Tag Archives: Էջմիածին

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ՄԵՂԱԴՐԵՑԻՆ ԽՐԻՄՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿԻՆ

24 Հլս

Մեծ մարդկանց մեծ մեղքեր են վերագրվում: Սա օրինաչափություն չէ, սակայն կա նման հակում. մարդկային մի ներքին մղում կարծես պահանջ ունի նվազեցնել տարբերությունն իրենց և նրանց միջև, ովքեր բացառիկ են կոչմով ու անհատականությամբ: Համանման վերաբերմունքի մի դրվագ էլ մեր եկեղեցու պատմության մեջ ենք հանդիպում, որն առնչվում է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Մկրտիչ Ա. Խրիմյանի՝ Խրիմյան Հայրիկի բարենորոգչական գործունեության հետ:
Այդ ծրագրերի մասին եկեղեցու աղբյուրներն այսպես են գրում. «Կաթողիկոսի գահակալության օրոք շարունակվում են Մայր Տաճարի վերանորոգման աշխատանքները: Նա մի շարք կարգադրություններ է կատարում Տաճարի վերանորոգման աշխատանքներն սկսելու համար: Սակայն ինչ-ինչ պատճառներով Հայրիկի նպատակադրվածությունը կյանքի չի կոչվում, իսկ սկսված աշխատանքներն էլ մնում են անավարտ»:0000001315
Որ մտահղացումները կարող էին նաև չիրագործվել, միանգամայն բնական է: Զարմանալին այս պատմության մեջ մեկ այլ բան է: Խոսքը Խրիմյան Հայրիկի հասցեին հնչող ծանր մեղադրանքների մասին է: Մասնավորապես կաթողիկոսն ամբաստանվում է այն բանի համար, որ նրա ձեռնարկումների արդյունքում զոհաբերվել են թանկագին մշակութային արժեքներ, մեծ վնաս է հասցվել Մայր տաճարի ներքին հարդարմանը, անհետ կորել են գեղարվեստական գործեր: Բայց որքանո՞վ են հիմնավոր ու փաստարկված նման պարսավանքները: Դատենք ըստ իրադարձությունների հաջորդականության:
Խրիմյան Հայրիկը 1895 թվականին ձեռնարկում է Էջմիածնի Մայր տաճարի վերանորոգումը: Դրանից 15 տարի անց՝ 1910 թվականին հայտնի գրող և հասարակական գործիչ Արշակ Չոպանյանը վրդովմունքով արձանագրում է, թե տաճարի զարդերն ու նկարները Խրիմյան Հայրիկը «քանդած ու փչացուցած է անհավատալի վանդալությամբ՝ անհասկանալի քմայքը գոհացնելով»: Չոպանյանն ասում է, որ տաճարից հաջողվել էր փրկել միայն գմբեթի որմնանկարները, այն էլ՝ Պետերբուրգի հնագիտական ընկերության մասնագետների միջամտությունից հետո, իսկ եկեղեցում կախված գեղանկարչական աշխատանքներին դուրս էին բերվել և ուղարկվել էին տարբեր գյուղերի եկեղեցիներ:էջմիածին 1874
Ոչ պակաս նշանավոր մեկ այլ անձնավորություն՝ հայագետ, պատմաբան Մաղաքիա Օրմանյանն իր «Ազգապատում» աշխատության մեջ գրեթե նույնն է պնդում՝ տեղեկացնելով, որ Մայր տաճարի ներքին զարդարանքներն ու Նաղաշ Հովնաթանի կտավները ոչնչացվել են ու «120 պատկերներեն հազիվ 20 հատ անխնամ կերպով մնացեր են թանգարանին մեջ նետված»:
Կա նաև Կիլիկիո կաթողիկոս Գարեգին Հովսեփյանի վկայությունը, ով ժամանակին ցավով նշել է, թե «Խրիմյան կաթողիկոսի օրոք մեծ սխալ էր կատարվել հայ արվեստի նկատմամբ»: Նա գրում է, որ առանց նախապես հոգալու ֆինանսական ծախսերը, նորոգման համար անհրաժեշտ նյութերը, առանց մասնագետների ու նկարիչների հետ խորհրդակցելու քանդվել են որմնանկարները, սրբվել են նախշազարդերը, պատերից ցած են բերվել կտավները, որոնք արդեն սկսել էին խոնավությունից պոկոտվել ու թափվել:
Իսկ ահա գրող Կոստան Զարյանը հեգնանքով ամփոփում է թեման՝ ասելով. «Լուսավորյալ» մի կաթողիկոս՝ նույն ինքը Խրիմյանը, հանուն առաջադիմության և քաղաքակրթության, հին բաներ անվանելով, ծեփել է տվել անողոք կերպով որմնանկարի գեղեցիկ մի մասը, և ոչ մի սպառնացող ատրճանակ չի արգելել այդ ոճիրը»:
Մի՞թե այս բոլորը ճշմարտություն է: Արդյո՞ք Խրիմյան Հայրիկի պես շրջահայաց ու խելամիտ անձնավորությունը կարող էր նման անհեռատեսություն ու կամայականություն հանդես բերել, երբ խոսքը հոգևոր ժառանգության ճակատագրին էր վերաբերում: Եվ արդյո՞ք նրա արարքն իրոք ոճրագործություն էր, որը պիտի կանխվեր ատրճանակով:10704_b
Այս հարցերին պատասխան գտնելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել մի շարք նկատառումներ: Սկսենք այն փաստից, որ Վեհափառին վանդալիզմի համար մեղադրող անձանցից և ոչ մեկն այդ իրողության ականատեսն ու վկան չի եղել: Նրանք բոլորն էլ իրենց կարծիքը շարադրել են դեպքերից ավելի ուշ, այս կամ այն խոսակցությունների, տեղեկությունների ազդեցության տակ՝ առանձնապես խորամուխ չլինելով բուն խնդրի նրբերանգների ու մանրամասների մեջ:
Վերցնենք թեկուզ անհետ կորած 100 կտավների պատմությունը, ինչի համար պատասխանատու է դիտվում Խրիմյան Հայրիկը: Ի՞նչ նկարների մասին է խոսքը, ովքե՞ր են եղել դրանց հեղինակները, որտե՞ղ են ցուցադրվել: Չկան հաստատ ու վստահելի վկայություններ այն մասին, թե այդ շրջանում Մայր տաճարում 100-120 կտավներ են եղել: Փոխարենը այն, ինչն առկա էր, գրեթե բոլորն էլ հասել են մինչև մեր օրերը: Եթե տվյալ դեպքում ակնարկը վերաբերում է Նաղաշի գեղանկարչական աշխատանքներին, ապա, այո, դրանց զգալի մասը ոչնչացվել է, միայն ոչ թե 19-րդ դարի վերջին, այլ ավելի վաղ՝ 18-րդ դարում, երբ գահակալած որոշ կաթողիկոսների օրոք տաճարից հաճախակի հանվել են հնացած պատկերները՝ փոխարինվելով նորերով: Ընդ որում՝ հետաքրքիր մի հանգամանք. նոր գործերը արվել են Նաղաշի որդիների ու թոռների ձեռքով, այսինքն հենց նրանք էլ եղել են հները պատերից իջեցնողն ու նորերով փոխարինողները: Իսկ եթե նույնիսկ ընդուենք այն պնդումները, թե իբր Խրիմյանի կարգադրությամբ ընդհանրապես հանվել էին բոլոր կտավները՝ անհանդուրժելի համարելով Մայր տաճարում պատկերներ ցուցադրելու երևույթը, ապա սա դեռ չի նշանակում, որ դրանք ոչնչացված են:
Նմանապես հիմնավոր չեն այն հավաստիացումները, թե Խրիմյան Հայրիկը չի առաջնորդվել մասնագետների ու նկարիչների խորհուրդներով: Օրինակ, պահպանվել է Խրիմյանի մի նամակը՝ գրված 1894 թվականի օգոստոսի 5-ին: Հասցեատերն է Մկրյան քահանան: Ահա այս նամակում կաթողիկոսը գրում է, որ ձեռնարկել է նոր մատենադարանի կառուցումը, ինչպես նաև տաճարի ձևավորումը և փնտրում է մի արվեստավոր, «պատկերահան»: Այնուհետև նա հավելում է. «Էջմիածնա տաճարի ներսի նորոգություն ևս առաջիկա գարնան պիտի սկսվի, որոյ մեջ թե պատկերուն նկարներ և թե հին ու նոր կտակարանի պատմական նշանավոր պատկերն պիտի պատրաստվի»: Այս նպատակի համար սկզբնապես Էջմիածին է հրավիրում պոլսեցի նկարիչ Պետրոս Սրապյանին: Ավելի ուշ նոր որմնանկարչական աշխատանքների համար Մայր Աթոռ է գալիս նկարիչ Վարդգես Սուրենյանցը:

King_Tiridates_with_his_wife_Ashkhen_and_sister_Khosrovidukht_by_Naghash_Hovnatan
Կաթողիկոսն իրոք պատրաստվում էր հեռացնել տաճարի որմնանկարները և հայկական ոճով նկարազարդել ամբողջ կառույցի ներսը: Սակայն այդպիսի քայլի նա դիմում էր հարկադրաբար: Բանն այն է, որ տարիների ընթացքում վատ պայմանները, անձրևաջրերը, խոնավությունը լիովին գունաթափել ու վնասել էին նկարազարդ շերտերը: Այս մասին բազմաթիվ վկայություններ կարելի է գտնել նույն շրջանում Էջմիածին այցելած մարդկանց գրառումներում: Ելքը մեկն էր. տաճարի որմնանկարները հատվածաբար դուրս բերել և տեղափոխել ավելի ապահով վայր, իսկ այնուհետև ձեռնամուխ լինել նորի ստեղծմանը, ինչն էլ արել է Խրիմյան Հայրիկը: Մայր տաճարի որմնանկարների մի մասը կաթողիկոսի ցուցումով հանվել ու պահվել են վանքի թանգարանում, դրանց որոշ նմուշներ այսօր էլ կարելի է տեսնել Հայաստանի ազգային պատկերասրահում:
Գալով այն հարցին, թե ինչու՞ ծրագիրն անկատար մնաց, ապա սրա համար պատճառները չափազանց շատ էին: Եվ խոսքը միայն միջոցների ու հնարավորությունների սղությունը չէր: Հայտնի փաստ է, որ 1890-ականներին վերջին ծայր առան հակախրիմյանական տրամադրություններ: Դրանք խմորվում էին ինչպես հասարակության առանձին շերտերում, այնպես էլ կղերական միջավայրում: Այդ արհեստածին կրակն ամեն գնով թեժ էին պահում միաբանության մի շարք անդամներ, նաև «Մշակ» թերթը՝ լիբերալ հայացքների շղարշի տակ: Նույն ժամանակներում ծավալվող քաղաքական իրադարձություններն իրենց հերթին անելիքների ու հոգսերի այնպիսի մի ծանրություն բերեցին Հայոց եկեղեցու առաջնորդի համար, որ Խրիմյան Հայրիկին ուրիշ ոչինչ չէր մնում, քան անկատար թողնել իր ծրագիրը և զբաղվել առավել հրատապ ու կենսական հարցերի լուծմամբ: Իսկ անհաստատ ու անկայուն ժամանակների թոհուբոհում չկա ավելի դյուրին բան, քան մեղավորների փնտրտուքն ու մեղադրանքների շռայլումը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՌԱՋԻՆ ԱՎՏՈՄԵՔԵՆԱՆ

23 Հկտ

Տարատեսակ կարծիքներ ու վկայություններ կան այն մասին, թե որն է եղել Հայաստան բերված առաջին մեքենան, երբ է բերվել կամ ում կողմից: Ու քանի դեռ այդ բանավեճը շարունակվում է, ներկայացնեմ մի պատմություն, թե ինչ ճակատագրի արժանացավ ավտոմեքենաներից առաջինը:
Ասում են, որ այդ մեքենան Ֆրանսիայից բերվել է էջմիածինցի մի խումբ հարուստ բամբակագործների նախաձեռնությամբ: Նպատակն էր դա աշխատացնել Երևան-Էջմիածին ճանապարհի վրա: Միայն թե տեղ հասնելուն պես պարզվել է, որ ճանապարհի կամուրջները թույլ են ու չեն դիմանում մեքենայի ծանրությանը: Շուրջ մեկ տարի էլ պահանջվել է, մինչև խճուղու բոլոր կամուրջները փոխվել ու ամրացվել են: Միայն դրանից հետո ավտոմեքենան սկսել է երթևեկել: Բայց դա էլ երկար չի տևել: Բամբակագործները հաշվարկել են, որ առավել ձեռնտու կլինի, եթե մեքենայի շարժիչը հանեն և օգտագործեն բամբակ զտելու համար: Իսկ բեռները կարելի էր նաև տեղափոխել հին եղանակով՝ սայլերով…

Հովիկ Չարխչյան

*

ՎԱԶԳԵՆ ԱՌԱՋԻՆԻ ՀՐԱՇԱԼԻ «ՄԱՔՍԱՆԵՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ»

27 Մրտ

Բոլոր նրանք, ովքեր Էջմիածին այցելելիս եղել են Նոր վեհարանում և բախտ են ունեցել ծանոթանալու երկրորդ հարկում ցուցադրվող արվեստի և պատմության բարձրարժեք ցուցանմուշներին, երբեք չեն կարող մոռանալ այն, ինչ տեսել են այդ սրահներում: Բայց կա մի բան, որի տպավորությունը դժվար է նկարագրել բառերով: Ձեր առաջ բացվում են պատի մեջ տեղադրված չհրկիզվող պահարանի դռնակները, իսկ նրանց  ետևում ոսկեձուլ ու ադամանդակուռ սալիկներն են, որոնց վրա պատկերված են հայոց այբուբենը և սրբազան խաչը: Մինչ դուք կլնված դիտում եք այդ ձեռակերտ հրաշքը, ուղեկցող հոգևորականը տեղեկացնում է, որ «Հայոց Այբուբեն» և «Ոսկե Խաչ» աշխատանքները պարտաստվել են Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի նախաձեռնությամբ ու պատվերով: Սակայն այս ժլատ խոսքերի ետևում զարմանալի մի պատմություն է թաքնված, որը ցանկանում ենք շարադրել ստորև:

Դա 1976 թվականին էր: Սովորական օր էր Մայր Աթոռում: Ինչպես միշտ, վանքի տարածքը լի էր ուխտավորներով ու զբոսաշրջիկներով: Նրանցից շատերն էին ցանկանում տեսնել վեհափառին ու համբուրել նրա աջը: Այդ մարդկանց թվում էր նաև ոչնչով աչքի չընկնող մի կին:112700_original

Բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկյանը ժամանակին առիթ է ունեցել անձամբ կաթողիկոսից լսել հիշարժան օրվա պատմությունը: «Մի անգամ,- ասել էր Վազգեն Առաջինը,- վեհարան եկավ տարեց մի կին: Պատմեց, որ գաղթի տարիներին թողեր էր հայրենի տունը և ոտքով, բազում զրկանքներ կրելով հասել էր Արաքսի մյուս ափը: 50-60 տարի պահել էր իր միակ հարստությունը` գերդաստանից ժառանգություն մնացած  ոսկիները, և այժմ` կյանքի մայրամուտին ցանկանում էր դրանք հանձնել եկեղեցուն: Հետո կինը զգեստի տակից հանեց թաշկինակի մեջ փաթաթած թանկարժեք իրերը` ոսկեդրամներ, մատանիներ, շղթաներ, գրպանի ժամացույց և այդ ամենը լցրեց սեղանին: Ես շատ հուզվեցի նրա արաքից: Շնորհակալությամբ ընդունեցի նվիրատվությունը, բայց չգիտեի, թե ինչպես պիտի տնօրինեմ դրանք: Տեղյակ էի, որ վանքի գանձատանը ևս կային համանման իրեր: Ու հենց այդ ժամանակ միտք հղացա հավաքել նվիրաբերված բոլոր ոսկեղենը և դրանցից ձուլել հայկական տառերը: Խորհրդանշական է, այնպես չէ՞»:

Անշուշտ, գաղափարը ոչ միայն խորհրդանշական էր, այլև բացառիկ: Կաթողիկոսի մտահղացման մասին լուրը կայծակի արագությամբ տարածվեց ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ երկրի սահմաններից դուրս: Մարդիկ Էջմիածին էին բերում իրենց զարդերն ու նվիրաբերում այդ նպատակի համար: Հատկապես ակտիվ էին սփյուռքահայերը: Այդպես հավաքվեց շուրջ 23 կիլոգրամ ոսկի:

Սակայն, ինչպես հայտնի է, ոչ մի լավ բան հեշտությամբ չի տրվում: Այս պարագայում` հատկապես: Ցանկության իրագործումն իր հետ բազմաթիվ ենթադրելի ու չենթադրված դժվարություններ էր բերելու: Նախկինում երբևէ նման կարգի աշխատանք չէր արվել և դեռ հայտնի չէր, թե ինչպիսի տեսք կունենար այն: Իսկ դա իր հերթին ծնում էր մտահոգություններից առաջինը` ու՞մ վստահել այբուբենը պատրաստելու գործը:79046159_large_LOM_7096

Այս հարցում, ինչպես ժամանակն ու արդյունքները պիտի ցույց տային, կաթողիկոսն անթերի ընտրություն կատարեց: Հայտնի ճարտարապետ Բաղդասար Արզումանյանը, ով անուրանալի վաստակ ունի հայկական ճարտարապետական հուշարձանների վերականգման ու պահպանման գործում, մեծ անակնկալ ապրեց, երբ մի օր նրան հրավիրեցին վեհարան, և Վազգեն Առաջինը նրան առաջարկեց ձեռնարկել «Հայոց այբուբենի» պատրաստում: «Վեհափառ տեր, ախր ես ոսկերիչ չեմ, ես քարի մարդ եմ»,- տարակուսած պատճառաբանեց ճարտարապետը: Սակայն կաթողիկոսը հրաշալի գիտեր, թե ում և ինչ էր հանձնարարում: Ճարտարապետը պիտի ներկայացներ տառերի ոճային էսքիզները` հավատարիմ մնալով հայ զարդագրության դարավոր ավանդույթներին ու միջնադարյան ծաղկողների կողմից կիրառված գեղարվեստական լուծումներին: Իսկ Արզումանյանին ընկերակցելու և նրա պատկերներին կյանք էր տալու  հայտնի ոսկերիչ ԺիրայրՉուլոյանը, ով գեղարվեստական կոմբինատի գլխավոր նկարիչն էր:

Պատմում են, որ նրանք աշխատում էին կիրակի օրերին, հենց վեհարանում: Այբուբենի յուրաքանչյուր տառի էսքիզը պիտի հաստատվեր կաթողիկոսի կողմից: Տառերն ունեին 15 սանտիմետր երկարություն և տեղադրված էին 80 x 130 չափերով օնիքսե տախտակի վրա: Վեհափառի գիտական քարտուղար ու թարգմանիչ Պարգև Շահբազյանն իր հուշերում պատմում է. «Երբ տառերի էսքիզները պատրաստ էին, վեհափառը կանչել է ոսկերչին, տվել ձուլածո ոսկին և ասել` նույնությամբ պատրաստեք»:

Այբուբենի ստեղծման աշխատանքներն այնպիսի հաջող ընթացք ստացան, որ դրանից ոգևորված կաթողիկոսն այս անգամ ձեռնամուխ եղավ հաջորդ գաղափարին` ոսկուց և ադամաններից պատրաստել սրբազան խաչը: Շուտով նաև հայտնի դարձավ, որ Մարսելում բնակվող մի ֆրանսահայ մեծահարուստի ընտանիք պատրաստվում է իր վրա վերցնել ողջ ծախսը` այսինքն տրամադրել անհրաժեշտ քանակությամբ ոսկին: Նման խոշոր նվիրատվությունը կարող էր էապես հեշտացնել գաղափարի իրագործումը: Սակայն ստցվեց ճիշտ հակառակը:

Խորհրդային երկրում, որտեղ քարոզվում էր աթեիզմը, կաթողիկոսի նախաձեռնությունը չէր կարող հիացմունք առաջացնել: Մյուս կողմից իշխանություններն անընդունելի և նույնիսկ վիրավորական պիտի համարեին այն փաստը, որ ԽՍՀՄ-ում ինչ-որ բան իրագործելու եկեղեցին պատրաստվում է օգտվել կապիտալիստների նվիրատվություններից: Իսկ այսպիսի հակադարձությունը կարող էր լուրջ հետևանքներ ունենալ ոչ միայն ծրագրի իրագործման, այլև ընդհանրապես պետություն-եկեղեցի հարաբերությունների վրա: Անհրաժեշտ էր գտնել այնպիսի մի լուծում, որը թույլ կտար ոչ միայն գործը հասցնել իր ավարտին, այլև խուսափել ամեն կարգի անախորժություններից:BaghdasarArzoumanian

Եվ հնարամիտ ելքը գտնվեց: Կողմերը փոխադարձ համաձայնության եկան, ինչից հետո Ֆրանսիյում ոսկու ձուլակտորը բաժանվեց բազմաթիվ փոքր կտորների, դրանցից զանազան զարդեր պատրաստվեցին և բաժանվեցին այն բոլոր զբոսաշրջիկներին, ովքեր պատրաստվում էին Հայաստան մեկնել: Մարդիկ գալիս էին իրենց հայրենիքը, այցելում էին Մայր Աթոռ և այնտեղ էին թողնում նախապես ստացած թևոնոցները, մատանիներն ու շղթաները: Ըստ տեղեկությունների, ֆրանսահայ վանեցինեի նվիրաբերած ոսկին Էջմիածին տեղափոխվեց ավելի քան 70 զբոսաշրջիկների օգնությամբ: Խաչի պատրաստման համար անհրաժեշտ եղավ մոտ 20 կիլոգրամ ոսկի և շուրջ 200 թանկարժեք քար: Դա 1979 թվականին էր:

Աշխատանքներն արդեն մոտենում էին իրենց ավարտին, երբ Հայաստանի Պետական անվտանգության կոմիտեի ղեկավարին զեկուցեցին Էջմիածնում նկատվող տարօրինակ ակտիվության մասին: Չեկիստներն արձանագրել էին ոչ միայն օտարերկրյա զբոսաշրջիկների տարօրինակ ու «առատաձեռն» վարքը, այլև տեղյակ էին ոսկերիչների հետ հոգևորականների բազմաթիվ հանդիպումների մասին: Իսկ Արզումանյանի ու Չուլոյանի պարբերական այցերը Մայր Աթոռ նոր երանգ էին հաղորդում կասկածներին: Ձեռքի տակ եղած տեղեկությունները հենց սկզբից նրանց հիմք տվեցին ենթադրելու, որ ինչ-որ բան «մաքուր» չէ և եկեղեցականները զբաղվում են թանկարժեք մետաղների ու քարերի մաքսանենգությամբ: Ահազանգը ստուգելու համար Էջմիածին մեկնեցին ՊԱԿ-ի մի քանի աշխատակիցներ: Այն, ինչ նրանք պարզեցին տեղում, գերազանցեց բոլոր սպասելիքները:

Գաղտնիքը բացահայտված էր: Եկեղեցու և հատկապես Վազգեն վեհափառի գլխին ամպեր էին կուտակում: Սակայն ո՞րն էր լինելու իրավապահների և իշխանությունների հաջորդ քայլը: Նրանցից ո՞վ կհամարձակվեր որևէ մեղադրանք ներկայացնել Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին: Ու մինչ վերևներում մտմտում էին ձեռնարկվելիք քայլերի մասին, հենց Մայր Աթոռում գտնվեց փակուղուց դուրս գալու ամենահնարամիտ տարբերակը: Վազգեն Առաջինն ասաց, որ որոշում է կայացվել ոսկուց պատրաստել նաև Հայկական ԽՍՀ պետական զինանշանը: Առաջարկը իշխանությունների սրտով էր: Բոլորը թեթևացած շունչ քաշեցին: 1982-ին եռյակը լրացրեց «Հայաստանի գերբեը»: «Թող սրանք լինեն իմ նվերը հայ ժողովրդին»,- հետագայում պիտի ասեր Վազգեն վեհափառը:

Եկար ժամանակ այդ չհրկիզվող պահարանի բանալիները գտնվում էին միայն կաթողիկոսի մոտ: Պատվավոր հյուրերի առաջ նա անձամբ էր բացում գանձարանի դռնակը և հպարտությամբ ցուցադրում արվեստի երեք կատարյալ ստեղծագործությունները: Հասարակ մահկանացուների առաջ այդ դռները մնում էին փակ ոչ թե կաթողիկոսի, այլ իշխանությունների պահանջով: Միայն 1991 թվականից հետո մարդիկ կարողացան տեսնել ու գնահատել եկեղեցու ամենաթանկ գաղտնիներից մեկը:

«Ի՞նչ արժեն այդ երեք սալիկները»,- պիտի հարցնեն ոմանք: Մի քանի տասնյակ կիլոգրամ ոսկի, ադամանդակուռ, բազմաթիվ թանկարժեք ու կիսաթանկարժեք քարեր, գերազանց գեղարվեստական աշխատանք: Գլուխգործոց:

Հետաքրքրասերներին հիասթափություն է սպասվում: Ոչ ոք չի փորձել հաշվել այդ գանձերի արժեքը: Քանի որ դրանք անգին են: Քանի որ դրանք մեր ժողովրդի մշակութային ու հոգևոր գանձարանի անբաժանելի մասն են, իսկ այդ հարստությունը գնապիտակ ունենալ չի կարող:

 

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆLOM_7087

 

Եկեղեցին ահաբեկում է և դիմում շանտաժի

28 Հկտ

Հայ Առաքելական եկեղեցուն հողի հարկի ու գույքահարկի արտոնություններ տալու վերաբերյալ օրինագիծը նախ խորհրդարանում բուռն քննարկումների առիթ դարձավ, իսկ այնուհետև իր արձագանքը գտավ ԱԺ-ի պատերից դուրս: Սովորաբար մեր եկեղեցու հանդեպ հանրությունն ավելի մեծահոգի և ներողամիտ է գտնվում: Բայց ներկայիս տրամադրությունները վկայում են այն մասին, որ այդ վերաբերմունքը կարող է ինչ-որ պահի դառնալ գեղեցիկ հիշողություն: Ինչպես ասում են, համբերությունն էլ իր սահմաններն ունի:
Իսկ խնդրի էությունն այսպիսին է: Կառավարությունը խորհրդարանին առաջարկում է հավանություն տալ նախագծերին, որոնց համաձայն գույքահարկից ազատվում են եկեղեցուն սեփականության իրավունքով պատկանող, հուշարձանի կարգավիճակ չունեցող եկեղեցիները, հոգևոր, մշակութային, կրթադաստիարակչական, եկեղեցական ու ծիսական պարագաների արտադրության և իրացման համար օգտագործվող շենքերն ու շինություները, որոնց ցանկը սահմանել է գործադիրը: Ավելի ուշ այն տպավորությունը ստեղծվեց, որ ցանկն իրականում կազմվել էր Էջմիածնում և հետո միայն հասել մայրաքաղաք, իսկ վերոհիշյալ փաստաթղթում նշվել են 459 հուշարձան, ինչպես նաև 286 կառույցի անուն: Ցանկի ընթերցումն առաջին իսկ պահին զարմանք պիտի պատճառի այնտեղ ներգրավված «տեսականու» բազմազանությամբ: Ցուցակում, մասնավորապես, խոսվում է հետևյալ թվով սուբյեկտների մասին` հողատարածք` 20 հատ, հողամաս` 45 հատ, բնակարան` 35, դպրոց և մանկապարտեզ՝ 10, առանձնատուն և վիլլա` 4, ճաշարան` 4, արոտ, արոտավայր` 4, վարելահող` 4, խանութ-տաղավարներ՝ 3, կինոթատրոն` 2, արտադրամաս` 4, ֆուտբոլի մարզադաշտ` շրջակա կառույցներով` 11, արհեստական լիճ ու լճի տակ գտնվող մառան` 2, ատամնաբուժարան, ջրավազան, հասարակական զուգարաններ, ավտոկանգառ և այսպես շարունակ: Կարծես խոսքը ոչ թե եկեղեցու, այլ մի փոքրիկ ինքնիշխան պետության մասին է և այդ պետությունը հաճում է այսուհետ ապրել արտոնյալ պայմաններում: Պատասխանելով այն հարցին, թե որտեղի՞ց Մայր Աթոռին այդքան գույք, Էջմիածնի ներկայացուցիչը բացատրել էր, որ դրանք ձեռք են բերվել բարերարների տրամադրած միջոցներով:
Սակայն սա դեռ բոլորը չէ: Եկեղեցին ցանկանում է, որպեսզի արտոնություններ սահմանվեն նաև հողի հարկի մասով: Ու թեև կառավարությունը պարզաբանել է, որ եկեղեցուն պատկանող շենքերի ու շինությունների, ինչպես նաև դրանց սպասարկման և օգտագործման համար անհրաժեշտ հողամասերի նկատմամբ գույքահարկի և հողի հարկի հաշվառում և փաստացի գանձում չեն իրականացվել, ուստի համայնքների բյուջեներում եկամուտների նվազեցում չի առաջանա, սակայն սա ոչ բոլորին համոզիչ թվաց: Արդեն 2,5 տարի շարունակ չարչրկվող խնդիրը այսօր էլ դեռ բազմաթիվ հարցեր է առաջ բերում: Նախ, ինչու՞ է տարածքային կառավարման նախարարությունն այդքան հեշտությամբ համաձայնություն տվել մի օրենքի նախագծի, որը թույլ է տալիս համայնքներից հողը վերցնել ու անհատույց հատկացնել եկեղեցուն: Կամ, ասենք, արդյո՞ք կառավարությունը հստակ տեղեկություն ունի՝ մոմի արտադրության արտադրամասում արտադրվում են միայն ծիսական արարողությունների համար մոմեր, թե՞ դեկորատիվ մոմեր ևս դուրս են բերվում այնտեղից՝ վաճառվելով կոմերցիոն նպատակներով: Կամ ու՞մ հայտնի չէ, որ եկեղեցին որոշ բանկերում բաժնեմաս ունի: Կամ, արդյո՞ք Կեչառիսի վանքի տարածքում կառուցված ռեստորանային համալիրը նույնպես ազատվելու է հարկերից: Էլ չենք խոսում այն մասին, որ Հայ Առաքելական եկեղեցին ամեն գնով խուսափում է հրապարակել իր «բալանսը», իսկ եթե հարցնես այդ մասին, ապա պատասխանի փոխարեն հոգևորականները քեզ կսկսեն պատմություններ պատմել այն մասին, որ իրենց եկամուտները ձևավորվում են միայն մոմավաճառությունից, ծեսերի կտրոնների վաճառքից, կամավոր նվիրատվություններից, և ընդհանուր տարեկան 1,2 մլն դոլարին համարժեք բյուջեի մեկ երրորդը ուղղվում է սոցիալական, կրթական, դաստիարակչական ծրագրերին:
Հետո ի՞նչ: Մի՞թե դա իրավունք է տալիս առանձնանալ մյուսներից, պահանջներ ներկայացնել ու վիրավորվածի կեցվածք ընդունել, կարծես մի բան էլ պետությունն է պարտք՝ պետությունից անջատ գործող այդ կառույցին: Իսկ եթե խոսք է գնում ազնիվ վերաբերմունքի մասին, գուցե խոսակցությունը պետք է սկսել այն փաստից, որ այս երկրի անկախության 20 տարիների ընթացքում Հայ Առաքելական եկեղեցին հողի և գույքի հարկ ընդհանրապես չի վճարել: Ոչ մի գրոշ անգամ մուտք չի արվել պետության գանձարան: Սակայն Աստծո ծառա հայրերը խոհեմաբար լռել են դրա մասին և հիշել են միայն այժմ, երբ ինչ-որ մեկը ցանկացավ նրանց վերադարձնել հարկային դաշտ: Էջմիածնից Արշակ եպիսկոպոս Խաչատրյանը, որին ավելի շուտ կոմերսանտի դերը կսազեր, քան հոգևորականի, այն հարցին, թե ի՞նչն է պատճառը, որ միայն հիմա ի հայտ եկավ այս օրենսդրական նախագիծը, եթե առանց այդ էլ եկեղեցին հարկեր չի վճարվել, չքմեղացած պատասխանել էր. «Սա պետության` եկեղեցու հանդեպ բարոյական կեցվածքի դրսևորումն է: Ումի՞ց եք վախենում, ինչի պետք է թաքնված լինի դա, ինչի՞ պետք է ստեղծվի եկեղեցու համար մի իրավիճակ, որ եկեղեցին ստիպված լինի այդ օրենքը շրջանցել»: Տեսնու՞մ եք: Ուրեմն եկեղեցին, որ առանց այդ էլ 20 տարի շրջանցել է օրենքը, հիմա Արշակ Ողորմածի շուրթերով ցանկանում է դրա մեղքը բարդել ուրիշների վրա:
Բայց ուր էր, թե գործն ավարտվեր միայն մեղք բարդելով: Հիմա եկեղեցին պատրաստվում է դիմել ավելի ծայրահեղ միջոցների՝ բոյկոտել, ահաբեկել, շանտաժ անել, միայն թե հաստատի իր առանձնահատուկ դիրքն ու միջոցների անձեռնմխելիությունը: Երբ Մշակույթի նախարարության և Մայր Աթոռի ներկայացուցիչներից համատեղ հանձնաժողով ստեղծվեց, որպեսզի պարզվեր եկեղեցապատկան հաստատությունների ցանկը, աշխատանքային երկու նիստից հետո հոգևոր հայրերը ցուցադրաբար հրաժարվեցին դրան մասնակցելուց: Այնտեղ հավանաբար նրանց քիմքին անհաճո ճշմարտություններ էին հնչել: Հետո հերթը հասավ շանտաժին: Մայր Աթոռը սպառնաց կրճատել բարեգործությանն ուղղված ծախսերը, եթե իրեն հարկային արտոնություններ չտան: «Մայր Աթոռը կարող է նվազեցնել բարեգործական ծրագրերից մեկ- երկուսը և դրա փոխարեն գույքահարկ ու հողի հարկ վճարել»,- ասաց Էջմիածնի հպատակը: Ի վեջո, այդպես էլ չգտնելով որևէ խելամիտ ու տրամաբանական հիմնավորում, եկեղեցին հանկարծ բացահայտեց, որ պետությունը պիտի գնա նման զոհաբերման «իբրև բարոյական աջակցություն 70 տարիների ընթացքում եկեղեցու կրած փորձությունների ու բռնազավթումների»: Դեռ լավ է, որ նրանք չմտաբերեցին սելջուկների ու մոնղոլ-թաթարների արշավանքների ժամանակները, այլապես մի բան էլ պետությունը պիտի մուծեր Էջմիածնի գանձարանին:
Մտահոգվելու և անհանգստության մի դրդապատճառ էլ կար, և հիմա արդեն պարզվել է, որ ոչ անհիմն: Ի սկզբանե ակնհայտ էր, որ մեր երկրում գործող մյուս կրոնական կազմակերպությունները պիտի իրավացիորեն հարցադրում կատարեին, թե Սահմանադրության ո՞ր կետի կամ ո՞ր օրենքի հիման վրա է Մայր Աթոռին գերակա դիրք շնորհվում, իսկ իրենց՝ ոչ: Հայ Ավետարանական ու Հայ Կաթոլիկ եկեղեցիներն արդեն խոսել են դրա մասին: Նրանք պահանջում են, որ օրինագծի ընդունումից հետո հիշյալ օրենքը տարածվի նաև այդ եկեղեցիների սեփականության վրա: Ոչ ոք չի կասկածում, որ վերջիններս կդիմեն միջազգային կառույցներին, Եվրախորհուրդ, և վստահաբար ստանալու են այդ կառույցների աջակցությունը՝ կատարվածը որակելով որպես կրոնական խտրականություն իրեն ժողովրդավար հռչակած երկրում:
Ահա այսպիսի բաներ: Մեր հոգևորականների սրտում կրկին արթնացել է վաղեմի ժամանակների հուշը, երբ եկեղեցին խոշոր ֆեոդալ էր: Նրանք նվիրական երազանք ունեն առ այն, որ բիզնեսն ու եկեղեցին սերտաճեն: Իսկ դրա համար առաջին քայլերն արդեն կատարվում են:
Մեղա քեզ, Տեր…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Փաշազադեն Էջմիածնում անելիք չունի

23 Հնս

Ռուս ուղղափառ եկեղեցին նախապատրաստում է Կովկասի մուսուլմանների առաջնորդ շեյխ-ուլ-իսլամ Ալլահշուքյուր Փաշազադեի այցը Հայաստան: Նախատեսվում է նրա մասնակցությունը նոյեմբերի 28-30-ը էջմիածնում կայանալիք ԱՊՀ երկրների միջկրոնական խորհրդի նիստին։ Ռուսական կողմը համոզված է, թե Փաշազադեի ու Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի փոխադարձ այցերը «հնարավորություն կտան նոր փուլ սկսել ԼՂ խնդրի կարգավորման գործում»: «Շեյխը պատմական այց կկատարի Հայաստան, ինչպես որ Գարեգինն էր այցելել Ադրբեջան»,- այս առիթով հայտարարել է Ռուս ուղղափառ եկեղեցու ներկայացուցիչ Ռոման Սիլանտևը:
Պատմական կլինի դա, թե ոչ` ժամանակը դեռ ցույց կտա, բայց ռուսներն արդեն իսկ ասում են, որ այն իրենցից քրտնաջան աշխատանք է պահանջելու: «Հասկանալի է, որ կարող են սադրանքներ լինել: Այս հարցին պետք է շատ լուրջ մոտենալ»,- նախազգուշացնում է նույն Սիլանտևը և ապա հավելում, որ եթե ամեն ինչ հաջող ավարտվի, ապա կսկսվի հակամարտության կարգավորման նոր փուլ: «Կրոնական դիվանագիտության դերն աշխարհում տարեցտարի աճում է», — ընդգծում է նա:
Անկասկած, սա չափազանցված տեսակետ է ու հազիվ թե խոսք գնա նոր փուլի մասին, առավել ևս, որ վերջին 20 տարիների ընթացում Ղարաբաղի հարցում կրոնական գործոնն ու դիվանագիտությունն առանձնակի դեր չեն խաղացել: Նույնիսկ 2010 թվականի ապրիլին Բաքվում Համաշխարհային կրոնական գագաթաժողովի շրջանակներում Համայն Ռուսիո պատրիարք Կիրիլ Երկրորդի, Փաշազադեի ու Գարեգին Երկրորդի եռակողմ հանդիպումը, որի արդյունքում մասնակիցները Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի վերաբերյալ հռչակագիր ստորագրեցին, բացարձակապես որևէ հետևանք կամ արձագանք չունեցավ այդ երկրների հանրության ներսում: Հասկանալի է, որ Բաքվի հիշյալ հանդիպումից հետո Էջմիածնում կարծում են, որ եթե Փաշազադեին չհրավիրեն Հայաստան, ապա դա չի համապատասխանի կրոնական երկխոսության սկզբունքին:
Այս առումով պետք է չհամաձայնենք Մայր Աթոռի հետ, քանի որ, մեր համոզմամբ, հրավերն է, որ ոչ միայն չի նպաստելու, այլև խաթարելու է նույնիսկ կարծեցյալ երկխոսությունը: Իսկ այս գործում ծագումով թալիշ, կրթությունն Ուզբեկստանում ստացած և արդեն 30 տարի Կովկասի մահմեդականների վարչության նախագահությունը ստանձնած Փաշազադեի անձը միանգամայն համապատասխանում է մեր մտավախություններին:
Դեռ ընթացիկ տարվա մարտին Մայր Աթոռի տեղեկատվական համակարգի պատասխանատուները հայտնեցին, որ կրոնապետերի հերթական նիստի ատենապետերն են Ռուսիո պատրիարք Կիրիլն ու Ադրբեջանի հոգևոր առաջնորդ Փաշազադեն, և այդ առնչությամբ ակնկալվում է վերջինիս այցը Հայաստան: «Իբրև համանախագահ, ամենայն հավանականությամբ նա ներկա կլինի, մանավանդ որ իր այցերից մեկի ժամանակ այդ մասին ծանուցել է, որը մենք հաստատում ենք»,- նշեցին Էջմիածնից:
Եվ ուրեմն իզուր էր Փաշազադեն ամիսներ շարունակ կոտրատվում, թե իբր դեռ չի որոշել` գնալ, թե՞ չգնալ Երևան: Վերջապես նա հարկ համարեց կեսբերան հաստատել այդ փաստը, սակայն նույնիսկ դա արվեց իրեն հատուկ ցինիկությամբ: «Եթե հայոց կաթողիկոսն այցելելով այստեղ արտահայտում է իր մտքերն ու կարծիքը, մասնավորապես Ղարաբաղի մասին, ինչու՞ ես չպետք է գնամ այնտեղ և իրենց երեսին չասեմ իմ մտքերը: Ես կարծում եմ, որ դա վախկոտություն կլիներ»,- հայտարարեց Փաշազադեն ադրբեջանական լրատվամիջոցներից մեկին տված հարցազրույցում: Նրա խոսքով, անհրաժեշտ է պահպանել նման կապերը և ասել «կարևոր խոսքերը»:
Այս բառերը ոչ թե հրավերի հաստատում էին, այլ բացահայտ սպառնալիք: Ստացվում է, որ այցի նպատակը ընդհանուր ոչինչ չունի կրոնական երկխոսության հետ, այլ սոսկ հնարավորություն է հայերին ապտակելու իրենց տան ներսում:
Իսկ այժմ տեսնենք, թե Փաշազադեն այդ ի՞նչ «կարևոր խոսքեր» է պատրաստվում արտաբերել Էջմիածնի պատերի տակ: Դրա համար կռահումներ անելու անհրաժեշտություն չկա, քանի որ վերջինս շատ ու շատ անգամներ է հնարավորություն ունեցել իր անկեղծ վերաբերմունքը դրսևորելու Հայաստանի, Ղարաբաղի և Էջմիածնի հանդեպ: Վերհիշենք դրանցից մի քանիսը:
Տարիներ առաջ նա էր, որ հայտարարեց, թե պատրաստ է գրավյալ տարածքների վերադարձի համար ջիհադ հայտարարել: Նա էր, որ հայերին մեղադրում էր վերջին 100 տարվա ընթացքում երկու անգամ ադրբեջանցիների նկատմամբ ցեղասպանություն իրագործելու համար: Նա էր, որ Ռամազանի տոնի առթիվ շնորհավորելով ադրբեջանցիներին, ասում էր. «Մեզ համար այս հարազատ օրը մենք աղոթում ենք Ալլահին՝ մեր երկրի տարածքների օկուպացիայից ազատելու, ադրբեջանական դրոշը Ղարաբաղի վրա ծածանելու համար: Ղարաբաղը մուսուլմանական հող է և այն վաղ թե ուշ կվերադարձվի իր իրական տերերին: Նրանք, ովքեր արդարությունը չեն տեսնում, կույր են: Մենք պետք է պահպանենք ադրբեջանական հողերը, որ մեզ տվել է Ալլահը»:
Նույն Փաշազադեն էր, որ բացահայտորն ծաղրում էր Հայոց կաթողիկոսին` ասելով, թե «Շուշին Ադրբեջանի պատմական հողն է, դրա համար էլ ես Գարեգին Երկրորդին կհրավիրեմ Շուշի»: Հիշենք նրա մեկ այլ անպարկեշտ արտահայտությունն իր հայ գործընկերոջ՝ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի հասցեին: Երբ ընդդիմախոսներից մեկը Փաշազադեին համեմատել էր կաթողիկոսի հետ, վերջինս դրանից սարսափելի վիրավորվել էր ու հանդիմանել էր զրուցակցին` ասելով. «Հասար այն աստիճանի, որ ինձ համեմատեցիր նույնիսկ կաթողիկոսի հետ»:
Իսկ որ մեր ենթադրյալ հյուրը պատրաստ է դիմել նույնիսկ էժանագին զրպարտանքների, դա էլ է փաստ: Հիշենք, թե նա ինչպես լուր տարածեց, որ իբր Գարեգին 2-րդը Բաքու կատարած այցի շրջանակներում գիշերով այցելել է «Շահիդների ծառուղի», որտեղ թաղված են Ղարաբաղի պատերազմում սպանված ադրբեջանցիները, և այնուհետև հենց ինքն էլ հերքեց տեղեկությունը` ասելով, թե իբր իրեն ապատեղեկացրել էին:
Այս «խաղաղասերն» է, որ շարունակ կրկնում է, թե հակամարտության ռազմական ճանապարհով լուծումը չի բացառվում, և նա է, որ Լոս Անջելեսի կրոնական հանդուրժողականության կենտրոնում հայտարարել էր. «Սուտն ու դավաճանությունը հայերի արյան մեջ են: Նրանք նստել են մեր սեղանի շուրջը, կերել մեր հացը, իսկ փողոց դուրս գալուց հետո խոսել մեր դեմ»: Այժմ այս հայատյացին ու կրոնավորի դիմակ կրող ինտրիգանի՞ն են պատրաստվում հացի սեղանի մոտ նստեցնել Էջմիածնի հայրերը:
Փաշազադեի անփառունակ կերպարն ամբողջացնելու համար հավելենք, որ իր հայրենակիցները նրա մասին շատ անգամներ են գրել, որ խորհրդային տարիներին համագործակցել է ՊԱԿ-ի հետ, իսկ ներկայումս համարվում է կոռումպացված տարր ու կոնֆորմիստ: Նրան մեղադրում են այն բանի համար, որ կրոնի անվան տակ կաշառակերությամբ է զբաղվում, հատուկ արարողակարգերի համար հավելյալ գումարներ է գանձում, իրականացնում է ապօրինի գործարքներ: Փաշազադեն իր վերահսկողության տակ է պահում երշիկի ու նրբերշիկի բիզնեսը, հավի մսի արտադրության մենատիրությունը, վերահսկում է Ադրբեջանի կարտոֆիլի, ապակու և շշերի շուկան: Ահա թե ով է նա, որ չի վախենում գալ Հայաստան ու մեր երեսին ասել «կարևոր խոսքերը»:
Հասարակության ներսում, սոցիալական ցանցերում արդեն իսկ արդարացի դժգոհության ու բողոքի բառեր են հնչում աշնանը սպասվող հյուրընկալության մասին: Եվ մարդիկ իրավացի են: Այս նրբերշիկի առևտրական զազրախոսը Էջմիածնում անելիք չունի: Եվ Էջմիածինը հարվածի տակ կդնի իր հեղինակությունը ոչ թե նրա այցը մերժելով, այլ անարժանին իր դռներից ներս թողնելով:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՄԱՂԱՔԻԱ ՕՐՄԱՆՅԱՆ

12 Փտր

ԿԱՅՍՐԸ ՅԷՋՄԻԱԾԻՆ

Ռուսիոյ կայսրներ տակաւին Կովկասէն անդին անցած չէին, եւ նորստացիկ երկիրներու մէջ կայսեր անգամ մը երեւնալը իր նշամակութիւնն ունէր, Նիկողայոս կայսեր այցելելուն զրոյցները քանիցս պտտած էին, եւ առաւելապէս Հայերը շահագրգռուած էին այդ լուրերով, քանի որ իրենք պիտի ըլլային գլխաւորապէս այցելութեան առարկաները, վերջապէս պաշտօնական լուրը հասաւ 1837, մարտին, Սինոդին բացուելէն անմիջապէս ետքը, եւ ամէն կողմ պատրաստութիւններ սկսան: Էջմիածնին վանքին եւ եկեղեցւոյն շինութիւններն իսկ նորոգելու եւ յարդարելու ձեռք զարկաւ. նոյն պատրաստութիւնները սկսան գլխաւոր քաղաքներու հայութեանց մէջ ալ, եւ ամէն տեղ եկեղեցիներ եւ դպրոցներ եւ առաջնորդարաններ ծեփուեցան եւ ներկուեցան ներսէն ու դուրսէն: Սեպտեմբերի մէջ լսուեցաւ թէ Խրիմ հասած է, ուսկից շոգենաւով Կովկասի ցամաքը ելաւ սեպտեմբեր 27-ին Ռետութքալե նաւահանգիստը, Փոթիի հիւսիսակողմը: Միւս օր 28-ին եկաւ Քութայիս, 30-ին Սուրամ, անկէ Բորժօմ, եւ հոկտեմբերի 2-ին Ախլցխա, ուր Կարապետի շինած առաջնորդարանը: Կարապետ Տփխիս փոխադրուած ատեն Ախլցխան յանձնած էր իր հաւատարիմ Գէորգ Տէր-Դաւթեանի, որ արդէն վարդապետ էր եղած, բայց այս առթիւ փութացեր էր իր բնիկ տեղը գտնուիլ եւ Կայսրը ընդունիլ: Կայսրը անդէն գիշերեց, եւ միւս օր նոր քաղաքին մէջ պտոյտ մը կատարելէն ետքը մեկնեցաւ Ախալքէլէք: Կը պատմուի թէ Նիկողայոս չմեկնած Կարապետին կը հարցնէ թէ ի՞նչ կը կամենայ իրմէ խնդրել, որուն Կարապետ կը պատասխանէ. Այս մի բուռն քո նոր հպատակ ժողովուրդը պահպանեցի ռւ պաշտպանեցի իմ թոյլ ոյժերով, մինչ բերի քո հզօր թեւերի տակ, այսուհետեւ, մեծ արքայ, դու եղիր սոցա հայրը եւ պաշտպանը, իմ հայ ազգը քեզ եմ յանձնում եւ քեզ Աստծոյն: Կայսրը գոհ մնաց, ձեռքը սեղմեց, եւ քուիններուն ըսաւ, լաւ քաղաքագէտ է: Կարապետ կայսեր մեկնելէն ետքը հիւանդացաւ, եւ չկրցաւ ժամանակին Տփխիս դառնալ, Կայսրը ընդունելու իր նոր առաջնորդութեան մէջ: Հոկտեմբեր 4-ին կայսրը հասաւ Գիւմրի, ուր Սրբուհւոյ Ալեքսանդրայի անուան նոր եկեղեցւոյ մը հիմը դրաւ, քաղաքն ալ Ալեքսանդրապոլ անուանեց: Հոկտեմբեր 5-ին առտուն հասաւ Էջմիածին, ուր Քասախի եզերքը զինքն դիմաւորեց կաթողիկոսը ընկերակցութեամբ եպիսկոպոսներու եւ վարդապետներու, բարապաններու եւ յիսուն զինուորեալ անձանց Հայոց պատկանելոց Էջմիածնի: Պարիսպէն դուրս բոլոր միաբանութիւնը զգեստաւորեալ կը սպասէր, եւ հանդիսապէս առաջնորդեց մայր տաճարը, ուր Իջման տեղւոյն առջեւ կաթողիկոսը բարի գալստեան եւ օրհնութեան եւ խնդութեան ատենաբանութիւնը յանձնեց կայսեր, որ հետզհետէ զննեց եկեղեցին եւ գանձատունը: Այստեղ առանձին ուզեց տեսնել հին մեծագին թագը, եւ թանկագին ակներուն պարզ ապակիներ ըլլալը դիտեց, որուն պատասխանեցաւ թէ այսպէս դարձաւ Տիկին Ռոզէնի մօտէն: Կայսրը լռեց, բայց նշանակաւոր հայեացք մը դարձուց Ռօզէնի որ մօտ էր: Եկեղեցիէն ելլելով այցելեց սեղանատունը, տպարանը շատ խեղճ գտաւ, ուսումնարանը դատարկ տեսաւ, եւ Ղորղանեան որ թարգմաութիւն կ’ընէր, կցկտուր արդարացումներ կարկտեց, այլեւս մատենադարան չտարին, զի գիրքերն շատ խառնիխուռն էին: Վերջին անգամ այցելեց Սինոդը, ուր գոհունակութեան խշօսքերու հետ օրինական յանձնարարութիւններ ալ աւելցուց, եւ հանգստանալու ելաւ Վեհարանի Ծաղկեալ այվան կոչուած սենեակը; Այստեղ Յովհաննէսի ալ կը հարցնէ, թէ իրմէ ի՞նչ կը կամենայ խնդրել. Որուն Յովհաննէս կը պատասխանէ թէ կը խնդրէ հզօր պաշտպանութիւն ցոյց տալ Ռուսիոյ հաւատարիմ հայ ազգին, եւ երկու Թեվումով եղբորորդիներուն Ռուսական շքանշան, որպեսզի ազնուական դառնան: Եւ երբ Կայսրը հեգնօրէն հարցումը կը կրկնէ. Յովհաննէս Այլ եւս ոչինչ կը պատասխանէ, եւ Կայսրը կը մրմռայ, Չափաւր բայց տարօրինակ խնդրանք, հարկաւ միտքը բերելով օր առաջ Կարապետէ ստացած ճարտար պատասխանը: Յովհաննէս այստեղ ալ կը յայտնէ իր շահամոլ բնութիւնը, եւ թերեւս անկէ ըզգածուելով Կայսրը, ոչ ճաշը կ’ընդունի եւ ոչ էլ գիշերել կը հաճի, եւ անմիջապէս կը մեկնի Երեւան, չնայելով որ արդէն ճաշի ատեն էր և ճաշը պատրաստուած էր, եւ հորդահոս եւ անընդհատ անձրեւ կը տեղար, որ ստիպուեցաւ Կովկասեան եբիճազ ծածկել, եւ սաստիկ թրջուած Երեւան հասնիլ:

Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյան, Ազգապատում, Տ. Յովհաննէս Ը Կարբեցի, հ. Գ, էջ 4278-4281:

ԻՆՉՊԵՍ ԱՆԻՆ ՀԱՆՁՆԵՑԻՆՔ

6 Փտր

Հայտնի է, որ անցյալ դարասկզբին Անիի ավերակներն ու նրան հարող տարածքները գտնվում էին Ռուսաստանի Կայսերական հնագիտական ընկերության հովանու ներքո, ուր պեղումներն իրականացնում էր մեծանուն գիտնական, պրոֆեսոր Նիկողայոս Մառի հնագիտական արշավախումբը:
Հայ հասարակությունը ուշի ուշով հետևում էր այդ աշխատանքներին` յուրաքանչյուր նոր հայտնագործությանն արձագանքելով առանձնակի ոգևորությամբ, իսկ երբեմն իրենց զգացմունքներին տալով հիվանդագին հնչերանգներ: Պեղումների նկատմամբ անտարբեր չէին նաև ռուս բարձրաստիճան անձինք, որոնք պարբերաբար տեղեկանում էին դրանց ընթացքին և նոր բացահայտումներին:
1913թ. ամռան սկզբին Մառը ժամանում է Թիֆլիս և իսկույն ուղևորվում Անի` պեղումները շարունակելու: Մեկ ամիս անց տարվող աշխատանքներին ծանոթանալու նպատակով Անի է այցելում Կովկասի փոխարքայի քաղաքացիական մասի օգնական Վատացին` Կարսի նահանգապետի և այլ պաշտոնյաների ուղեկցությամբ: Ահա այստեղ էլ տեղի է ունենում մի անախորժ միջադեպ, ինչը պատրվակ է դառնում աննախադեպ սկանդալի: Միջադեպի մանրամասները հետևյալն կերպ են ներկայացվել այն օրերի հայ մամուլում:
Սենատոր Վատացիին և բարձրաստիճան հյուրերին դիմավորելու համար ընդառաջ է գնում Անիում Էջմիածնի միաբանության ներկայացուցիչ Միքայել վարդապետը: Սենատորը կոպտորեն ընդհատում է ողջույնի խոսք ասող հոգևորականին` պատասխանելով, թե իր համար տարօրինակ է, երբ իրեն ընդունում է Էջմիածնի ներկայացուցիչը, որին Անիում ոչինչ չի պատկանում, քանի որ հնագույն մայրաքաղաքի ամբողջ տարածքը պետության ենթակայության ներքո է:
Վերոհիշյալ դեպքը թերևս դիտվեր իբրև մասնակի անախորշություն, և բազմապիսի մեկնաբանությունների չարժանանար, եթե դրան չհաջորդեին իշխանությունների դրդմամբ Մառի` Միքայել վարդապետին ներկայացված պահանջները` հանձնել Անիի բանալիները և հեռանալ քաղաքից: Պատահածը, որն արդեն չէր կարող դիտվել որպես բարձրաստիճան պաշտոնյայի կամակորություն, այլ պետական կոշտ մոտեցման արդյունք էր, առաջ է բերում հայ մտավորականության, եկեղեցու, ինչպես նաև ազգայնականների բուռն վրդովմունքը` հատարվածի հետ մեկտեղ թարմացնելով հին մեղքերը:
Առաջին արձագանքները հնչում են Էջմիածնից, ուր կատարվածն ընկալվել էր իբրև վիրավորանք պետականությունից զրկված ժողովրդի հանդեպ, և եկեղեցին պատրաստվում է իրավաբանորեն ապացուցել իր իրավունքները: Այնուհետև ընդվզում է մամուլը: Առանձնապես «Մշակում», «Հորիզոնում», «Կովկասի լրաբերում», մյուս պարբերականներում ևս իրար են հաջորդում անհաշտ, հասարակական վրդովմունքով համեմված հրապարակումներ: Շուտով այդ ելույթները ձեռք են բերում նոր որակներ, որոնցում ոչ միայն փոխվում են հարցադրումները, այլև նյութն ընդգրկում էր նախապատմություն ունեցող մեկ այլ կռվան: Առաջին պլան է մղվում Անիի պեղումների նախաձեռնող և իրականացնող Նիկաողայոս Մառի անձն ու գործունեությունը:
Հարձակողական տրամադրված բանավիճողների մեծ մասը մեղադրում է Մառին այն բանում, որ նա համարձակվել է հայտարարել, թե հնագիտական պեղումների ժամանակ Անիում նշմարել է վրացական, արաբական և թաթարական մշակույթի հետքեր: Այս ոգով տրամադրվածների առաջնորդը գրականագետ, հասարակական գործիչ Նիկոլ Աղբալյանն էր, որին էլ բաժին է հասնում ընդդիմախոս թևի անսանձ գրոհների մեծ մասը: Վերջիններս, ընդհակառակը, աստվածացնում էի Մառին և գտնում, որ նա անգնահատելի ծառայությունը խնկարկման է արժանի` չմոռանալով հիշեցնել նաև, որ դրանից մի քանի տարի առաջ, երբ Մառը փորձեց հիմնավորել 4-րդ դարում հայ մշակույթի ազդեցությունը վրացականի վրա, բազմավաստակ գիտնականը ստիպված էր ճաշակել վրաց մեծապետականների հայհոյանքներն ու մամուլի արշավանքը:
Երկրորդ հիմնական մոտեցումը խնդրին հետևյալն էր. բանակռվի մասմակիցների մեծ մասը գտնում էր, որ Անիի ավերակները խնամել և լիովին ուսումնասիրել կարող է միայն Կայսերական հնագիտական ընկերությունը, քանի միայն նա ունի նյութական բավարար միջոցներ և այնպիսի բանիմաց մասնագետներ, ինչպիսիք են Ն. Մառը, Հ. Օրբելին, որոնք ի զորու են մոռացության փլատակներից հանել հայ մշակույթի ուսումնասիրման առատ նյութեր և նրանց պահպանման համար ստեղծել նպաստավոր պայմաններ: Միաժամանակ, այդպես կարծողները դատափետում էին Էջմիածնին` պատճառաբանելով, թե նրա տնօրինության տակ գտնվող բազմաթիվ պատմական կոթողներ առանց այդ էլ վերածվում են ավերակների: Հակառակ թևում գտնվողները համաձայն էին, որ «ազգային արժեքները ձեռքից գնում են», և անհրաժեշտ է շտապ միջոցներ ձեռք առնել այն կանխելու համար: Եվ եթե սրանք երբեմն մեղադրում էին եկեղեցուն, ապա միայն այն բանի համար, որ վերջինս շրջահայաց չի եղել` ժամանակին այդ տարածքները վարձակալելու համար:
Բազմաշերտ այս բանավեճը ձգվեց բավական երկար: Եվ այսօր, թերթելով անցյալի խունացած էջերը, ցավով ենք արձանագրում, որ անցան տարիներ, և կատարվեց այն, ինչը չէին կարող ենթադրել բոլոր նրանք, ում համար թանկ էր Անիի ճակատագիրը: Պետրոգրադից Թիֆլիս տեղափոխելու ճանապարհին անհետացավ Անիի ողջ գիտական արխիվը` հազարավոր փաստաթղթեր, գծագրեր, օրագրեր, լուսանկարներ: 1918-ին թուրքերը գրավեցին քաղաքը` ավերելով ու փլատակների վերածելով անգնահատելի արժեքները, իսկ երկու տարի անց այն արդեն կտրվեց Հայաստանից` դառնալով կորսված հայրենիքի մի բեկորը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՈՐՏԵ՞Ղ Է ԱԲՈՎՅԱՆԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԸ

16 Հկտ

1848 թ. ապրիլի 2-ին Խաչատուր Աբովյանը դուրս եկավ իր տնից ու այլևս չվերադարձավ: Ավելի քան մեկ ու կես դար է անցել, բայց մինչ օրս էլ մեծ գրողի ու լուսավորչի անհայտ բացակայության առեղծվածային պատմությունը հանգիստ չի տալիս հետազոտողներին: Այս ընթացքում շրջանառվել են բազմազան վարկածներ ու կարծիքներ, քննության են դրվել հավանական ու անհավանական տեսակետներ, հրապարակվել են ծավալուն աշխատություններ: Սակայն, այդ ամենով հանդերձ, գաղտնիքը շարունակում է մնալ գաղտնիք, իսկ յուրաքանչյուր նոր մոտեցում էլ ավելի է խճճում առանց այդ էլ կնճռոտ պատմությունը:
Անհետացման հավանական պատճառների ու ենթադրությունների ցանկն ի սկզբանե ընդարձակ էր: Դրան նպաստել էին երկու կարևոր հանգամանք: Մի կողմից դեպքի առթիվ ոտիկանության հարուցված գործի և հետաքննության արդյունքներն էին, որոնց կցկտուր լինելը արդեն իսկ զանազան կասկածներ էր հարուցում, մյուս կողմից ամենատարբեր ասեկոսեների առիթ էին տալիս ոմանց հետ Աբովյանի անձնական ու ծառայողական բարդ հարաբերությունները, որոնք գրողի անհետացումից հետո ներկայանում էին միանգամայն այլ երանգներով ու ենթատեքստով:
Երևանում լուրեր էին տարածվում այն մասին, թե գրողը խեղդվել է Զանգու գետում, և գետի ափին գտել են նրա ոտնամանը: Ուրիշները պնդում էին, թե պատահարի մեղավորներ կարող են լինել Էջմիածնի կղերականները, որոնք հալածում էին Աբովյանին այն բանի համար, որ վերջինս հերքել էր Արարատի գագաթին Նոյյան տապանի գոյության փաստը: Ոմանք էլ հակված էին մտածելու, թե Աբովյանը կարող էր սպանվել մի քանի թուրքերի ձեռքով, որոնք իբր ժամանակին պարտք էին վերցրել գրողից և որոշել էին չվերադարձնել գումարը:
Ավելի ուշ շրջանառության դրվեց նաև ինքնասպանության թեզը, ինչը ևս որևէ կերպ չէր հիմնավորված: Ասենք, որոշ կենսագիրներ ու պատմաբաններ էլ ավելի հեռուն գնացին: Մի դեպքում Աբովյանը հայտնվում էր Կովկասի լեռնականների առաջնորդ Շամիլի մոտ, մեկ այլ տարբերակում նա մեկնել էր զինվորագրվելու Եվրոպական հեղափոխությանը, իսկ հետո եղան նաև պնդումներ, թե «Վերք Հայաստանի»-ի հեղինակը հասել է մինչև… Բրազիլիա: Սակայն պետք է ասել, որ այս շարքում առավել հետաքրքրական էին շշուկներն այն մասին, թե Աբովյանին «սև կառեթով» տարել են Սիբիր: Կարո՞ղ էր այս վարկածն իրական լինել: Կա՞ն այնպիսի փաստեր, որոնք թույլ են տալիս փոքր-ինչ այլ կերպ գնահատել ու դիտարկել Աբովյանին աքսորելու հնարավորությունը:
Այս առումով Հայաստանի ազգային արխիվի թղթապանակներում պահպանված մի վավերագիր (ՀԱԱ, ֆ. 122, ց. 1, գ. 236, էջ 74-76) բավականին ուշագրավ և անսպասելի տեղեկություններ է պարունակում` իր հավաստիությամբ ստիպելով առանձնակի վերաբերմունք դրսևորել այնտեղ շարադրվածի հանդեպ: Խոսքը 1926 թվի գարնանը Մայր Աթոռի միաբան Ռուբեն ծ. վարդապետ Մանասյանի կողմից Հայաստանի Լուսժողկոմ Ասքանազ Մռավյանին հղված նամակի մասին է: Ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնում այդ նամակն ամբողջությամբ:
“Հայաստանի Խ. Ս. Հանրապետության
Լուսժողկոմ մեծարգո Ա. Մռավյանին
Անցյալ 1925 թվին իմ Հեռու Արևելքում ճանապարհորդությանս միջոցին, Խարբինում` տեղական հայ գաղութի աչքի ընկնող անդամներից Սարգիս Գրձիլյանը պատմեց, որ իր մոտ է եղել Խաչատուր Աբովյանի գերեզմանի նկարը, որը պահելիս է եղել մեծ գուրգուրանքով, սակայն այդ նկարը այրվել է 1917 թվին իր տանը պատահած հրդեհի ժամանակ, իր գրադարանի և մի շարք նկարների հետ:
Պատմեց, թե ինչպես է այդ նկարը ընկել իր ձեռքը: Սարգիս Գրձիլյանի` դեռ Վլադիվաստոկում եղած ժամանակ գալիս է իր մոտ մի անծանոթ մարդ և հայտնում, թե ինքը Կուկունյանի1 խմբից է, Սախալին աքսորված, անունը Ծերուն, որ գիտե լուսանկարել: Երբ դեռ ինքը Սախալինում է լինում, գալիս է Սախալին Խաբարովսկ քաղաքից Մարգարիտովի էքսպեդիցիան 1906-07 թվին և այդ խմբի հետ ինքն էլ գնում է Օխոտսկ որպես լուսանկարիչ, որտեղ և լուսանկարում է մի շարք տեսարաններ:
Օխոտսկում մի աքսորյալ ծերունի ռուս` գիտնալով այդ լուսանկարչի հայ լինելը, ցույց է տալիս մի գերեզման ասելով. “Ահա այստեղ է թաղված հայ Խաչատուր Աբովյանը, որ աքսորված էր այստեղ”:
Լուսանկարիչը նկարում է այդ գերեզմանը, որը Սարգիս Գրձիլյանի պատմելով ներկայացնում է մի չարդախ (չորս սյուն տնկած, վրան ծածկած տախտակով), որի տակ կար մի գերեզման:
Լուսանկարիչ Ծերունը Օխոտսկից վերադառնալիս էքսպեդիցիայի գլխավոր Մարգարիտովի2 երաշխավորությամբ ազատվում է Սախալինից և ժամանակավորապես ապրում Խաբարովսկում, որտեղ և զբաղվելիս է եղել լուսանկարչությամբ:
Սակայն ցարական կառավարությունը նորից հետապնդում է նրան բանտարկելու, որի պատճառով փախչում է Խաբարովսկից և գալիս է Վլադիվաստոկ, որտեղից էլ մի քանիսի օգնությամբ փախչում է Ֆուզուն և Սինգապուր:
Վլադիվաստոկից հեռանալիս մի շարք իր լուսանկարներից նվիրում է Սարգիս Գրձլյանին, որոնց հետ և հանձնում է ի պահ Խաչատուր Աբովյանի գերեզմանի նկարը:
Ի նկատի ունենալով մի հանգամանք, որ Կուկունյանի արշավախմբի անդամներից ամենակրթվածը և ինտելիգենտ անհատներից մեկն է եղել վերոհիշյալ լուսանկարիչ Ծերունը, որը անշուշտ քննադատական աչքով և լրջությամբ է վերաբերվել այս խնդրին և լուսանկարելով մեր մեծ հայրենասերի գերեզմանի նկարը, որ անհայտության մեջ է եղել մինչև այսօր, ցանկացել է հրապարակ բերել նրա ուր լինելը, սակայն իր դրությունը կասկածելի լինելով չի կարողացել իր մտադրությունը իրագործել և վախենալով, թե կարող է իր փախուստի ժամանակ նկարը կորցնել, հանձնել է ի պահ Սարգիս Գրձիլյանին, որը պահելիս է եղել ամենայն խնամքով:
Սարգիս Գրձիլյանը որպես խելացի և լուրջ մարդ միշտ հետաքրքրվել է հասարակական և հայկական կյանքով և պարբերական մամուլի միջոցով մոտիկ ծանոթ է հայկական կյանքի անցուդարձի հետ, ցավելով էր պատմում, որ իրեն մեծ վիշտ է պատճառել ոչ այնքան իր նյութական խոշոր վնասը, որքան Խաչատուր Աբովյանի գերեզմանի նկարի կրակի ճարակ դառնալը:
Այս մասին հայտնելով Ձեզ, հարգելի կոմիսար, ցանկալի է Խորհրդային Միության հաստատությունների միջոցով ստուգել Խաչատուր Աբովյանի անհայտանալու տարեթվի արխիվներից:
Իմ ճանապարհորդությանս միջոցին Սիբիրում հանդիպեցի շատ ու շատ հայ աքսորականների, որոնց հետ խոսելուց երևաց, որ աքսորականների գլխավոր ուղին է եղել Պետերբուրգ-Իրկուտսկ-Չիտա-Խաբարովսկ-Նիկոլաևսկ-Սախալին-Օխոտսկ. ահա այս քաղաքի արխիվներից էլ պիտի ստուգել Խաչատուր Աբովյանի աքսորի պատմությունը:
Ընդունեք իմ հարգանքներիս հավաստիքը`
Ռուբեն ծ. վարդապետ Մանասյան
թիվ 17
15 մարտի 1926թ.
Էջմիածին”:

Ռուբեն վարդապետի այս գրությունից բացի կան այլ վկայություններ ևս, որոնք գալիս են ամրապնդելու Աբովյանի սիբիրյան կյանքի վարկածը: Այսպես, օրինակ, 19-րդ դարի վերջին Հեռավոր Արևելքում ճանապարհորդող գիտնականները աշխարհից կտրված, մոռացված մի գյուղակում հանդիպում են երեխաների, որոնք ազատ խոսում էին գերմաներեն: Երբ գիտնականները զարմանքով հարցնում են, թե ո՞վ է նրանց սովորեցրել այդ լեզուն, տեղացիները պատասխանում են, որ իրենց ուսուցիչն է եղել ազգությամբ հայ Խաչատուր Աբովյանը:
Ռուս հայտնի գրող և հրապարակախոս Ն. Չեռնիշևսկին Աստրախանում եղած ժամանակ տեղաբնակ հայերին պատմել է, որ իր Աքսորի տարիներին Սիբիրում հանդիպել է Խ. Աբովյանին: «Ես Աբովյանի հետ էի»,- ասել է նա: Ժամանակին այս փաստը հաստատել է նաև Էջմածնի ճեմարանի ուսուցիչ Ստեփան Կանայանցը, ով Գերմանիայում իր ուսումնառության տարիներին Աստրախանի հայերից ստացել է դեպքը հաստատող նամակ:
Գալով վերը ներկայացված փաստաթղթի հետագա ճակատագրին` կարող ենք ընդամենը հավելել, որ արխիվային մատյաններում մեզ հաջողվեց գտնել ևս մի կարճ գրություն, որտեղ ասված էր.
«Գիտության և արվեստի ինստիտուտին. կից ուղարկվում է Ռուբեն Ծ. վարդապետ Մանասյանի նամակի պատճենը, Լ. Ժողկոմ Ա. Մռավյանի մակագրությամբ:
Ավագ գործավար` Մ. Հակոպջանյան
2984
27.03.26թ.»

Հայտնի է, որ ավելի ուշ Ռուբեն վարդապետը նույն խնդրանքով դիմել է նաև Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության հայրերին: Այլ տեղեկություններ դրանց ընթացքի մասին չկան: Պետք է կարծել, որ այն օրերին այնքան էլ հեշտ չէր կազմակերպել որոնումներ Հեռավոր Արևելքում, մի բան, ինչն այսօր, կարծում ենք անհամեմատ ավելի հեշտ իրագործելի է:

1. Սարգիս Կուկունյան- Հայ ազատագրական շարժման գործիչ: 1890 թ. աքսորվել է Սախալին:
2. Վ. Պ. Մարգարիտով- Ռուս հետազոտող, երկրաբան, Ամուրի հետազոտման ընկերության անդամ, Վլադիվոստոկի արական գիմնազիայի դասախոս:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: