Tag Archives: Լատինական Ամերիկա

Ճանաչումը՝ օվկիանոսի այն ափից

12 Սպտ

Ուրուգվայի մասին հայաստանցիներս շատ բան չգիտենք՝ բացառությամբ թերևս նրա, որ այս երկիրը 1965 թ. աշխարհում առաջինը պետականորեն ճանաչեց 1915 թ. հայերի Ցեղասպանությունը, իսկ 2004-ին վերահաստատեց այդ որոշումը: Թե ինչու Ուրուգվայն այն ժամանակ որոշեց ստանձնել առաջամարտիկի դերը, այլ խոսակցության նյութ է: Սակայն այն, որ այժմ նույն երկիրը պատրաստվում է հայերիս համար մատուցել ևս մի մեծ անակնկալ, դառնում է ոչ միայն հետաքրքիր, այլև երևութին լրջորեն անդրադառնալու առիթ է տալիս:
Եվ այսպես, մի քանի օր առաջ Ուրուգվայի արտգործնախարար Լուիս Ալմագրոն Ուրուգվայ-Հայաստան խորհրդարանական խմբի կողմից նախաձեռնված համաժողովի ժամանակ, խոսելով Լեռնային Ղարաբաղի հիմնահարցի մասին, հանկարծ մի աննախադեպ հայտարարություն արեց: Նա բառացիորեն հետևյալն ասաց. «Այսօր մենք ուսումնասիրում են հարցը` պետականորեն տեսակետ հայտնելու համար, սակայն ես անձամբ համոզված եմ, որ Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանի պատմական մաս է կազմում և պետք է լինի անկախ կամ կարճ ժամանակում կցվի Հայաստանին: Սա է Արցախյան խնդրի միակ լուծումը»: Նախարարն այս հայտարարությունը արեց Ուրուգվայի խորհրդարանում, որտեղ ներկա էին այդ երկրի փոխնախագահը, խորհրդարանի նախագահը, խորհրդարանականներ ու լրագրողներ: Առաջին անգամ ժողովրդավար մի երկիր պաշտոնապես հայտնում էր Ղարաբաղի անկախությունը ճանաչելու հնարավորության մասին որպես իշխող քաղաքական ուժերի դիրքորոշում: Հասկանալի է, որ սա դեռևս վերջնական լուծում չէ, հայտարարությունը պետք է քննարկվի, այն կարող է նաև մերժվել: Բայց և այնպես եղածն էլ բավական էր, որ ունենար պայթող ռումբի ազդեցություն ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ հարևան երկրներում:
Առաջինններից մեկը (ինչպես և պետք էր սպասել) Ուրուգվայի կեցվածքը ողջունեց պաշտոնական Ստեփանակերտը: Ըստ ԼՂՀ իշխանությունների, սա չի նշանակում, որ Ուրուգվայը ավտոմատ կերպով կճանաչի ԼՂՀ անկախությունը, բայց դա նշանակում է, որ միջազգային հանրությունը լուրջ է վերաբերում ճանաչման գործընթացին, քանի որ նոր պետությունների ճանաչման փուլը, որը բացվեց Կոսովոյով, այնուհետ շարունակվեց Հարավային Օսիայով, Աբխազիայով, Հարավային Սուդանով, չի կարող շրջանցել Լեռնային Ղարաբաղը:
Առաջիններից մեկը (ինչպես և պետք էր սպասել) Ուրուգվայի քայլը դատապարտեց Ադրբեջանը: Հայտարարությունից ժամեր անց Բուենոս Այրեսում գտնվող ադրբեջանական դեսպանատունը կապվեց Ուրուգվայի ԱԳ նախարարության հետ: Դեսպանը զրուցեց փոխնախարար Ռոբերտո Կարերասի հետ, սակայն նրանից ոչինչ ավելի լսել չկարողացավ, բացի այն, որ Ուրուգվայը հարգում է միջազգային իրավունքի սկզբունքները, ինչպես նաև ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի միջնորդական գործունեությունը: Տեսնելով, որ իրավիճակը դառնում է աննախանձելի, Բաքվում ուրիշ խելամիտ որևէ բան չմտածեցին, քան պաշտպանություն գտնել ամերիկացիներից: Սակայն այստեղ էլ նրանց սպասվում էր խոր հիասթափություն: Երբ Ադրբեջանում ԱՄՆ դեսպանությունից պահանջեցին մեկնաբանել Ղարաբաղի անկախությունը ճանաչելու գործընթաց սկսելու Ուրուգվայի մտադրությունը, ամերիկյան դիվանագիտական ներկայացուցչության մամուլի քարտուղար Քիթ Բինը նրանց սոսկ պատասխանեց, որ հայտարարությունները հանդիսանում են Ադրբեջանի և Ուրուգվայի միջև երկկողմ հարաբերությունների հարց: Բինի՝ «ԱՄՆ-ը չի մեկնաբանում երկկողմ երկրների հարաբերությունները» խոսքերը ավելի ծանր էին, քան շառաչուն ապտակը: «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները կարծում է, որ Հելսինկյան եզրափակիչ ակտի սկզբունքները (ուժի չկիրառում, տարածքային ամբողջականություն և ազգերի ինքնորոշում) ապահովում են Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության խաղաղ ու արդար կարգավորման հիմքը»,- հավելել էր Բինը:
Ադրբեջանցիների հաջորդ քայլն էլ ավելի զավեշտալի ու անիմաստ էր: Տեսնելով, որ ոչինչ փոփոխել չի կարելի, նրանք հաղորդեցին, որ Լուիս Ալմագրոն նման մտքեր չի արտահայտել, և խնդիրը նախարարի խոսքերի սխալ թարգմանության մեջ է: Բայց դա ճշտելն այնքան էլ դժվար չէր:
Կասկածից վեր է, որ հարևան երկրի հակաքարոզչական արշավը դեռ կերկարի ու նոր դրսևորումներ ի հայտ կբերի: Իսկ մինչ այդ, ոչ պակաս հետևողականությամբ Հայաստանը նույնպես փորձում է ըմբռնել փաստի էությունը և հստակեցնել իր անելիքները: Երևանում կարծում են, որ ԼՂՀ ճանաչման գործընթաց սկսելու Ուրուգվայի քայլը մեծապես պայմանավորվում է հարավամերիկյան այդ երկրի հայ համայնքի գործոնով, ինչպես նաև այն բանի գիտակցմամբ, որ Ուրուգվայի նախաձեռնությունը դեռևս հիմնավոր քաղաքական վերանայումների ու արմատական տեղաշարժերի նախանշան չի կարելի դիտարկել: Տեսակետ կա, թե գործընթաց սկսելու քայլը կարող է վարակիչ լինել այլ պետությունների համար ևս: Այսպես մտածելու հիմք է տալիս նախ և առաջ այն համոզմունքը, որ ԼՂ խնդիրը, ճանաչման առումով, այլընտրանք չի կարող ունենալ և դեռևս կողմնորոշման փուլում գտնվող մնացած երկրներն անգամ գիտակցում են, որ Լեռնային Ղարաբաղն արժանի է ճանաչման։ Միայն թե հարցը պայմանավորված է ոչ թե Ուրուգվայով, այլ գերտերություններով: Լավագույնը, որ կարելի է ակնկալել մոտ ապագայում, կարող է լինել այն, որ միջազգային հանրությունը և հատկապես Լատինական Ամերիկայի երկրները կսկսեն ավելի լուրջ վերաբերել այդ գործընթացին:
Ուրուգվայի քաղաքական դիրքորոշման առանձնահատկությունը թերևս կայանում է նրանում, որ այդ երկիրը, ի տարբերություն շատերի, չի սպասում Ամերիկայի կամ մեկ այլ պետության թելադրանքին և հենց ինքն է բարձրաձայնում իր տեսակետը։ Առավելագույնս ազատ լինելու իրավունքը նրան տալիս է նաև այն հանգամանքը, որ Ուրուգվայը չունի ոչ տարածաշրջանում աշխարհաքաղաքական, ոչ էներգետիկ հետաքրքրություններ կամ կախվածություններ, որոնք նրան կստիպեին զերծ մնալ Լեռնային Ղարաբաղի ճանաչումից:
Այս օրերին Երևանում նաև վերհիշեցին, որ Լատինական Ամերիկայի մի շարք երկրներ պատրաստ էին քննարկել ԼՂՀ ճանաչման հարցը դեռևս 1990-ականներին, սակայն ինչ-ինչ հարցեր խոչընդոտ հանդիսացան այդ զարգացումներին: Երևանում նաև կարծիքներ հնչեցին, թե Արցախի անկախությունն առաջինը պետք է ճանաչի Հայաստանի Հանրապետությունը, որին կհետևի միջազգային ճանաչումը: Սակայն մեր իշխանություններն այս պնդումների հետ դեռևս համակարծիք չեն, իսկ օվկիանոսի այն կողմից հնչող հուսադրող ձայները նրանց մղելու են նոր մտորումների:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ

28 Փտր

ՄԵՐ ՖԱՆՏԱՍՏԻԿ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Լատինական Ամերիկայում և Կարիբյան ավազանի երկրներում արվեստագետներին գրեթե ոչինչ հարկ չի լինում հորինելու: Նրանց կացության դժվարությունը կայանում է հակառակ պարագայում. ինչպե՞ս անել, որ իրենց պատկերած իրականությանը հավատան: Եվ այսպես եղել է միշտ: Մեր պատմության ամենասկզբից մեր գրականության մեջ չկան գրողներ, որոնց ավելի քիչ են հավատացել, բայց որոնք այնպես ձգտել են լինել ճշմարտացի, որքան Վեստ Ինդիայի նվաճման ժամանակագրության հեղինակները: Քրիստափոր Կոլումբոսի օրագիրը գրական այդ ժանրի հնագույն ներկայացուցիչն է: Սկսենք նրանից, որ մենք բացարձակապես համոզված չենք, թե իսկապես նրանք գոյություն ունեցել են, որքանով որ մեզ է հասել պադրե Լաս Կասասի գրչին պատկանող նրանց մեկնակերպը, որը հաստատել է, թե դրանք ընդօրինակներ են իրեն հայտնի բնօրինակից: Համենայն դեպս, ըստ այս վարկածի, նվազ համոզիչ են մատուցվում շշմեցուցիչ հրաշքները, որոնք Կոլուբոսը ստիպված էր գրանցել, որպեսզի համոզի կաթոլիկ պետերին իր հայտնագործության նշանակության հարցում: Կոլուբոսն ասում է, որ մարդիկ, որոնք դուրս են եկել դիմավորելու իրեն 1492 թվի հոկտեմբերի 12-ին, «մորեմերկ» էին:
Մյուս ժամանակագիրները նույնպես հաստատում են, որ Կարիբյան ավազանի բնիկները, որոնք դեռ իրենց անվտանգ էին զգում քրիստոնեական բարոյականությունից, զբոսնում էին մերկանդամ, ինչը բոլորովին բնական բան էր արևադարձայինների համար: Չնայած դրան, Կոլումբոսի կողմից Բարսելոնի արքայական պալատ բերված «նմուշները» հագել էին նկարազարդված արմավենու տերևներ և փետուրներ, մանյակներ` շինված արտասովոր կենդանիների ատամներից ու մագիլներից: Սա, թվում է, շատ պարզ բացատրություն ունի: Կոլուբոսի առաջին ճանապարհորդությունը, նրա հույսերին հակառակ, ավարտվեց տնտեսական կրախով: Նա ոչ միայն չգտավ թագուհուն խոստացած ոսկին, այլ նաև կորցրեց իր նավերի մեծ մասը, նա չկարողացավ բերել հսկայական արժեք ունեցող իր հայտնագործության ոչ մի ապացույց, և ընդհանրապես` ոչինչ, որ կարողանար արդարացնել այդքան երկար ու թանկ ճամփորդությունը:
Էլդորադոյի մասին լեգենդը ամենագեղեցիկը, զարմանալին ու վճռականն էր մեր պատմության համար: Այդ երևակայական երկրի որոնումների ժամանակ կոնկիսադոր Գոնգալու Խիմենես դե Կեսադան նվաճեց համարյա կեսը նրա, ինչն այսօր հանդիսանում է Կոլուբիան, իսկ Ֆրանսիսկո դե Օրելյանան հայտնագործեց Ամազոնը: Ինչն առավել ֆանտաստիկ է, նա հայտնագործեց գետը` նավարկելով վերին հոսանքից դեպի գետաբերանը, մի ուղղությամբ, որը հակառակ է այն ձևին, որով սովորաբար հայտնագործվել են բոլոր գետերը: Սակայն Էլդորադոն հանելուկ կմնա բոլոր ժամանակների համար: Ճիշտ այդպես էլ ոչ ոք կարծես թե ոչինչ և երբեք չի իմանա այն տասնմեկ հազար գուանակոների մասին, որոնք` յուրաքանչյուրը 100 ֆունտ ոսկու բեռով, մի անգամ ուղարկվել էին Կուսկոյից, որպեսզի վճարեն ոմն Ատուալպե կառավարչի տուրքը, բայց այդպես էլ չժամանանեցին նշանակված կայանը: Կոնկիսադորների նմանատիպ դյուահավատությունը ամբողջովին բացատրելի է, եթե հիշենք այդ դարում թագավորող մետաֆիզիկական տենդը և գրական ջերմախտը, որոնցով համակված էին ասպետական վեպերը: Գուցե միայն դրանով են բացատրելի Ալվարո Նունեսա Կաբես դը Վակի արտասովոր արկածները, որոնց նապատակը ավելի ազնիվ ու պոետական էր, քան Էլդորադոյի ոսկին: Նրա արշավախումբը որոնում էր հավերժական երիտասարդության աղբյուրը:
… Ամենալուրջ խնդիրներից մեկը, որը գրականության առաջ դնում է մեր անսահման իրականությունը, բառերի անհամապատասխանությունն է: Երբ մենք խոսում ենք գետի մասին, եվրոպացի ընթերցողը ունակ չէ պատկերացնել ավելի ահռելի գետ Դանուբից բացի, որի երկարությունը 2850 կմ է: Նրա համար դժվար է պատկերացնել Ամազոնի ռեալությունը (որի երկարությունը ավելի քան 7000 կմ է), մինչև այն չնկարագրվի: Երբ մենք գրում ենք «ամպրոպ» բառը, եվրոպացիները պատկերացնում են ամպրոպն ու կայծակը, բայց նրանց համար դժվար է երևակայել, թե ինչ երևույթ մենք նկատի ունենք: Նույնը կատարվում է «անձրև» բառի հետ: Անդերում, ֆրանսիացի Ժավյե Մարիմիրի վկայությամբ, հորդառատ անձրևները անդադար թափվում են 5 ամիս: «Նրանք, ովքեր չեն տեսել այդպիսի ամպրոպներ,- գրում է նա,- չեն կարող պատկերացնել դրանց կատաղիությունը: Անթիվ ժամեր դրանց հաջորդում են կայծակները, և մթնոլորտը դողում է անվերջ որոտներից, որոնց արձագանքում են անհամար լեռները»: Դժվար է սա համարել վարպետորեն արված նկարագրություն, բայց բավարար է, որ ամենաթերահավատ եվրոպացին ցնցվի ահից:
Որպեսզի լիովին պատկերացվի մեր իրականության ողջ անսահմանությունը, մենք ստիպված պետք է ստեղծենք նոր բառեր: Դրա անհրաժեշտությունը հավաստում են անթիվ օրինակներ: Հոլանդացի ճանապարհորդ Ֆ.-Վ. Ապ դե Գրաֆֆը, ով այս հարյուրամյակի սկզբին հետազոտել է Ամազոնի գետաբերանը, գրել է, որ նա գտել է այնպիսի տաք աղբյուրներ, որոնց մեջ իջեցված ձուն եփվում էր ընդամենը 5 րոպեում և, որ որոշ տեղերում բավական է ամբողջ ձայնով ասել ինչ-որ բան, որ հեղեղ սկսվի: Ինչ-որ տեղ Կարիբյան ավազանի կոլումբիական ծովափին ես հանդիպեցի մի մարդու, ով անձայն աղոթում էր կովի առաջ: Կենդանու ականջներում որդեր կային: Երբ նա ավարտեց աղոթքը, ես տեսա, թե ինչպես կովի ականջներից թափվեցին սատկած որդերը: Այդ մարդը հավաստիացնում էր, որ ինքը կարող է նմանատիպ կուրսեր անցկացնել տարածության վրա ևս, դրա համար բավական է նկարագրել կենդանուն և տեղը, որտեղ գտնվում է այն: 1902 թվականի մայիսի 8-ին արթնացավ Մարտինիկեի Պելե հրաբուխը: Այն մի քանի րոպեում ավերեց Սենտ Պիեռ նավահանգիստը` լավայի տակ թաղելով քաղաքի 30 հազար բնակիչների, բացառությամբ մեկի` Լյուդգար Սիլվարիսի, որն այդ քաղաքի միակ բանտարկյալն էր: Նրան փրկեցին բանտախցի ամուր պատերը, որոնք կառուցվել էին այնպես, որ նա չկարողանա փախչել:
Ինձ անհրաժեշտ կլինեն բազմաթիվ հատորներ Մեքսիկայի անհավանական իրականությունը նկարագրելու համար: Ես արդեն 20 տարի է` ապրում եմ այստեղ, և մինչև այժմ բազմաթիվ ժամեր եմ անցկացնում` դիտելով սափորում թռչկոտող ունդերին: Դրական ռացիոնալիստներն ինձ ասացին, որ ունդերի այսպիսի մոբիլությունը բացատրվում է նրանով, որ դրանց մեջ բնակություն են հաստատել կենդանի թրթուրները: Հրաշքն այն չէ, որ ունդերը շարժվում են և ոչ էլ այն, որ նրանց մեջ թրթուրներ կան, այլ այն, որ թրթուրները հատկապես տեղավորվել են ունդերի մեջ, որպեսզի կարողանան թռչկոտել:
Աներևակայելի իրականությունը իր առավելագույն հզորությանն է հասնում Կարիբյան կղզիների վրա: Այստեղ նախնական տարրերին` պարզունակ միֆերին և մոգերի հավատալիքներին միահյուսվել են մշակույթների այնքան առատ շերտեր: Այս ամենը միաձուլվել է մոգական միասնության մեջ, որի գեղարվեստական առատությունը պարզապես անսպառ է: Միաժամանակ խառնուրդը հաջող կերպով համեմված է աֆրիկյան հզորությամբ և զայրույթով: Աշխարհների այս խաչմերուկում կոփվել է անսահման ազատության զգացումը, առանց աստծո և օրենքի ռեալությունը, որտեղ ցանկացածը և ամեն մեկը ենթադրում է, թե ինքը կարող է անել ամեն ինչ: Գողերը հանկարծ իրենց արքաներ են կարծում, վռնդվածները` ծովակալներ, իսկ կուրտիզանուհիները` նահանգապետի կին: Եվ հակառակը:
Ես ծնվել և մեծացել եմ Կարիբյան ծովափին: Ես գիտեմ այս աշխարհը, յուրաքանչյուր երկիրը, յուրաքանչյուր կղզին, և ահա, թե ինչն է ամենից շատ հիասթափեցրել ինձ. ինձ հետ չպատահեց ոչինչ, որ ավելի սարսափելի լիներ իրականությունից, ոչ էլ ես կարողացա այդպիսի մի բան հորինել: Առավելագույնը, ինչին ես ընդունակ էի, փոխել իրականությունը բանաստեղծական միջոցներով, և այնուամենայնիվ, իմ գրքերից ոչ մեկում չկա մի տող, որը չհաստատվի փաստերով: Իրականությունը փոխելու իմ փորձերից մեկը խոզի պոչն է, որ այդքան անհանգստություն պատճառեց Բուենդիանների ընտանիքին «Հարյուր տարվա մենություն» գրքում: Ես կարող էի հորինել ցանկացած բան, սակայն ինձ թվում էր, թե նորածնի համար հորինած խոզի պոչը ամենաքիչը կհամընկնի իրականության հետ: Սակայն հենց որ վեպը հայտնի դարձավ երկու Ամերիկաների տարբեր մասերում, սկսեցին երևան գալ պոչ կրողների խոստովանությունները: Բարանկիլեում մի երիտասարդ հայտարարեց այդ մասին թերթով: Նրա հայտարարությունն այս առիթով ավելի զարմանալի էր, քան ինքը` պոչիկը: Նա ծնվել է պոչիկով, բայց երբեք չի ցուցադրել այն ոչ ոքի, քանի դեռ չի կարդացել «Հարյուր տարվա մենությունը»: «Ես չէի ցանկանում այդ մասին ոչ մեկի պատմել, որովհետև ամաչում էի,- ասել է նա:- Բայց հիմա վեպը կարդալուց և դա ընթերցողներին լսելուց հետո հասկացա, որ պոչը կատարելապես բնական բան է»: Շատ չանցած` մի ընթերցող ինձ ուղարկեց թերթի կտրվածք, որտեղ խոսվում էր սեուլցի մի աղջկա մասին, ով նույնպես ծնվել էր պոչիկով, բայց վեպում իմ արած ենթադրությանը հակառակ, աղջկա պոչիկը կտրել էին, և նա կենդանի էր մնացել:
«Նահապետ աշուն»-ի նախապատրաստական փուլը ամենաբարդն էր իմ գրական փորձում: Համարյա 10 տարի ես կարդացի ամեն բան, ինչ կարողացա գտնել լատինամերիկյան բռնապետների և հատկապես նրանց մասին, ովքեր իշխել են Կարիբյան ավազանում, որպեսզի գիրքը որքան հնարավոր է քիչ հիշեցներ կյանքը: Սակայն յուրաքանչյուր քայլը հիասթափություն եղավ: Վենեսուելական բռնապետ Խուան Վիսեատե Գոնեսն օժտված էր այնպիսի ինտուիցիայով, որը չեզոքացնում էր ցանկացած մոգական շնորհ: Հայիթյան բռնապետ դոկտոր Դյուվալյեն արտաքսեց երկրից բոլոր սև շներին, որովհետև նրա թշնամիներից մեկը, փորձելով փրկվել հետապնդումից, դիմակավորվեց սև շան մորթով: Մեր Անտոնիո Լոպես դե Սանտանան թաղեց սեփական ոտքը` թաղման արարողությունն ուղեկցելով ճոխ մեծարանքներով: Լոպե Ագիրրեի կտրված ձեռքը գետը նետեցին, և ով տեսնում էր այն, սարսափից դողում էր` ենթադրելով, թե ձեռքը դեռ ի վիճակի է թափակարել դաշույնը: Անաստասիո Սոմոսա Գարսիան ուներ գազանանոց` թեթև ցանցով բաժանված վանդակներով: Վանդակի մի մասում վայրի գազաններն էին, իսկ մյուսում` Սամոսայի քաղաքական հակառակորդը: Մաքսիմելյան Էռնանդո Մարտինեսը (սալվադորյան բռնապետ-աստվածաբան) հրամայեց փողոցային բոլոր լապտերներին կարմիր թղթե թասակներ հագցնել, որպեսզի հաղթահարվի կարմրուկի համաճարակը:: Նա օգտագործում էր ճոճանակ, որը պահում էր ուտելիքների վրա ճաշելուց առաջ, որպեսզի որոշի` թունավորվա՞ծ է, թե՞ ոչ: Մորասանի արձանը, որ մինչ օրս էլ կանգնած է Տեգուսիգալաեում, իրականում մարշալ Նեյինն է: Երբ պաշտոնական անձիք ժամանեցին Լոնդոն, որպեսզի պատվիրեն անհրաժեշտ արձանը, եկան այն եզրակացության, որ ավելի էժան է գնել պահեստում մոռացված արդեն պատրաստի արձանը, քան պատվիրել Մորասանինը…

%d bloggers like this: