Tag Archives: լեզու

ԼԵԶՈՒՆ ՍՊԱՆԻՉ Է

15 Սպտ

Թե ինչ կարող է պատահել, երբ քո լեզուն չես հարգում:
1812 թ. ռուս-ֆրանսիական պատերազմի ժամանակ քիչ չէին դեպքերը, երբ ռուսական բանակի զինվորները սպանում էին հենց իրենց բանակի սպաներին, հատկապես գիշերային ժամերին: Բանն այն է, որ սպաները, բարձրաշխարհիկ միջավայրում ընդունված սովորության համաձայն, զրուցում էին ֆրանսերենով, իսկ զինվորները նրանց թշնամու տեղ էին դնում:

gusar

Advertisements

ԷՅՆՇՏԵՅՆԻ ԼԵԶՈՒՆ

24 Հլս

Շատերին է ծանոթ Ալբերտ Էյնշտեյնի այս լուսանկարը, որտեղ աշխարհահռչակ ֆիզիկոսը լեզու է ցույց տալիս: Լուսանկարն արվել է 1951 թվականին, Էյնշտեյնի ծննդյան օրը: Օրվա անցուդարձից և լրագրողների բազմաթիվ հարցերից հոգնած գիտնականը նկարվելու համար կեցվածք ընդունելու հերթական խնդրանքին որոշեց պատասխանել լեզուն հանելով, բայց ճարպիկ լուսանկարիչը հասցրեց անմահացնել ակնթարթը:
Ի դեպ, նկարն անչափ դուր էր եկել Էյնշտեյնին: Նա նույնիսկ որոշեց կրկնօրինակներից մեկը նվիրել գիտահանրամատչելի հաղորդման հեղինակ Հովարդ Սմիթին: Լուսանկարի հակառակ երեսին նա գրեց. «Ձեզ դուր կգա այս ժեստը, քանի որ այն հասցեագրված է ողջ մարդկությանը»:

7cd7e9938329f23bf0e177d735f605c8

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

18 Հնս

Ընթերցողին անծանոթ է Պարույր Սևակի այս հոդվածը: Բանաստեղծն այն գրել է 1962 թվականին: Նյութն առավելապես հասցեագրված է դպրոցականներին, սակայն ուսանելի է ինչպես փոքրերի, այնպես էլ մեծերի համար: «Իսկ գիտե՞ք որ…» վերտառությամբ այս շարադրանքը ևս մի հնարավորություն է խորհելու մեր լեզվի բացառիկության և նրա պահպանման կենսական կարևորության մասին:
Հովիկ Չարխչյան

