Tag Archives: զեկույց

Ամերիկյան մահակը և հայկական գանգատը

11 Ապր

Ինչպես յուրաքանչյուր տարի, այս անգամ էլ Միացյալ Նահանգների Պետական քարտուղարությունը փոքր-ինչ ուշացումով հրապարակեց «Մարդու իրավունքներ- 2010» զեկույցը: Հապաղումի պատճառը, պարզվեց, արաբական աշխարհում տիրող իրավիճակն էր, որ խառնել էր Վաշինգտոնի հաշիվները և հարկադրել վերանայելու մի շարք ձևակերպումներ: Ինչպես հպարտությամբ նշել էին զեկույցի հեղինակները, փաստաթուղթը «հանրագիտական մանրամասնությամբ» վերլուծում է աշխարհի 190 երկրներում մարդու իրավունքների վիճակը անցած տարվա ընթացքում: Հայաստանին հատկացվել էր ոչ ավել, ոչ պակաս` 63 էջ:
Իհարկե, լավ չէր, որ զեկույցի հրապարակումը համընկավ Հայաստանի նախագահի երդմնակալության երրորդ տարեդարձի հետ` ստվեր նետելով այդ նշանակալի իրադարձության վրա: Ամեն դեպքում քիչ հաճելի բան կա, երբ ստիպված ես լինում ընթերցել մեղքերի ու բացթողումների մի հսկայական շարանի թվարկում, որի անմիջական պատասխանատուն ինքդ ես: Իսկ որ ամերիկացիներն այդ իմաստով ջանք ու եռանդ չէին խնայել, դա փաստ է: Դժվար պիտի լինի վերհիշել, թե նախկինում ե՞րբ էր մեր երկիրն արժանացել համանման կոշտ գնահատականի: Փոխարենն այնքան էլ բարդ չի լինելու կռահել, թե ի՞նչ նպատակներով է դա արվում ու ինչ կարող է հաջորդել սրան:
Շրջանցելով բոլոր կարգի մանրամասները, նշենք միայն այն հիմնական խոցերը, որոնց մասին ահազանգում էր Պետքարտուղարությունը: Զեկույցն առաջին հերթին արձանագրվում էր, որ Հայաստանում սահմանափակված է քաղաքացիների՝ խաղաղ ընտրությունների միջոցով իշխանությունը փոխելու իրավունքը, քանի որ դրանք պարբերաբար կոպիտ խախտումներով են անցկացվում: Այնուհետև ասվում էր, որ իրենց քաղաքացիական ղեկավարների ուղղորդությամբ՝ անվտանգության ուժերի որոշ ներկայացուցիչներ շարունակել են ոտնահարել մարդու իրավունքները՝ մնալով անպատիժ: Իշխանությունները կասկածյալների են ձերբակալել ու պահել առանց բավարար հիմքերի, դատարանները մնում են իշխանությունների կողմից քաղաքական ճնշման առարկա։ «Ոստիկանները ձերբակալությունների ու հարցաքննությունների ընթացքում ծեծի են ենթարկել քաղաքացիներին։ Իշխանությունները շարունակել են առանց արժանահավատ հիմնավորումների ձերբակալել քրեական հանցանքների մեջ կասկածվողներին և կալանքի տակ առնել ընդդիմության հետ առնչություն ունեցող կամ քաղաքական ակտիվություն դրսևորողներին»,- ասվում էր զեկույցում: Վաշինգտոնի խորին համոզմամբ, հայաստանյան լրատվամիջոցները, հատկապես՝ հեռուստատեսությունը, նախկինի պես չեն ապահովել կարծիքների բազմազանությունն ու օբյեկտիվ լուսաբանումը: Հետապնդումներ են եղել լրատվամիջոցների նկատմամբ, շարունակվել է գրաքննությունը: Իշխանություններն ու օրենքները սահմանափակել են կրոնական ազատությունը: Կոռուպցիան դեռևս խնդիր է, իսկ պետական կառույցները սահմանափակ ջանքեր են գործադրել դրա դեմ պայքարելու գործում:
Զեկույցում մանրամասն անդրադարձ կար նաև բանակում տեղի ունեցած սպանություններին ու մահացու ելքերով միջադեպերին: «2010 թվականին Հայաստանի բանակում ոչ մարտական պայմաններում սպանվել է 54 զինծառայող, որոնցից 11-ը թշնամու կրակից է զոհվել»,- ամփոփել էր ԱՄՆ արտաքին գերատեսչությունը: Չէր շրջանցվել նաև քաղաքական հայացքների համար արգելափակված անձանց պարագան, ինչպես նաև հիշատակված էր, որ քաղաքական գործունեության համար շատերին մեղադրանք է առաջադրվել «զանգվածային անկարգություններ» կազմակերպելու հոդվածով: Առանձին բաժին էր հատկացված Հայաստանում աշխատանքային իրավունքների, միասեռականների, բանտերի և ազատազրկման վայրերի խնդիրներին: Մտահոգության առարկա էր դարձել նաև ԼՂ սահմանային հատվածում ականների առկայությունը:
Ինչպես տեսնում ենք, մխիթարության արժանի քիչ տողեր կարելի էր գտնել անդրօվկիանոսյան հայացքով կատարված գնահատականներում: Եվ դժվար չէր կռահել, որ համանման որակումները մեր երկրում պիտի ունենային իրենց բազմաբևեռ արձագանքները: Մասնավորաբար, իշխանական թևը որքան էլ ջանաց մնալ իր արժանապատվության բարձունքի վրա և հեռու վանել հուզական դրսևորումները, դա նրան այնքան էլ չհաջողվեց: Ի վերջո, գոտկատեղից ներքև հասցված հարվածը ցավոտ էր, և ջղակծկումներն անխուսափելի էին: Սակայն նույնիսկ այդ պարագայում հնչած մեկնաբանությունները ոչ միայն ի զորու չէին ինչ-որ չափով հարթել սուր անկյունները, այլև ավելի էին շեշտում արդարացումներ գտնելու անհնարինությունը: Եվ ստացվեց այնպես, որ գանգատի ամբողջ իմաստը կենտրոնացավ այն մտքի վրա, թե Հայաստանում քաղաքական իրադարձությունների վերաբերյալ ԱՄՆ Պետքարտուղարության վերջին զեկույցում տեղ գտած կոշտ գնահատականները ոչ մի կերպ չեն նպաստում հանրապետությունում ժողովրդավարության խորացմանը:
Պիտի չափազանց դժվար լինի գտնել առավել անհեթեթ պատճառաբանություն, քան Հանրապետական կուսակցության ներկայացուցիչներից մեկի այս դժգոհությունն է: Ոչ պակաս դժվար կլինի բացատրել հիշյալ մտայնությամբ ներշնչվածներին, որ ժողովրդավարությանը նպաստելու լավագույն ձևը անօրինականությունները կոծկելու և իշխանությունների գովքն անելու մեջ չէ, այլ դրանց մասին բարձրաձայնելու և քննադատությունները լսելու ընդունակության մեջ:
Գալով հնարավոր հետևանքներին, չի կարելի բացառել, որ ընդհանուր առմամբ զեկույցը որոշակի ազդեցություն կունենա արևմտյան քաղաքական շրջանակներում և թերևս ընդունվի ի գիտություն Հայաստանի վերաբերյալ առանձին մոտեցումների պարագայում: Նույն այս տրամաբանությամբ բացառել չի կարելի, որ ԱՄՆ գնահատականը ոմանց համար պարզապես ուղենիշ կլինի:
Ներկայացնելով «Մարդու իրավունքներ-2010» զեկույցը, պետական քարտուղար Հիլարի Քլինթոնն ասաց, որ Միացյալ Նահանգները միշտ աջակցելու է ժողովրդավարության և մարդու իրավունքների համար պայքարողներին, անկախ նրանց բնակության վայրից։ «Մենք կանգնելու ենք նրանց կողքին, ովքեր կիրառում են իրենց հիմնարար ազատությունները` խոսքի և հավաքների իրավունքը, ովքեր խաղաղ եղանակով են դա անում` անձամբ, կամ տպագիր, կամ ինտերնետի միջոցով»,- շեշտեց ԱՄՆ արտաքին գերատեսչության ղեկավարը։ Պետք է մտածել, որ Հայաստանում նույնպես ամերիկացիները կգտնեն այն ուժերին, որոնց սիրով ու մեծահոգաբար կաջակցեն: Ծանոթ լինելով Միացյալ Նահանգների գործելաոճին և նախորդ դեպքերի օրինակով հասկանալով, որ այս կարգի զեկույցները սովորաբար կիրառվում են իբրև մտրակ, մեր իշխանություններն այժմ կարող են լիահույս լինել, որ ինչ-որ մի պահի այդ մտրակը կշառաչի: Մնում է միայն ամեն գնով խուսափել հարվածից:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Եվս մի զեկույց` վասն ոչնչի

29 Մրտ

Շուրջ հինգ ամիս պահանջվեց ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներից հրապարակելու համար անցյալ տարվա հոկտեմբերին Ղարաբաղում իրենց դաշտային առաքելության արդյունքներն ամփոփող զեկույցը: Գնահատման առաքելության հաշվետվությունը ներկայացվեց անցած շաբաթ Վիեննայում և, նրանց իսկ ձևակերպմամբ, բացահայտում էր «Լեռնային Ղարաբաղին հարող Ադրբեջանի 7 օկուպացված տարածքներում» տիրող իրավիճակը, ներառյալ` մարդասիրական ու այլ հարցերով: Հիշեցնենք, որ սա 2005 թվականից ի վեր միջազգային հանրության առաջին առաքելությունն էր, ինչպես նաև ՄԱԿ-ի պաշտոնյաների առաջին այցը վերջին 18 տարիների ընթացքում: Եթե զեկույցի ողջ ասելիքը ներկայացնենք մեկ նախադասությամբ, ապա դիտորդների վերաբերմունքն այս էր. «Դաժան իրականությունն այս տարածքներում ավելի է խորացրել համանախագահների համոզմունքը, որ ստատուս քվոն անընդունելի է»:
Հենց սկզբից փաստաթուղթն իր անորոշ, երկիմաստ ձևակերպումներով հարուցեց ինչպես հայաստանցիների, այնպես էլ ադրբեջանցիների դժգոհությունը: Բաքվի սպասելիքները շատ ավելին էին, քանի որ առաքելություն կազմակերպելու նախաձեռնությունը նրանցն էր: Ինչ վերաբերում է հայկական կողմին, ապա այստեղ նկատում էին տողատակերում քողարկված այն միտումները, որոնք խնդիրը հրում էին միանգամայն այլ հարթություն: Վերլուծաբանների և առանձին քաղաքական ուժերի տեսակետները հանգում էին հետևյալ հետևությանը. առաքելության առաջադրանքն ի սկզբանե սխալ է եղել՝ ուսումնասիրություններ անցկացնել միայն Լեռնային Ղարաբաղի ներսում ու անվտանգության գոտու տարածքում, մինչդեռ զուգահեռ առաջադրանք չի դրվել ուսումնասիրել Ադրբեջանի վերահսկողույթյան տակ գտնվող տարածքները, ինչը կբացառեր ամեն կարգի միակողմանի մոտեցումները և հավասար վերաբերմունք կցուցաբերեր երկու կողմերի հանդեպ։ Ասվածից բխում էր այն համոզմունքը, որ համանախագահները նպատակ ունեն ստեղծել մի իրավիճակ, ինչը թույլ կտա ստիպել հայկական կողմին տարածքներ զիջել: Ներկայացնելով ամբողջական պատկերը, դիտորդները բավականին խտացրել էին գույները, և սա նույնպես նպատակային էր, որպեսզի բանակցությունների ժամանակ կարողանան ճնշում գործադրել հայկական կողմի վրա այն իմաստով, որ եթե այդ տարածքները չեն օգտագործվում, չեն բնակեցվում ու մշակվում, բնականաբար ձեզ դրանք պետք չեն: Իսկ թե ո՞վ է ստեղծված իրավիճակի մեղավորը`դրա մասին ոչինչ չէր ասվում: Եվ հենց այստեղ էլ զեկույցի հեղինակները վրիպել էին, քանի որ նրանց անդեմ ու անհասցե հայտարարությունները չեն կարող որևէ կերպ ճեղքում ապահովել Լեռնային Ղարաբաղի բանակցային գործընթացում:
Գալով ղարաբաղյան կողմի արձագանքին, նկատենք, որ վերջիններս թեև նշում են, որ համանախագահները հիմնականում օբյեկտիվ են եղել, սակայն անմիջապես էլ հավելում են, թե զեկույցի բոլոր ձեւակերպումները չէ, որ դուր են գալիս իրենց։ «Դա մանավանդ վերաբերում է ստատուս-քվոյի պահպանումը թույլ չտալուն։ Դրանով ակնարկ է արվում, որ գոյություն ունեցող իրողությունները չեն համապատասխանում տարածաշրջանի քաղաքական կայունությանը։ Մենք այդպես չենք կարծում»,- ասում են Ստեփանակերտում: Ամեն դեպքում, երեք կետերի շուրջ որոշակի համաձայնության եզր այստեղ տեսնում են: Նախ դրական է որակվում այն, որ համաախագահներն առաջարկում են Ստեփանակերտը ներգրավել ԼՂ հակամարտության կարգավորման բանակցային գործընթացի մեջ։ Խրախուսելի է համարվում այն հանգամանքը, որ համանախագահները կրկին պնդում են խնդրի՝ բացառապես խաղաղ ճանապարհով լուծելու սկզբունքը։ Եվ վերջապես կարևոր ու դրական տեղաշարժ է, որ միջնորդները չեն հավատացել ադրբեջանական քարոզչությանը, թե իբր ԼՂՀ հարակից տարածքներում իշխանությունները խրախուսում են թմրանյութերի աճեցմանը, միջուկային թափոններ են կուտակվում և նմանատիպ այլ հորինվածներ:
Կարճատև սպասումից հետո համարյա միաժամանակ իրենց պաշտոնական դիրքորոշումներն արտահայտեցին Երևանի ու Բաքվի արտաքին քաղաքական գերատեսչությունները: Հայաստանի ԱԳՆ-ն գրավոր մեկնաբանություն տարածեց` ընդհանուր առմամբ չհակադրվելով ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների դաշտային գնահատման առաքելության զեկույցի սկզբունքային կետերին: Դրա հետ մեկտեղ հայտարարության մեջ ասվում էր. «Ակնկալում ենք նաև, որ Մինսկի խմբի համանախագահները հնարավորին կարճ ժամկետներում կայցելեն Լեռնային Ղարաբաղի Մարտակերտի շրջանի հյուսիսային հատված, Մարտունու շրջանի արևելյան մաս, ինչպես նաև Շահումյանի շրջան ու համապատասխան զեկույց կկազմեն այնտեղ տիրող իրավիճակի մասին»: Այս պահանջ-առաջարկը լավագույն ապացույցն էր այն բանի, որ Երևանում այնուամենայնիվ բավարարված չէին միջնորդների միակողմանի մոտեցումից և կփորձեն վերականգնել հավասարակշռությունը:
Ադրբեջանն իր հերթին զեկույցը ընթերցեց այնպես, ինչպես իրեն էր ձեռնտու: Այդ երկրի ԱԳՆ-ի կողմից տարածած պաշտոնական հայտարարությունում աջակցության ջերմ խոսքեր էին հասցեագրված Մինսկի խմբի համանախագահներին, քանի որ վերջիններս, ըստ Բաքվի, կոչ էին արել «հրաժարվել ցանկացած գործունեությունից, որը կարող է ժողովրդագրական, սոցիալական, ինչպես նաեւ մշակութային բնույթի փոփոխությունների հանգեցնել Լեռնային Ղարաբաղում Հայաստանի կողմից օկուպացված տարածքներում»:
Եթե որևէ փաստաթուղթ տարընթերցումների առիթ է տալիս, դա արդեն լավ փաստաթուղթ որակվել չի կարող: Եվ բացի այդ, այնքան էլ հասկանալի չէ, թե ի վերջո այս և համանման բոլոր զեկույցներն ինչո՞վ են նպաստելու Ղարաբաղյան հարցի հանգուցալուծմանը: Անցած 20 տարիների ընթացքում ահռելի քանակությամբ էջեր են գրվել, կարծիքներ ու դիտարկումներ են թղթին հանձնվել, սակայն դրանք նույնիսկ աննշան չափով հարցը տեղից չեն շարժել ու որևէ կերպ չեն նպաստել կողմերի հաշտեցմանը:
Իսկ այս ընթացքում արդեն մեկ այլ կառույց` Միջազգային ճգնաժամային խմբը (ՄՃԽ) շտապեց տեղեկացնել, թե իրենք պատրաստվում են մի քանի զեկույց պատրաստել ԼՂ հակամարտության վերաբերյալ: Դրանցից մեկի թեման լինելու է շփման գծում հրադադարի խախտման միջադեպերը, երկրորդ զեկույցում ՄՃԽ-ն նախատեսում է ուղիներ առաջարկել լարվածության թուլացման ու բանակցային գործընթացի առաջընթացի համար, երրորդ զեկույցը նվիրված է լինելու Ղարաբաղից բռնի տեղահանվածներին, նրանց քաղաքական, տնտեսական ու սոցիալական պայմաններին: Եվ ուրեմն առաջիկայում բանավիճելու, անիմաստ ջուր ծեծելու բազում առիթներ են սպասվում բոլորիս:

Հովիկ Չարխչյան

%d bloggers like this: