Tag Archives: Զանգեզուր

ՌԵՆԱ ՅԱԼՈՎԵՑԿԱՅԱ

17 Մյս

Զանգեզուրում նորածիններին հնչեղ անուններ էին տալիս՝ Օֆելյա, Դեզդեմոնա, Նապոլեոն, Համլետ: Տպավորությունն այնպիսին էր, որ մի անգամ հայկական գյուղի բնակիչներին գայթակղել էր բանասիրության խելառ, գրքասեր ուսուցիչը, որ կրթություն էր ստացել Ցյուրիխում: Այլապես ինչու՞ Հայրապետյանների ընտանիքում ծնվեցին Լանցետ և Պինցետ անուններով երկվորյակները, իսկ դարբին Արտաշես Իսրայելյանը երեխային կոչեց Գուլիվեր: «Գուլիվեր, տուն արի»,- կանչում էր մայրը: Զավակն էլ մի շնչով վազ էր տալիս: Իսկ զավակը… աղջիկ էր: Ու թեև արդյունքում նա արդարացրեց իր անունը՝ մարմնեղ կին դարձավ, բայց իր միամիտ ծնողներին բարի խոսքով չէր հիշում: «Գուլիվեր Արտաշեսովնա»,- միտումնավոր լրջությամբ նրան դիմում էին գործընկերները: «Գուլիվե՞ր»,- ծիծաղից խեղդվում էր նրա հետ ծանոթացող տղան…
«Сибирские Палестины» գրքից04.11.04.07

ԲԱԿՈՒՆՑԸ` ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՀԱՅԱՑՔԻ ՆԵՐՔՈ

30 Ապր

ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ` ՎԿԱ ԱՇՈՏ ԳԱՐԵԳԻՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆԻ ՀԱՐՑԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ

16 սեպտեմբերի 1954թ.
Ակսել Բակունցին գիտեի 1914թ., Էջմիածնի Գեւորգյան ճեմարանում նրա ուսանելու ժամանակից, որտեղ ես դասավանդում էի պատմություն, լատիներեն ու գերմաներեն լեզուներ, ինչպես նաև բարձր դասարաններում՝ քաղաքատնտեսություն: 1923թ. Բակունցը, որը նոր էր վերադարձել Խարկովից, ղեկավար մասնակցություն ունեցավ դաշնակցականների կուսակցությունը վերացնելու համագումարի հրավիրման և անցկացման գործում: Անցյալում չունենալով որևէ կապ Դաշնակցություն կուսակցության հետ, չլինելով այդ կուսակցության անդամ կամ նրա գաղափարական հետևող, Ակսել Բակունցը Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության Լենինականի գավառային կոմիտեի քարտուղար Երեմիա Բակունցի միջոցով, որը նրա համերկրացին ու բարեկամն էր (ժամանակին մոտիկ մասնակցություն է ունեցել գրողի գաղափարական ձևավորման մեջ), ներգրավվել է դաշնակցականների համագումարի կազմակերպման գործում և բուն համագումարում հանդես եկել «զղջացող դաշնակցականի» դերում:
Այդ ժամանակ լինելով ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի գլխավոր քարտուղար, ես հետևում էի այդ համագումարի նախապատրաստությանը: Այն անմիջապես ղեկավարում էր Կենտկոմի առանձնացրած հանձնաժողովը, Կենտկոմի քարտուղար Ա.Շահսուվարյանի գլխավորությամբ: Հանձնաժողովի նախապատրաստական աշխատանքի մասին հարցը քննարկելու ժամանակ Կենտկոմը նպատակահարմար գտավ այդ գործի մեջ Բակունցի ներգրավումը, մի մարդու, որն ի վիճակի էր ղեկավարել համագումարը և նպաստել մտավորականների զգալի շերտերի հեռացմանը դաշնակցականներից, մտավորականներ, որոնք անցյալում կապված էին եղել նրանց հետ: Բակունցի
կատարած աշխատանքը հետագայում մեզ համոզեց, որ մեր հաշվարկները ճիշտ էին: Նա իրականացրեց ստանձնած առաքելությունը: Դժբախտաբար Բակունցն անձամբ դաժանորեն հատուցեց դաշնակցականների համագումարի կազմակերպմանը եռանդուն մասնակցելու համար: Հայ «ռապպականների» խմբից նրա հակառակորդները հետագայում ամբոխավարի մատնացույց էին անում նրա «դաշնակցականությունը», մտածելով այդպիսի էժան եղանակով վարկաբեկել և նրան գցել գրական վեճերում գրաված դիրքից: Սակայն ոչ տրոցկիզմի ու աջերի դեմ պայքարի ժամանակ Բակունցի վարքագիծը, ոչ նրա գրական ելույթների բնույթն ու բովանդակությունը, ոչ նրա բողոքները Անդրկովկասում ժողովրդի թշնամի Լ.Բերիայի անցկացրած ազգայնական քաղաքականության դեմ, հիմք չէին տալիս կասկածելու Բակունցին՝ որպես դաշնակցականի կամ ազգայնականի: Հայաստանի Կ(բ)Կ Կենտկոմը, քարտուղար Ա.Խանջյանի գլխավորությամբ, նրան լրիվ վստահում էր: Բնորոշ է, որ 1930-ական թվականների կեսերին, երբ դաշնակցականներին մերկացնելու համար Ա.Միկոյանի առաջարկությամբ ձեռնարկվեց «Զանգեզուր» կինոնկարի նկարահանումը, որի բովանդակությունը Հայաստանում քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ դաշնակցականների կատարած գազանություններն էին, այդ կինոնկարի սցենարի հեղինակ առաջադրվեց Ա.Բակունցը: «Զանգեզուր» կինոնկարը, որն իրականացվեց այդ սցենարով, փայլուն կերպով արդարացրեց իրեն:

Աշոտ Իոաննիսյան
Արդարադատության գնդապետ՝
Ա.Վիտիևսկի

ՀՀ ԱԱՆԱ, ԿԳՖ, գ. 3036 (8 հատոր), հ.8, թ. 302 եւ հակ. — 305 և հակ.:
Բնագիր: Ինքնագիր: Թարգմ. ռուս.:

ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑ

22 Հկտ

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԸ*
(առաջին հրապարակում)

Անդրկովկասն ընկած է երկրագնդի այն շրջանում, որ գիտության մեջ հայտնի է որպես երկրաշարժի ենթակա գոտի: Վերջին 15 տարում մենք ունեցանք Գորիի երկրաշարժը 1920 թ., ապա Լենինականի և այս տարի` Զանգեզուրի երկրաշարժերը:
Պատմությունից հայտնի են երկրաշարժի ավելի մեծ աղետներ, օրինակ` Շամախին: 1679 թ. Երևանում եղել է մի այնպիսի երկրաշարժ, որ ինչպես ականատեսներն են նկարագրում, քարը քարի վրա չի մնացել: Միայն Քանաքեռ գյուղում սպանվել է 900 մարդ: :
Այսպես է գրում մի ականատես: Այն ժամանակվա պատմագիրները մանրամասն նկարագրել են բերդի, վանքերի, մեջիդների, խաների և սարդարների պալատների, կամուրջների ավերածությունը, իսկ հասարակ ժողովրդի մասին մի քանի խոսք են ասել:
Ինչո՞ւ է այդքան ժողովուրդ ոչնչացել երկրաշարժի ժամանակ: Միայն նրա համար, որ չի եղել ոչ հասարակական և ոչ էլ պետական օգնություն:
Երևանի երկրաշարժի հետևանքով ոչնչացել է մոտ 12 հազար մարդ, ամայացել են ամբողջ գյուղեր, ժողովուրդը կանաչով է պրել, սկսվել են սովը, հիվանդությունները, հրդեհները, որոնք տասն անգամ ավելի շատ վնասներ են խլել, քան երկրաշարժը:
Երևանի սարդարը ձիավոր սուրհանդակ է ուղարկել Նախիջևան` օգնություն խնդրելու, այնտեղից էլ ուղարկել են Թավրիզ, մինչև պատասխանը ստացվել է, անցել է քսան օր: Ուրիշ երկրների խաները մտարակի զոռով հավաքել էին ժողովրդից ցորեն, բրինձ և ուղտերի քարավանով ուղարկել էին Երևան:
Այսպես էր , որից ոչ մի աղետյալ ոչ մի կոտ ցորեն չի ստացել, ամբողջը կլանել են սարդարները, Երևանի մելիքները:
Պատմությունից վերցրած այս տեղեկությունները մենք բերում ենք, որպեսզի պարզ լինի, թե մեր երկրի համար երկրաշարժն անծանոթ բան չի և որ երկրաշարժը այնքան սարսափելի չի, ինչքան օգնության բացակայությունը և նրա հետևանքով առաջացած սովն ու հիվանդությունը:
Զանգեզուրի երկրաշարժի երրորդ օրն իսկ Երևանից, Թիֆլիսից, Բաքվից այնքան բժշկական ու սանիտարական բրիգադներ գնացին, որ ամենակարճ ժամանակում բոլոր վիրավորները ստացան բժշկական օգնություն: Նույնը և սնունդի կազմակերպման գործը, հագուստեղենի խնդիրը, վրանները, տուժած գյուղացիներին տեղավորելը,- այս ամենը կատարվեց ամենակարճ ժամանակամիջոցում և ավարտվեց առաջին օգնությունը:
Երկու շաբաթ չի անցել աղետից, մենք արդեն պատրաստվում ենք նոր, սոցիալիստական Զանգեզուրի վերաշինման ծրագիրը: Լայնածավալ Խորհրդային Միության բոլոր անկյուններից հեռագրեր են ստացվում օգնության մասին: Ուկրաինայից մինչև Դաղստան, Դոնբասից Սիբիր, մինչև հետավոր Յակուտիան, բոլոր տեղերի կուսակցական, խորհրդային և հասարակական մարմինները կազմակերպում են օգնություն` ինտերնացիանալ շաղկապի նշանաբանի և սոցիալիստական Զանգեզուր վերաշինելու լոզունգի տակ:
Բուրժուական ոչ մի երկրից ոչ մի օգնություն չենք խնդրի: Մեր սեփական ուժերով ամենակարճ ժամանակամիջոցում կկառուցենք օրինակելի կոլտնտեսությունների և անասնապահական խոշոր սովխոզների Զանգեզուր, նոր կոլերիտ դպրոցներով, կոլեկտիվի քաղաքատիպ բնակարաններով,- և այդ ռայոնները կդառնան սոցիալիստական անասնապահության ռայոններ:
Զանգեզուրի աղետի շուրջը հակախորհրդային դաշնակ կուլակային տարրերն աշխատում են պրովակացիա ստեղծել, առաջ բերելու հուսալքում, պղտորելու ջուրը, անվստահություն սերմանելու դեպի այն մեծ շինարարությունը, որ ծավալվում է երկրաշարժից տուժած վայրերում, հարվածելու առաջին հերթին գարնանացանի աշխատանքները, որոնց առանց գլուխ կորցնելու և հարվածային տեմպերով ձեռնամուխ եղան Զանգեզուրի կոլխոզնիկն ու գյուղացին:
Երկրաշարժի առթիվ միշտ էլ տարածվել են պառավական զրույցներ աշխարհի կործանման և աստծո պատժի մասին: Երևանի մեծ երկրաշարժից հետո լուրեր են տարածում, թե հավերի փորում սև օձ կա, որ աստված ուղարկել ի իբրև պատիժ: Այն ժամանակվա սնատիապաշտ ժողովուրդը սկսել է հավերի կատարյալ ջարդ, նույնիսկ կենդանի թաղելով նրանց: Հազարավոր հավեր են մատաղ բերել վանքերին, խաչերին, եկեղեցիներին: Դրա հետ միասին ստեղծվել են սուտ լուրեր ինչ-որ սև ջրի մասին, որ իբրև թե ժայթքել է և խեղդելու է ամբողջ աշխարհը:
Իհարկե, այսպիսի լուրերը հիմա ծիծաղ կառաջացնեն: Պրովակացիան հավերի սև ջրի մասին չէ, այլ սպասվելիք իբրև թե մեծ երկրաշարժի մասին, որ տարածում է մեր թշնամին` խուճապ և հուսալքում առաջ բերելու նպատակով:
Այդ նրանց չի հաջողվի: Երկրաշարժը հետևանք է ստորջրյա խոշոր զանգվածների տեղաշարժումների: Գիտությունը մինչև հիմա ուսումնասիրել է երկրաշարժի պատճառները, շատ շուտով նա կարող է և նախօրոք գուշակել երկրաշարժը, ազդարարել այնպես, ինչպես մոլորակների մեջ կատարվող երևույթները:
Բնության տարերքի պատճառած աղետը մեզ չի հուսալքի: Մենք կկառուցենք հզոր և հարուստ կոլեկտիվներ և սովխոզներ, Զանգեզուրը կդարձնենք մեր անպարտելի սոցիալիստական բերդերից մեկը:

* Զանգեզուրի երկրաշարժը տեղի է ունեցել 1931 թ: Այն պատճառեց ահռելի ավերածություններ, ի շարս որոնց ավերվեց նաև Տաթևի նշանավոր վանքը:

%d bloggers like this: