրողական մակարդակով: Մարդկային կյանքը գերագույն արժեք է. մենք խոսում ենք հայրենիքի մասին` մոռանալով, որ հայրենիքը տեղ է, ուր ապրում են մեր հայրենակիցները: Չկան մարդիկ, չկա հայրենիք. կան լեռներ, ձորեր, արոտավայրեր, որոնք այլեւս չեն կարող կոչվել հայրենիք: Եթե խոսում ես հայրենիքի պաշտպանության մասին, խոսում ես մարդկանց պաշտպանության մասին, ուրեմն` բարի եղիր պաշտպանել: Պաշտպանվելու կարիք այսօր ունի այն մարդը, ով կոչված է պաշտպանելու հասարակությանը: Ասում ենք` բանակը փակ կառույց է, չի կարելի նրա մասին խոսել: Ինչո՞ւ չի կարելի: Կարելի է: Եվ անգամ անհրաժեշտ է:

Ա.Ն. — Դա էժանագին տրյուկ է, որն օգտագործում են: Ես, չլինելով բանակի, ռազմական գործի մասնագետ, կարծում եմ` ինչ-որ բացթողում է եղել մեր բանակում: Կա այսպիսի հասկացություն` պատերազմը բացասական երեւույթ է բանակի համար: Պատահական չէ, որ ասում են` պատերազմը ավելի շատ հանցագործներ է ծնում, քան սպանում է: Ըստ երեւույթին, անցումային այդ փուլում, մեր հաղթանակից հետո, բանակը չկարողացան դասական առումով դնել այնպիսի հիմքի վրա, որ նման զրույցների հարկ չլիներ:

Հ.Չ. — Համաձայն եմ. պատերազմից հետո բանակը եւ նրանք, ովքեր ետ եկան` վետերանները, շատ դժվար փուլ անցան: Մի դեպքում` մերժվածների մեջ էին, մի դեպքում` նրանց խառնեցին քաղաքականությանն ու դարձրեցին քաղաքական նպատակներին ծառայող գործիքներ, եւ այս մարդիկ չկարողացան իրենց իրական տեղն ու արժեքը հասկանալ այս երկրում:

Ա.Ն. — Ասում են` պատերազմը հաղթողին դարձնում է հիմար, իսկ հաղթվողին` չար: Սա չպետք է մոռանանք, քանի որ մենք հաղթող ենք եղել:

Հ.Չ. — Այս զրույցները չպետք է տպավորություն ստեղծեն, թե մենք սրտացավ չենք բանակի ու երկրի համար: Երբ ասում են` բանակը քննադատելիս` ջուր եք լցնում թշնամու ջրաղացին, եկեք հարցին մյուս կողմից նայենք` եթե մեր բանակն ուժեղ է, մարտունակ ու պատրաստ դիմակայել ցանկացած վտանգի, մեր խոսակցությունները չեն կարող որեւէ մեկի ջրաղացին ջուր լցնել։ Ջուրը լցվում է այն դեպքում, երբ մեր ասածները ճիշտ են: Ուրեմն եկեք մտածենք` ինչո՞ւ ենք թույլ:

Հարցազրույցը` Լիլիթ ԱՎԱԳՅԱՆԻ

%d bloggers like this: