Tag Archives: երդում

ԹՈՄԱՍ ՀՈԲՍ

9 Դկտ

ՎԱՍՆ ՄԱՐԴՈՒ

ԻՆՉ Է ԲՆԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ: Բնական իրավունքը, որը գրողների կողմից սովորաբար անվանվում է jus naturale, ցանկացած մարդու` սեփական բնության (իմա` սեփական կյանքի) պահպանման համար սեփական ուժերն իր հայեցողությամբ օգտագործելու ազատությունն է, եւ, հետեւաբար, այն ամենն անելու ազատությունը, ինչն իր դատողությամբ` դրա համար ամենահարմարն է:

ԻՆՉ Է ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ: Ազատություն ասելով, ըստ բառի բուն իմաստի, ենթադրվում է արտաքին խոչընդոտների բացակայությունը, որոնք ոչ հազվադեպ կարող են մարդուն զրկել ուզածն անելու իր իշխանության մի մասից, բայց չեն կարող խանգարել իրեն թողնված իշխանության մնացյալ մասն օգտագործելու իր բանականության ու խոկման թելադրանքին համապատասխան:

ԻՆՉ Է ԲՆԱԿԱՆ ՕՐԵՆՔԸ: Բնական օրենքը (lex naturalis) կարգադրագիր է կամ բանականությամբ (reason) գտնված ընդհանուր կարգ է, համաձայն որի` մարդուն արգելվում է անել այն, ինչը կործանարար է իր կյանքի համար, ինչը զրկում է այն պահպանելու միջոցներից, ինչը զանցառում է կյանքի պահպանման` իր կողմից ամենալավը համարված միջոցը:

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԵՎ ՕՐԵՆՔԻ ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ: Հարկ է տարբերել իրավունքն ու օրենքը (jus եւ lex), թեեւ նա, ով գրում է այդ թեմայով, սովորաբար խառնում է այդ հասկացությունները, զի իրավունքն անելու կամ չանելու ազատության մեջ է, մինչդեռ օրենքը սահմանում եւ պարտավորեցնում է այդ այլընտրանքի այս կամ այն անդամը. հետեւաբար, օրենքը եւ իրավունքը միմյանցից տարբերվում են այնպես, ինչպես պարտավորությունն ու ազատությունը, որոնք միեւնույն բանի նկատմամբ անհամատեղելի են:

ԲՆԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ՅՈՒՐԱՔԱՆՉՅՈՒՐ ՄԱՐԴ ԱՄԵՆ ԻՆՉԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔ ՈՒՆԻ: Քանի որ մարդու վիճակը բոլորը բոլորի դեմ պատերազմական վիճակ է, երբ յուրաքանչյուրն առաջնորդվում է սեփական բանականությամբ, եւ չկա ոչինչ, որ նա չկարողանա օգտագործել որպես թշնամիներից փրկվելու միջոց, ապա սրանից հետեւում է, որ այդպիսի վիճակում յուրաքանչյուր մարդ ամեն ինչի իրավունք ունի, նույնիսկ ցանկացած ուրիշ մարդու կյանքի վրա: Ուստի քանի դեռ պահպանվում է բոլորի` ամեն ինչի իրավունքը, ոչ մի մարդ (որքան էլ նա ուժեղ կամ իմաստուն լինի) չի կարող վստահ լինել, որ կկարողանա ապրել այն ամբողջ ժամանակը, որը բնությունը սովորաբար հատկացնում է մարդկային կյանքին: Հետեւաբար, բանականության կարգադրագիրը կամ ընդհանուր կարգն ասում է, որ ցանկացած մարդ, եթե ունի խաղաղության հասնելու հույս, պետք է ձգտի դրան. իսկ եթե չի կարող հասնել դրան, ապա նա կարող է օգտագործել պատերազմում առավելություն տվող ցանկացած միջոց:

ԵՐԿՐՈՐԴ ԲՆԱԿԱՆ ՕՐԵՆՔԸ: Այս հիմնական բնական օրենքից, ըստ որի մարդիկ պետք է ձգտեն խաղաղության, բխում է մյուս օրենքը` այլոց հետ այդ համաձայնությունն ունենալու դեպքում մարդը պետք է համաձայնի հրաժարվել ամեն ինչի նկատմամբ իրավունքից այն չափով, որչափ այն անհրաժեշտ է խաղաղության եւ ինքնապաշտպանության շահերից ելնելով, եւ բավարարվել մյուս մարդկանց նկատմամբ ազատության այն աստիճանով, որն ինքը կթույլատրեր ուրիշներին իր նկատմամբ: Զի այնքան ժամանակ, քանի դեռ յուրաքանչյուր մարդ կառչած է իր ցանկությամբ ամեն ինչ անելու իրավունքից, բոլոր մարդիկ կգտնվեն պատերազմական վիճակում: Սակայն եթե ուրիշները չեն ցանկանում հետեւել իր օրինակին եւ հրաժարվել այդ իրավունքից, ապա ոչ մի հիմք չկա որեւէ մեկի համար (ով էլ լինի) զրկվել դրանից, զի դա ավելի շուտ կնշանակեր ինքն իրեն հանձնել ավարառման (որը որեւէ մեկը պարտավոր չէ ցանկանալ), քան ցուցադրել խաղաղության իր պատրաստակամությունը: Հենց այդպիսին է Ավետարանի օրենքը` Վարվիր ուրիշների հետ այնպես, ինչպես կկամենայիր, որ ուրիշները քեզ հետ վարվեին: Եվ դա բոլոր մարդկանց օրենքն է` quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris:

ՉԻ ԿԱՐՈՂ ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆ ԼԻՆԵԼ ԱՅՆ ԲԱՆԻ ՇՈՒՐՋ, ԻՆՉՆ ԱՊԱԳԱՅՈՒՄ ԱՆՀՆԱՐԻՆ Է: Միշտ համաձայնության առարկան կամ էությունը խորհելու ինչ-որ օբյեկտ է (զի համաձայնությունը կամքի գործողություն է, այսինքն` խորհելու գործողություն, եւ` վերջին գործողություն), եւ այդու` մշտապես ընկալվում է որպես մի բան, որ ապագայում է լինելու, եւ որը հնարավոր կատարելի է ճանաչվում նրա կողմից, ով կնքում է համաձայնությունը:
Ուստի ակնհայտորեն անհնարինի խոստումը համաձայնություն չէ: Սակայն, եթե միայն արդյունքում է հայտնաբերվել անհնարինությունն այն բանի, որ նախկինում հնարավոր է համարվել, համաձայնությունը գործող է եւ պարտավորեցնում է, թեեւ ոչ անմիջական պարտավորության կատարման, բայց գոնե դրա դրամական համարժեքի փոխհատուցման կամ, եթե դա անհնար է, ապա ձգտելու բարեխիղճ կատարման այնքանով, որքանով հնարավոր է, զի ավելիին անհնար է մարդուն պարտավորեցնել:

ՈՉ ՈՔ ՊԱՐՏԱՎՈՐ ՉԷ ԻՐ ՎՐԱ ՎԵՐՑՆԵԼ ՈՐԵՎԷ ՄԵՂՔ:Համաձայնությունը, որը պարտավորեցնում է իր վրա մեղք վերցնել, առանց ներում գտնելու վստահությունն ունենալու, զուրկ է պարտադիր լինելու ուժից: Զի բնական վիճակում, երբ յուրաքանչյուր մարդ դատավոր է, մեղադրանքի համար տեղ չկա, իսկ քաղաքացիականության վիճակում, երբ մեղադրանքին հետեւում է բռնություն հանդիսացող պատիժը, պարտավոր չէ չպաշտպանվել:
Նույնն է նաեւ մերձավորների մեղադրման պարագայում, որոնց դատապարտումը դժբախտություն է մարդու համար, ինչպես, օրինակ, հորը, կնոջը եւ բարերարին մեղադրելը: Զի այն դեպքում, երբ մարդու ցուցմունքները հոժարակամ չեն տրվում, բնականաբար, համարվում են զգացմունքային, ուստի եւ` չեն կարող ուշադրության առնվել. իսկ այնտեղ, ուր իր ցուցմունքները հավատ չեն ներշնչում, մարդը պարտավոր չէ տալու: Ճիշտ նույն կերպ` պետք է վճռորոշ չհամարվեն այն ցուցմունքները, որոնք խոշտանգումների արդյունքում են տրվել, զի խոշտանգումը պետք է որ կիրառված լինի որպես բացահայտման, քննության հետագա ընթացքի լուսաբանման ու ճշմարտության բացահայտման միջոց, բայց քանի որ նա, ում խոշտանգում են, այդ դեպքում խոստովանությունն անում է իր տանջանքները թեթեւացնելու համար, այլ ոչ թե նրանց տեղեկություններ տալու համար, ովքեր իրեն խոշտանգում են, հետեւաբար այդ ցուցմունքները վստահություն չեն ներշնչում` չդառնալով վկայի արժանահավատ ցուցմունքներ. մարդը ճիշտ կամ կեղծ ցուցմունքներով իրեն ապահովագրում է խոշտանգումներից` դա անելով սեփական կյանքը պաշտպանելու իրավունքով:

ԵՐԴՄԱՆ ՆՊԱՏԱԿԸ: Քանի որ բառերը, ինչպես ես արդեն իսկ նշել եմ, բավականին անզոր են, որ ստիպեն մարդկանց կատարելու իրենց համաձայնությունները, ուստի նրանց վրա հարկադիր ուժի տարածման համար` մարդկային բնույթը լոկ երկու միջոց ունի: Այդ միջոցներն են` կա՛մ սեփական խոսքը դրժելու հետեւանքներից վախը, կա՛մ փառքի տենչն ու հպարտության զգացումը, որոնք մարդուն հրահրում են ցույց տալ, թե ինքը սեփական խոսքը չդրժելու ունակ է: Այս վերջինը շատ հազվադեպ հանդիպող ազնվաբարոյություն է, որպեսզի հնարավոր լինի հենվել դրա վրա. հատկապես նրանց մոտ, ովքեր հարստության, իշխանության կամ զգայական հաճույքների նպատակ են հետապնդում, իսկ մարդկության մեծամասնությունը հենց այդ մասին է պատկանում: Այն կիրքը, որի վրա կարելի է հենվել, վախն է. ընդ որում` այդ վախը երկու քիչ թե շատ ընդհանուր օբյեկտ ունի: Առաջին օբյեկտն անտեսանելի ոգիներն են, երկրորդը` այն մարդկանց ուժն է, ում վնաս կպատճառի խոստման դրժումը: Ու թեեւ առաջինների ուժն ավելին է, քան երկրորդներինը, այնուհանդերձ վերջինների ուժի հանդեպ վախը սովորաբար ավելի զորավոր է, քան առաջինների: Առաջինների հանդեպ վախն ամեն մարդու մեջ սեփական կրոնն է, որը մարդու բնության մեջ տեղ ուներ քաղաքացիական հասարակության ծագումից առաջ: Մյուս վախը մարդուն ներհատուկ չէր մինչեւ քաղաքացիական հասարակության ծնունդը, կամ առնվազն ոչ այն աստիճանի էր հատուկ, որ մարդուն ստիպեր իր խոստումը կատարել, զի բնական վիճակում ուժերի անհավասարությունը որոշվում էր միայն մարտի արդյունքում: Այսու` մինչ քաղաքացիական հասարակության ծագումը կամ երբ քաղաքացիական հասարակության գոյությունն ընդհատվել է պատերազմով, ոչինչ չի կարող ամրապնդել խաղաղության պայմանագրի ուժը շահամոլության, փառամոլության, հեշտասիրության եւ այլ զորեղ կրքերի գայթակղության հանդիման, բացի այն անտեսանելի ուժի հանդեպ վախից, որին ամեն մարդ Աստված է համարում ու վախենում նրանից` որպես հավատուրացության վրիժառուից: Ուստի այն ամենը, ինչ կարող են անել քաղաքացիական հասարակության չպատկանող երկու անհատ, դա այն է, որ ստիպեն միմյանց` երդվել այն Աստծո անունով, որից երկուսն էլ վախենում են:

ԵՐԴՈՒՄԸ ԿԱՐՈՂ Է ՄԻԱՅՆ ԱՍՏԾՈ ԱՆՈՒՆՈՎ ԼԻՆԵԼ: Ձեւով կամ ծեսով ամրապնդված խոստումը տարբերվում է նրանցից, որոնք սովորաբար կիրառվում են երդումների ժամանակ եւ դատարկ հնչյուն են ու չեն կարող երդում համարվել. ինչպես նաեւ` չի կարելի երդվել այնպիսի առարկայի անունով, որին երդվողն Աստված չի համարում: Ու թեեւ մարդիկ երբեմն սովորություն ունեին վախից կամ քծնանքից երդվել իրենց արքաների անունով, սակայն դա նշանակում էր, որ ուզում էին ցույց տալ, թե նրանց աստվածային պատիվներ են մատուցում: Պարզ է նաեւ, որ Աստծո անունով անհարկի երդվելը` Նրա անվան սոսկ սրբապղծում է նշանակում, իսկ ինչ-որ այլ բանով երդվելը, ինչպես մարդիկ վարվում են առօրյա խոսակցություններում, երդում չէ, այլ սոսկ անազնիվ սովորություն` պայմանավորված խոսակցության չափազանց մեծ զգացմունքայնությամբ:

ԵՐԴՈՒՄԸ ՈՉԻՆՉ ՉԻ ՀԱՎԵԼՈՒՄ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆԸ: Պարզ է նաեւ, որ երդումը ոչինչ չի ավելացնում պարտավորությանը: Զի օրինական համաձայնությունն առանց երդման էլ պարտավորեցնում է Աստծո առջեւ. ապօրինի համաձայնությունը ոչնչի չի պարտավորեցնում, նույնիսկ եթե ամրագրված է երդմամբ:

%d bloggers like this: