Tag Archives: ինքնաթիռ

ԻԼ-18-Ի ԱՌԱՋԻՆ ՎԱՅՐԷՋՔԸ ԵՐԵՎԱՆՈՒՄ

2 Հլս

1961 թվականի հուլիսի 1-ին Երևանի օդանավակայանում առաջին անգամ վայրէջք կատարեց Իլ-18 ինքնաթիռը: Հայկական ավիացիայի պատմության մեջ դա նշանակալի իրադարձություն էր: Ինքնաթիռին, անձնակազմին և առաջին ուղևորներին դիմավորելու էին եկել հարյուրավոր քաղաքացիներ՝ ծաղկեփնջերով, փողային նվագախմբով: Բարեբախտաբար, պահպանվել է լուսանկարների հրաշալի մի շարք, որը պատկերում է այդ հիշարժան օրվա դրվագները: Լուսանկարները պահվում են Հայաստանի ավիացիայի թանգարանում:0_10d8df_8224cff0_XXL 0_10d8e0_3175a44c_XXL 0_10d8e1_f26066e1_XXL

The Aviation Museum of Armenia

The Aviation Museum of Armenia

0_10d8e3_24681a1a_XXL 0_10d8e6_c06c7cfc_XXL 0_10d8e7_4f741c4e_XXL 0_10d8e8_460d62f2_XXL

The Aviation Museum of Armenia

The Aviation Museum of Armenia

0_10d8f4_e8e9434a_XXL

ԿՈՐԾԱՆՎԱԾ ԻՆՔՆԱԹԻՌՆ ՈՒ ԱԶՆԻՎ ԽՈՍՔԸ

7 Փտր

480127781981 թվականի ամռանը ես Երևանում մաթեմատիկայի մասնավոր դասերի է գնում մի դասախոսի մոտ: Ինձ պես ևս 4 հոգի կային, և այդ ընթացքում մենք բավականին մտերմացել էինք: Եվ ահա նույն օրերին կատարվեց արտառոց մի դեպք, որի մասին էլ ուզում եմ պատմել: Մեր գյուղից ոչ շատ հեռու օտարերկրյա մի ինքնաթիռ ընկավ: Ավելի ճիշտ, ինքնաթիռը խփեցին: Եթե առաջնորդվեմ պաշտոնական լրատվությամբ, ապա 1981-ի հուլիսի 18-ին պետական սահմանը խախտել էր արգենտինական ավիաընկերության CL-44 ինքնաթիռը, որը զենք էր տեղափոխում Իրան: 11 հազար մետր բարձրության վրա հայտնաբերելով սահմանախախտին` օդ էին բարձրացել խորհրդային Су-15ТМ կործանիչները: Նրանցից մեկն էլ խոյահարել էր թշնամական օդանավը Արարատի շրջանի տարածքում:
Հաջորդ օրը, մամուլից առաջ ընկնելով, ես եկա պարապմունքի և բոլորին պատմեցի, թե ինչպես է օդային մարտ ընթացել մեր կողմերում, ինչպես է ինքնաթիռը կործանվել և ինչպես են մարդիկ փրկել պարաշյուտով ցած ընկնող ռուս օդաչուին: Բայց ոչ ոք ինձ չհավատաց: Ես ասացի. «Ազնիվ խոսք, խփել են»: Նրանք ծիծաղեցին, ձեռք թափ տվեցին ու անցան պարապմունքի:
Ինչ մեղքս թաքցնեմ, խորապես վիրավորված էի: Մտածում էի` ի՞նչ պատճառով չեն հավատում պատմածներս ու ի՞նչ է պետք անել, որ խոսքերիս վստահեն: Եվ ելքը եղավ շատ պատահաբար: Գյուղում տղաներից մեկը պայթյունի վայրից ինքնաթիռի մի քանի փոքր կտորներ էր բերել: Դրանցից մեկը հատկապես տպավորիչ էր` օտարատառ մակագրությամբ: Ես դա վերցրեցի: Իսկ առավոտյան մեկնեցի Երևան: Մտա սենյակ ու հաղթականորեն «ռազմավարը» դրեցի սեղանին: Բոլորը ապշել էին: Շուռումուռ էին տալիս, նոր մանրամասներ էին պահանջում, նույնիսկ դասախոսը հետաքրքրությամբ տնտղեց ու տմբտմբացրեց գլուխը:
Ես հաղթել էի ու վայելում էի պահի հաճույքը: Իսկ հետո… Հետո ես հասկացա, որ «ազնիվ խոսք»-ը այնքան էլ ծանրակշիռ փաստարկ չէ: Կա ավելի արդյունավետը` ապացույցը:

Հովիկ Չարխչյան721806037

ՆՐԱՆՔ ԱՌԱՋԻՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՏԵՍԱՆ ԵՐԿՆՔԻՑ

8 Սպտ

Հայաստանի առաջին ավիաջոկատը կազմավորվել է 1918 թ.  օգոստոսի վերջին: Նրա տրամադրության տակ կային ռուսական բանակից մնացած ինքնաթիռներ: Առաջին հրամանատարն էր օդաչու պորուչիկ  Վոիպովը:

Հայկական ավիաջոկատը  հիմնականում համալրված էր «Վուազեն», «Մորան» և «Նյուպոր» մակնիշի 8 ինքնաթիռներով, որոնց մեծ մասն անսարք էր ավիապահեստամասերի  բացակայության: 1919 թ. վերջին  ավիաջոկատում թռիչքի համար պիտանի էին միայն մեկ «Մորան» և մեկ «Նյուպոր» ինքնաթիռ:

Ավիաջոկատի համալրման  նպատակով Ֆրանսիա գործուղվեց կապիտան Գուլյանը, որը կառավարության հանձնարարությամբ Մարսելում գնեց Salmson  A2A  մակնիշի  երկու նոր ինքնաթիռ:  Այդ ինքնաթիռները, որոնց արագությունը  200 կմ/ժամ էր, պետք է օգտագործվեին ռմբակոծման  և հետախուզական նպատակներով: Արխիվային փաստաթղթերի համաձայն, 1919 թ. փետրվարի 28-ի դրությամբ  հայկական ավիաջոկատի անձնակազմում  հրամանատարից բացի կային 5 զինվորական օդաչու, մեկ դիտորդ, մեկ ավիամեխանիկ- հրահանգիչ, երեք շարժիչագործ (մոտորիստ), շարժիչագործի վեց օգնական, երկու ավտովարորդ, ավտովարորդի 10 օգնական և 10 վարպետ:

Ավիաջոկատը մասնակցել է  զանազան մարտական գործողությունների, որոնց ընթացքում թշնամու վրա կատարել է  30 ռմբանետում:

 

Մ. Կարապետյանoduj

ՔՇԻ ԹՈՒՐՔԻԱ…

19 Նյմ

— Ահաբեկիչները երբևէ փորձե՞լ են առևանգել հայկական օդանավեր:

Անպայման կգտնվեն մարդիկ, ովքեր նման հարցին կարձագանքեն միանշանակորեն` ոչ: Սակայն առավել տեղեկացվածները ոչ միայն հաստատակամ պատասխան կտան, այլև կթվարկեն մեկ տասնյակի հասնող համանման դեպքեր, երբ Երևանից մեկնող կամ Երևան ժամանող ինքնաթիռները զավթել են առանձին անհատներ կամ հանցավոր խմբեր: Մենք այսօր կպատմենք այդ դեպքերից միայն երկուսի մասին` առանձնացնելով նրանք, որոնք կատարվել են տեղական չվերթերի ժամանակ:

Դրանցից առաջինը պատահեց 1961 թվականի սեպտեմբերի 10-ին: Աշնանային խաղաղ օր էր: Երևան-Եղեգնաձոր չվերթի Յակ-12 ինքնաթիռը վաղ առավոտյան օդ բարձրացավ: Ինքնաթիռում ընդամենը երեք ուղևորներ էին: Անհրաժեշտ բարձրությունը հավաքելուց հետո Յակ-12-ը, որն արդեն սավառնում էր պետական սահմանի երկայնքով, շրջադարձ կատարեց և պատրաստվում էր ուղղություն վերցնել դեպքի մեկնումի վայրը, երբ հանկարծ երեք երիտասարդները միանգամից  ներխուժեցին օդաչուի խցիկ և սպառնալից ձայնով հրահանգեցին. «Չթեքվես: Քշիր Թուրքիա»: Նկատելով, որ օդաչու Էդիկ Բախշինյանը չի պատրաստվում հնազանդվել իրենց պահանջին, առևանգիչներից երկուսը բռնեցին նրա ձեռքերն ու թիկունքից դանակի մի քանի հարվածներ հասցրեցին: Երրորդ երիտասարդը անջատեց ռադիոկապը և գրավեց վիրավոր օդաչուի տեղը:1965

Ովքե՞ր էին նրանք: «Նորելուկ» օդաչուն 26-ամյա Հենրիխ Սեկոյանն էր, ով ԴՕՍԱԱՖ-ում օդաչուական դասընթացներ էր անցել ու վստահ էր, թե կկարողանա կառավարել մեքենան: Նրա հանցակիցներն էին Երևանի համալսարանի առաջին կուրսի ուսանող, 18 տարին նոր բոլորած Սերժ Թումանյանը և 27-ամյա բանվոր Գարեգին Մովսիսյանը: Հազիվ թե այդ երեքը պատրաստվում էին խորհրդային երկիրը լքել գաղափարական համոզմունքներից դրդված: Ավելի շուտ նրանց հրապուրել էր Արևմուտքի հեքիաթը, հանուն որի պատրաստ էին դիմել այդ ծայրահեղ քայլին և դեպի երազանք գնալու համար ընտրել Թուրքիայի տարածքով անցնող ճանապարհը:

Ընդամենը 5 րոպե պահանջվեց համոզվելու համար, որ Սեկոյանի մոտ ոչինչ չէր ստացվում: Օդանավը չէր ուղղվում և ընթանում էր դեպի ներքև: Այդ ժամանակ առևանգիչները ղեկի մոտ վերադարձրեցին արյունաքամվող Բախշինյանին, դանակը պահեցին կոկորդին և սպառնացին սպանել, եթե նա ինչ-որ բան անի իրենց ցանկությանը հակառակ: Մեքենան շտկվեց և բարձրացավ վեր: Տեսնելով, որ իրավիճակն արդեն վերահսկվում է, օդանավի նոր տերերը հանգիստ շունչ քաշեցին: Բայց հենց այդ հանգստությունն էլ ճակատագրական դարձավ արկածախնդիրների համար: Օգտվելով վերջիններիս զգոնության նվազումից, Էդիկ Բախշինյանը հանկարծ ղեկը կտրուկ աջ թեքեց, իսկ հետո կտրուկ ներքև սլացավ: Ցնցումից ահաբեկիչներն այս ու այն կողմ ընկան: Դա էլ հենց անհրաժեշտ էր: Հաշված վայրկյաններում օդաչուն ինքնաթիռը տարավ վայրէջքի: Ներքևում գյուղեր էին ու խաղողի այգիներ: Ընտրելով առավել անվտանգ տարածք և ջանալով, որ հարվածը հնարավորինս մեղմ լինի, Բախշինյանը մի վերջին անգամ էլ ուղղեց մեքենայի թևերը, որից հետո Յակ-12-ը բախվեց հողին…511945_600

Մոտակա բնակավայրերից ու դաշտերից օգնության շտապեցին մարդիկ, ովքեր նկատել էին ինքնաթիռի տարօրինակ թռիչքն ու անկումը: Հետո` ավելի ուշ, պաշտոնական ամփոփագրերում նշվելու էր, թե ահաբեկիչներից մեկը` Գարեգին Մովսիսյանը մահացել էր ինքնաթիռի վայր ընկնելու արդյունքում: Սակայն կան պատմություններ այն մասին, որ իրականում ամենաքիչը նա էր տուժել և նույնիսկ փորձել էր աղետի վայրից փախուստի դիմել, սակայն հետապնդող կոլտնտեսականները նրան սպանել էին` բահերով հարվածելով: Մյուս երկուսը, որոնց ևս որսացին գյուղացիներն ու հանձնեցին դեպքի վայր հասած իրավապահներին, շաբաթներ անց դատապարտվեցին հայրենիքի դավաճանության համար և գնդակահարվեցին:

Oդաչուն, ով բարդ վիրահատություն տարավ և ծանր օրեր անցկացրեց հիվանդանոցում, պարգևատրվեց Կարմիր դրոշի շքանշանով: Ասում են, թե իբր նա երկար ժամանակ փողոց դուրս չէր գալիս` խուսափելով մահացածների հարազատների վրեժխնդրությունից…

Օդային ոդիսականի մեկ այլ պատմություն տեղի ունեցավ նախորդից 2 տասնամյակ հետո:512101_600

Աշխաբադ քաղաքի 23-ամյա բնակիչ, Թուրքմենստանի գիտությունների ակադեմիայի աշխատակից Պյոտր Յակիմենկոն, երբ 1983 թվականի հունվարի 25-ին ոտք դրեց Հայաստանի մայրաքաղաք, բնավ մտադրություն չուներ հետագա օրերին ծանոթանալու Երևանի տեսարժան վայրերի հետ: Հենց նույն օրը նա «Էրեբունի» օդանավակայանում ձեռք բերեց Երևան- Բերդ չվերթի տոմսը` զարմանք պատճառելով Շամշադինի շրջան մեկնողներին, որոնք հազվադեպ էին իրենց կողմերում տեսնում սլավոնական արտաքինով մարդկանց: Յակ-40 ինքնաթիռն այդ օրը 6 ուղևոր էր տեղափոխում: Նրանցից ոչ ոք նույնիսկ կռահել չէր կարող, որ իրենց հետ օդ էր բարձրանում վտանգավոր ահաբեկիչը, ում հագուստի տակ ամրացված էր ինքնաշեն պայթուցիկ սարքը:

Երբ Երևանն արդեն ետևում էր մնացել, մինչ այդ արդեն անհանգիստ պահվածքով բոլորի ուշադրությունը գրաված Պյոտրը կանչեց ուղեկցորդուհի Ղազարյանին և նրա միջոցով օդանավի անձնակազմին փոխանցեց իր պահանջը` անհապաղ փոխել թռիչքի ուղղությունը և գնալ դեպի Թուրքիա: «Ես անբուժելի հիվանդ եմ: Կորցնելու ոչինչ չունեմ: Որոշում կայացնելու համար ձեզ տալիս եմ 5 րոպե ժամանակ: Հակառակ պարագայում կպայթեցնեմ ինքնաթիռը»,- գրված էր նրա երկտողում:

Օդանավի հրամանատար Վարդան Սարգսյանը անմիջապես կապվեց դիսպետչերական կետի հետ և ներկայացրեց իրավիճակը: «Երկրից» եկող հրամանը կտրական էր. «Ոչ մի դեպքում պետական սահմանը չհատել: Փորձեք վայրէջք կատարել Լենինականում»: Վերջնագիր-պահանջից հետո օդ բարձրացան կործանիչները, ովքեր հրաման ունեին անմիջապես ոչնչացնել քաղաքացիական ինքնաթիռը, եթե փորձ արվեր շեղվել նախանշված երթուղուց:

Իրավիճակը կրիտիկական էր: Ինչպե՞ս վարվել: Ցանկացած համաձայնություն բոլորի համար հավասարազոր էր մահվան: Եվ այդ պարագայում ելք չէր մնում, քան ինչ-որ հրաշքով մոլորեցնել ահաբեկչին: Ու պատանդները այդպես էլ վարվեցին: Անձնակազմի անդամները Յակիմենկոյին ասացին, թե  հարմար կլինի, եթե վայրէջք կատարեն Կարսում, որը սահմանից այնքան էլ հեռու չէ: Յակիմենկոն համաձայնեց: Նրան հույսերով կերակրելու և հանգիստ վիճակում պահելու դժվարին գործին ձեռնամուխ եղան նաև շամշադինցի ուղևորները, ովքեր զրույցի բռնվեցին պայթուցիկով երիտասարդի հետ` ուշադրությունը շեղելու նպատակով:

Իսկ մինչ այդ Յակ- 40-ը մոտեցավ ու վայրէջք կատարեց Լենինականի օդանավակայանում: Հնարամիտ օդաչուները ընտրել էին վազքուղուն մոտենալու այնպիսի անկյուն, որտեղից տեսանելի չէին ներքևում կայանած կարմիր աստղերով ինքնաթիռները: Միայն այն ժամանակ, երբ Յակ-40-ի անիվները բախվեցին գետնին, ահաբեկիչը հասկացավ, թե ինչպիսի չար կատակ են խաղացել իր հետ: Իրավիճակն այլևս անելանելի էր. ինքնաթիռին արդեն մոտենում են հատուկ նշանակության ջոկատի մարտիկները, կաշվե բաճկոններ հագած պետական անվտանգության կոմիտեի աշխատակիցները:12345

Յակիմենկոն որոշեց վերջին քայլ անել` գործի դնել պայթուցիկը: Բայց նույնիսկ այս դեպքում էլ բախտը նրան չժպտաց. ինքնաշեն ռումբը չաշխատեց:

Ահաբեկիչին ձերբակալեցին: Ստուգելով պայթուցիչ սարքի բաղադրությունը` մասնագետներն արձանագրեցին, որ քիմիական ռեակցիան ներսում ընթանում էր, և եթե 20 րոպե ուշացվեր նրա վնասազերծումը, ապա պայթյունը կորոտար:

Սովետական արդարադատությունն այս պատահարի միակ մեղավորի նկատմամբ կիրառեց այն ժամանակների համար այլընտրանքային համարվող որոշումներից մեկը` ազգությամբ ուկրաինացի Յակիմենկոյին ճանաչեց անմեղսունակ: Բժիշկների ու հոգեբանների եզրակացության մեջ նշվում էր, թե նա երկար տարիներ տառապել է անլիարժեքության բարդույթով, և ինքնաթիռ առևանգելու փորձին էր դիմել, քանի որ, իր խոսքերով ասած, մտադրվել էր հեռանալ այդ «կեղծ ու սահմանափակ» երկրից ու գնալ Միացյալ Նահանգներ: Իսկ ԽՍՀՄ-ում այդպիսի բան կարող էին մտադրվել միայն հիվանդները:

«Հիվանդին» տեղափոխեցին Դնեպրոպետրովսկի հոգեբուժարան: Հայկական ինքնաթիռի անհաջողակ առևանգչի հետագա ճակատագիրը այնքան էլ հստակ չէ: Ասում են, թե 1989 թվականի ամռանը նրան ազատ են արձակել: Այլ աղբյուրների համաձայն, ձերբակալությունից մեկ տարի անց Յակիմենկոն վախճանվել է խորհրդավոր հանգամանքներում…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՊԱՅԹՅՈՒՆ ՍԱՍՆԱՇԵՆԻ ԵՐԿՆՔՈՒՄ

21 Հկտ

1958 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Սասնաշեն գյուղի երկնքում ուժգին պայթյուն որոտաց: Փողոց դուրս եկած բնակիչները ամպերից ցած նկատեցին այրվող ինքնաթիռը և նրա շուրջը պտույտներ գործող կործանիչների: Լսվում էին նաև կրակոցի ձայներ: Իսկ հետո հսկայական մետաղե թռչունը ներքև սուրաց ու ջախջախվեց մոտակա դաշտերում: Այգիներում աշխատող մարդիկ շտապեցին դեպի աղետի վայրը` հուսալով, որ դեռ կկարողանան ինչ-որ մեկին օգնել: Բայց ամեն ինչ արդեն անօգուտ էր: Մինչ սարսափած գյուղացիները փորձում էին հասկանալ, թե ինչ կարող էր պատահած լինել, Սասնաշեն ժամանեցին պետական անվտանգության աշխատակիցներն ու զինվորականները: Երկնքում երկար ժամանակ հերթապահում էին ռազմական կործանիչները: Տեղանքն անմիջապես շրջափակվեց: Դեպքի վայրը մանրակրկիտ հետազոտելուց հետո համազգեստավոր «հյուրերը» գյուղացիներին խստագույնս պատվիրեցին ոչ մեկին ոչինչ չասել կատարվածի մասին: Այդ լռությունը պիտի ձգվեր մի քանի տասնամյակ…25aa382572e9e7611b87617d00db2187

1990-ականների սկզբին, երբ բացվեցին գաղտնի արխիվները, բազում այլ նյութերի շարքում հայտնվեցին առաջին տեղեկությունները «Սասնաշենյան միջադեպի» մասին: Խոսեցին նաև ականատեսները, և հետզհետե գծագրվեց դրամատիկ իրադարձությունների այն ողջ շղթան, որ եզրափակվեց ողբերգական պայթյունով:

Եվ այսպես, 1958 թ. սեպտեմբերի 2-ի առավոտյան Թուրքիայի Ինջիրլիկ ավիաբազայից երկինք բարձրացավ ամերիկյան ռազմաօդային ուժերին պատկանող լրտեսական C-130A ինքնաթիռը: Այն ուղղություն վերցրեց դեպի թուրք-սովետական սահմանը: Ռադիոլոկացիոն կայանները ժամը 15 անց 06 րոպեին պետական սահմանի խախտում արձանագրեցին Լենինականի հատվածում, 10 հազար մետր բարձրության վրա: Սահմանախախտին որսալու համար անմիջապես Երևանից և Լենինականից օդ բարձրացան հերթապահություն իրականացնող չորս ՄԻԳ-17 կործանիչներ: Սկզբում նրանք փորձում էին լրտես-ինքնաթիռին ստիպել` գնալ վայրէջքի: Սակայն վերջինս չէր պատասխանում ազդանշաններին: ՄԻԳ-երից մեկը լուսարձակ փամփուշտներով նախազգուշական կրակ բացեց: Դրանից հետո ամերիկյան «Հերկուլեսը» պտույտ կատարեց և այս անգամ սկսեց թռչել դեպի Երևան: Ավելի ուշ ռազմական փորձագետները պիտի արձանագրեին, որ այդ քայլով անկոչ հյուրերը իրենց համար մահվան դատավճիռ կայացրեցին: Բանն այն է, որ ԶՈՒ հրամանատարական կետում թռիչքի ուղղության փոփոխությունը գնահատվեց ոչ այլ կերպ, քան իրական վտանգ մայրաքաղաքի համար: Եվ այդ ժամանակ հրաման տրվեց ամեն գնով ոչնչացնել սահմանախախտ ինքնաթիռը: Լենինականից 44 կիլոմետր հարավ` Սասնաշեն գյուղի մերձակայքում ՄԻԳ-երը կրակ բացեցին: Խոցված ինքնաթիռն ընկավ բնակավայրից 200 մետր հյուսիս: Զոհվեց 17 հոգի, այդ թվում` անձնակազմի 6 անդամներ և հետախուզական համակարգի 11 օպերատորներ:pVceu4FuRkE

Մի քանի օր անց ԽՍՀՄ Արտաքին գործերի մինիստրությունը Միացյալ Նահանգների իշխանություններին բողոքի նոտա հղեց, ուր մասնավորապես ասվում էր, որ ինքնաթիռի անկման վայրում հայտնաբերվել են միայն անձնակազմի 6 անդամների մարմինները և որ պատրաստ են բավարարել ամերիկյան կողմի խնդրանքը` զոհվածների աճյունները հանձնել հարազատներին: Միաժամանակ կատարվածը գնահատվում էր իբրև միտումնավոր պրովոկացիա:

Այս պատմությունը` խաղարկված «սառը պատերազմի» կանոններով և ունենալով նույնպիսի վախճան, ինչպես իր նախորդները, չէր կարող անհետևանք մնալ: Մարդիկ, ովքեր դեռ նոր էին թոթափել անցած պատերազմի ծանր բեռը ու խորհրդային պրոպագանդայի պայմաններում ամեն օր լսում էին «իմպերիալիզմի կամակատար» Թուրքիայից սպառնացող վտանգի մասին, հենց թուրքական կողմից եկած օդանավի հայտնության մեջ վատ նախանշաններ էին տեսնում:

Հատկանշական է, որ ամերիկյան կողմն էլ ամեն կերպ խուսափում էր պատասխանել այն հարցին, թե իր ինքնաթիռն ի՞նչ էր փնտրում Հայաստանի տարածքում: Շրջանառության մեջ դրվեց մի վարկած, համաձայն որի Ադանայից Տրապիզոն, իսկ այնուհետև Վան թռչող ինքնաթիռը պարզապես մոլորվել և թյուրիմացաբար էր հատել ԽՍՀՄ սահմանը: Սակայն նման վարկածին հավատալու որևէ հիմք չկար թեկուզ այն պատճառով, որ հիշյալ դեպքից ընդամենը երկու ամիս առաջ, իսկ ավելի ճիշտ` 1958 թ. հունիսի 27-ին ամերիկյան մեկ այլ` C-118 «Liftmaster» տիպի լրտեսական ինքնաթիռ Երևանից 30 կմ. հարավ դարձյալ մուտք էր գործել Հայաստանի օդային տարածք, և միայն սահմանապահ ինքնաթիռները ստիպեցին նրան վայրէջք կատարել դաշտային օդանավակայանում: Լրտեսներից ոմանք օգտվեցին պարաշյուտներից, մյուսները ձերբակալվեցին տեղում: Իսկ եթե հավելենք նաև, որ 1950-83 թթ. ԽՍՀՄ տարածքում ոչնչացվել է 27 «մոլորված» լրտեսական ինքնաթիռ, իսկ 60-ին հարկադրել են վայրէջք կատարել, ապա պատկերն առավել ամբողջական կդառնա:c130rh53

Բայց արի ու տես, որ նույնիսկ այս պարագայում ամերիկյան կողմը չէր զլացել որոշակի հերոսականության երանգներ հաղորդել իր օդաչուների արարքին` պնդելով, թե անկման պահին անձնակազմն ամեն բան արել էր, որ ինքնաթիռը չընկներ Սասնաշեն գյուղի տների վրա: Ի դեպ, որոշ ականատեսներ հետագայում պնդում էին, որ ինքնաթիռի բեկորների մեջ նրանց հաջողվել է գտնել մեծ քանակությամբ թանկարժեք ժամացույցներ և ոսկեղեն, ինչը միամիտ գյուղացիներին հիմք էր տվել ենթադրելու, թե իբր օտար ինքնաթիռը հումանիտար բեռ էր տեղափոխում…

Ինչևէ, անցան տարիներ և, ինչպես պատահում է սովորաբար, այս անգամ էլ հայերը բոլորից առաջ ընկան ու ինքնաթիռի վթարի վայրում հուշակոթող կանգնեցրին: Կոթողի վրա փորագրված էին մտքեր ազատության ձգտումների մասին: Թե 1958-ի սեպտեմբերին կատարված իրադարձություններից հատկապես ո՞րն էր միտված ազատության ձեռքբերմանը, դժվար է ասել: Իսկ 1993-ին Հայաստան ժամանեցին ամերիկյան բանակի ներկայացուցիչները: Նրանք պեղումներ կատարեցին վթարի վայրում, հայտնաբերեցին մյուս 11 հոգու մնացորդները, ինչպես նաև անձնական իրեր: Պատահարից ճիշտ 40 տարի հետո 1998 թ.  սեպտեմբերի 2-ին զոհվածները թաղվեցին Վերջինիայում` Առլինգտոնի գերեզմանատանը:

 

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆusairmen

Օդում՝ ինչպես ցամաքում

28 Դկտ

Վերջին շրջանում տարօրինակ դեպքեր են կատարվում Ադրբեջանում: Ընդամենը օրեր առաջ էր, որ Բաքվի մոտ գտնվող Մասազըր լիճն ընկավ մի ինքնաթիռ։ Ինքնաթիռը պետք է վայրէջք կատարեր Զաբրատի օդանավակայանում, բայց հայտնվեց ջրի մեջ: Հետո ադրբեջանցիներն այս մասին խորը լռություն պահպանեցին: Իսկ չար լեզուներն ասացին, թե ինքնաթիռը ռազմական էր, այդ պատճառով էլ պատկան մարմինները հարկ համարեցին չշատախոսել դեպքի առթիվ:
Իսկ ահա երեկ մեկ այլ դժբախտ դեպք կատարվեց Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարության ռազմական օդանավակայանում: Թաղիև ավանի տարածքում գտնվող թռիչքահրապարակում ռազմաօդային ուժերի «SU-25» ինքնաթիռը ուսումնական թռիչքին նախապատրաստող Յուրի Կուլաչկովն ընկավ ինքնաթիռի ռեակտիվ շարժիչի տուրբինի մեջ ու զոհվեց: Հետաքրքրական էր հատկապես այն, որ Յուրի Կուլաչկովը Վրաստանի քաղաքացի էր և իր երկրից հատուկ գործուղվել էր Ադրբեջան:
Առաջին հայացքից այս երկու պատահարները կարծես թե քիչ ընդհանուր բաներ ունեն՝ բացառությամբ նրա, որ երկու դեպքում էլ խոսքը ինքնաթիռների մասին է: Սակայն սա՝ միայն առաջին հայացքից: Իսկ իրականում այդ պատահարները բավականին հետաքրքրական շերտեր են բացահայտում: Հավանաբար այսօր էլ դեռ շատերն են հիշում, որ ամիսներ առաջ Բաքվում կայացած շքերթ- ուժի ցուցադրության ժամանակ ադրբեջանցիները օդ հանեցին նաև իրենց մարտական ինքնաթիռները, սակայն դրանց հաղթական սավառնումից շատ չանցած հայտնի դարձավ, որ ինքնաթիռները կառավարվում էին օտարերկրացի օդաչուների կողմից, քանի որ տեղում որակյալ կադրերի խիստ պակաս կա: Եվ հիմա, վերհիշելով դա, միանգամայն հասկանալի է դառնում, թե ինչու են թռչող սարքերը լիճն ընկնում և ի՞նչ գործ ուներ վրացին ադրբեջանական ռազմական օբյեկտում:
Մեկ անգամ չէ, որ ռազմական փորձագետները նշել են հարևան երկրի օդուժի ավելորդ շքեղությունների և այն մասին, որ Բաքուն շատ դեպքերում հսկայական միջոցներ է վատնում ընդամենը PR նպատակների համար: Եվ այժմ այդ պնդումներն իրենց անուղղակի հաստատումն են գտնում: Մշտապես վարձկանների ծառայություններից օգտվող Ադրբեջանը ըստ էության այդպես էլ չի սովորել շահագործել սեփական ինքնաթիռները և, ինչպես մարտական գործողությունների ժամանակ, խաղաղ պայմաններում նույնպես կողմնակի օգնության կարիք է զգում: Ասվածին կարող ենք հավելել նաև ժամանակին շրջանառված տեղեկություններն այն մասին, որ մասնավորապես ՄիԳ-29 կործանիչների շահագործումն այնտեղ իրականացնում են ուկրաինացի մասնագետները և հրեա օդաչուները:
Շատ տեղին է հիշեցնել նաև այն մասին, որ բոլորովին վերջերս Ռուսաստանը Ադրբեջանի հետ համաձայնության եկավ վերջինիս ՄԻ-35Մ տիպի հարվածային 24 ուղղաթիռներ վաճառելու խնդրի շուրջ: Ուղղաթիռների մեծ մասը Ադրբեջանին է տրամադրվելու 2012 թ.: Ներկա պահին վերջնական փորձարկումներ են կատարվում նրանցից երկուսի հետ: Պատվերի ընդհանուր գումարը կազմում է 360 մլն դոլար: Նշենք նաև, որ այժմ ադրբեջանական ուղղաթիռային խմբավորումը բաղկացած է սովետական արտադրության ՄԻ-24 «Хинд» տիպի 20 ուղղաթիռներից, և նորերը կարող են զգալիորեն ուժեղացնել ադրբեջանական օդուժը:
Ընդունված է ասել, որ hամաձայն դասական ռազմավարության կանոնների, հաջողության հասնելու համար հարձակվող կողմը պետք է պաշտպանվողին առնվազն երեք անգամ գերազանցի ռազմական տեխնիկայով և զինուժով: Մի կողմ թողնելով ցամաքային ուժերի առկա հարաբերակցությունը, երկնքում Ադրբեջանը ճնշող գերակշռություն ունի: Օրինա, Հայաստանի ընդամենը մեկ МиГ-25-ի դիմաց Ադրբեջանն ունի 32-ը: Երկու կողմն էլ ունեն մեկուկես տասնյակ Су-25 ինքնաթիռ: Վերջին տարիներին Ադրբեջանը Ուկրաինայից գնեց 14 միավոր МиГ-29 ինքնաթիռներ (որոնցից մեկը հետագայում կործանվեց): Սակայն օդում նրանց գերկաշռությունը զգալիորեն չեզոքացվում է հայկական կողմի բավականին հզոր հակաօդային պաշտպանության համակարգի առկայությամբ: Եվ այնուամենայնիվ, որքան էլ մենք զուգորդենք թվաքանակները, արդյունքում վերստին հանգելու ենք այն նույն հետևությանը, որ ցանկացած պատերազմում կարևորագույն դեր է խաղում մարդկային գործոնը: Այսինքն հաղթանակ կարող է ակնկալել միայն նա, ում բանակը համալրված է բարձրորակ մասնագետներով և սպայական կազմով: Այս իմաստով Ադրբեջանը վստահապար հպարտանալու կամ պարծենալու ոչ մի հիմք առայժմ չունի: Եվ քանի դեռ հարևաններ կաղում են այդ խնդրում, նրանց հոխորտանքները հնարավոր պատերազմի մասին արժեզրկվում են ճիշտ այնքան, որքան նրանց գնած տեխնիկան, որը օդ բարձրանալ դեռ չի կարող, սակայն մեծ հաջողությամբ լող է տալիս ջրերում:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Մի ինքնաթիռ զենք

23 Սպտ

Սովորաբար նման պատմությունները երբեք մինչև վերջ չեն բացահայտվում: Միշտ էլ մնում է անհասկանալի մի դրվագ, քողարկված մի անկյուն, չփարատված մի կասկած: Իսկ խորհրդավոր պատմությունն այն մասին, թե ինչպես հայկական ինքնաթիռը թռավ-գնաց՝ 60 տոննա զենք տանելով բոլորի քթի տակից, լրագրողների թեթև ձեռքով ուղղակի ողողվեց թրիլլեր ժանրին հատուկ նրբերանգներով՝ էլ ավելի խճճելով առանց այդ էլ բավականին խճճված միջադեպը:
Մոտ մեկ շաբաթ առաջ թերթերը գրեցին այն մասին, որ Լիբիայից մի ինքնաթիռ է ժամանել Մոլդովա՝ այդ երկրի Ազգային բանակի զինանոցներից սպառազինության ձեռք բերելու նպատակով: Բենգազիից օդ բարձրացած և Քիշինևում վայրէջք կատարած ԻԼ-76-ը մեզ ամենևին չէր մտահոգի, եթե մոլդովացի գեներալները չպնդեին, որ այն պատկանում է հայկական ավիաընկերություններից մեկին և զենք ու զինամթերք է տեղափոխել լատվիական մի ընկերության պատվերով:
Միանգամից չորս երկրների անվան հիշատակումով գործարքն անմիջապես վերածվեց գլուխկոտրուկի: Հարցերն այն մասին, թե ո՞ր ուղղությամբ էր մեկնել ինքնաթիռը և ու՞մ համար էր նախատեսված զենքը, սկսեցին հուզել նույնիսկ նրանց, ովքեր առաջին հայացքից կարծես թե ոչ մի առնչություն չունեին այդ դեպքերի հետ: Իր հերթին Մոլդովայի ՊՆ գլխավոր շտաբի պետ, գեներալ Յուրի Դոմինիկը հրաժարվեց բացատրություններ տալ՝ հղում անելով զենքի վաճառքի պայմանագրի պայմաններին, որոնք գաղտնիություն էին պահանջում: Դոմինիկն ասել էր միայն, որ ինքնաթիռում եղել է հին սպառազինություն, գործարքը միանգամայն մաքուր է , իսկ բեռի վերջնական սպառողը սպառազինության շուկայի ճանաչված խաղացող է և լավ հայտնի է Մոլդովայի գերագույն իշխանությանը:
Բայց, չգիտես ինչու, առևտրային գաղտնիքը չհրապարակելու պայմանի մասին մոռացավ Մոլդովայի փոխվարչապետ Վալերի Լազերը, և շատ չանցած հայտարարեց, թե Հայաստանը լատվիական միջնորդ կեղծ ընկերության միջոցով 60 տոննա սպառազինություն է ձեռք բերել, ինչը հիմնականում բաղկացած է եղել հրետանային ու հակատանկային համակարգերից: Դրանք Քիշինևի Մերկուլեշտ ռազմական օդանավակայանից հայկական ավիաընկերությանը պատկանող ԻԼ-76 ինքնաթիռով տեղափոխվել են Հայաստան: «Ինքնաթիռը պատկանում է Հայաստանին, սպառազինությունը գնել է լատվիական ընկերությունը, և վերջնական ստացողի վկայականի համաձայն, ապրանքը պետք է ուղարկվի Հայաստան»,- նշել էր փոխվարչապետը` հավելելով, որ ամեն ինչ արվել է օրինական հիմունքներով և միակ անհասկանալի բանն այն էր, որ հայկական ինքնաթիռը Քիշինև էր ժամանել Լիբիայից:
Ցավոք, անհասկանալին միայն դա չէր: Մոլդովայի ՊՆ-ում ավելի վաղ հայտարարում էին, որ օդանավը պատկանում է Լատվիային, իսկ դրանից ավելի վաղ էլ` Ադրբեջանին: Սակայն այն բանից հետո, երբ Լատվիայի ԱԳՆ-ն հայտարարեց, թե լատվիական ոչ մի ընկերություն որևէ կերպ չի մասնակցել աղմկահարույց գործարքին, բոլորի հայացքներն ուղղվեցին Հայաստանի կողմը: Լրատվամիջոցներում նույնիսկ սկսեցին ենթադրություններ շրջանառվել այն մասին, թե իբր Հայաստանը սպառազինություն է մատակարարում Լիբիային: Իսկ սրանից արդեն կարող էր միջազգային ծավալների սկանդալի հոտ գալ, եթե հիշենք, որ երկիրը պարտավոր է պահպանել Լիբիայի նկատմամբ պատժամիջոցներ կիրառելու մասին ՄԱԿ-ի բանաձևը:
Ի վերջո, ո՞վ էր այն համարձակ ավիաընկերությունը, որ հանդգնում էր շրջանցել ՄԱԿ-ի պայմանները: Ընտրությունն անմիջապես կանգ առավ Հայաստանի ազգային ավիափոխադրող «Արմավիա» ընկերության վրա: Բայց մեկ օր անց «Արմավիան» վրդովված հայտարարեց, որ երբեք իր ավիապարկում ԻԼ-76 ինքնաթիռ չի ունեցել, զբաղվում է միայն ուղևորափոխադրումներով, այլ ոչ թե բեռնափոխադրումներով ու մտադիր է զրպարտության մեղադրանքով դատի տալ այն լրատվամիջոցին, ով համարձակվել է արատավորել իր բարի համբավը: Զենքի փոխադրման մասին տեղեկատվությունը հերքեց նաև Հայաստանի Քաղաքացիական ավիացիայի գլխավոր վարչությունը: Ասենք, բացի «Արմավիայից», Հայաստանում գործում է ևս 32 ավիաընկերություն, և նրանցից յուրաքանչյուրին կարելի էր այդ հարցում կասկածել:
Սակայն վերադառնանք «գաղտնապահ» մոլդովացիներին, որոնք օր-օրի հանդես էին գալիս նորանոր բացահայտումներով: Այս անգամ հերթը Մոլդովայի խորհրդարանի ազգային անվտանգության հարցերով հանձնաժողովի նախագահ Ալեքսանդր Ստոյանոգլոյինն էր, ով պատգամավորների բազմաթիվ հարցումներին բացատրություններ տալու նպատակով տեղեկացրեց, որ իսկապես Մոլդովան իր բանակի` գործածությունից հանված սպառազինությունը մատակարարել է Հայաստանին, և ասվածի ապացույցն է համաձայնագրի վրա Հայաստանի պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանի ստորագրությունը: Նույն պաշտոնյան՝ պատճառաբանելով, թե չի կարող ներկայացնել գործարքի այլ մանրամասներ, դրանից անմիջապես հետո ասել էր, որ իր երկիրն այդ գործարքից մի քանի տասնյակ միլիոն լեյի եկամուտ է ստացել (որոշ աղբյուրների պնդմամբ՝ ավելի քան 30 միլիոն դոլար): Այնուհետև մեջտեղ էր եկել ևս մի տեղեկացված անձ՝ Մոլդովայի ՊՆ ներկայացուցիչ Ալեքսանդր Ժոսանը, և հայտարարել, թե «Համաձայն կնքված պայմանագրի՝ Մոլդովայի ՊՆ-ն լատվիական ընկերությանը վաճառել է 60 մլն տոննա բեռ, որը տեղափոխվել է երկու չվերթով»։
Այս ամբողջ իրարանցման ընթացքում մեր հանրապետության իշխանությունները պահպանում էին խորը լռություն: Ոչ ոք ոչինչ չէր հերքում ու չէր հաստատում, և տպավորությունն այնպիսին էր, կարծես նրանք ուշի-ուշով հետևում էին, թե էլ ինչեր պիտի բացահայտեն իրենց առևտրային գործընկերները: Վերջապես երեկ հատուկ մեկնաբանությամբ հանդես եկավ պաշտպանության նախարարի մամլո քարտուղարը: Ի՞նչ էր ասում վերջինս: Ահա նրա խոսքն ամբողջությամբ. «ՀՀ զինված ուժերի կարիքների համար սպառազինության և ռազմական տեխնիկայի ձեռքբերումներն ու գնումները իրականացվում են ՀՀ օրենսդրության և միջազգային համապատասխան նորմերի ու պարտավորությունների շրջանակներում: Ելնելով ազգային անվտանգության շահերից` սպառազինության գնումների քանակի, տեսականու և վաճառող կողմի վերաբերյալ մանրամասները հրապարակման ենթակա չեն: Կարող եմ միայն նշել, որ Հայաստանի Հանրապետությունը անկախությունից ի վեր ոչ պիտանի սպառազինություն երբեք չի գնել»:
Ի՞նչ է ստացվում: Փաստացի նախարարությունը չի հերքում սպառազինության ձեռքբերման փաստը: Խոսք է գնում միայն դրանց որակի մասին: Իսկ ի՞նչ եղավ Լիբիան: Ի՞նչ կապ ուներ այդ երկիրն այս պատմության հետ: Այս մասին իրավասու աղբյուրները դեռ ոչինչ չեն ասում:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Հարված մեծամտության սրտին

15 Սպտ

Երեկվա առատ լրահոսում կար մի լուր, որը շրջանցելն ուղղակի անհնար էր: Եվ խոսքն այս անգամ ոչ միայն տեղեկատվության հետաքրքիր լինելու մասին էր, այլ հատկապես նրա, որ այդպիսի բան մենք ընթերցում էինք առաջին անգամ: Հաղորդագրության մեջ ասված էր, որ Լեռնային Ղարապաղի Պաշտպանության բանակի ՀՕՊ և ռադիոէլեկտրոնային պայքարի ստորաբաժանումների կողմից ձեռնարկված հատուկ միջոցառումների արդյունքում Մարտունու շրջանի Վազգենաշեն գյուղի մերձակայքում խփվել է ադրբեջանական զինուժին պատկանող անօդաչու թռչող սարք:
Հակառակորդի կողմից առաջին արձագանքը եղավ այն, որ նրանք կտրականապես հերքեցին ինքնաթիռի կործանման փաստը: Բայց նույն պահին էլ համացանցը հեղեղվեց խփված սարքի բեկորները պատկերող լուսանկարներով, իսկ այնուհետև հայտնվեց նաև տեսագրությունը: Այժմ արդեն առարկելն անիմաստ էր: Հիմա ադրբեջանցի լրագրողներն էին հայտնվել հիմար կացության մեջ: Նրանք գրում էին, որ փորձում են մեկնաբանություն ստանալ իրենց երկրի պաշտպանության նախարարությունից, սակայն հեռախոսազանգերին ոչ ոք չի պատասխանում, իսկ պաշտոնական արձագանք չկա ու չկա:
Արձագանքող այդպես էլ չգտնվեց: Եվ իսկապես, ի՞նչ ասել: Տարիներ շարունակ սահմանից այն կողմ իրենց ժողովրդին լիուլի կերակրել են այն միֆով, թե ադրբեջանական բանակը աշխարհում ուժեղագույններից մեկն է, թե իրենց ռազմական հնարավորությունները թույլ են տալիս հաշված ժամերի ընթացքում լուծել Ղարաբաղի հարցերը, և հանկարծ օրը ցերեկով այդ հեքիաթը անօդաչու ինքնաթիռի պես վայր է ընկնում ու փշուր-փշուր լինում: Եվ դա անում են այն «անջատողական» հայերը, որոնք, ըստ Բաքվի քարոզչության, իբրև թե ապրում են քարե դարում, կռվում են նետ ու աղեղով և անզոր են դիմակայել ադրբեջանական անպարտելի զինուժի հարվածներին: Բայց հիմա արդեն նախկինի պես հեշտ չի լինելու: Ինչպես ասում են, մեկ անգամ տեսածը հազար անգամ լսածից ավելին արժե:
Սակայն երեկվա դեպքը սոսկ մեկանգամյա միջադեպ չէր, այլ վերջին օրերի լարվածության և թշնամու կողմից բազմաթիվ այլ ոտնձգությունների արդյունքն էր: Արդեն հայտնի է դարձել, որ հրադադարի ռեժիմի պարբերական խախտումներին զուգահեռ, վերջին շրջանում նկատելի ակտիվությամբ էր գործել նաև հակառակորդի օդուժը: Նրանք բավականին մեծ հաճախականությամբ իրականացրել էին ինչպես մարտաուսումնական, այնպես էլ հետախուզական բնույթի թռիչքներ սահմանային գոտու ողջ երկարությամբ՝ որոշ դեպքերում պարզապես խախտելով Արցախի օդային սահմանները: Այդ չհիմնավորված ինքնավտահությունը, թե յուրաքանչյուր գործողություն արգելքի չի հանդիպի, հակառակորդին դրդել էր նույնիսկ որոշակի խորանալ Ղարաբաղի տարածքում: Մի քանի անգամներ հայկական կողմին հաջողվել էր խափանել նրանց թռիչքները՝ նախազգուշական միջոցների կիրառմամբ հարկադրել, որպեսզի լքեն այդ շրջանները: Բայց, ինչպես ասում են, համբերությունն էլ իր սահմաններն ունի:
Առաջին հայացքից գուցե թե տպավորություն ստեղծվի, որ չափից ավելի մեծ նշանակություն ենք վերագրում անօդաչու սարքի կործանման փաստին: Սակայն խնդիրն այս դեպքում ոչ թե թշնամու կորուստն է, այլ մեր պաշտպանունակության մակարդակը: Հանրությունը կարիք ունի այն բանի ռեալ ապացույցների, որ բանակն ընդունակ է դիմակայել ռազմական ագրեսիային, բավարար կերպով զինված ու մարտունակ է և կարող է իրականացնել իր առջև դրված խնդիրները: Հենց այդ հարցերից մի քանիսի պատասխանն էլ մենք ստացանք երեկ՝ ադրբեջանցիների ձախողված ճախրանքի արդյունքում:
Նախ ասենք, որ իրականում անօդաչու թռչող սարքեր խոցելն այնքան էլ հեշտ գործ չէ: Նույնիսկ դրանք հայտնաբերելն է բավականին բարդ խնդիր, քանի որ ինքնաթիռները պատրաստված են հատուկ կոմպոզիցիոն նյութերից, ինչպես նաև պետք է հաշվի առնել դրանց բավականին փոքր չափերն ու ռադիոլոկացիոն թույլ նկատելիությունը: Բայց հայ զինվորականներին դա հաջողվեց փայլուն կերպով՝ կիրառելով ինչպես հատուկ սարքեր, այնպես էլ պատրաստվածության բարձր մակարդակ: Մյուս կողմից ավելորդ չէ տեղեկացնել, որ խոցված ինքնաթիռը համարվում է Ադրբեջանի օդուժի ամենահզոր անօդաչու թռչող սարքը`առկա երեք տեսակների մեջ: Ադրբեջանի ռազմաօդային ուժերն ունեն իսրայելական արտադրության «Օրբիթեր»-ն ու «Աերոսթար»-ը և նոր ձեռք բերած, ավելի հզոր «Հերմես 450»-ը: Հենց վերջինն էլ տապալվեց ղարաբաղյան հողում: Խփված ինքնաթիռի բեկորներն այժմ գտնվում են ՊԲ համապատասխան ծառայությունների տրամադրության տակ: Դեպքի մանրամասներն ուսումնասիրելու համար ստեղծվել է հանձնաժողով, տարվում է քննություն:
Հայկական զինուժի հակաօդային պաշտպանությունը հրամայաբար պարտավոր է լինել գերազանց վիճակում, քանի որ ռազմական օդանավերի քանակով մենք էապես զիջում ենք մեր հակառակորդներին: Հենց այդ բացը կոմպեսացնելու միակ արդյունավետ ճանապարհն այս պահին ցամաքից երկինքը հսկելու ունակությունն է: Իսկ այն, որ մեր մասնագետները դա կարողանում են պատվով կատարել, այս օրերին ունեցավ ևս մի ակնհայտ ապացույց: Աստրախանի «Աշուլուկ» զորավարժարանում տեղի ունեցած ԱՊՀ մասնակից պետությունների ՀՕՊ միավորված համակարգի «Մարտական ընկերակցություն-2011» զորավարժության ժամանակ Հայաստանի զինված ուժերի հակաօդային պաշտպանության զորքերի հաշվարկը կատարեց ոչ միայն հակաօդային պաշտպանության, այլև հակահրթիռային խնդիրներ և խոցեց բոլոր թիրախները` ցուցաբերելով 100 տոկոս արդյունավետություն:
Ադրբեջանական մեծամտության դեմքին երրորդ հարվածը կհասցվի ամենամոտ ժամանակներս: Հայաստանի անկախության 20-րդ տարեդարձի կապակցությամբ անցկացվող զորահանդեսի ժամանակ կցուցադրվեն ռազմական տեխնիկայի որոշ միավորներ, որոնք չունի հակառակորդը, և այնպիսի ձեռքբերումներ, որոնք շատ հարցերի պատասխաններ կտան: Դրանց շարքում հրապարակով կանցնեն նաև մեր անօդաչու ինքնաթիռները, որոնք, ի տարբերություն Ադրբեջանի, արտադրվել և ստեղծվել են հենց Հայաստանում, հայ մասնագետների կողմից, այլ ոչ թե գնվել են Իսրայելից կամ մեկ այլ երկրից:
Ի դեպ, արձանագրենք մի կարևոր փաստ ևս: Հիմա արդեն ակնհայտ դարձավ, որ Ադրբեջանը խախտում է զինադադարի ռեժիմը ոչ միայն հասարակ զինատեսակների կամ դիպուկահարներին գործադրմամբ, այլև կիրառում է իր օդուժը: Իսկ սա հրադադարի խախտման որակապես նոր տարբերակ է, ինչը պետք է որ արժանանա միջազգային հանրության ու հատկապես ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացուցչի գրասենյակի ուշադրությանը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԱՐԹՆՈՒԹՅԱՆ ՆՇԱՆՆԵՐ ՄԻՆՉԵՎ ՊԱՅԹՅՈՒՆԸ

24 Մրտ

Ադրբեջանի սպառնալիքը` հարվածել դեպի Ղարաբաղ թռչող ինքնաթիռներին, Բաքվի մեծաքանակ հոխորտանքների շարքում հերթական շանտաժն էր: Եվ նույնիսկ զարմանալի էր, որ այս մի դեպքում աշխարհն արձագանքեց: Սովորաբար լռությունն այնպիսին է լինում, ասել տարօրինակ ու դատապարտելի ոչինչ էլ չի կատարվում, և եթե հայկական կողմն այդ մասին ահազանգում է, ապա նրա պահվածն այլ բան չէ, քան անհիմն աղմկարարության դրսևորում: Սակայն արի ու տես, որ ներկա միջադեպն ընկալվեց` ինչպես որ հարկն էր: Առանց հավելյալ սեթևեթանքների արձանագրվեց, որ ադրբեջանցիները տվյալ իրավիճակում խոստանում են բառի բուն իմաստով ահաբեկչություն իրականացնել պետական մակարդակով և միակ նախընտրելի ճանապարհը դա են համարում` խոչընդոտելու համար Ստեփանակերտի օդանավակայանի վերջնական շահագործմանը:
Հետագա օրերին Հայաստանի համար ամենամեծ անակնկալը պիտի լիներ այն, որ կատարվածի մասին առաջին կարծիքը հնչեց Ադրբեջանում ԱՄՆ դեսպան, ոչ անհայտ Մեթյու Բրայզայի շուրթերից: Վերջինս բաց տեքստով հայտարարեց, որ ուժի կիրառման սպառնալիքը, այդ թվում` քաղաքացիական ավիացիայի դեմ, որն ինքնին սպառնալիք չի ներկայացնում, ընդունելի չէ ու հակասում է նախագահների` խաղաղ կարգավորման ուղղությամբ ստանձնած պարտավորություններին:
«Մենք կողմերին կոչ ենք անում համատեղ աշխատել`լուծելու համար թռիչքների առևտրային անվտանգության հարցերը մինչ Լեռնային Ղարաբաղում նոր օդանավակայանի բացումը », -նշեց դեսպանը:
Դրանից հետո իր գործընկերոջն անմիջապես լրացրեց Հայաստանում ԱՄՆ դեսպան Մ. Յովանովիչը: Հրավիրված ասուլիսի ժամանակ նա նշեց, որ այս կարգի սպառնալիքները բացարձակ անընդունելի են: «Դա չի բխում այն սկզբունքներից, որոնց Ադրբեջանը հետամուտ պետք է լիներ բանակցային գործընթացում»,- հայտարարեց նա` ավելացնելով, որ հակամարտության կարգավորման կոնտեքստում ուժի չկիրառման սկզբունքն ամենակարևորն է:
Այս երկու հայտարարությունները քաղաքագետների կողմից որակվեցին որպես վկայությունն այն բանի, որ Միացյալ Նահանգները վերստին ակտիվացնում է իր մասնակցությունը Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի կարգավորման գործում: Այնքան էլ չընդունելով նման դիտարկման իրավացիությունը, մենք դրա հետ մեկտեղ կցանկանայինք ուշադրություն հրավիրել այն փաստի վրա, որ նշված հարցի շուրջ ամերիկացի երկու դիվանագետների խոսքերը ընդգրկված են գերազանցապես ԼՂՀ խնդրի կարգավորման համատեքստում, այսինքն երևույթը չի գնահատված իբրև ընդհանրապես ահաբեկչության սպառնալիք, այլ սոսկ դիտարկվել է որպես տարածաշրջանում խաղաղության պահպանմանն ուղված մարտահրավեր:
Հաջորդ «մեղադրականը» լսելի դարձավ Եվրոպայից: «Ռազմատենչ հայտարարությունները քաղավիացիայի վերաբերյալ պարզապես անհիմն են, քանի որ բոլոր հարցերն այդ ոլորտում լուծվում են միջազգային փաստաթղթերի հիման վրա»,- հայտարարեց ԵԱՀԿ գործող նախագահ Աուդրոնյուս Աժուբալիսը`հղում կատարելով ոչ թե մարդկային բանականությանն ու տրամաբանությանը, այլ փաստաթղթերին ու պայմանագրերին, որոնց մեծ մասն ինչպես կնքվում, այդպես էլ պարբերաբար խախտվում են` կախված հանգամանքներից կամ տվյալ երկրի շահերից: Եվ ամենևին էլ անտեղի չէր, որ նույն օրերին European Circle հանդեսում «Որտե՞ղ է Եվրոպան» խորագրի տակ տպագրվեց «Թռիչքներ արգելող գոտի Կովկասո՞ւմ» վերնագրով հեգնական կարծիքը: Դրա հեղինակը` Բեռլինի Եվրոպական ակադեմիայի նախագահ պրոֆ. Էկարտ Դ. Շտրատենշուլթեն գրում էր, որ Ադրբեջանի սպառնալիքները սանձահարելու հարցում Եվրոպական Միության դերն առանձնահատուկ պահանջված է, քանի որ հակամարտության կողմերը կապված են Արևելյան գործընկերության ու Սևծովյան համագործակցության միջոցով: «Լավ կլինի, որ նախքան պայթյունը տիկին Էշթոնն արթնանա»,- իր հոդվածն այս բառերով էր եզրափակել պրոֆեսորը:
Իսկ մինչ Եվրամիության արտաքին քաղաքականության ղեկավարը արթնության նշաններ ցույց կտա, ՀՀ քաղավիացիայի վարչության պետ Արտյոմ Մովսիսյանը տեղեկացրեց, որ հայկական կողմը պատրաստվում է այս հարցը բարձրացնել ICAO-ի առաջ` ակնկալելով համապատասխան վերաբերմունք Ադրբեջանի հայտարարության նկատմամբ: Հետաքրքրական էին նաև ռազմական փորձագետների կարծիքները, որոնց համոզմամբ ներկայումս Ադրբեջանի ռազմատեխնիկական միջոցները բավարար չեն իրենց խոսում-հայտարարություններն իրականացնելու համար։ Բանն այն է, որ Երևանից Ստեփանակերտ թռիչք կատարող օդանավը խոցելու համար դաշտային պայմաններից ամենամոտիկ ցամաքային սահմանը Աղդամի մերձակայքում տարածված հարթավայրն է, որտեղ հակառակորդը պետք է տեղակայի զենիթահրթիռային C 125 կամ C 200 համակարգեր: Բայց նույնիսկ հնարավոր է, որ C 125-ի հեռահարությունը չբավականացնի խոցելու օդանավը, քանի որ այն նախատեսված չէ ցածրաթռիչք նշանակետերը նման հեռավորության վրա հարվածելու համար: Մի խոսքով, Բաքուն սեփական ժողովրդին հավաստիացումներ է բաժանում` առանց դրանց գործնական կիրառության շանսերն ունենալու:
Միանգամայն այլ թեմա են այդ կարգի գործողությանը հաջորդող հետևանքները: Միջազգային պրակտիկայում բացի ահաբեկչությունից, գրեթե չկան դեպքեր, որ որևէ պետություն դիտավորյալ կերպով քաղաքացիական չվերթի օդանավ կործանի: Նույնիսկ արձանագրված պատահական դեպքերն են ժամանակին շատ լուրջ միջպետական ճգնաժամերի առիթ դարձել: Ինչ վերաբերում է Ադրբեջանին, ապա եթե նրանք որոշեն այնուամենայնիվ իրագործել իրենց արկածախնդրությունը, ապա դա պարզապես կվերածվի ռազմական խոշորածավալ բախման: Այս մասին Հայաստանի պաշտպանության նախարարությունն արդեն իսկ հստակ հայտարարություն է արել. «Հայկական զինված ուժերի հակաօդային պաշտպանության կարողությունները ի զորու են պաշտպանել մեր երկինքը, իսկ հակառակորդի ցանկացած արկածախնդրության փորձ կավարտվի նրա մեծ կորուստներով»:
Ավելորդ չէ հիշել նաև այն մասին, որ մինչ օրս Երևանից Արցախ իրականացվել ու իրականացվում են տարատեսակ թռիչքներ, սակայն ոչ մի անգամ անհրաժեշտություն չի ծագել ոչ թույլտվություն հարցնել Բաքվից, ոչ էլ առանձնապես անհանգստանալ այդ թռիչքների անվտանգությամբ: Այնպես որ Ադրբեջանի ներկա սպառնալիքները և ուշացած են, և չկշռադատված:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

«Օդային» մենամարտ` թղթի վրա

20 Մրտ

Ղարաբաղը մոտ ժամանակներս սպասում է կարևոր իրադարձության: Շուրջ 20 տարվա դադարից հետո առաջին ինքնաթիռները Ստեփանակերտում կարող են վայրէջք կատարել արդեն մայիսին: Տեղի նորակառույց օդանավակայանի շինարարությունը մոտենում է ավարտին, ընթացքի մեջ են սարքավորումների տեղադրման աշխատանքները: Տերմինալն ամբողջովին պատրաստ է, օդանավակայանը հագեցած է արդիական տեխնիկայով, վերջին կահավարումները կիրականացվեն ապրիլին: Առաջին փուլում ԼՂՀ մայրաքաղաքից չվերթներ կիրականացվի միայն դեպի Երևան:
Թվում է` ոչինչ այլևս չի կարող ստվերել այդ դժվարին խնդիրն իրականացրած մարդկանց տրամադրությունը: Սակայն ո՞վ է հիշում, թե վերջին անգամ երբ է արցախցիներին հաջողվել իրենց ձեռքբերումները նշանավորել առանց ադրբեջանցիների տհաճ միջամտության: Օդանավակայանի պատմությունը ևս բացառություն չդարձավ:
Ստեփանակերտի օդանավակայանի կառուցման աշխատանքները մեկնարկելուն պես ադրբեջանական լրատվամիջոցները սկսեցին սպառնալիքներ տարածել այն մասին, թե ոչ մի թռիչք էլ չի կայանա, և իրենք կդիմեն հնարավոր բոլոր քայլերին չվերթները կասեցնելու համար: Սկզբում հայկական կողմը դեռ հույսեր էր փայփայում, թե դրանք ընդամենը դատարկ խոսակցություններ են և որ Ադրբեջանը, լինելով Քաղաքացիական ավիացիայի միջազգային կազմակերպության` ԻԿԱՕ-ի անդամ, ու ստորագրելով մի շարք միջազգային կոնվենցիաներ, կմնա իր խոսքի տերը, չի խոչընդոտի թռիչքների անվտանգությանը:
Բայց բոլորովին վերջերս Ադրբեջանի քաղաքացիական ավիացիայի պետական վարչության ղեկավար Արիֆ Մամեդովը միանշանակ կերպով հայտարարեց հետևյալի մասին. «Լեռնային Ղարաբաղի օդային տարածքը գտնվում է Ադրբեջանի իշխանությունների տնօրինության տակ, այն փակ է, և համաձայն «Ավիացիայի մասին» օրենքի՝ մենք կարող ենք վերացնել օդանավերը, որոնք ուղևորվում են այդ տարածաշրջան»: Այնուհետև հայտնի դարձան խնդրին առնչվող մի շարք մանամասներ: Պարզվեց, որ դեռևս նախորդ տարվա հոկտեմբերին Բաքվի իշխանությունները տեղեկացրել էին ԻԿԱՕ-ին, որ դեպի Ստեփանակերտ ուղևորվող ցանկացած չվերթ կհամարվի անօրինական, և ադրբեջանցիներն այդ պարագայում իրենց իրավունք կվերապահեն ֆիզիկապես ոչնչացնել թռչող օբյեկտը: Չսահմանափակվելով այս նախազգուշական քայլով, Ադրբեջանի համապատասխան մարմինները երկրի պաշտպանության նախարարության հետ հարցը համաձայնեցնելուց հետո երկրորդ նամակն ուղարկեցին Քաղաքացիական ավիացիայի միջազգային կազմակերպությանը` խորհուրդ տալով միջադեպերից խուսափելու համար հնարավոր հետևանքների մասին նախապես իրազեկել հակառակորդ կողմին: Ըստ տեղեկությունների, ԻԿԱՕ-ն այդ գրությունը փոխանցել էր Հայաստանին: Մի խոսքով դառնում էր ակնհայտ, որ որևէ միջազգային պարտավորություն ու կոնվենցիա Բաքվին չի կաշկանդի` ետ կանգնել վտանգավոր արկածախնդրությունից: Իսկ նման իրավիճակում հայկական կողմը այլ ընտրություն չուներ, քան համարժեք պատասխան տալը: Այդ պատասխանը չուշացավ:
«Եթե Ադրբեջանը փորձի իրականացնել ասածը, դա անկանխատեսելի հետևանքներով հղի կլինի հենց Ադրբեջանի համար»: Սա ԼՂՀ նախագահի աշխատակազմից ստացված արձագանքի մի հատվածն է, ինչը ենթադրել է տալիս, որ խոսքը տվյալ դեպքում պատասխան հարվածներ հասցնելու հնարավորության մասին է: Իսկ եթե մի պահ ընդամենը երևակայենք զարգացումների այսօրինակ հեռանկարը, ապա կասկած չի մնում, որ ամեն ինչ կարող է գլորվել դեպի լայնածավալ ռազմական գործողություններ:
Թերևս Բաքվում գերազանց հասկանում են, որ Ստեփանակերտի օդանավակայանը հնարավորություն կունենա ընդունելու ոչ միայն ուղևորատար ինքնաթիռներ: Նաև դրա վտանգն է, որ հակառակորդ կողմին մղում է ծայրահեղության: Սակայն ինչպիսին էլ լինեն նրանց մտավախությունները, հազիվ թե գտնվի մի արդարացում նման հիվանդագին արձագանքի համար: «Ադրբեջանցի պաշտոնյաների հայտարարությունն այն մասին, թե Ադրբեջանը կոչնչացնի Ստեփանակերտի օդանավակայանում վայրէջք կատարող ինքնաթիռները, վկայում է այն մասին, որ Ադրբեջանում միջնադարի մթնոլորտ է տիրում: Նման հայտարարությունների հեղինակները ոչ միայն անհավասարակշռված մարդիկ են, այլ առնվազն նացիստական գաղափարախոսության կողմնակիցներ ու կրողներ»,- ասում է Ղարաբաղի նախագահի աշխատակազմի տեղեկատվության գլխավոր վարչության պետ Դավիթ Բաբայանը:
Ներկա պահին տեղի իշխանությունները հավաստիացնում են, որ հարյուր տոկոսով լուծված է թռիչքների անվտանգության խնդիրը: Իսկ Ադրբեջանն իր անմիտ սպառնալիքներով պարզապես փորձում է ահաբեկել արցախցիներին ու վախի մթնոլորտ ստեղծել: Չնայած նման շանտաժային հայտարարություններին` ԼՂՀ բնակչությունը պատրաստ է օգտվել Ստեփանակերտի օդանավակայանից: «Արցախը երբեք նման սադրիչ գործողությունները կուլ չի տալու»,- վստահաբար ասում են այստեղ:
Սրա հետ մեկտեղ ինչպես Ղարաբաղում, այնպես էլ Հայաստանում ակնկալում են, որ միջազգային հանրությունը համարժեք գնահատական կտա Բաքվի հայտարարություններին: Կասկածից վեր է, որ այս կարգի մոտեցումները սոսկ քրեական տարրեր չեն պարունակում: Ադրբեջանի պահվածը բացահայտ ահաբեկչության սպառնալիք է, մի բան, ինչի դեմ կարծես թե քաղաքակիրթ աշխարհն անխնա պատերազմ է հայտարարել և պատրաստ է պայքարել միասնական ճակատով: Իսկ եթե, այնուամենայնիվ, դեպի Արցախ ուղևորվող օդանավերի ուղղությամբ ոտնձգությունների դեպքեր գրանցվեն, ապա տարածաշրջանում որակապես նոր իրավիճակ կստեծվի:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