ԻՍԿ ԳԻՏԵ՞Ք ՈՐ…

Դուք արդեն գիտեք, որ Մեսրոպ Մաշտոցն է ստեղծել հայկական գրերը: Բայց գիտե՞ք, որ նա է գրել մեր մանուկների առաջին դասագիրքը` առաջին «Այբբենարանը»:
Դուք գիտեք իհարկե, թե ինչ բան է «Այբբենարանը»: Բայց գիտե՞ք, թե ինչու է կոչվում «Այբբենարան»: Դուք հիմա գրերն արտասանում եք այնպես, ինչպես նրանք հնչում են: Բայց դարեր շարունակ հայ երեխաները ձեզ ծանոթ տառերը ուրիշ ձևով էին սովսրում: Նրանք «ա»-ին ասում էին ոչ թե «ա», այլ «այբ», «բ»-ին`«բեն», «գ»-ին` «գիմ»: Այսպես անուն ունի մեր լեզվի ամեն մի տառը: Եվ որովհետև մեր առաջին տառը «ա»-«այբ»- ն է, իսկ երկրորդ տառը` «բ»-«բեն»-ը, այս պատճառով էլ հայոց լեզվի առաջին դասարանի գիրքը կոչվում է «Այբբենարան», ինչպես որ տառերի շարքն էլ կոչվում է «Այբուբեն», այսինքն` «ԱուԲ»:
Մեսրոպ Մաշտոցը ոչ միայն հայ գրերի ստեղծողն է, այլև առաջին հայ գրողը: Թե ովքեր են գրողները, դուք գիտեք: Բայց դուք, հավանաբար, ձեր տատիկներից լսած ու գրքերում էլ կարդացած կլինեք մի խոսք, որ անեծքի նշանակություն ունի: Այդ խոսքն է. «Գրողը տանի»:
Դուք գիտեք, որ այս անեծքի մեջ հիշվածը այն գրողը չէ, որ ձեզ համար գեղեցիկ ոտանավորներ ու պատմվածքներ է ստեղծում: Անեծքի մեջ հիշված «գրողը» ունի «սատանայի», «դևի», «չարքի» իմաստ:
Իսկ գիտե՞ք, թե ինչից և ինչպես է ստացվել այս նմանությունը:
Մեր պապերի պապերը դարեր առաջ ունեին մի կրոն, որն ուներ ոչ թե մեկ , այլ շատ աստվածներ: Նրանցից մեկն էլ Տիրն էր, որ մահվան աստվածն էր: Նա իբրև թե իր առջև դրված ուներ մի մեծ տետր, թանաք ու գրիչ: Մեր հեռավոր պապերը հավատում էին, որ մեռնում է այն մարդը, ում անունը Տիրը գրում է իր տետրակի մեջ: Ահա, թե որտեղից է գալիս «գրողը քեզ տանի» («գրողի տարած») անեծքը:
Եթե Մեսրոպ Մաշտոցն է առաջին հայ գրողը, ուրեմն նա է նաև մեր գրականության հիմնադիրը:
«Գրականություն» բառը համեմատաբար նոր բառ է:
Դուք շատ լավ գիտեք, թե ինչ է «դպրոց»: Իսկ գիտե՞ք, որ «դպրոց»-ը կրճատված բառ է: Նրա լրիվ ձևն է «դպրանոց», այսինքն` դպիրների սովորելու տեղը: Դպիր էին կոչվում գրել- կարդալ իմացող մարդիկ, գրագետները, քարտուղարները, նաև գրողները: Եվ քանի որ «դպիր» նշանակում է նաև գրող, ապա գրականությունն էլ դարեր շարունակ կոչվում էր «դպրություն»: Վերջին դարերում դպիր էին կոչվում արդեն եկեղեցու ցածր պաշտոնյաները, եկեղեցական երգիչները: Եվ որովհետև »դպիրն» այլևս չուներ «գրողի» իմաստ, հարմար չէր գրականությանը «դպրություն» ասել:
Գրականությունը կոչվել է նաև «քերթություն», ինչպես որ գրողին ու բանաստեղծին էլ դարեր շարունակ կոչել են «քերթող», իսկ նրանց գրածները` «քերթվածք»: Այս բառերի իմաստը հասկանալուց առաջ եկեք միասին կրկնենք, որ Մեսրոպ Մաշտոցը ոչ միայն մեր գրերի ստեղծողն է, մեր առաջին «Այբբենարանի» հեղինակը, մեր առաջին գրողը, այլև մեր առաջին քերականն է, այսինքն քերականության առաջին դասագրքի հեղինակը:
Թե ինչ բան է «քերականություն», դուք լավ գիտեք: Բայց ինչու՞ է նա կոչվում «քերականություն» և դա կապ ունի՞ «քերել» բայի հետ: Դու կզարմանաք, եթե իմանաք, որ «քերականությունը» ոչ միայն կապ ունի, այլ հենց առաջացել է «քերել» բայից:
Իսկ դուք գիտե՞ք, որ հին դարերում թուղթ գոյություն չուներ: Մեր հեռավոր պապերը գրում էին ոչ թե թղթի, այլ մագաղաթի վրա: Մագաղաթը հատուկ մշակությամբ պատրաստում էին գառան, ոչխարի հորթի կաշվից` վրան գրելու համար: Բայց մագաղաթն էլ միշտ չի եղել: Մագաղաթից առաջ մարդիկ միշտ գրել են հում կամ թրծած աղյուսների վրա, քարերի վրա: Իսկ աղյուսի կամ քարի վրա ոչ թե գրել է պետք, այլ «փորագրել», և գրելու համար պետք է ոչ թե մատիտ, կամ գրիչ, այլ մի այնպիսի սուր բան, որով հնարավոր կլինի փորագրել աղյուսի կամ քարի վրա:
Իմացեք նաև, որ հին ժամանակներում գրատախտակի դեր էր կատարում հարթեցրած մեղրամոմը, ուրեմն ոչ թե կավճով էին գրում, այլ ինչ-որ սուր մի գործիքով:
Այս բոլորն իմանալուց հետո վերադառնանք «քերել» բային և հիշենք, որ քերել նշանակում է որևէ սուր բանով փոսացնել, մեկ ուրիշ բան քերծել, խազել, փորագրել: Ուրեմն, հին ժամանակներում «քերել» ասելով հասկացվում էր մոտավորապես այն, ինչ մենք հասկանում ենք գրել ասելով:
Հիմա հասկացանք, թե ինչու ճիշտ գրելու (և խոսելու) գիտությունը կոչվում «քերականություն», իսկ քերականություն լավ իմացողը` «քերական» կամ «քերականագետ»:
Բայց «քերել» բայը ունի մեկ ուրիշ ձև էլ, որ քերականության մեջ կոչվում է սաստկական ձև, այսինքն` ուժեղացված ձև:
«Քերել»-ու ուժեղացված ձևն է «քերթել»-ը: Մենք արդեն գիտենք, որ հին ժամանակներում «քերել» նշանակում էր` «գրել», ուրեմն նույնն էր նշանակում նաև «քերթել»-ը: Ահա թե ինչու դարեր շարունակ բանաստեղծությունը, գրական ստեղծագործությունը կոչվել է քերթվածք, բանաստեղծները, գրողները (ինչպես նաև պատմագիրներն ու քերականագետները) կոչվել են քերթող, իսկ գրականությունն ընդհանրապես` քերթություն:
Իսկ դուք գիտե՞ք, որ Մեսրոպ Մաշտոցն է ստեղծել ոչ միայն մեր գրերը, այլև մեր կետադրական նշանները: Դուք չեք կարող չիմանալ, որ կետադրական այդ նշանների մի մասը կա նաև ուրիշ լեզուների մեջ (օրինակ` ստորակետը, միջակետը, վերջակետը, փակագիծը, չակերտը և այլն):
Բայց դուք գիտե՞ք, որ մեր կետադրական նշանների մի մասը ունի միայն մեր լեզուն: Օրինակ, ուրիշ ոչ մի լեզվի մեջ հարցական և բացականչական նշանները չունեն այն ձևը և չեն դրվում այնպես, ինչպես մենք ենք անում: «Բութ» կոչված նշանը նույնպես զուտ հայկական է:
Իսկ դուք ուշադրություն դարձրե՞լ եք մեր կետադրական նշանների անունների վրա: Եթե մի փոքր մտածեք, իսկույն կհասկանաք իհարկե, թե ինչու է «միջակետը» կոչվում «միջակետ» (որովհետև դրվում է տողի մեջտեղում), իսկ «ստորակետը»`«ստորակետ» (որովհետև դրվում է տողից ներքև, տողի ստորին մասում): Բայց ինչու է «բութը» կոչվում «բութ»: Այդ հասկանալու համար դուք պիտի համեմատեք «շեշտը» «բութի» հետ: «Շեշտը», ինչպես գիտեք, սկսվում է ուժեղ սեղմումով և գնալով բարակում- սրանում- շեշտվում է (այս պատճառով էլ կոչվում է շեշտ): Իսկ «բութը» սկսում է ուժեղ սեղմումով և ուժեղ սեղմումով էլ վերջանում է` ստեղծելով կարծես թե երկու ծայրերից էլ կտրված մի գծիկ, որը սուր «շեշտի» համեմատությամբ իսկապես որ բութ է:
Այս ձևով մի փոքր մտածելուց հետո դուք կարող եք հասկանալ մեր կետադարական բոլար նշանների անունները, բացի թերևս «չակերտից»: Իսկապես, ի՞նչ է նշանակում «չակերտ»:
«Այբբենարան» բառի բացատրությունից դուք արդեն գիտեք, որ մեր տառերն ունեն իրենց անունները` «ա»-ն` «այբ», «բ»-ն` «բեն» և այլն: Մեր «չ» տառի անունն է` «չա»: Իսկ կերտել նշանալկում է` «շինել, սարքել, ստեղծել», ինչպես որ «կերտ» նշանակում է «շինված, սարքված , ստեղծված»: Այսպիսով, «չակերտ» նշանակում է «չա»-ի ձևով , այսինքն` «չ» տառի ձևով սարքված- ստեղծված:
Եվ իսկապես էլ, եթե ուշադրությամբ նայեք «չակերտ» նշանին, ապա կտեսնեք, որ նա այլ բան չէ, քան մեր «չ» տառը` փոքր-ինչ ձևափոխված վիճակում:

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿparuyr_sevak_by_dangxuan-db5vxju

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ

8 Հնս

Լեզուն անփոխարինելի է:
Եվ անթարգմանելի:
Հայ խոսքը հայերեն միայն կասվի: Եթե ուզենանք թուրքերեն ասել` ուրիշ բան պիտի ասենք (նման, բայց ուրիշ):
Traduttore- traditore (թարգմանիչը դավաճան է), ասում է իտալական առածը:
Եթե լավ թարգմանես,- ասում է իր հերթին Վ. Հյուգոն,- ճիշտ չի լինի: Եթե ճիշտ թարգմանես` լավ չի լինի: Նրբություններ են սրանք, որ թերևս անկարելի է վերլուծել ու բացատրել: Բայց այս նրբությունների մեջ է խոսքի ամբողջ համը, հաճախ նաև ամբողջ իմաստը:

Kajaznuni-1-696x876

ԱՎԵՏԻՍ ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ

7 Հնս

Ազգային խոշոր փլուզումների, թշվառության օրերին, երբ կատաղության և ավերածի մրրիկները քչքչալով անցնում են օրհասների վրայով, ամեն ինչ անցնում է.
Եվ իշխան և զորական.
Եվ փառք ու ծիրանի.
Եվ գանձ ու ճոխություն.
Եվ դղյակ ու բերդեր.
Եվ պալատ ու ապարանք… Ու մնում են կանգուն միայն գիրն ու լեզուն, որոնք իրենց խորհրդավոր ծոցում հարազատ մոր քնքշությամբ ծածկում ու պահպանում են անաղարտ այն ամենը, ինչ փլել է ու խորտակվել, բոլորը, ինչ մի նկուն, ավերված ազգ կարող է ըղձալ, հուսալ և երազել:
Սիրենք գիրն ու լեզուն:

aharonianfeat

Լեզուն պետք է սիրել ու վստահել նրան

22 Փտր

1999 թվականին ՅՈւՆԵՍԿՕ-ն փետրվարի 21-ը հռչակեց Մայրենի լեզվի միջազգային օր:
Past.am-ի հետ զրույցում գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանն ընդգծեց, որ մեր լեզուն ավելի շատ ամենօրյա հոգատարության պահանջ ունի, քան տարատեսակ մարտահրավերներին դիմակայելու, որովհետև, ըստ նրա, պահպանման խնդիրը բոլոր ժամանակների համար է` իր առանձնահատկություններով հանդերձ:
«Ասել, թե հայերենն այժմ վտանգված է, փոքր-ինչ չափազանցված կարծիք է: Սակայն կա մեր լեզուն տարատեսակ «բացիլներից» ախտահանելու, գրական լեզվի վարկը բարձրացնելու, ուսուցման արդյունավետությունը խթանելու, նոր բառերով ու բառաձևերով հարստացնելու, զարգացման համար նպաստավոր միջավայր ձևավորելու անհրաժեշտություն: Իսկ սա հնարավոր է իրականացնել ոչ այնքան վերահսկողության խստացման, որքան հասարակական առողջ վերաբերմունքի առկայության պայմաններում: Լեզուն պետք է սիրել ու վստահել նրան, այլ ոչ թե խանդոտ ամուսնու կեցվածքով հսկողություն սահմանել»,-նշեց մեր զրուցակիցը: Պարոն Չարխչյանի խոսքով՝ լրատվական դաշտում լեզվական աղավաղումների չափաբաժինն ամենաբարձրն է: Ըստ նրա՝ սա ոչ թե միտում է, այլ տարրական անգրագիտության դրսևորում:
«Թող ինձ ներեն մեր հարգելի լրագրողները, սակայն նրանց իմացության ցածր մակարդակը ավերածություններ է գործում: Այս իրողության պայմաններում ի՞նչ ոճի, առանձնահատկության կամ ճկունության մասին կարող է խոսք լինել»,-հավելեց գրականագետը:
Չարխչյանն ասաց, որ ավելի բարվոք չէ նաև գրական միջավայրը: Նրա պնդմամբ՝ գռեհկաբանությունները, ժարգոնային արտահայտությունները, օտարածին բառերը հրամցվում են իբրև կյանքի ճշմարտացի արտացոլման գեղարվեստական միջոց` շփոթելով գեղարվեստը արձանագրման հետ:
«Պարզը դառնում է պարզունակ, ձևը` ձևականություն, միտքը` մտավարժանք: Արդյունքում ունենք այն, ինչ ունենք` ընթերցողների անվստահություն և գրավոր մշակույթ, որը ոչ մի գնով չի կարողանում ինքնահաստատվել»,- իր խոսքը եզրափակեց Հովիկ Չարխչյանը:

Լևոն Փանոսյանhovik-charkhchyan

«ՈՉ ՄԻԱՅՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆ, ԱՅԼԵՎ ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ ՊԱՀԱՆՋ»

21 Փտր

Ժամանակներն անցնում են, խնդիրները մնում են: Նույն մտահոգությունները, նույն բացթողումները, նույն տագնապները: Ուղիղ կես դար առաջ մեր մտավորականներն իրենց ձայնն էին բարձրացնում այն հարցերի շուրջ, որոնք այսօր էլ օրակարգային են, մատնանշում էին փաստեր, որոնք հիմա էլ շարունակում են կենսունակ մնալ: Եվ դրանց առանցքը մեկն է` մայրենի լեզուն:
1965 թվականի ամռանը հրապարակվեց մի բաց նամակ` հասցեագրված Հայաստանի լուսավորության մինիստրին: Այդ նամակը ստորագրել էին Պարույր Սևակը, Համո Սահյանը, Վահագն Դավթյանը, Հրաչյա Հովհաննիսյանը, Սերո Խանզադյանը, Բաղիշ Հովսեփյանը, ինչպես նաև համալսարանի ու մանկավարժական ինստիտուտի լեզվի և գրականության քննական հանձնաժողովի անդամները:
Ստորև ներկայացնում ենք նամակը` մասնակի կրճատումներով:

Հովիկ Չարխչյան

« Բաց նամակ.
Հայկական ՍՍՌ լուսավորության մինիստր ընկ. Շ. Սիմոնյանին
Հարգելի ընկեր մինիստր, բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ընդունելության քննությունները մի տեսակ ստուգատես են մեր դպրոցներում առանձին առարկաների դրվածքը պարզելու համար: Այդ քննությունները ավարտվել են, և պատկերը պարզվել է:
Մայրենի լեզուն այն հիմնական միջոցն է, միակ միջոցը, որով աշակերտները գիտելիքներ են ձեռք բերում: Առանց մայրենի լեզվի լավ իմացության հնարավոր չէ սովորել այլ լեզուներ, հնարավոր չէ տիրապետել խոր և հիմնավոր գիտելիքների: Սա վերաբերում է բոլոր մայրենի լեզուներին, ուստի և հայոց լեզուն չի կարող բացառություն կազմել:
Սակայն հայերենի ուսուցման դրվածքը մեր դպրոցներում, ինչպես ցույց տվեցին այս տարվա ընդունելության քննությունները, բավարար չէ: Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական, դպրոցական և նախադպրոցական ֆակուլտետներ ընդունվելու համար դիմել էին 1,297 մարդ: Ուրեմն, մեր դպրոցներից եկած 1,297 շրջանավարտներ ցանկանում էին դառնալ մանկավարժ, այնպիսի մանկավարժ, որի հիմնական մասնագիտությունը հայերենն է: Պարզ է, որ այդպիսի մասնագիտություն ընտրած տղան կամ աղջիկը դպրոցում բոլոր առարկաներից ավելի շատ հակում է ունեցել դեպի հայոց լեզուն: Թվում էր, թե այդ տղաներն ու աղջիկները հայոց լեզվի քննության ժամանակ պետք է փայլեին իրենց գիտելիքներով, և ընդունող հանձնաժողովները հիացմունքով ափսոսային՝ չիմանալով ում նախապատվություն տալ: Այդպես թվում էր… Բայց պատկերը ճիշտ հակառակն է: Հակառակն է և ապշեցնող: Այդ 1297 հոգուց հայոց լեզվի գրավորից դրական գնահատական ստացան միայն 250 հոգի: Իսկ 250 հոգուց քանի- քանիսը կտրվեցին հայերենի բանավոր քննության ժամանակ: Բացի այդ. դրական գնահատական ստացածների ավելի քան 95 տոկոսը բավարարվեց միայն «բավարարով»: Իսկ բավարար գնահատականը նույնպես, ինչպես գիտեք, իմացության ստորին ցուցանիշ է և ոչ թե բարձր: Գրեթե նույն պատկերն են ցույց տալիս նաև պետական համալսարանի ընդունելության քննությունները:
Քննական հանձնաժողովները ամբողջ քննությունների ընթացքում ցուցաբերել են անհրաժեշտ հոգատարություն, մանկավարժական ու անհատական մոտեցում ամեն մի քննվողի նկատմամբ: Բայց, այնուամենայնիվ, արդյունքը, ինչպես տեսնում եք, գոհացուցիչ չէ: Եվ դրա պատճառը հիմնականում այն է, որ լուսավորության մինիստրության որոշմամբ վերջին տարիներին հայոց լեզուն, որպես առարկա, հանվել է 8-ից բարձր դասարաններում: Մինչդեռ 8-ից բարձր դասարաններում է, որ աշակերտը հասունանալով՝ «բերանացի» անելուց անցնում է գիտակցական ընկալմանը, այսինքն՝ մնայուն գիտելիքներ ստանալուն: Եվ հենց այդտեղ էլ լուսավորության մինիստրությունը իսկական սկիզբը համարել է վերջ և դրել է իր վերջակետը:
Ասում են, թե Դուք այդպես եք արել, որովհետև այդպես են վարվել նաև ուրիշները՝ ուրիշ հանրապետություններում:

… Բայց եկեք չմոռանանք, որ մեր ժողովուրդը շատ է հարուստ բարբառներով: Իսկ բարբառների առատությունը, գաղտնիք չէ, որ բացասաբար է անդրադառնում գրական լեզվի ուսուցմանը: Բոլորովին պատահական չէ, որ քննություն հանձնողներից շատերի գրավոր և բանավոր խոսքում իրեն զգալ է տալիս բարբառը: Ուրեմն, մեր դպրոցներում հայոց լեզվի ուսուցումը կազմակերպելիս պետք է ելնել այդ լեզվի առանձնահատկություններից:
Մեր կարծիքով մայրենի լեզվի ուսուցման մեթոդները բարելավելու հետ միասին անհրաժեշտ է հայ գրականությանը զուգընթաց 9-րդ և 10-րդ դասարաններում ևս դասավանդել հայոց լեզու: Դա ոչ միայն խիստ անհրաժեշտություն է, այլև հրամայական պահանջ, և չենք կարծում, թե Դուք, հարգելի ընկեր մինիստր, առարկություն կունենաք:

Գրողներ՝ Բ. Հովսեփյան, Ս. Խանզադյան, Հր. Հովհաննիսյան, Հ. Սահյան, Պ. Սևակ…»:
1965 թ. օգոստոս:x_c0525f26

ՄԻԽԱՅԻԼ ԲՈՒԼԳԱԿՈՎ

25 Դկտ

Լեզուն կարող է թաքցնել ճշմարտությունը, իսկ աչքերը` երբեք: Ձեզ անսպասելի հարց են տալիս, դուք նույնիսկ չեք էլ ցնցվում, մեկ վայրկյանում տիրապետում եք ձեզ և գիտեք, թե ինչ է պետք ասել, որպեսզի թաքցնեք իրողությունը, և բավականին համոզիչ խոսում եք, և ոչ մի մկան ձեր դեմքին չի շարժվում: Բայց, ավաղ, հարցից տագնապած ճշմարտությունը ձեր հոգու խորքում մի ակնթարթ ցատկում է աչքերի մեջ, և ամեն ինչ ավարտված է: Դա նկատել են և դուք բռնվել եք:74405626_3102520_bylga_1_

ԱՐԻՍՏՈՏԵԼ

21 Հկտ

… Այսպիսով հայտնի է, որ մարդը քաղաքական կենդանի է` ավելի բարձր կոչումով, քան մեղուները կամ խմբերով ապրող այլ կենդանիներ: Համաձայն մեր տեսության` բնությունը ոչինչ իզուր չի անում, և մարդը` կենդանիներից առանձնացած, ապահովված է լեզվով հաղորդակցվելու ունակությամբ: Ձայների արձակումը սոսկ ծառայում է հաճույք և ցավ ցուցաբերելու համար, և այսպիսով այն ունակություն է, որն ընդհանրապես պատկանում է կենդանիներին. Նրանց բնույթը հնարավորություն է տալիս նրանց հասնել մի կետի, որտեղ նրանք ունեն հաճույքի ու ցավի զգացողություն և կարող են փոխանցել այդ զգացողություններն իրար: Սակայն լեզուն ծառայում է ասելու համար, թե ինչն է շահավետ և ինչը` հակառակը, և կենդանիների հետ համեմատած` մարդկանց յուրահատկությունը հանդիսանում է այն, որ նրանք ունեն չարի ու բարու, արդարության և անարդարության ու նման այլ առանձնահատկությունների ընկալում…
Այն մարդը, ով մեկուսացված է, ով անկարող է կիսել քաղաքական ընկերության շահույթը կամ էլ կարիք չունի կիսելու այն, քանի որ արդեն ինքնուրույն է, քաղաքականության մաս չի կազմում, և այդ պատճառով էլ պետք է լինի կամ գազան, կամ աստված:

ՎԱՀԵ ԳՈԴԵԼ

31 Հնվ

Ես գրում եմ. ես կառուցում եմ իմ բանտը: Լեզուն իմ բանտն է: Եթե փակվում եմ բանաստեղծության մեջ, եթե բանտվում են բառերի տան մեջ` գրության ոսկեզօծ բանտում, որովհետև ես կարող եմ փրկվել միայն այդ գնով, ես սահմանափակվում եմ և սահմանազանցում: Ես փակվում եմ ու կոտրում դռները: Ստեղծագործումն ազատարար է այն չափով, որ չափով որ բռնադատիչ է… Պոետական ազատությունը կամ, Միշել Դեգիի բառերով ասած` «պոեզիայի թեթևությունը հնարավորություն է տալիս բառերի միանշանակությունը շեշտելու և արտահայտելու, որպեսզի դրանց կապը վերահաստատվի` մեջտեղ բերելով պարտադրանքը, որ մշտապես ներկա է խաղի կանոնների մեջ»: Գերությունը և ազատագրումը կազմում են մի անբաժանելի զույգ: Գերությունն ինձ բանտում է այնքանով, որքանով որ ինձ ազատ է արձակում: Ես շղթայում եմ բառերն իրար, որ կարողանամ ազատագրվել իմ շղթաներից…
Բայց սա նաև իմ ցիրուցան, իմ տաղտղնված մարմինը վերաշինելու համար է, որպեսզի վերստանամ իմ միասնությունը, իմ էությունը, իմ ինքնությունը: Ու գրում եմ լոկ մի նպատակով, որ կարողանամ գտնել, հավաքել իմ բեկորները: Ես միաժամանակ Իզիսն եմ ու Օզիրիսը: Վերը և վարը: Դուրսը և ներսը: Սևը և ճերմակը: Աղեղը և թիրախը… Ես ուզում եմ իրար հաշտեցնել ջուրը և կրակը, ու ես գրում եմ առանց գրիչը թղթից կտրելու, զուգ աչքերս փակ ու շնչակտուր: Կույր տեսանող, հալածված որսորդ, տրորված սրտով ես թափառում եմ տրորված ուղիներից հեռու: Ես օգնում եմ, որ գետը դուրս գա իր մահճից: Հոսանքն ի վար, հոսանքն ի վեր ես իմ կրակներն եմ բորբոքում: Գրել` նշանակում է մտնել բանաստեղծության մենաստանը, լռության կարգը, մահ շինել, լինել արշավանքի վայր: Գրել` նշանակում է ճողոպրել, սիգալ, դուրս գալ ծով` փախուստը գլուխ բերել…

ԱՐՈՒՍ ՈՍԿԱՆՅԱՆ

13 Հնվ

Ինձ քաջ հայտնի է, որ որոշ երիտասարդների մեջ գոյություն ունի այն վտանգավոր կարծիքը, թե «առանց հայերեն լավ գիտենալու կամ խոսքի տեխնիկային տիրապետելու էլ կարելի է լավ դերասան դառնալ` խաղով ծածկելով լեզվական թերությունները»: Դա, իհարկե, բացարձակապես սխալ է, անընդունելի թատրոնի համար, որտեղ ամենահատու զենքը խոսքն է, ուստի նա անպայման պետք է հնչի,- կրկնում եմ,- պարզ, հստակ, մատչելի, հասկանալի ու գեղարվեստական ձևով:
Խոսքը հմայիչ ու հետաքրքրական է դառնում, երբ դերասանը` ղեկավարվելով միմիայն իրական հոգեբանությամբ, տեղին է օգտագործում ներքին, միջին և վերին ռեգիստրները, ձայնի տեմբրի փոփոխությունները- հանդարտ, հանդիսավոր, արագ, ոգևորված, կցկտուր շշուկով և զանազան տարբերակներով խոսելու ձևերը… Բեմական խոսքը պարզ, ճշմարիտ և հասկանալի է լինում, երբ գլխավոր, երկրորդական, երրորդական շերտերը և մեծ ու փոքր դադարները տեղին են գործածվում` ըստ բովանդակության և հոգեբանության: Կան դերասաններ, որոնք սխալ ըմբռնելով խոսքի իրական երաժշտությունը, տարօրինակ երգեցիկ եղանակով են խոսում, անտեղի շեշտերով ու երկարացումներով:

ԷԴՄՈՆ ԺԱԲԵՍ

9 Հնվ

Արդյո՞ք փոխվում են շուրթեշուրթ անցնող բառերը

— Ինչո՞ւ ես դու եկել իմ երկիր:
— Քոնն ինձ բոլորից հարազատ է:
— Համակրանքն առ իմ հայրենիքը դեռեւս չի արդարացնում քո տաղտկալի ներկայությունը մեր շրջապատում:
— Իսկ ի՞նչն է քեզ համար վատ:
— Օտարական, դու ինձ համար հավերժորեն օտար ես: Ապրիր քո կողմերում, և ոչ թե այստեղ:
— Ես խոսում եմ քո հայրենիքի լեզվով:
— Լեզվի ետևում կեցած է ժողովուրդը, ազգը: Դու ո՞ր ազգից ես:
— Արդեն քո:
— Երկիրն առաջին հերթին հողն է:
— Եվ հողն արձագանքում է իմ խոսքին: Բայց, համաձայն եմ, այն իմը չէ:
— Դե ահա, խոստովանեցիր:
— Այո, բնավ էլ երկիրը չէ իմ կացարանը: Ես ընտրել եմ գիրքը: Ինքդ դա գիտես:
— Բայց դու ճարպկորեն յուրացրիր իմ լեզուն:
— Մի՞թե այն նաև իմը չէ:
— Է՜հ, ոչ: Դու այն սովորել ես: Հենց բանն այդ է: Իսկ ես նրա հետ ծնվել եմ:
— Թույլ փաստարկ է: Ինձ հետապնդում է այն զգացողությունը, որ իմ լեզուն միշտ ծնվում է ինձ հետ միասին:
— Կատարելությունը լեզվում, նրա կիրառումը ձեզ դույզն-ինչ իրավունք չի տալիս: Դա սոսկ այդ լեզվով անբասիր խոսելու և գրելու միջոց է:
— Դա մեզ իրավունք է տալիս սիրելու այն: Եվ մի՞թե ես չեմ գործածում այն, որպեսզի ավելի խորը հասկանամ ինձ, ի վերջո, որպեսզի կարողանամ տեսնել իմ ապագան:
— Բայց դու չես կարող հավակնել իմ լեզվի անցյալին:
— Իմ անցյալը` նրա անցյալն է, քանի որ իմ առաջին խոսքերը նա է հուշել:
— Նույն հաջողությամբ կարող էր այլ լեզու լինել:
— Անշուշտ: Կարևորը` ընտրությունն է:
— Քո ընտրությունը, այո, հնարավոր է, բայց արդյո՞ք նրա: Լեզուն ազատ է իր կապվածություններում: Դու ընտրեցիր իմ լեզուն հանգամանքների բերումով: Իսկ ես այն ժառանգել եմ:
— Ծնողներս են ինձ այն շնորհել: Այդ ժամանակից ի վեր իմ խոսքում հնչում է երախտագիտությունն ու հավատարմությունը նրա հանդեպ:
— Դուրս է գալիս, որ եթե իմ տունը քեզ դուր է գալիս, այն արդեն քո՞նն է:
— Լեզուն հյուրասեր է: Նրա համար միևնույն է, թե մենք ինչ ծագում ունենք: Դա սոսկ այն է, ինչ որ մեզ հաջողվում է նրանից կորզել, այդ պատճառով նրանից չի կարելի ավելին սպասել, քան հենց մեզանից:
— Իսկ եթե մենք ոչինչ չենք սպասում, այնժամ ի՞նչ:
— Դու հաղորդակից կլինես մեր մենությանը:
— Ես քեզ եմ նվիրում իմ գիրքը:
— Գիրքը չեն նվիրում: Այն ընտրում են:
— Ճիշտ նույնպես, ինչպես և լեզուն:

Թարգմ. Վ. Ֆերեշեթյան

ՕՐԱՍԻՈ ԿԻՐՈԳԱ

22 Դկտ

ՊԱՏՄՎԱԾՔԻ ՀՄՈՒՏ ԼԵԶՈՒՆ

Այս նույն սյունակներում, որ մի անգամ մանկության այն ընկերներս էին խնդրել գրել, ովքեր ցանկանում էին պատմվածքներ գրել առանց այն անքակտելի դժվարությունների, որ սովորական բան են պատմվածքի պատումի համար, ես մի քանի կանոններ և հնարքներ գրեցի, որոնք բավարար չափով մեկ անգամ չէ, որ ծառայել էին ինձ, կասկածեցի, թե կարող էին դրանք իսկապես օգտակար լինել մանկության այդ ընկերներիս համար:
Լռությունից ոգեշնչված,- գրականության մեջ լռությունը միշտ էլ ոգեշնչող է,- որի մեջ ընկել էր գործի վերաբերյալ իմ տարրական անգիտակությունը, լրացրեցի այն մի շարք նոր արդյունավետ ու համոզիչ հնարքներով, համոզված, որ գրելու արվեստի անթիվ հավակնորդներից գոնե մեկը պիտի որ խավարի մեջ երևելի մի պատմվածք հղանալիս լինի:
Ժամանակ անցավ: Մինչև հիմա չգիտեմ, թե իմ գրական կանոնները մի բանի ծառայեցի՞ն արդյոք: Մի շարք հնարքներ, որոնք ավելի շատ հակվածությամբ էին գրվել, քան հանդիսավորությամբ, «Վարպետ պատմվածագրի ձեռնարկ» ընդհանուր վերնագիրն էին կրում:
Այսօր ինձ նորից են խնդրում, բայց այս անգամ շատ ավելի լուրջ, քան ուղղակի լավ տրամադրվածությամբ: Նախ և առաջ ինձնից պատմվածքի վերաբերյալ կայուն և հստակ հայտարարություններ են պահանջում: Այնուհետև արդյունավետ մի բանաձև՝ խուսափելու համար պատմվածքներն արդեն հնացած ձևով գրելուց, որ այնքան խղճուկ հաջողությամբ կլանեց մեր նախորդ ժամանակը:
Ինչպես երևում է, որքան անհոգ և հուսալի էր վարպետ պատմվածագրի հնարքներ հրապարակելու իմ դրությունը, այնքան անկայուն է իմ ներկա վիճակը: Ինչ ես գիտեի պատմվածքի մասին, սխալ էր: Գործի վերաբերյալ իմ աներկբա իմացությունը, փոքրիշատե պարզ իմ փոքրիկ խորամանկություններն ինձ միայն ծառայել են մերկ ու վախվորած մանկան նման ոտքի վրա կանգնելու պատմվածքի մի նոր հմուտ լեզվի սխրագործությունների առջև, որ մեզ պետք է սնի:
«Նոր հմուտ լեզու…»: Ես չեմ առաջինն այսպես արտահայտել նորընծա կանոնները: Նրանց հետ խաղի մեջ է ոչ թե մեր հին գեղագիտությունը, այլ մի նոր նոմենկլատուրա: Որպեսզի կողմնորոշվենք, թե ինչպես գտնենք այն, ավելի օգտակար բան չկա, քան հիշել, թե երեկվա գրականությունը, տասը դար առաջվա գրականությունը և քաղաքակրթության առաջին թոթովանքների գրականությունը ինչ էին հասկանում պատմվածքի տակ:
Գրական պատմվածքը,- ասում է այդ գրականությունը,- բաղկացած է նույն միահյուսված տարրերից, ինչից և բանավոր պատմվածքը և վերջինիս նման շարադրանքն է բավականին հետաքրքիր մի պատմության, նաև բավականաչափ կարճ, որպեսզի կլանի մեր ողջ ուշադրությունը:
Սակայն պարտադիր չէ,- ասում է մեզ այդ հմուտ լեզուն,- որ հակառակ թեման սկիզբ, միջնամաս և ավարտ ունեցող պատմություն ներկայացնի: Անավարտ մի դրվագը, մի միջադեպը, մի հասարակ հուզիչ, մտային կամ հոգեկան իրավիճակը լի ու լի տարրերի են տիրապետում, որպեսզի դրանցով պատմվածք ստեղծվի:
Գուցե որոշ դարաշրջաններում պատմությունն ամբողջությամբ, ինչը և կարող ենք սյուժե անվանել, անբաժան է եղել պատմվածքից. «Խղճու՜կ սյուժե»,- ասում էին,- «Խղճու՜կ պատմվածք»: Ավելի ուշ, հասարակ մի հոգեվիճակի համառոտ, դինամիկ և խորաթափանց պատմությամբ ժանրի մեծ վարպետները անմահ պատմվածքներ ստեղծեցին:
Պատմվածքում թեմայի և մեթոդների անսահման տարածության մեջ երկու հատկանիշներ միշտ են պահանջվել. իր տպավորություններն առանց հապաղելու և աշխուժորեն հաղորդելու կարողություն՝ հեղինակի մեջ, պատումի անկաշկանդություն, էներգիա և համառոտություն՝ ստեղծագործության մեջ:
Այնքան յուրահատուկ են այս հատկանիշները, որ մարդկության վաղ ժամանակներից ի վեր, և գրականության ամենախորը ցնցումների միջով անցնելով, պատմվածքի ըմբռնումը չի փոխվել: Երբ մյուս ժանրերի ըմբռնումը փոփոխություն էր կրում ըստ տվյալ պահի մոդայի, պատմվածքն իր ողջ բնույթով մնաց կայուն: Եվ քանի դեռ արտահայտման մեր նախընտրելի միջոցը մարդկային լեզուն լինի, մարդը միշտ պատմելու է, որովհետև պատմվածքն է պատմելու բնական, նորմալ և անփոխարինելի ձևը:
Ծավալվելով մինչև վեպ, պատմվածքը կարող է տուժել իր կառուցվածքի մեջ: ՍԵղմված լինելով իր դինամիկ համառոտության մեջ՝ պատմվածքը կա և չի կարող այլ բան լինել, քան այն, ինչ բոլորս՝ գիտակ թե անգետ, հասկանում ենք դրա տակ:
Չինական և պարսկական, հունա-հռոմեական, արաբական Հազար ու մի գիշերի, իտալական Վերածննդի, Պեռռոյի, Հոֆմանի, Պոյի, Մերիմեի, Բրեթ Հարթի, Վեգայի, Չեխովի, Մոպասանի, Քիպլինգի պատմվածքները բոլորը միևնույն բանն են իրենց կատարման մեջ: Կարող են տարբերվել մեկը մյուսից ինչպես արևն ու լուսինը: Սակայն ըմբռնումը, պատմելու համարձակությունը, լարվածությունը, համառոտությունը նույնն են բոլոր տարիքի բոլոր պատմվածագիրների մոտ:
Նրանք բոլորն առավելագույնս են տիրապետում նյութի մեջ արագ մտնելու հատկությանը: Անհնարին է այլ բառ կիրառել նրանց դեպքում, քան «Էությունը, էությունը…», ինչով և գանահարվում է վատ պատմողը: Պատմվածագիրը, ով «ոչինչ չի ասում», ով ժամանակ է խլում մեզնից, ով ինքն է ժամանակ կորցնում անհարկի երկարաբանություններով, կարող է մեկ այլ տեղ կոչում փնտրել իր համար: Այդ մարդը պատմվածագիր չի ծնվել:
Իսկ եթե այդ երկարաբանությունները, ավելորդաբանություններն ու նրբագույն պաճուճանքներն իրենց մեջ մեծագույն գեղեցկության տարրե՞ր ունեն: Եթե նրանք առանձին, շատ ավելի շատ, քան խեղդված պատմվածքն ինքը, արվեստի բարձրագույն գո՞րծ են ներկայացնում:
Շնորհավորանքներս,- պատասխանում է հմուտ լեզուն: Բայց դրանք պատմվածք չեն հանդիսանում: Այդ սքանչելի երկարաբանությունները կարող են փայլել որևէ հոդվածում, ֆանտազիայում, պատկերում, էսսեում, և վստահաբար նաև վեպում: Պատմվածքում դրանք տեղ չունեն, ոչ էլ կարող են իրենք իրենցով պատմվածք կազմել:
Քանի դեռ մի նոր հմուտ լեզու չի ստեղծվել, — եզրահանգում է մեր ծերուկը, — էպիկական պոեզիայի նոր ձևերով, պատմվածքը կա և կմնա այն, ինչ հասկացել ենք դրա տակ բոլորս՝ մեծ թե փոքր, ահել թե ջահել, ողջ թե մեռած: Ապագա նոր ժանրն իր բնութագրերով և երկրպագուներով կարող է ավելի բարձրակարգ լինել մարդ արարածին այրող պատմելու վաղեմի և կայուն տենչից, բայց եկեք այլ անուն փնտրենք դրա համար:
Ահա սա է խնդիրը: Ավանդական հմուտ լեզվի բերանով ահա այսպիսի պատասխան է տրվում ինձ առաջադրված հարցերին:
Իսկ ինչ վերաբերում է ինձ, պատմվածքն ընկալելու իմ անօգուտ մոլուցքին, անկեղծ ասած կարծում եմ, որ արդեն ուշ է դրանից ազատվելու համար: Բայց կանեմ, որքան որ խելքս գլխիս լինի, որպեսզի ավելի վատ չընկալեմ այն:

Թարգմանեց ԿԱՐԻՆԵ ՉՈԲԱՆՅԱՆԸ

ՖՐԻԴՐԻԽ ՇԵԼԼԻՆԳ

2 Նյմ

Լեզուն որպես ինքն իրեն կենսականորեն դրսևորող անվերջ հաստատում քաոսի գերագույն խորհրդանիշն է, որ հավերժորեն ներդրված է բացարձակ իմացության մեջ: Որ կողմից էլ լեզուն դիտելիս լինենք, նրանում ամեն բան առկա է որպես միասնություն: Հնչյունային կամ ձայնային առումով դիտելիս` նրանում գտնում ենք բոլոր հնչյունները` նրանց որակական տարբերություններով հանդերձ: Մարդկային լեզվում այս բոլոր տարբերությունները միախառնվում են, այդ իսկ պատճառով խոսքը չի նմանվում հատկապես որևէ հնչման կամ հնչյունի, այլ հավասարապես պարունակում է դրանք բոլորը: Բացարձակ նույնությունը լեզվում էլ ավելի բացարձակ արտահայտություն է գտնում, երբ այն դիտվում է նրանում եղած նշանակությունների հայեցակետից: Զգայականն ու ոչ զգայականն այստեղ նույնական են, ամենաընկալելին դառնում է ամենաոգեղենի նշան: Ամեն ինչ դառնում է ամեն ինչի պատկեր, իսկ ինքը` լեզուն, հենց դրանով վերածվում է բոլոր իրերի նույնության խորհրդանշանի: Լեզվի ներքին կառուցվածքում ամեն մի եզակի տարր սահմանվում է ամբողջի միջոցով. հնարավոր չէ որևէ ձև կամ առանձին խոսք, որ չենթադրի այդ ամբողջը:
Բացարձակ առումով կամ ինքնին դիտված` լեզուն մեկ ամբողջություն է, ինչպես և մեկ ամբողջություն է բանականությունը: Սակայն ճիշտ այնպես, ինչպես բացարձակ նույնությունից առաջ են գալիս տարբեր իրեր, այդպես էլ այդ միասնությունից բխում են տարբեր լեզուներ, որոնցից ամեն մեկն իր համար տիեզերք է` բացարձակորեն անջատված մյուսներից, բայց և այնպես դրանք բոլորը էականորեն նույնական են ոչ միայն ըստ բանականության ներքին արտահայտման, այլև առանձին տարրերի վերաբերմամբ. տարրեր, որոնք, մի կողմ թողած փոքրաթիվ երանգները, համընկնում են բոլոր լեզուներում: Չէ՞ որ այդ արտաքին մարմինն ինքնին դարձյալ հոգի և մարմին է…
… Ինչպես հայտնի է, լեզվի նախասկզբնական ծագման հարցը խորապես հետաքրքրել է փիլիսոփաներին ու պատմաբաններին, որոնք հնարավոր են համարել լեզուն ըմբռնել` ելնելով հոգեբանորեն մեկուսացած մարդու բնույթից, մինչդեռ այն հասկանալի է դառնում միայն ողջ տիեզերքը ելակետ ընդունելու դեպքում: Փիլիսոփային հետաքրքրում է միայն իդեաներից լեզվի ծագման հարցը, իսկ այդ առումով լեզուն անպայմանորեն առաջանում է ճիշտ այնպես, ինչպես տիեզերքը` բացարձակ ճանաչողական ակտի հավերժական ներգործմամբ. ակտ, որը, սակայն, հնարավորություն է գտնում ինքն իրեն արտահայտելու բանական տարերքում…

Թարգմ. Է. Աթայան

%d bloggers like this: