Tag Archives: Երվանդ Քոչար

ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ

28 Հլս

Մենք մեր գիտակցությունից թաքուն հավատք ենք պահում, որ մեր մահվանից հետո մի ինչ-որ կյանք ենթակա չէ մահվան: Դրա համար է, որ մենք սարսռում ենք` մտածելով գերեզմանի սառնության մասին, ցավ ենք զգում մեր մեռած մարմնի համար և չենք հաշտվում, թե մեռնելուց հետո ո՛չ կտեսնենք, ո՛չ կլսենք և ո՛չ էլ կզգանք… Սրա համար է, որ ծնողները երջանիկ են իրենց զավակների նմանությամբ, եթե նույնիսկ նրանք ժառանգում են իրենց պակասությունները: Այդ նշաններով նրանք տեսնում են իրենց` իրենց մահվանից հետո…0758b8a4464b283436a9a525_620x276

ԲԱՆՏԱՐԿՅԱԼ ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐԸ

27 Սպտ

Երվանդ Քոչարը Երեւանի ԿԳԲ-ի բանտում մնաց 2 տարի 2 ամիս: Եվ 1943-ի օգոստոսին ազատ արձակվեց: Կարո Հալաբյանը Մոսկվայում մեծ գործունեություն էր ծավալել Երվանդին ազատելու համար եւ, ասում էին, Անաստաս Միկոյանին էր խնդրել, եւ նա դեմ չէր եղել Քոչարի ազատմանը: Երվանդը եկավ տուն: Օջախը քանդվել էր. կինը` Թամարան, լքել էր, մայրական տուն գնացել, նոր ամուսնություն կնքել մոսկվաբնակ հայտնի մի հայ ջութակահարի հետ, երեխային էլ՝ փոքրիկ Դավթին, թողել մոր խնամքին: Զոքանչը՝ բարի տիկին Սրբուհին, ջերմությամբ ընդունեց Երվանդին, խնամեց նրան, մինչեւ որ Երվանդը նորմալ վիճակին հասներ: Եկավ մեր տուն՝ հորս մորս այցելության: Նիհարած էր, ԿԳԲ-ի քննիչի հարվածից մի ականջից խլացած: Բանտից վերադարձողները չէին սիրում խոսել քաշած տառապանքների մասին: Հրամայված է լռել: Սակայն Երվանդը հորս պատմեց, թե ինչպես հարցաքննությունների ժամանակ քննիչը, իբրեւ փաստ, իրեն ցույց էր տվել մատերիալները՝ գրված իր դեմ: Որքան ծանոթ անուններ: Երվանդին արձակում են առանց դատի՝ հանցակազմի բացակայության հիման վրա: «Ներողություն անգամ չասեցին: Հիմա ես ազատ մարդ եմ, սակայն երկու տարվա կտտանքներից ու նկուղներում անքուն գիշերներ անցկացնելուց հետո կորցրել եմ առողջությունս, ապրելու հավեսս: Ինչ մարդիկ մնացին այնտեղ»,- խոսքն ամփոփեց նա: Հայրս ու մայրս աշխատում էին սիրտ տալ նրան, ասում էին. «Երվանդ, դու դեռ ջահել ես: Նորից կունենաս ընտանիք եւ նորից կստեղծես լավ գործեր, քո պոտենցիալն անսահման է»: Բաժանվելիս հայրս Երվանդին նվիրեց մի լավ ծխամորճ եւ ասաց. «Սա համբերության չիբուխն է, քաշիր…»: Մեր շնիկը՝ Ջեկոն, հորս սիրելին, որ ամեն ինչ հասկանում էր, ուզում էր անպայման Երվանդի թշերը լիզեր, հայտնելով իր ուրախությունը Երվանդի վերադարձի համար:

Վիգեն Իսահակյան

«Փարիզ, Քոչար, անցած օրեր…»  գրքից1376129838,4101

ԻՆՔՆԱՆԿԱՐԻ ՃԱԿԱՏԻՆ ԴՐՎԱԾ ԽՆԴԻՐԸ

22 Ապր

60-ականների սկզբին Ռուդոլֆ Խաչատրյանն ինձ տարավ Երվանդ Քոչարի՝ իր վարպետի մոտ. այդպես առաջին անգամ հայտնվեցի Մաեստրոյի արվեստանոցում: Ռուդոլֆը տան տղա էր և իրեն Քոչարի ներկայությամբ ազատ էր պահում: Ես, որ երբևէ ինձ թույլ չեմ տվել որևէ մեկի հետ ազատ լինել, զարմանում էի: Հետագայում մենակ էլ էի այցելում, այլևս Ռուդոլֆի ընկերակցությունը պարտադիր չէր, բացի այդ, Քոչարին հաճախ հանդիպում էի Նկարիչների տան սրճարանում, որտեղ գրեթե ողջ հայ մտավորականությունն էր հավաքվում՝ Կոստան Զարյանը, Լևոն Ներսիսյանը, դերասաններ, գրողներ, նկարիչներ և այլք: Քայլել ենք Երևանով, զրուցել, զգացել եմ նրա մտերմիկ վերաբերմունքը: Այդ տարիներին դեռ սովորում էի ուսումնարանում, Չարենցի խոսքերով մի երգ էի հորինել՝ «Էլի գարուն կգա, կբացվի վարդը…»: Ամեն անգամ, երբ հանդիպում էինք, խնդրում էր, որ այդ երգը երգեմ՝ ականջը մոտեցնում էր, ես երգում էի՝ մի քիչ արևելյան, մի քիչ աշուղական, մի քիչ կոտրտված ռիթմով,- այդ երգը հիմա էլ ինձ համար թանկ է:
Գնացել էի Մատենադարան երաժշտագետ Նիկողոս Թահմիզյանի մոտ: Աստիճաններով իջնում էինք՝ հանդիպեցինք տիկին Մանիկին: Նա շատ ուրախացավ և առաջարկեց այցելել Քոչարի արվեստանոց: Պարզվեց, որ Մաեստրոն Կոմիտասի արձանն ավարտել է: Մենք՝ Նիկողոսն էլ, ես էլ, հիացանք. «Շատ գեղեցիկ արձան է, իսկապես Կոմիտաս է, իսկապես բարձր երաժշտի բարձր կերպար, բարձր արվեստ՝ բոլոր իմաստներով»: Զրույցը եղավ, սուրճն էլ խմեցինք, ուզում ենք ցտեսություն ասել՝ տիկին Մանիկը խնդրեց քիչ էլ մնալ: Մի քիչ էլ մնացինք: Էլի խոսք ու զրույց, էլի հիացումի խոսքեր: Կոմիտասի մասին պատմություններ՝ Նիկողոսը լավ գիտեր Կոմիտաս: Նորից ցանկանում ենք ցտեսություն ասել, և նորից տիկին Մանիկը՝. «Մի քիչ էլ մնացեք»: Էլի մնացինք, բայց երրորդ, չորրորդ անգամ, երբ գնալու հարցը հասունացավ՝ արդեն բոլոր իմաստներով այլևս անհասկանալի էր, թե ինչո՞ւ պիտի մնանք, ի՞նչ է պատահել: Գաղտնիքը բացվեց. Էջմիածնի շրջկոմի քարտուղարն էր գալու՝ Քոչարը պետք է նրան ներկայացներ Կոմիտասի քանդակը, և մենք՝ իբրև Կոմիտասի պաշտամունք ունեցող երաժիշտներ, մեր խոսքը պիտի ասեինք նրա ներկայությամբ: Դա էր տիկին Մանիկի պատրաստած փոքրիկ միզանսցենը: Չեմ կարծում, որ մեր ներկայությունը ինչ-որ դեր խաղաց, ուղղակի դա տիկին Մանիկի տևակա՛ն հոգածությունն էր, տևակա՛ն հոգատարությունն էր Քոչարի նկատմամբ: Եվ այս հոգատարությունը երբեմն այնքան ընդգծվում, այնքան սահմանները մեծացնում էր, որ Քոչարը նշաններ էր անում, որ պետք է փոքր-ինչ զուսպ լինել: Այս տեսակի հոգատարության մեջ Քոչարն ապրեց տասնամյակներ:
Փարիզի Art Modern թանգարանի երկրորդ հարկում, սրահի կենտրոնում տեսա Քոչարի Տարածական նկարներից: Այդ ժամանակ մեզ՝ արվեստով ապրող երիտասարդներիս համար՝ երաժիշտ թե նկարիչ, հայտնվել Փարիզում և Փարիզում տեսնել մեկի աշխատանքը, ում ամեն օր հանդիպում ես սրճարանում, ուղղակի ապշելու բան էր: Ես ցնծության մեջ էի:
Միասին քայլում ենք Տերյան փողոցով: Ես պատմում եմ. «Մաեստրո, Փարիզում տեսա Ձեր աշխատանքը…»: Տեսնեմ, դիմացի մայթին է նայում. շրջվել, ինչ-որ մեկին բարևում է: Մեկին բարևեց, մյուսին բարևեց, երրորդին… Հասկացա, որ չի ուզում լսել, հասկացա, որ իմ պատմելուց ցավ է ապրում: Այդպես էլ ուշադրություն չդարձրեց, իմ ոգևորությանը ոչնչով չպատասխանեց: Ես այդ ամբողջի մեջ զգացի նրա ցավի չափը, անկարողությունը՝ վերադառնալ և տեր լինել այն ամենին, որ թողել էր Փարիզում:
Երիտասարդների հանդեպ զարմանալի շռայլ էր: Պատրաստ էր գնահատել, գովել, հիանալ: Դա իր մեծության, բարեսրտության, վարպետ լինելու վկայությունն էր անշուշտ, բայց նաև կար փարիզյան վարքագիծը՝ արվեստում, ամենապարզ դրսևորման մեջ գեղեցիկը գնահատելու շնորհը:
Մի օր մտանք ջրերի խանութ, վաճառողուհուն ասաց. «Ի՜նչ գեղեցիկ աչքեր ունես»: Վաճառողուհին հիացմունքից հալվեց: Ես երբևէ ուշադիր չէի եղել այդ ջուր վաճառողի խալաթի մեջ պարուրված կնոջ նկատմամբ. նա տեսավ աչքերը՝ խոշոր, գեղեցիկ, հոնքերը՝ շքեղ, թարթիչները՝ թանձր. այդ պահը անմոռնալի էր: Գեղեցիկը միշտ նկատում էր, բարձրաձայնում:
Նույնիսկ այդ տարիներին նրան երբևէ չեմ տեսել փնթփնթալիս, դժգոհելիս, մշտապես Մաեստրո էր, իսկական artist:
Քոչարը և Սարյանը երիտասարդների համար նույն իրականության տարբեր ճյուղերն էին: Նկարիչների մի մասը պատկանում էր սարյանական թևին, մյուսների համար չափը Քոչարն էր: 60-ականներին մոդեռնի հովերը եկել էին Հայաստան և նոր արվեստի նկատմամբ մի տեսակ հիվանդագին ընդգծված ուշադրություն կար:
Պարույր Սևակը, Հանճար Յուրան, Գևորգ Կարապետյանը և ես քեֆներս լավ գնում էինք շարունակելու: Յուրան պաշտամունք ուներ Քոչարի հանդեպ, փառաբանում էր նրան, հետն էլ թերագնահատում Սարյանին: Սևակն ասաց. «Յուրա ջան, Սարյանը Սարյան է, Քոչարը՝ Քոչար, պետք չէ հակադրել»: Ես Պարույրին տարբեր իրադրությունների մեջ եմ տեսել և՛ վիճելիս, և՛ խաղաղ, բայց այդ օրը տեսա, որ նա կարող է նաև խնդրելու պես եղբայրաբար խորհուրդ տալ:
Այդ տարիներին շոշափվում էր նաև Սարյան–Կոջոյան հարաբերությունը, եղան նաև հասարակական հնչեղության արտահայտություններ, իբրև թե Սարյանի մեղքն է, որ Կոջոյանը հավուր պատշաճի գնահատված չէ: Այս վեճերին Քոչարը սնունդ տալիս էր իր անտարբերությամբ: Նա Հայաստանում Մեդեռն արվեստի առաջին դեմքն էր՝ ինքը դա ընդունում էր սիրով, իսկ երբ Սարյանի մասին անպատշաճ արտահայտություններ էին հնչում՝ լռում էր:
Առանձնահատուկ էր Քոչարի և Կոստան Զարյանի մտերմությունը: Նկարիչների տան սրճարանում ուրիշ մեծեր ևս կային, անշուշտ, բայց նրանց չափը չունեին: Այն, ինչ կարող էր պատմել Քոչարը կամ ասել Կոստան Զարյանը, որևէ տեղ ոչ կկարդայիր, ոչ կլսեիր. դա միայն այդ միջավայրի ներսում գոյացող մտքեր, արժեքներ էին: Նման խնդիրներ շոշափվում էին լենինգրադյան կամ մոսկովյան որոշ ինտելեկտուալների խոհանոցներում միայն: Այդ ընթացքն իմ կյանքում կարևոր համալսարանական շրջան եղավ: Իհարկե, մենք ունեինք մեր րՑցՍՈփ–ը: «Սիրում» էինք նրան, նա էլ մեզ էր «սիրում», և սա մի հարաբերություն էր, որ քննարկման չէր դրվում՝ վատ տոն էր համարվում այդ մասին խոսելը: Այդ մարդիկ գալիս-գնում էին, ի վերջո իրենց գործն էին անում: Եթե րՑցՍՈփ–ը պիտի հեռանար, ասենք՝ տեղափոխվեր այլ աշխատանքի, մեկ ամիս իր հետ տանում-բերում էր նորին: Նորին էլ էինք «սիրում»՝ գիտեինք, որ փոխարինելու է եկել:
Մի անգամ Քոչարն ինձ հարցրեց. «Պուշկինյան թանգարանում Սեզանի Ինքնադիմանկարը տեսե՞լ ես»: Ասացի. «Այո՛»: «Նկատե՞լ ես. ճակատի վրա, հոնքերի միջև նկարի հետ որևէ կապ չունեցող երկու վրձնահարված կա»: Ասացի. «Չեմ նկատել»: «Կգնաս, կնայես, ընդհանուր հյուսվածքի հետ ոչ մի կապ չունեցող երկու վրձնահարված է դրել, մեկը՝ կարմիր, մյուսը՝ կանաչ: Ճակատին դրել է այն խնդիրը, որն ամբողջ կյանքում իրեն հուզել է»:
Ես իհարկե գնացի, այդ նկարը դիտեցի և հիմա ամեն անգամ Սեզանի «Ինքնանկարին» նայելիս, ուշադրությունս գրավում են այդ վրձնահարվածները, որ Քոչարից նվեր եղան ինձ:

ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ

ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ

7 Ապր

Մինչ այսօր նկարչությունը առարկան ներկայացնում էր միայն մի կողմից, դա կարծես ճակատագիր էր, մինչդեռ ես կարող եմ առարկան, մարդուն, պեյզաժը ներկայացնել տարբեր կողմերից միաժամանակ` առանց քանդակելու: Տարածական նկարչությունը նոր զգայություն է` մեր դարի զգայությունը: Ես ձեզ տալիս եմ կենդանի հացը, կերեք… Դուք նայում և չեք տեսնում…
Ամեն արժեք գեղեցկություն է դառնում, բայց գեղեցկությունն ամեն արժեքից բարձր է… Արվեստն անիրական կյանք է, ու նրա ճշմարտությունն այլ է, քան կյանքի ճշմարտությունը… Իսկական արվեստը հուզիչ է, ցնցող, շատ անգամ անողոք ու տանջող, այդպիսի արվեստի խնդիրն է իր հոյակապ ձգտումներին լուծում տալ իր ողբերգության բարձունքից: Արվեստը պաթոս է մարդկային հոգու` էմոցիայի ծայրահեղ լարում, ահա մշտնջենավոր բովանդակությունն արվեստի:
Արվեստը մի անավարտ կամուրջ է, որի մեկ ոտքը հենված է կյանքի վրա, իսկ մյուսը մեկնված է դեպի անեզրությունը: Ամեն մի հանճար երկարացնում է այդ ոտքը, որպեսզի գտնի երկրորդ հենարանը… և այդպես անվերջ… Դրա համար արվեստը մարդկության լավագույն իղձերի անվախճան պատմությունն է: Պատերազմը, ռումբերն ու թնդանոթներն անցողիկ են, իսկ գեղարվեստը մշտնջենական է:

ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ

8 Փտր

ԳՈՒՍՏԱՎ ԿՈՒՐԲԵԻ ՄԻ ՆԿԱՐԻ ՄԱՍԻՆ

Նկարներն էլ ունեն իրենց կյանքը` կենսագրությունը. ծնվում են , մեծանում, տեղից տեղ ճամփորդում, երբեմն անհետ կորչում, երբեմն էլ` մի անսպասելի տեղից հայտնվում կամ ողբերգական վախճան են ունենում…
Հետաքրքիր մի ճակատագիր ունի ֆրանսիացի նշանավոր նկարիչ Գուստավ Կուրբեի մի կանացի դիմանկար, որն այժմ գտնվում է Հայաստանում Երևանի պատկերասրահի եվրոպական արվեստի բաժնում:
1930 թ. Փարիզում գնում էի Լուվրի թանգարան` մասնավորապես ուսումնասիրելու Անդրեա Մանտենիայի «Խաչելությունը»: Ավտոբուսը կանգնեց Սեն Ժերմենի բուլվարի մոտ: Կանգառի հարևանությամբ ոչնչով աչքի չընկնող մի բուկինիստական խանութ կար: Այդ առավոտ գրքերը կապուկներով դուրս էին բերել ուղղակի մայթի վրա` ինչ-որ հին գրասենյակային իրերի, հին շրջանակների և նկրների հետ խառնիխուռն:
Ավտոբուսից աչքիս ընկավ մի նկար` մի դիմանկար, կանացի մի գլուխ, որի աչքերն ինձ գրավեցին` չնայած նկարի մութ և անխնամ վիճակին: Անմիջապես իջա ավտոբուսից և մտա խանութ: Պարզվեց, խանութի տերը մեռել էր, և աղջիկները վաճառում էին խանութում եղածը:
Ես ձեռքս վերցրի պորտրեն, որն ինձ կախարդական հայացքով ցած էր բերել ավտոբուսից: Նկարը շատ էր սևացած, ծածկված էր անպետք լաքի հաստ շերտով, նույնիսկ ստորագրությունն աննշմար էր… Բայց պորտրեի ճակատի ու քթի կառուցվածքից, աչքերի խոր ու հմայիչ արտահայտությունից ակնհայտ էր մեծ վարպետի ձեռքը…
Ես գնեցի այդ գործը և Լուվրի փոխարեն շտապեցի տուն: Որքան կարող էի, զգուշությամբ մաքրեցի նկարի վրայի կեղտը. աստիճանաբար երևաց սքանչելի վարպետությամբ արված կանացի պորտրեն` ստորագրված…«Կուրբե»: Ուրախությանս չափ չկար: Առանց ժամանակ կորցնելու գնացի իմ մեծ բարեկամ, խոշորագույն քննադատ Վալդեմար Ժորժի տուն: Ցույց տվի նկարը, զարմացավ, հիացավ: Անմիջապես ինձ ուղարկեց Շարլ Լեժեի մոտ, որը երկու խոշոր հատորներ էր գրել Կուրբեի մասին: Լեժեն նույնիսկ նամակ- հանձնարարականը ընթերցելուց հետո դժկամությամբ վերցրեց նկարը, որովհետև ինչպես ինքը վերջում բացատրեց, շատ «կուրբեներ» են բերում, բայց բոլորն էլ կեղծ: Ես շատ զարմացա, որ Լեժեն, նկարի վրա թեթև ակնարկ ձգելուց հետո, անմիջապես զննեց նկարը հակառակ կողմից: Քիչ հետո նա հայտարարեց, որ նկարը Գուստավ Կուրբեի գործն է: Նկատելով իմ զարմանքը` Լեժեն ասաց. «Կուրբեի նկարների կտավները առանձնահատուկ են. նկարչի մայրը և քույրը հին սավաններից էին պատրաստում դրանք»: Այդ նկարը ճիշտ այդպիսի կտավի վրա էր նկարված: Հետո մի անգամ ևս ստուգեց ստորագրությունը, նկարի գրունտը, ֆակտուրան և այլն:
Երկու օրից տվեց գրավոր մասնագիտական եզրահանգում. «Նկարը Գուստավ Կուրբեի գործն է, որը, ամենայն հավանականությամբ, ներկայացնում է Ժորժ Սանդի ռոմաններից մեկի հերոսուհուն:

%d bloggers like this: