Tag Archives: էկոլոգիա

ՄԻԽԱՅԻԼ ԺՎԱՆԵՑԿԻ

3 Հկտ

ՑՈՒԼԸ

Եվ ահա նոր մարդիկ, առանց ազգությունը պարզելուց շեղվելու, հետաքրքրվեցին էկոլոգիայով: Նոր առարկան, ի տարբերություն պատմության և փիլիսոփայության, կյանքը չի բացառում, այլ կարճացնում է: Արտաշնչվածը ներշնչվածից մաքուր է: Խմելու ջուրը` ֆենոլներից և նիտրատներից, եռացման ենթակա չէ:
Ցուլի մկաններում չկա առաջվա կատաղությունն ու ուժը` դրանք ներծծված են անտիբիոտիկներով, անաբոլիկներով և պեստիցիդներով: Մարդիկ, ուտելով ցուլի մկանները, իրենց մեջ կրում են նրա անեծքն ու ուղերձը. «Բոլոր, բոլոր ինձ ուտողներին իմ վերջին վրեժը: Ես ողջ կյանքում հիվանդ եմ եղել: Ես վազել չեմ կարողացել: Ես կանգնել եմ: Իսկ հետո պառկել: Ուտելիք չի եղել կոլտնտեսությունների շնորհիվ: Սեր չի եղել արհեստական բեղմնավորման շնորհիվ: Շարժում չի եղել պահելու նոր մեթոդների շնորհիվ: Ես ձեզանից չեմ վախենում, ես պարզապես անիծում եմ ձեզ և վերջ: Բայց դա դեռ բոլորը չէ: Մի կարծեք, թե հանգուցյալի դժբախտությունը հեռանում է նրա հետ միասին: Հանգուցյալները մաքուր են հեռանում: Ձեզ են մնում նրանց հիվանդությունները, անախորժությունները, ինչպես որ այն ամենը, ինչ դուք կառուցել եք, կփոխանցվի հաջորդ սերունդներին, որոնք կփորձեն ձեզ հասկանալ և այն աշխարհում: Կներեք ինձ, շուտով կհանդիպենք»:
Իսկ մենք վրդովվում ենք. Ինչու՞ կովի օրգանիզմն ամեն ինչ չի կարող վերջնականապես վերամշակել: Ինչո՞ւ ջուրը, հողը, օդը չեն կարող ամեն ինչ վերջնականապես վերամշակել: Մենք բոլորս վրդովված ենք:
Դե, իսկապես չի կարելի խմել, ուտել, շնչել ու լողանալ, բայց մենք այդ ամենն անում ենք: Երբ այնքան չի կարելի, որ չի կարելի ապրել, մարդիկ հենց այդ ժամանակ ապրում են, և բանաստեղծները գրում են. «Մարդը պողպատից ավելի պինդ է»… Նա ավելի պինդ չէ, պարզապես նա ավելի հաճախ է մեկը մյուսին փոխարինում: Մարդը ոնց որ ամբողջ ժամանակ կա: Բայց դա արդեն այն չէ, այլ ուրիշը: Երաժշտությունը նույնն է, բանաստեղծությունները` նույնը, քարերը` նույնը, իսկ մարդիկ արդեն ուրիշ են… Այդպես էլ պիտի լինի, որպեսզի կողքից թվա, թե նրանք միշտ կան:
Ծայր Հյուսիսում չումը ծխում է, բայց նրանում 40 տարում արդեն երեք սերունդ է ծխում և երկու սերունդ կոճի տակ է պառկած, իսկ երրորդը կարծես թե երթևեկում է:
Չես հասցնում մարդուն բացատրել՝ ինչպես է նա ապրում, երբ լսարանը փոխվում է, և դասախոսն ուրիշ է:
Առաջ «Էխ, քու մերը» արտահայտությունը մեկն էր ասում, հիմա` երեքը:
Անտիբիոտիկը թոքախտից փրկում է, իսկ անտիբիոտիկից փրկություն չկա: Եթե այս ուտելիքի քանակն ավելացնեն, ավելի լայնորեն ու հաճախ կմահանաք: Պեստիցիդն ուտելիքը փրկում է, իսկ ուտելիքից փրկություն չկա: Նույնիսկ արտազատվածն է թունավոր դարձել: Այնպես որ մտածել է պետք:
Կյանքն առանց այդ էլ կարճ է, իսկ երկրորդ կուրսում ջրվեժի նման է գնում:
Արժեքների սանդղակը փոխվում է: Արդապրանքների համար կարող ենք կյանք խլել: Չարժե: Իսկ գուցե և արժե: Ինչն է ավելի թանկ` հետզհետե անհայտ դարձավ: Քսանից անմիջապես հետո սկսվում է կյանքի երկրորդ կեսը:
Մենք նավթից զգեստ և օճառ ենք ստանում, իսկ հետո նավթի պաշարները լրացնում ենք մեզանով, և հաջորդները մեզ վառում են բենզաբաքում:
— Ինչու՞ բենզին չկա:
— Հիմա կհասցնեն…- Եվ բաք գնաց մ.թ.ա. հինգերորդ դարն՝ իր բոլոր կրքերով ու հուզումներով:
Դրա համար նավթից էլ ամեն ինչ կործանվում է, նախկին կյանքն է ճնշում: Նախկին թախիծը, կրոնական մոլեռանդությունը, գյուղական կյանքի ձանձրույթը, հետախոսի, ավտոմեքենայի բացակայությունը` այդ ամենը խեղդում ու ճնշում է հաջորդի կյանքը:
Մենք ավելի արագ կդառնանք նավթ, որովհետև մենք ներծծված ենք նրանով: Եվ մենք կճնշենք հաջորդներին մեր թախիծով, վերակառուցմամբ , խուճապով, ավտոմեքենաներով, հեռախոսներով, խանութներով, թղթադրամներով, միմյանց հանդեպ չարությամբ…
Մեզ բաք կլցնեն` մենք ատելությունից ծառս կլինենք: Դրա համար էլ բենզինն այդպես կատաղի է վառվում, նրանում ատելությունն է բոլոր նախորդների ու հաջորդների: Իսկ հաջորդները մխոցագլան են քշում.
— Չէ, սրիկաներ, սպիտակեղեն կլվանաք, հոսանք կտաք, դինամո կպտտեք, և մի անգամ էլ կմեռնեք խեղդուկ գլաններում և, մեռնելով` վերջին անգամ կհրեք մխոցը և կտանեք:
Իսկ մեզ կայծը բավական է: Կպայթենք և տանում ենք…
Իսկ երբ նավթը թափվում է, ոչ ոք կենդանի չի հեռանում: Կյանքի, կենցաղի բացակայությունը, խավարը, ուրիշ ժողովուրդների հանդեպ ատելությունը պառկած է` սևով փայլատակելով: Շատ սերունդներ են նրանում, և ոչ մի նոր բան, ամեն ինչ սևով է փայլատակում…

ԱՆԴՐԵՅ ՍԱԽԱՐՈՎ

12 Նյմ

Առաջընթացը պատմական անհրաժեշտություն է: Այն մարդկության հույսն է, նրա առջև անցյալում, ներկայում և ապագայում կանգնած գլոբալ խնդիրների լուծման հիմքը: Միևնույն ժամանակ, կասկած չի հարուցում, որ չկարգավորվող առաջընթացը պոտենցիալ առումով հսկայական վտանգ է պարունակում…
… Մարդկությունն ընդհուպ մոտեցել է Երկրի բնակչության թվաքանակի կարգավորման անհրաժեշտությանը` մոլորակի սահմանափակ տնտեսական հնարավորությունների (չնայած գիտության և տեխնոլոգիայի նորանոր նվաճումներին) համապատասխան: Խոր և համակողմանի կարգավորումը պահանջում է զարգացման, արտադրության և պահանջարկի բանիմաց ինքնասահմանափակում բոլոր մակարդակներում, և դրա համար էլ այն իրական կդառնա միայն աշխարհի սոցիալ-քաղաքական կազմակերպման այն թերությունները վերացնելով, որոնց մասին ես գրել եմ, հատկապես` կապված աշխարհը սոցիալիստականի, կապիտալիստականի և զարգացող ենթահամակարգի բաժանման հետ: Ըստ էության` բնությանը և մարդկությանը սպառնացող երկու հիմնական վտանգների` ջերմամիջուկային և էկոլոգիական ինքնասպանության լրիվ վերացման խնդիրները մեզ բերում են միևնույն լուծմանը` կապիտալիստական և սոցիալիստական համակարգերի մերձեցմանը (կոնվերգենցիային): Դրանով իսկ, ոչ միայն ռազմական և աշխարհաքաղաքական, այլև տնտեսական ու գաղափարախոսական դիմակայության ու մրցակցության բացակայության պարագայում է հնարավոր էկոլոգիական անվտանգության համընդհանուր ծրագրի մշակումը:
… Որպես մասնագետ` կուզեի դիտարկել մի ավելի մասնավոր, բայց չափազանց կարևոր հարց` միջուկային էներգետիկայի անվտանգությունը: Ես համոզված եմ, որ մարդկությունը չի կարող յոլա գնալ առանց միջուկային էներգետիկայի: Հետագա առաջընթացը և հատկապես կենսամակարդակի բարձրացման խնդիրներն ամբողջ աշխարհում անխուսափելիորեն կպահանջեն էներգիայի գլոբալ արտադրության ավելացում, չնայած էներգախնայողական տեխնոլոգիաների միաժամանակյա զարգացմանը: Անխուսափելիորեն կբարձրանա վառելիքի և այլ էներգառեսուրսների սպառման հարցը: Ատոմային էլեկտրակայանների (ԱԷԿ) և ատոմայի ջերմացենտրալների (ԱՋՑ) առկայությունն էներգիայի այլ աղբյուրների հետ միասին չափազանց կարևոր են տնտեսական և էկոլոգիական առումներով: Սակայն անհրաժեշտ է ապահովել միջուկային էներգետիկայի անվտանգությունը: Չի կարելի թույլ տալ, որ կրկնվեն այնպիսի աղետներ, ինչպես տեղի ունեցավ Չեռնոբիլում:
… Ես կարծում եմ, որ միջուկային էներգետիկայի անվտանգության խնդրի արմատական լուծում կարող է լինել միջուկային ռեակտորների տեղակայումը գետնի տակ, մի քանի տասնյակ մետր խորության վրա: Խորությունը պետք է ընտրվի այնպես, որ հնարավոր վթարի դեպքում բացառվի ռադիոակտիվ նյութերի որևէ էական արտամղում երկրի մակերևույթ: Իհարկե, անհրաժեշտ է բացառել նաև վթարի դեպքում ընդերքային ջրերի հետ ռադիոակտիվ նյութերի շփման հնարավորությունը` հատուկ մեկուսացնող ընդկալների օգնությամբ:
… Միջուկային էներգետիկայի անվտանգությունը չի կարող համարվել որևէ երկրի ներքին գործը, ինչպես դա ցույց տվեցին Չեռնոբիլի վթարի հետևանքները: Ես կարծում եմ, որ պետք է ընդունվի միջազգային օրենք, որով արգելվի միջուկային ռեակտորների վերգետնյա տեղակայումը և փուլային աստիճանական կանգ նախատեսի վաղօրոք կառուցված բոլոր այն ռեակտորների համար, որոնք չեն բավարարում անվտանգության պահանջներին:

%d bloggers like this: