Tag Archives: Էրդողան

Սարկոզին ասաց, Էրդողանն ասաց…

13 Հկտ

Արդեն մի քանի օր շարունակ բավականին հոծ մի հանրություն սպորտային հետաքրքրասիրությամբ հետևում է Սարկոզի- Էրդողան բանավեճին՝ սպասելով ոչ այնքան դրա եզրափակիչ ակորդներին, որքան փորձելով կռահել, թե միչև որ սահմանը կարող է ձգվել կողմերի համառությունը և ում բաժին կհասնի վերջին խոսքն ասելու իրավունքը: Եթե իսկապես Ֆրանսիայի նախագահը «սառը պատերազմ» է սկսել Թուրքիայի դեմ, ապա թուրքերն էլ իրենց հերթին ընդունել են այդ մարտահրավերը՝ որոշակի պատկերացումներ չունենալով այն մասին, թե հանուն ինչի են այդ բանն անում և ինչպես կարելի է չոր դուրս գալ այդ ջրափոսից: Սա է պատճառը, որ վիճաբանությունը մինչ այս պահը չունի որևէ լուրջ մարտավարություն և ընթանում է «դու ասացիր՝ ես ասացի» պինգպոնգային սկզբունքին հավատարիմ, քանի դեռ գնդակը չի դիպչել ցանցին կամ չի հայտնվել խաղադաշտից դուրս: Նիկոլա Սարկոզիի երևանյան ասույթներից յուրաքանչյուրը Անկարան ընկալել է իբրև իր ուղղությամբ արձակած կրակոց և այժմ հակադարձում է դրանց պատասխան կրակով:
«Թուրքիան պարտավոր է առերեսվել սեփական պատմությանը» կոչ-հորդորը վերածվեց ոչ թե թուրքերի, այլ Ֆրանսիայի պատմության հետ առերեսման, և վարչապետ Էրդողանը շտապեց Սարկոզիին հիշեցնել Ռուանդան ու Ալժիրը. «Այն, թե ինչ է տեղի ունեցել Ռուանդայում, աֆրիկացիները շատ լավ գիտեն։ Հայտնի է, թե արևմտյան որ երկրներն են միասին այն վերածել զուլումի»,- պատմական էքսկուրս կատարեց թուրք վարչապետը՝ մի կողմ թողած սեփական պատմությունը։
Իսկ ընդհանրապես, եթե հետևելու լինենք թուրքերի արձագանքին, ապա անմիջապես կնկատենք, որ Սարկոզիի առաջարկություններին նրանք չեն տալիս ոչ մի հիմնավորված պատասխան կամ բացատրություն: Խորապես համոզված, որ լավագույն պաշտպանությունը հարձակումն է, թուրքական կողմը մեղադրանքներ է շաղ տալիս աջուձախ և ամեն ինչի համար: «Ֆրանսիայի նախագահը գնում է Հայաստան ու այնտեղից խորհուրդներ տալիս Թուրքիային։ Նախ քեզ խուրհուրդներ տուր։ Թուրքիան այն երկիրը չէ, որին կարող ես հեշտությամբ կուլ տալ»,– կռվազան տղեկի բորբոքվածությամբ իր կուսակիցների առաջ աքլոր է կտրում Էրդողանը՝ նշելով, որ Ֆրանսիայում բացի հայերից, որոնց թիվը 600 հազարի է հասնում, ապրում են նաև 500 հազար թուրքեր։ «Նա Ֆրանսիայում մի բան է ասում, Հայաստանում՝ մեկ այլ բան, իսկ երբ գալիս է Թուրքիա, բոլորովին այլ։ Նման քաղաքական առաջնորդ չի լինում։ Քաղաքականությունը անկեղծություն է պահանջում: Պետական գործիչը պետք է մտածի նախևառաջ գալիք սերունդների, այլ ոչ միայն գալիք ընտրությունների մասին»,- իր երգն է երգում Էրդողանը, սակայն հոգու խորքում անկասկած մեծ ցավ է ապրում՝ վերհիշելով, թե Սարկոզին ինչ պատասխանեց թուրք լրագրողին, երբ սա հարց ուղղեց 2012-ի նախագահական ընտրությունների և հայ համայնքի կշռի մասին: «Հայաստանի հետ մեր հարաբերությունները ժամանակից դուրս են: Մենք այդ տարեթվի կամ մեկ այլ տարեթվի համար չենք աշխատում»,- այն ժամանակ ասել էր Ֆրանսիայի նախագահը:
Ի դեպ, բանավեճում որոշակի առաջնություն շահելու հարցում Էրդողանին մեծապես խանգարում է նաև իր երկրի դերի գերագնահատումը և այն ինքնավստահ տոնը, որով նա դասեր է տալիս Սարկոզիին: Լինելով վարչապետ, Էրդողանը սկսում է այն կետից, որ բացատրում է, թե ինչպիսին պիտի լինի նախագահը. «Նախագահը պետք է խոսի և գործի` մտածելով նաև իր երկրի ապագայի մասին: Հայերի առնչությամբ դուք ծրագրեր և հեռանկարներ չունեք, իսկ Թուրքիայի հետ` ունեք: Մտածեք այդ մասին», – զգուշացնում է նա: Բայց արի ու տես, որ Թուրքիայի հետ կապված Ֆրանսիայի ու Եվրոպայի ծրագրերն էապես տարբերվում են Էրդողանի երազած հեռանկարներից: Իսկ դրա մասին Սարկոզին արդեն տեղեկացրել էր ամենաբաց տեքստով. «Գտնվելով Փոքր Ասիայում, Թուրքիան մեծ դեր ունի աշխարհի, Ֆրանսիայի համար: Այն կամուրջ է Արևելքի ու Արևմուտքի միջև: Բայց այդ դերը Եվրոպական Միությունում չէ»,- հայտարարել էր Ֆրանսիայի նախագահն իր երկրի ու ողջ Եվրոպայի անունից: Եվ հիմա, քթի տակ ԵՄ-ի դռան շրխկոցից ցայտնոտի մեջ հայտնված Էրդողանին մնում է փայփայել այն վերջին հույսը, որ եվրոպացիները կզղջան իրենց դիրքորոշման համար: Միայն թե դա էլ իրական չէ, և գոնե Սարկոզին ափսոսանքի որևէ զգացում չի ապրում: Նա իր խորհրդականների հետ քննարկման ժամանակ ասել է, որ չի պատրաստվում հրաժարվել օրեր առաջ Երևանում Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ արած հայտարարություններից։ Իսկ երբ Սարկոզիի խորհրդականները զգուշացրել են Անկարայի կողմից սպասվելիք լուրջ հակազդեցության մասին, դրան ի պատասխան Ֆրանսիայի նախագահն ասել է. «Ըստ էության, թուրքերն ինձ ատում են, այնպես որ, խնդիր չէ»։
Սա, ինչ խոսք, հիմնավորում է՝ լիովին համապատասխան Սարկոզիի ոճին, ով ամիսներ առաջ նույն կերպ խոստովանել էր, թե զզվում է թուրքական դրոշից: Այդ իսկ պատճառով էլ միանգամայն հասկանալի է նրա բացարձակ անտարբերությունն այն բոլոր աղմկոտ խոսքերի նկատմամբ, որոնք լսվում են Անկարայից: Իսկ այստեղ իր վաչապետի ոճով կենդանության նշաններ է ցույց տալիս Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեթ Դավութօղլուն՝ մերթ Սարկոզիին խորհուրդ տալով սեփական անցյալի հետ առերեսման համար նայել հայելու մեջ, մերթ նրա հայտարարությունները որակելով իբրև «քաղաքական պոպուլիզմ»:
Փարիզում էլ իր համար սահմանված դերն է խաղում Թուրքիայի դեսպան Թահսին Բուրջուօղլուն, ով օրերս այցելել է Ելիսեյան Պալատ ու խնդրել «Թուրքիան որպես նախընտրական քարոզչության գործիք չօգտագործել»: Սակայն այսքանը քիչ համարելով, դեսպանն ասել է, թե իրենց ուղերձը միայն Սարկոզիի համար չէ, այլ այն նախատեսված է ֆրանսիական ողջ քաղաքական դասի համար՝ զգուշացնելով, որ նման հռետորաբանության կիրառումը երկկողմ հարաբերությունների կատարյալ ձախողումից բացի որևէ այլ արդյունքի չի հանգեցնի: «Մենք գիտենք, որ բոլոր ֆրանսիացի քաղաքական գործիչները նմանատիպ հայտարարություններ են անում, բայց Սարկոզին անզգուշություն է ցուցաբերել՝ սպառնալով Թուրքիային, գտնվելով թուրքական հողից մի քանի քայլի վրա»,- ասել է թուրք դեսպանը:
Բուրջուօղլուն չարաչար է սխալվում: Իրականում ոչ մի անզգուշություն էլ չկա, Թուրքիայի ցայտնոտային վիճակը ակնհայտորեն զվարճացնում է Սարկոզիին ու նրա համախոհներին, իսկ այդ անլուրջ վերաբերմունքը էլ ավելի է գրգռում թուրքերի վիրավորված ինքնասիրությունը: Եվ մինչ խոլերիկ Էրդողանը պատեպատ է զարկվում՝ հրապարակային խայտառակումից ու ամոթից ազատվելու համար, խարիզմատիկ պահվածքով և հաճախ չափազանց անսպասելի արարքներով հայտնի Սարկոզին մտմտում է իր հաջորդ քայլերը ճիշտ այնպես, ինչպես երևանյան մտքերն էր ծանրութեթև արել Հայաստան մեկնելուց առաջ: Պատմում են, որ այդ օրերին Սարկոզին յուրայիններին նախազգուշացրել էր, որ պատրաստվում է «ռումբ պայթեցնել»: Պայթյունը որոտաց արժանի հնչեղությամբ: Իսկ թե նա այս ամենն ինչ դիմակի տակ էր քողարկել և ինչպես մատուցեց, այլ խնդիր է: Սակայն հետզհետե առավել ակնհայտ է դառնում, որ ֆրանսիացիները հրաշալի գիտեն, թե ինչ են անում և վաղօրոք կռահել էին դրա բոլոր արձագանքներն ու հետևանքները: Եթե այսօր ոմանք ցանկանում են ներշնչել այն վերաբերմունքը, թե նախագահ Նիկոլա Սարկոզին և վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը նույն մեդալի երկու կողմերն են և նրանց խոսքը գործի հետ չի համապատասխանում, ապա այսպիսի շրջադարձը վերստին քիչ բան կարող է փոխել առկա իրավիճակի մեջ: Ի՞նչ փույթ, եթե Սարկոզին և Էրդողանը միմյանց դեմ պայքար են սկսել այն բանի համար, թե իրենցից ով է կարողանալու շահել ժողովուրդների «ազատության հույսը» լինելու կոչումը։ Այդ պատիվները մեզ չեն կերակրի ու չեն դառնա շահեկան մանրադրամ: Փոխարենը առկա կացությունը հնարավորություն է ստեղծել ևս մի քայլ առաջ ընթանալ, ու մեր հոգսը կարող է լինել միայն դա:
Իբրև հավելում այս ամենին ասենք, որ Ֆրանսիայի արտգործնախարար Ալեն Ժյուպենը հոկտեմբերի 26-ին ժամանելու է Անկարա։ Ինչպես տեղեկացնում են թուրքական լրատվամիջոցները, հանդիպումների ընթացքում պաշտոնական Անկարան ամենաբարձր մակարդակով իր դժգոհությունն է հայտնելու Ժյուպենին՝ Սարկոզիի կողմից Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ արված հայտարարության համար։ Ժյուպենն էլ թերևս կգտնի դրանց տրվող արժանի պատասխանը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Էրդողանը Բաքվում սեր չի մուրալու

26 Հլս

Վաղը Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ էրդողանը կմեկնի Ադրբեջան: Բաքվում նրան ավելի շուտ էին սպասում: Ադրբեջանցիները համոզված էին, որ Թուրքիայի խորհրդարանական ընտրություններից հետո Էրդողանն արտասահմանյան իր առաջին ուղևորությամբ կպատվի եղբայրական երկրին: Միայն թե Անկարայում ոչ միայն առաջնության հարցը չէր քննարկվում, այլև Էրդողանը այցերի ընտրության իմաստով բավականին ընդարձակ ցուցակ ուներ` Եգիպտոսից մինչև Գազա: Ի վերջո, նրա նախապատվությունը կանգ առավ Կիպրոսի թուրքական մասի վրա: Այդ ընթացքում նա մի քանի առիթներով մխիթարական հայտարարություններ արեց` սիրաշահելու ադրբեջանցիների խոցված ինքնասիրությունը: Հատկապես տպավորիչ էր խորհրդարանում Էրդողանի ծրագրային ելույթը, որտեղ մասնավորապես հայտարարեց, թե Թուրքիան ամեն կերպ աջակցելու է Ադրբեջանի գրավյալ տարածքների ազատագրմանը, ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման խաղաղ գործընթացին, իսկ դրա հետ մեկտեղ հիշեցրեց, որ Անկարայի համար ոչ պակաս կարևոր է հայ-թուրքական մերձեցումը, ինչպես նաև Հարավային Կովկասում խաղաղության ու կայունության հաստատումը: Նախկինի պես Թուրքիայի վարչապետը ասում էր, որ եթե չկարգավորվեն Ադրբեջանի ու Հայաստանի հարաբերությունները, չլուծվի Ղարաբաղի խնդիրը, որևէ տեղաշարժ չի լինելու, և անմիջապես էլ մեղքը բարդում էր ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի վրա, որն առ այսօր չի կարողացել ինչ-որ բան ձեռնարկել կարգավորման համար: «Մինսկի խումբն աշխատում է մոտ 20 տարի, և ի՞նչ արդյունքներ: Ոչ մի: Հետաքրքիր է, ինչի՞ կարող է հասնել ՄԽ-ն, եթե ոչինչ չի արել 20 տարում»,- գանգատվում էր նա` գերազանց հասկանալով, որ այդ խոսքերը ադրբեջանցիների սրտով են:
Սակայն այս հերթապահ խոսքերի թիկունքում կա մեկ այլ իրողություն, որն այլևս քողարկել չի հաջողվում: Հայտնի է, որ թուրքերը խիստ դժգոհ են Ադրբեջանից կազանյան հանդիպումը տապալելու համար, իսկ այդ երկրի արտգործնախարարությունը նույնիսկ խայթող ակնարկներ արեց կատարվածի առնչությամբ: Հատկանշական է, որ, օրինակ, «Սապահ» օրաթերթը նույն օրերին համոզված գրում էր, թե Էրդողանը կփոխի իր տեսակետը Հայաստանի խնդրի վերաբերյալ, երբ դա բխի իր շահերից: «Էրդողանը պրագմատիկ է: Եթե նա տեսնի քաղաքական նվաճումների, շահույթի հնարավորություն` նա իր տրամադրվածությունը կփոխի անմիջապես: Սա այն է, ինչ նա արել է նաև նախկինում»,- պնդում էր պարբերականը:
Եվ այժմ պրագմատիկ Էրդողանը պատրաստվում է իրականացնել իր` թվով տասներորդ ուղևորությունը դեպի Բաքու: Ինչպես հայտնում է Թուրքիայի նախարարների կաբինետը, այցի ընթացքում նա փակ դռների ետևում առանձնազրույց կունենա նախագահ Իլհամ Ալիևի հետ, այնուհետև կընթանան ընդլայնված կազմով բանակցություններ։ Կկայանա երկու երկրների ռազմավարական համագործակցության խորհրդի առաջին նիստը։ Սպասվում է, որ կողմերը տարածաշրջանային ու միջազգային զարգացմանը, ինչպես նաև երկկողմ հարաբերություններին առնչվող հարցեր կքննարկեն։ Ակնկալվում է Ադրբեջանի ու Թուրքիայի միջև գազի տարանցիկության մասին համաձայնագրի ստորագրումը։ Դրանցից զատ առանձին քննության նյութ կդառնա վիզային ռեժիմի վերացման հարցը։
Ի դեպ, վերջին երկու հարցերի շուրջ` փոքր-ինչ մանրամասն:
Բոլորովին վերջերս Ադրբեջանը ևս մեկ անգամ սպառնաց կտրել Թուրքիայի գազը: Այդ վերջնագրի համար մի քանի պատճառներ կային, և դրանց թվում նաև այն, որ Բաքուն կասկածի տակ է դրել «Nabucco» գազամուղի նախագծի վերաբերյալ Թուրքիայի դիրքորոշումը: Առիթն այս անգամ այն է, որ Բաքուն Անկարայից չի ստացել ստորագրված պայմանագրի պատճենը, իսկ ադրբեջանցիները չեն պատրաստվում դրա մասին հիշեցնել կամ խնդրել, քանի որ դա խախտում է հավասար օգտագործման իրավունքի սկզբունքը «Nabucco»-ի երեք նախագծերի համար: Ինչ վերաբերում է տարանցման մասին երկկողմ համաձայնագրին, ապա ըստ Ադրբեջանի պետական նավթային ընկերության փոխնախագահ Էլշադ Նասիրովի, կողմերը դրա ստորագրմանը բավականին մոտ էին ապրիլին ու մայիսին: «Սակայն որոշ մանր և որոշ կարևոր հարցեր խանգարեցին մեզ պայմանավորվել ու ավարտել աշխատանքը փաստաթղթի վրա»,- ասել է նա: Հավելենք, որ դրա հետ մեկտեղ սպասվում են Թուրքիայի տարածքով ադրբեջանական գազի մատակարարման վերաբերյալ բանակցությունները SOCAR-ի (Ադրբեջանի պետական նավթային ընկերություն) և թուրքական պետական Botas ընկերության միջև: Քննարկում են Հարավկովկասյան գազատարի ադրբեջանական հատվածի ընդլայնման կամ գազատարի նոր ճյուղի շինարարության հնարավորությունները։
Այս տեսանկյունից Թուրքիայի համար շատ ավելի նախընտրելի է ադրբեջանցիների հետ տնտեսական հարցերի շուրջ քննարկումներ ծավալել, քան քաղաքական: Միայն թե Բաքվում հակված են այդ երկու ոլորտները դիտարկել մեկ ամբողջության մեջ` ավելի հաճախ նախապատվությունը տալով երկրորդին, իսկ դա նյարդայնացնում է Անկարային: Այնպիսի տպավորություն կա, որ Թուրքիայի վարչապետն ամեն անգամ Բաքվից ակնկալում է ինչ-ինչ քայլեր, իսկ դրանք այդպես էլ չեն արվում:
Համանման մի բարդություն էլ կապված է երկու երկրների միջև անցագրային ռեժիմի խնդրի հետ, որը նույնպես ոչ մի գնով չի վավերացվում: Սրա մեղքն էլ ադրբեջանցիները բարդել են Իրանի վրա: Ալիևի աշխատակազմի պատասխանատու Ալի Հասանովն իր պարզաբանումներում ասել է, թե «մեծ է իրանական կողմի հակազդեցությունը»: Բանն այն է, որ եթե Թուրքիայի հետ անցագրային ռեժիմը վերացվի, ապա նույնը պետք է արվի նաև Իրանի հետ, իսկ ադրբեջանցիները դա չեն ցանկանում: Այս հարցում պատրվակների պակաս չի զգացվում: Ադրբեջանցիներն ասում են, որ Իրանում առկա քաղաքական անկայունությունը կարող է խթանել դեպի Ադրբեջան փախստականների հոսքին: Մյուս կողմից նրանք նշում են, թե հիմնական մտավախությունները կապված են Իրանից թմրանյութերի ներթափանցման հետ: Ըստ Բաքվի տվյալների, ամեն տարի շուրջ 300 տոննա թմրանյութ Ադրբեջանի տարածքով Իրանից հասնում է Եվրոպա: «Ադրբեջանը փոքր երկիր է և պարտավոր է մտածել ազգային անվտանգության մասին»,- արդարանում են նրանք, իսկ մինչ այդ, իբրև պատասխան քայլ, Թեհրանը սպառնում է, որ հակառակ դեպքում կկտրի Նախիջևանի հետ ցամաքային կապը: Եվ այժմ Էրդողանից պահանջվելու է լուծել այս գլուխկոտրուկը, որպեսզի և գայլերը կուշտ լինեն, և հոտն` անվնաս:
Թե Թուրքիայի վարչապետի 10-րդ առաքելությունը որքանով արդյունավետ կլինի, առայժմ դժվար է ասել: Սակայն մի բան հաստատ է. Բաքու-Անկարա հարաբերություններն այլևս նախկինը չեն, ադրբեջանցիների մշտական շանտաժները Անկարայի իրականացրած տարածաշրջանային քաղաքականության գործընթացում ակնհայտորեն զայրացրել են թուրքերին, իսկ «մեկ ազգ, երկու պետություն» հայեցակարգը վաղուց սպառել է իրեն։ Եթե սրան էլ գումարենք այն, որ Էրդողանն այլևս չի թաքցնում Ալիևի հանդեպ տածած իր անձնական հակակրանքը, ապա վաղվա հանդիպումը հազիվ թե լինի ջերմ, եղբայրական ու անկեղծ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Թուրքիայի, թե՞ Էրդողանի ընտրությունները

26 Մյս

Այս օրերին Թուրքիան գլխովին թաղված է նախընտրական թոհուբոհում: Հունիսին 12-ին այդ երկրում կկայանան հերթական խորհրդարանական ընտրությունները: Դրանք կլինեն թվով 17-րդը, որոնց արդյունքում կձևավորվի հանրապետության 61-րդ կառավարությունը: Եվ արդեն իսկ ակնհայտ է, որ քարոզարշավն ու պայքարն ընթանալու են կոպիտ մեթոդներով, առանց ավելորդ նրբանկատության ու զիջումների: Դրան նպաստող հանգամանքներից մեկն էլ այն է, որ Թուրքիայում գոյություն ունի աշխարհում ամենաբարձր ընտրական շեմը` 10 տոկոսի սահմանագիծը, իսկ դա մեծ տհաճություն պիտի պատճառի այն փոքր կուսակցություններին, որոնց ուժերը չեն ներում խորհրդարան մտնել կամ առավելագույնս ներգրավվել քաղաքական գործընթացներում:
Քաղաքական այս կարևորագույն միջոցառումն արդեն իսկ աչքի է ընկնում իր մի քանի առանձնահատուկություններով: Նախ, 1982 թ. սահմանադրության ընդունումից ի վեր առաջին անգամ դրանք լինելու են ոչ թե արտահերթ, այլ հերթական: Սա արտաքուստ կարող է ներքին վիճակի կայունության տպավորություն թողնել իրական անկայուն ֆոնի վրա: Մյուս կողմից պետք է նկատել, որ երկրի արտաքին քաղաքականության դաշտում պահպանվող անորոշությունն իր անդրադարձն է ունենում ընտրազանգվածի `ապագայի հանդեպ պատկերացումների վրա: Արևմուտքի հետ հարաբերություններում շատ կարևոր բաներ դեռևս թերի են, Եվրամիությանը ինտեգրվելու ցանկությունները ոչ մի քայլ առաջ չեն շարժվել և որպես դրա հետևանք առկախված են ստանձնած պարտավորությունների մեծ մասը: Բարդ են շփումները հարևանների` մասնավորապես Իսրայելի և Հայաստանի հետ, իսկ եղածին էլ գումարվել է Մերձավոր Արևելքի ու Աֆրիկայի անվերջանալի հեղաշրջումների ալիքը` իշխանափոխություններով հանդերձ: Ահա նման ոչ նպաստավոր մթնոլորտի պայմաններում էլ Թուրքիան գնում է իր համար բախտորոշ ընտրությունների:
Համաձայն այդ երկրի Բարձրագույն ընտրական հանձնաժողովի տվյալների, այս անգամ խորհրդարանական ընտրություններին կմասնակցեն 27 կուսակցություններ` պայքարելով Ազգային Մեծ ժողովի 500 մանդատներից յուրաքանչյուրի համար: Ներկա պահին ուժեղագույն հավակնորդների ցանկում են «Արդարություն և զարգացում», «Խաղաղություն և ժողովրդավարություն», Ժողովրդահանրապետական, Բանվորական, և «Ազգային շարժում» կուսակցությունները: Ու թեև դեռ վաղ է վերջնական պատկերի մասին ենթադրություններ անելու համար, բայց և այնպես, հաշվի առնելով հասարակական կարծիքը, կարելի է որոշ նկատառումներ շարադրել:
Առաջինը, որ անմիջապես աչքի է զարնում, մեծ անակնկալները բացառելու Թուրքիայի քաղաքացիների համոզվածությունն է: Այժմ այստեղ նախկինի պես չեն հարցնում, թե որ քաղաքական ուժը կհաղթի, այլ լավագույն դեպքում կարող են հետաքրքրություն հանդես բերել այն խնդրի առնչությամբ, թե քանի՞ կուսակցություն կանցնի խորհրդարան, և, որն ամենաէականն է, քանի՞ մանդատի կտիրանա «Արդարություն և զարգացում» կուսակցությունը (ԱԶԿ): Այլ խոսքերով ասած, վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի գլխավորած ԱԶԿ-ն շարունակում է մնալ ընտրությունների ֆավորիտը:
Դրա համար կան մի քանի ծանրակշիռ պատճառներ: Նախ, ԱԶԿ-ն Թուրքիան ղեկավարում է արդեն 8 ու կես տարի: Դա երկրի համար չափազանց բարձր ցուցանիշ է: Եթե նրանք դարձյալ հաղթեն, այսինքն Էրդողանի կառավարությունը ևս 4 տարի պաշտոնավարի, ապա այդ քաղաքական ուժը Թուրքիայի նորագույն պատմության մեջ ամենաերկարակյացի դափնին կարող է նվաճել: Ի սկզբանե դավանելով այսպես կոչված «պահպանողական ժողովրդավարության» ուղղությունը, Էրդողանն ու իր համակիրները ստանձնեցին հանրությանը քաղաքական իսլամից հեռու պահելու մարտավարությունը: Նրանք բացեիբաց քննադատության էին ենթարկում քեմալականության ժառանգությունը, արմատականության յուրաքանչյուր հոռի դրսևորում, փորձում մարդկանց բացատրել դրանց բացասական հետևանքները Թուրքիայի ապագայի համար: Նաև ԱԶԿ-ն էր, որ չխուսափեց առճակատման գնալ Զինված ուժերի վերնախավի հետ` նպատակ ունենալով ամեն գնով նվազագույնի հասցնել բանակի ու դատաիրավական համակարգի ներգործությունը քաղաքական գործընթացների վրա:
Մյուս կողմից Էրդողանի թիմն այսօր իրավունք ունի հայտարարելու, որ հատկապես իրենց ջանքերով Թուրքիան տնտեսական աճի ցուցանիշներով Եվրոպայում զբաղեցրեց առաջին տեղը, ինչպես նաև նախընտրական խոստումի կարգով հավաստիացնել, թե Թուրքիայի հիմնադրման 100-րդ տարեդարձին պատրաստ են երկրն ընդգրկել աշխարհի ամենազարգացած տնտեսություն ունեցող երկրների տասնյակում` ներկայիս 16-րդի փոխարեն, իսկ գյուղատնտեսությունը դարձնել աշխարհում 5-րդը: Սակայն դրա համար նախ և առաջ հաղթել է պետք, ընդ որում, ոչ թե սովորական հաղթանակ, այլ այս անգամ արդեն` բացարձակ: ԱԶԿ-ն դա պատկերացնում է հետրյալ կերպ` մեջլիսում շահել առնվազն 367 մանդատ, այսինքն եղածի երկու երրորդը, ինչը հնարավորություն կտա նրանց խորհրդարանում անցկացնելու ցանկացած օրինագիծ: Իսկ այդ հանգամանքը առաջին հերթին կանաչ լույս կվառի սահմանադրության փոփոխության ծրագիրը կյանքի կոչելու ճանապարհին:
Նկատենք նաև, որ ԱԶԿ-ն և նրա առաջնորդն այսօր արդեն իսկ ավելի հեռուներն են դիտում: Բանն այն է, որ խորհրդարանական ընտրություններից հետո Թուրքիայում 2012 թ. գարնանը սպասվում են նախագահական ընտրություններ: Շատ վերլուծաբաններ արդեն հիմա կանխատեսում են, որ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը, ամենայն հավանականությամբ, կդառնա երկրի ղեկավարի թեկնածուն իշխող կուսակցությունից: Էրդողանը նման հեռանկարին սկզբունքորեն դեմ չէ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Pacta sunt servanda

4 Մրտ

ԱԺ քառօրյայի ժամանակ խորհրդարանի նախագահ Հովիկ Աբրահամյանը ևս մեկ անգամ հիշեցրեց, որ հայ-թուրքական արձանագրությունները նախագահի կողմից սառեցված են և ԱԺ-ն նման լիազորություն չունի, որպեսզի այդ հարցը քննարկի: Այնուհետև Աբրահամյանը հավելեց.
-Կարելի է ասել, որ օրակարգում այդպիսի հարց չունենք:
Խորհրդարանում հարցը չկա: Իսկ խորհրդարանից դու՞րս: Պարզվում է` այստեղ պատկերը միանգամայն այլ է: Այն շարունակվում է նախկինի պես պարբերաբար արծարծվել, և հենց միայն այդ փաստը լավագույն վկայությունն է այն բանի, որ վիճաբանող կողմերը (որքան էլ կոշտ լինեն նրանց արձագանքները) չեն պատրաստվում վերջնականապես փակ պահել իրենց դռները գալիք հնարավորությունների առաջ: Այս իմաստով շատ դժվար պիտի լինի պարզ զուգադիպություն համարել այն փաստը, որ հիշյալ խնդրի շուրջ միաժամանակ տեսակետներ արտահայտեցին թե Հայաստանի և թե Թուրքիայի իշխանության ներկայացուցիչները:
ԱԳ նախարար Էդվարդ Նալբանդյանը դրա համար օգտագործեց ավստրիական Der Standard օրաթերթի ընձեռած հնարավորությունը: Այն հարցին, թե հայ-թուրքական արձանագրությունները վերստին օրակարգ բերելու համար ինչպիսի՞ ճանապարհներ են առկա, արտգործնախարարը պատասխանեց. «Գոյություն ունի միայն մեկ ուղի, և ոչ թե մի քանիսը: Մենք ստորագրել ենք արձանագրությունները և մենք պետք է դրանք վավերացնենք ու իրականացնենք առանց որևէ նախապայմանների` համաձայն pacta sunt servanda սկզբունքի»,- ասաց նա: Նալբանդյանի հիշատակած լատիներեն ասույթը հայերեն թարգմանությամբ թերևս հնչի այսպես. «Պայմանավորվածությունները պետք է հարգվեն»: Սա, ինչ խոսք, ճշմարիտ սկզբունք է: Բայց մինչ դրա մասին խոսելը դարձյալ անհրաժեշտ կլինի դեմքով դառնալ դեպի հարևանը ու տեսնել, թե նա ինչպե՞ս է պատկերացնում արդեն եղածն ու սպասվելիքը: Այս մասին նույն օրերին խոսեց Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը` Նալբանդյանի օրինակով հարցազրույց տալով գերմանական Hannoversche Allgemeine պարբերականին: Զրույցի այն հատվածում, որը վերաբերվում էր հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորմանն ու Ցեղասպանությանը, Էրդողանը ներդրեց լավատեսության իր ամբողջ պաշարը. «Թուրքիան տարածաշրջանում խաղաղության, անվտանգության ու կայունության հաստատմանը կարևորություն է տալիս։ Դրա համար էլ սկսեցինք Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը։ 2009-ի հոկտեմբերի 10-ին Հայաստանի հետ ստորագրված արձանագրությունները այդ ճանապարհին ամենամեծ հաջողություններն են։ Այնտեղ համաձայնեցված տեսակետներն ամբողջ Հարավային Կովկասի վրա ևս դրական ազդեցություն կունենան։ Դրանով հանդերձ կարգավորման գործընթացը թե հայերի, թե թուրքերի տեսանկյունից դժվար և զգայուն գործընթաց է»։ Ինչպես տեսնում են, վերստին ոչ մի խոսք այն մասին, թե հարցը փակված է: Ավելին, բայի ապառնի ժամանակի գործածումը («կունենան») հիմք է տալիս կարծելու, թե Անկարայից տեսանելի է այդ լուսավոր գալիքը:
Իսկ ե՞րբ է այն պատրաստվում վերադարձվել նույն կետին, որտեղ կասեցվեց ընթացքը: Թուրքերն այժմ հաճախ են կրկնում, թե այդ բանը տեղի կունենա ամռանը կայանալիք իրենց խորհրդարանական ընտրություններից հետո: Հայերի համար այս փաստարկը ընդունելի չէ: Եվ Էդվարդ Նալբանդյանի պատասխան խոսքում թերահավատ հեգնանքի տարրեր կան. «Խորհրդարանական ընտրություններից հետո կլինեն ուրիշ ընտրություններ: Եթե պատճառ ես փնտրում վավերացումը հետաձգելու համար, ապա միշտ կարող ես այն գտնել… Թուրքերը հակված են մտածելու, որ միայն Թուրքիայում կարող են լինել ընտրություններ, հանրային կարծիք: Եվ մենք ավելի շատ պատճառներ ունենք նախապայմանների մասին խոսելու համար»:
Ամեն դեպքում, Երևանում չեն ժխտում նաև այն իրողությունը, որ այսօր թուրքական հասարակությունը մի կողմից ավելի է տրամադրված աջակցելու կարգավորմանը, իսկ մյուս կողմից դարձել է ավելի ըմբռնող իր անցյալի նկատմամբ: Բայց ներկայիս ակտիվացման միտուների մեջ անհնար է չնակատել ևս մի հետին միտք: Բան այն է, որ մոտենում է ապրիլի 24-ը, և դրա նախաշեմին Թուրքիան անկասկած նոր շահարկումների կդիմի, կփորձի միջազգային հանրությանն ավելի վառ գույներով մատուցել կացությունը, թեև Անկարայի դիրքորոշումը չի փոփոխվել։ Ինչ վերաբերում է հետընտրական հնարավոր զարգացումներին, ապա այստեղ հազիվ թե կարիք լինի սպասել որևէ արմատական տեղաշարժի: Շատ ավելի հավանական է, որ որոշակի քայլեր այս ուղղությամբ արվեն, օրինակ ինչ-ինչ ուղերձներ ու նամակներ փոխանակվեն, հանդիպումներ կայանան, բայց դրանից ոչ ավելի։
Գալով այսպես կոչված արտաքին ճնշումների ու խթանումների խնդրին, չենք կարող շրջանցել վերջերս տեսանելի նախանձախնդրությունը Միացյալ Նահանգների կողմից: Եվ որքան էլ Վաշինգտոնն այսօր փորձում է հանդես գալ իրատեսության սահմաններում ու պնդում է, թե չի կարող «ցանկանալ ավելին, քան այդ իրավիճակներում հայտնված երկրները», սակայն սրա հետ մեկտեղ ԱՄՆ պետդեպարտամենտի մամուլի խոսնակ Ֆիլիպ Քրոուլին հայտարարում է. «Դրանով է պայմանավորված նաև այն, որ մենք գործընթացն առաջ տանելու համար ճնշում չենք գործադրում։ Մենք տեսնում ենք, որ վերջին մեկ տարվա մեջ գործընթացը կանգ է առել»:
Այսինքն ճնշումների տարբերակը լիովին չի բացառվում: Իսկ այն, որ վերջերս փոխպետքարտուղար Սթեյնբերգի այցը Հայաստան նաև նման նպատակ էր հետապնդում, ամերիկացիները չեն էլ թաքցնում:
Հետաքրքրական է, որ այս օրերին շրջանառության դրվեց մի վարկած, համաձայն որի Ռուսաստանն ու Միացյալ Նահանգները որոշել են դերերով փոխվել: Սա ենթադրում է, որ Ռուսաստանն այսուհետ սկսելու է ակտիվորեն աշխատել հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը վերսկսելու համար, իսկ Միացյալ Նահանգները ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման նախաձեռնությունն է իր ձեռքը վերցնելու: Թե ի՞նչ նպատակ է հետապնդում անհավանական թվացող այս սցենարը և նման լուրերի տարածումը, միայն կռահել կարելի է:
Մի բան կարելի է հստակ ասել. հայ-թուրքական հարաբերությունների մերձեցման համար ուղի բացեցին ոչ այնքան արտաքին ճնշումները, որքան աշխարհքաղաքական ընթացիկ զարգացումները և երկու երկրների հասարակությունների ներսում տեղի ունեցող փոփոխությունները:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Էրդողանի արկածները Եվրոպայում

2 Մրտ

Կասկածից վեր է, որ Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը դեռ երկար կհիշի իր վերջին այցը Եվրոպա: Եվրոպացիները` նույնպես: Էրդողանի այցելությունն իր բնույթով աշխատանքային էր, ի սկզբանե որևէ արտակարգ բան չէր ենթադրում: Սպասվում էր, որ նա հանդիպումների շարք կանցկացնի Գերմանիայում և Բելգիայում, Հաննովերում Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելի հետ կմասնակցի CeBIT տոնավաճառի շնորհանդեսին, կքննարկի տնտեսական, առևտրային, քաղաքական հարցեր, Թուրքիայի անդամակցությունը ԵՄ-ին, զարգացումները Կիպրոսում և այլն: Միայն թե հենց սկզբից ամեն բան ընթացավ ոչ այնպես, ինչպես ծրագրված էր: Ավելի ուշ մամուլը պիտի արձանագրեր, որ Թուրքիայի վարչապետը եկել էր սեփական շոուն ցուցադրելու այդ երկրներում բնակվող իր հայրենակիցներին ու տեղի քաղաքական վերնախավին: Սակայն իրականության մեջ հյուրընկալող երկրներն այնքան էլ ուրախ չէին Էրդողանի այցից: Պատճառներից մեկն էլ թերևս այն էր, որ մինչ նրա ժամանումը Քյոլն ու Դյուսելդորֆն ուղղակի պարուրվել էին վերջինիս դիմանկարներով: Գերմանացիներին հատկապես զայրացրել էր այն, որ պաստառների վրա գրությունները թուրքերեն էին, իսկ դրանցից մեկը տեղեկացնում էր. «Մեր վարչապետը Դյուսելդորֆ է ժամանում»: «Այդ ու՞մ վարչապետն է Գերմանիա գալիս»,- բազմանշանակ հարց էին տալիս տեղաբնակները` խեթ աչքով նայելով ոգևորված թուրքերին:
Իսկ հետո էլ ավելի բարդ էր:
Կրքերը հատկապես թեժացան այն պահից, երբ Էրդողանը` Դյուսելդորֆում հանդիպելով Գերմանիայում հաստատված թուրք գաղթականների հետ, այնտեղ մի բոցաշունչ ելույթ ունեցավ` նրանցից պահանջելով սովորել նախ թուրքերեն, այնուհետ՝ գերմաներեն։ Դրա հետ մեկտեղ Էրդողանը թուրք մասնագետներին կոչ արեց վերադառնալ Թուրքիա՝ հզորացնելու իրենց հայրենիքը։ Սակայն այս ճառը թերի կլիներ, եթե իր մեջ չպարունակեր կշտամբանքների մի ամբողջ հեղեղ` հասցեագրված երախտամոռ եվրոպացիներին: Տասը հազարանոց լսարանը հաճույքով էր ականջ դնում, թե ինչպես է իրենց վարչապետը դասեր տալիս չափը կորցրած Հին Աշխարհին:
«Իսլամաֆոբիան և ռասիզմը մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ են», հայտարարեց Էրդողանը` հավելելով, որ գերմանացի քաղաքական գործիչներն իրենց արտահայտություններով ազգային ու կրոնական խտրականություն են սփռում: «Ես ասում եմ` ոչ ասիմիլյացիային»,- սպառնալից բռունցք ճոճեց նա թուրքերի և մյուս մահմեդականների հանդեպ գերմանական հանրության վերաբերմունքի դեմ։ Զարգացնելով արտասահմանում բնակվող թուրքերի պաշտպանվածության թեման՝ Էրդողանը այնքան հեռուն գնաց, որ խոստացավ այն թուրքերի համար, ովքեր որոշել են հօգուտ Գերմանիայի քաղաքացիության հրաժարվել թուրքականից, այսպես կոչված «կապույտ քարտեր» թողարկել։ Դրանք կոչված կլինեն դառնալ թուրքական անձնագրերի համարժեքը։
Հաջորդ օրը Գերմանական Bild պարբերականը վրդովված պիտի գրեր, որ Թուրքիայի վարչապետի ճառը կրում էր սադրիչ բնույթ: «Դյուսելդորֆում Էրդողանն իսկական նախընտրական քարոզարշավ կազմակերպեց՝ իր ելույթով սղոցելով թուրքերի՝ գերմանական հասարակությանն ինտեգրվելու գործընթացը»,- նկատում էր հոդվածագիրը, իսկ Բեռլինում հրատարակվող մեկ այլ թերթ` B.Z.-ը «Էրդողանը եկել էր աղմուկ բարձրացնելու նպատակով» հոդվածում գրեց, որ թուրք վարչապետն իր հայտարարություններով ուղղակի բորբոքեց թուրքերին՝ գերմանական հասարակությանն դեմ։
Բարձրաստիճան հյուրի ելույթին հիվանդագին արձագանքեցին նաև գերմանական իշխանությունները։ Բեռլինում շատերն էին բացահայտ հայտարարում, որ այն խախտում է իշխանությունների՝ Գերմանիայի ոչ բնիկ բնաչության ինտեգրացիայի ծրագրի հիմքերը։ Իսկ Գերմանիայի ԱԳ նախարար Գիդո Վեստերվելլեն, մեկնաբանելով Էրդողանի խոսքերը, թուրքական համայնքին կոչ արեց ամեն դեպքում առաջինը սովորել գերմաներեն, այլ ոչ թե թուրքերեն։
Բայց թուրքական կողմի ախորժակը շատ ավելին էր, քան միայն վերաբերմունքի խնդիրները կարող էին հրահրել: Հատկապես գերմանացիներից նրանք ակնկալում էին դրական ըմբռնում այն հարցի շուրջ, որ մուտքի արտոնագրային սահմանափակումներն իրենց դարն արդեն ապրել են: «Գերմանիան ունակ է գնահատել մեր ներդրումները, սակայն առայժմ մենք ստիպված ենք կրել վիզային ռեժիմի ծանրությունը», — նշեց Էրդողանը: Կանցլեր Անգելա Մերկելի պատասխանը ավելի շուտ ծաղրի էր նման, քան լուրջ արձագանքի. «Ինչ վերաբերում է վիզաների խնդրին, եթե անձնագրերում էջերը չեն բավականացնի, մենք այժմ ունենք համակարգչային չիպեր, որոնց վրա ավելի շատ տեղ կա»,- նկատեց Մերկելը:
Կարծես թե նույն ծաղրական վերաբերմունքն էր վաստակելու Էրդողանի մեկ ուրիշ հավաստիացում` այս անգամ տարբեր կրոնների նկատմամբ հարգանքի մասին: Փորձելով ցույց տալ, թե իր երկիրն ինչպիսի առավելություններ ունի` ի հակակշիռ եվրոպական կաղապարված մտածողության, նա կրկին հիշեցրեց, որ իրենք պետական բյուջեի հաշվին վերանորոգեցին Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցին և հունական Սումելիայի մենաստանը` ոչինչ չասելով այն մասին, թե քանի հազար այլ հուշարձաններ ավերվեցին ու փոշի դարձան նույն այդ երկրում: Բայց դա Թուրքիայի վարչապետին քիչ էր անհանգստացնում, քանի որ իր հիշատակած երկու օրինակն արդեն իսկ «խոսում է Թուրքիայում կրոնական փոքրամասնությունների հանդեպ տածած հարգանքի մասին, իսկ Եվրոպայում սխալ քարոզչություն է տարվում Թուրքիայի նկատմամբ»:
Միայն եվրոպացիների համբերությունը չէ, որ փորձության էր ենթարկվում Էրդողանի այցի ընթացքում: Հանդիպումներից մեկի ժամանակ Հանեֆի Դողան անունով մի թուրք փախստական Էրդողանի ելույթի ժամանակ աղաղակեց` «Լուծեք մեր խնդիրները» և ձեռքի սպիտակ սավանը նետել թուրք վարչապետի ուղղությամբ։
Իսկ հետո կատարվեց այն, ինչը կարելի էր ենթադրել: Հանկարծ հայտնի դարձավ, որ Էրդողանն ընդհատում է իր ուղևորությունը և չի մեկնելու Բելգիա: Պաշտոնական հաղորդագրությունները նաև տեղեկացրեցին, որ Էրդողանը չի մասնակցի Եվրահանձնաժողովի նախագահ Ժոզե Մանուել Բառոզուի հետ այսօր ծրագրված հանդիպմանը, և որ հանդիպման օրը կորոշվի այս շաբաթվա ընթացքում: Մինչ կպարզվեն նման կտրուկ փոփոխության իրական պատճառները, փորձագետներն արդեն իսկ շտապել են կարծիք հայտնել, որ այս ուղևորությունը կարող է սպառնալիքի տակ դնել Թուրքիայի- ԵՄ հարաբերությունները:

Հովիկ Չարխչյան

%d bloggers like this: