Tag Archives: եղեռն

Ե՞րբ է Հայաստանում առաջին անգամ ոգեկոչվել Եղեռնի զոհերի հիշատակը

22 Ապր

1920 թ. ապրիլի 11-ին Երևանի փողոցներում թռուցիկներ փակցվեցին, իսկ թերթերում տպագրվեց տեղեկություն այն մասին, որ Ամենայն Հայոց վեհափառ հայրապետի բարձր հովանով Զատիկ` կիրակի օրը քաղաքի և Հայաստանյայց բոլոր եկեղեցիներում կատարելու են հանդիսավոր հոգեհանգիստներ «1915 թվի մայիս ամսին Պոլսում և գավառներում նահատակված բոլոր հայ հոգևորականների և մտավորականների համար»:
Հոգեհանգիստը կայացավ ապրիլի 13-ին: Այդ օրը Էջմիածնի Մայր տաճարում մատուցվեց պատրագ: Արարողության ավարտից հետո արդեն դրսում` տաճարի մուտքի առջև էլ տեղի ունեցավ առաջին սգահանդեսը, որին մասնակցում էին մեծ թվով քաղաքացիներ, գիմնազիայի աշակերտներն ու հոգևոր դասը: Սգահանդեսը բացեց գրող, գիմնազիայի տեսուչ Վրթանես Փափազյանը: Նրա սրտառուչ, ազդեցիկ խոսքին հաջորդեցին ևս մի քանի ելույթներ: Հավաքվածներին տեղեկացվեց, որ Փափազյանն առաջարկությամբ դիմել է Հայաստանի խորհրդարանին` ապրիլի 24-ը համազգային սգո օր հայտարարելու համար:
Ցավոք, 1920 թ. ապրիլի 13-ից հետո Մեծ Եղեռնի զոհերի հիշատակի ոգեկոչումը Հայաստանում արտոնվեց միայն… 45 տարի անց: Իսկ Վրթանես Փափազյանն իր նշանավոր ելույթից 13 օր հետո վախճանվեց…

Հովիկ Չարխչյան

13

Լև Տոլստոյի դուստրը՝ հայկական գեհենում

5 Մյս

Անցյալը սիրում է անակնկալ հանդիպումներ մատուցել: Եվ պատմության էջերը թերթելիս ամենաանսպասելի առնչությունները հաճախ են պատահում: Դրանցից մեկի մասին էլ ուզում ենք այսօր պատմել, առավել ևս, որ խոսքն այս անգամ ռուս մեծ գրող Լև Տոլստոյի կրտսեր դստեր՝ Ալեքսանդրիայի մասին է: Քչերին է հայտնի, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին նա իբրև կամավոր գթության քույր՝ մեկնել է Կովկասյան ռազմաճակատ և տևական ժամանակ ապրել ու աշխատել է Հայաստանում:

1914 թվականին Ալեքսանդրիա Տոլստայան, իր բազմաթիվ հայրենակիցների նման, նետվեց պատերազմական իրադարձությունների գիրկը՝ ունենալով մեկ գլխավոր ցանկություն՝ ինչ-որ կերպ ծառայել հայրենիքին, մասնակից դառնալ համընդհանուր օգնությանը: Եվ 30-ամյա բարձրաշխարհիկ տիկինը, ով ազատամիտ հայացքների տեր լինելուց զատ՝ ուներ նաև պատկառելի կարողություն ու կապեր, մտադրվեց այդ միջոցներն ու իր գիտելիքները ներդնել մի ծրագրում, որի նպատակն էր՝ բժշկական օգնություն ցուցաբերել վիրավորներին ու պատերազմական գոտու բնակչությանը:

Առանց հապաղումի նա անհրաժեշտ պատրաստություն տեսավ և շուտով համախոհների մի ոչ մեծ խմբի հետ մեկնեց Կովկաս: 1914-ի վերջին նա արդեն Թիֆլիսում էր: Այդ օրերին իր քույր Տատյանային Ալեքսանդրիան գրում էր. «Մենք երեք բժիշկներով ընտրել ենք Երևան-Իգդիր ուղղությունը՝ պարսկական սահմանի մոտ: Այդ ուղղությամբ ընդհանրապես օգնություն չկա և մոլեգնում են համաճարակները՝ տիֆը, ջրծաղիկը և գլխավորը՝ մալարիան: Այնտեղ ճանապարհ չկա: Հազիվ-հազիվ տեղ են հասնում ուղտերով»:

Թիֆլիսից Ալեքսանդրիան ուղևորվում է ձիով: Ի դեպ, նրա նժույգի անունը Ալագյազ էր: Հասնում են Երևան, կարճ դադարից հետո կրկին շարունակում են ճանապարհը: Եվ արդեն 1915 թվականի հունվարի 20-ին եղբորը՝ Սերգեյին հասցեագրված նամակում նա տեղեկացնում էր. «Քեզ գրում եմ Իգդիր բնակավայրից, գրեթե Թուրքիայի ու Պարսկաստանի սահմանի մոտ, որ գտնվում է Արարատի լանջին»:

Հենց այստեղ էլ Տոլստոյի դուստրը, որ մինչ այդ մարդկային մեծագույն տառապանքների, պատերազմի արհավիրքների ու սարսափների մասին միայն գրքերում էր կարդացել, առաջին անգամ բախվում է դաժան իրականությանը: Առանձնապես տեղաբնակ ու գաղթական հայերի վիճակը նրա վրա ծանր ազդեցություն է գործում: Իր փետրվարյան գրառումներից մեկում Տոլստայան նշում էր. «Այդ մարդիկ թողնում են սարսափելի, ճնշող տպավորություն… Ինձ երբևէ չի վիճակվել տեսնել նման տառապանք: Մարդիկ զրկվել են ոչ միայն իրենց ընտանիքներից, մտերիմներից, հարազատներից, նրանք զրկվել են իրենց օջախներից, ունեցվածքից, զրկվել են ամեն ինչից»:

Մի որոշ ժամանակ Իգդիրում մնալուց և տեղի դաշտային հոսպիտալում աշխատելուց հետո նույն տարվա գարնանը լուրեր են հասնում, որ Վանում սկսվել են ինքնապաշտպանական կռիվներ, կան մեծ թվով վիրավորներ, բնակչության շրջանում համաճարակներ են տարածվում, իսկ տեղում միակ ամերիկացի բժիշկ-միսիոներն ի վիճակի չէր սպասարկել բոլոր հիվանդներին: Որոշում է կայացվում Ալեքսանդրիա Լվովնային մի փոքրիկ ջոկատի հետ գործուղել այնտեղ:

Մինչ Վան ուղևորվելը մեծ գրողի դուստրը գնում է Երևան՝ ձեռք բերելու անհրաժեշտ դեղքրայք և բժշկական գործիքներ: Իր հուշերի գրքում նա պատմում է, թե Իգդիրից հետո Երևանն ինչպիսի տպավորություն է գործել. «Շատ ուրախալի էր կրկին քաղաքակիրթ աշխարհ ընկնելը՝ ավտոմոբիլներ, էլեկտրականություն, լավ ռեստորան: Ու կարծես թե մենք այստեղ փոքր-ինչ ավելի մնացինք, քան պետք էր»:

Բայց փոքրիկ դրախտը երկար չի տևում: Առջևում նրանց էր սպասում հայկական գեհենը: Վանը հոգեկան մեծ ցնցում է պատճառում Ալեքսանդրիային: Նա ստիպված էր այստեղ բժշկական օգնություն ցուցաբերել ինչպես՝ հայերին, այնպես էլ՝ թուրքերին ու քրդերին, լսել ու ականատեսը դառնալ ինչպես՝ հերոսական, այնպես էլ՝ դաժան ու անմարդկային իրադարձությունների:

Դժբախտաբար, Վանում երկար աշխատել չի հաջողվում: Նրա երկու գործընկեր ուսանողները վարակվում են տիֆով: Որոշ ժամանակ անց հիվանդանում է նաև Ալեքսանդրիան: Երեքին էլ բուժվելու համար տեղափոխում են Երևան: Մի փոքր կազդուրվելուց հետո խումբը մեկնում է Ռուսաստան:

Այդ օրերից հրաշքով պահպանվել են երկու լուսանկարներ: Առաջին նկարում Ալեքսանդրիա Տոստայան և նրա երկու ուղեկիցներն են՝ Երևանի հոսպիտալում: Երկրորդ լուսանկարն արվել է Արևմտյան Հայաստանում, 1915 թվականին: Խմբակային նկարում Տոլստայան դաշտային հոսպիտալի բժիշկների ու աշխատակիցների հետ է:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

տոլստոյի դուստրը երևանի հոսպիտալում, տիֆով հիվանդ զինվորի մոտ

տոլստայան դածտային հոսպիտալի աշխատակիցների հետ արևմտյան հայաստան 1915

ԱՅՍՊԵՍ ՀԱՌՆԵՑ ԾԻԾԵՌՆԱԿԱԲԵՐԴԸ

4 Դկտ

Ինչպես հայտնի է, Հայաստանում երկար ժամանակ եղեռնի թեմայի վրա արգելք էր դրված։ Վերջին անգամ եղեռնի զոհերի հիշատակին Հայաստանում եկեղեցիների զանգերը ղողանջել են 1926թ. ապրիլի 24-ին, քանզի ՀԿԿ Կենտկոմի բյուրոյի 1926թ. օգոստոսի 31-ի որոշմամբ հանձնարարվել է Ար. Երզնկյանին «բանակցություններ վարել կաթողիկոսության հետ համաշխարհային պատերազմի
(24 ապրիլի) զոհերի հիշատակի օրը նշելը վերացնելու անհրաժեշտության մասին։
Հայտնի է նաև, որ ցեղասպանության զոհերի հիշատակը հավերժացնող առաջին կոթողը՝ փոքրաչափ մի մատուռ, 1950-ական թվականներին կառուցվել է Անթիլիասում, Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսի վեհարանի տարածքում, ուր ամփոփված են Դեյր Էզ Զոր անապատից բերված ցեղասպանության զոհերի աճյունները, որը երկար ժամանակ միակն էր՝ որպես հուշարձան թուրք ջարդարարների ձեռքով նահատակված 1,5 միլ. հայերի։ 1965թ. Էջմիածնում, Մայր տաճարի հյուսիսային մասում, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա-ի որոշմամբ կանգնեցվեց հուշարձան՝ «Խաչքար աղոթքի և ուխտի. ի հիշատակ 1915թվի չարագործության զոհ դարձած հայերի (ճար. Ռ. Իսրայելյան)։ Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակին հուշարձան կառուցելու գաղափարը առաջին անգամ արծածվել է ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Յա.Զարուբյանի և լիբանանահայ հասարակական գործիչ Անդրանիկ Ծառուկյանի 1962թ. կայացած հանդիպման ժամանակ.
«Ա.Ծ. — Իսկ ծրագիրը մը ունի՞ք Մեծ եղեռնի 50-ամյա տարելիցի առիթով։
Յա. Զ. — Կարծում եմ, լավ կլինի։
Ա.Ծ. — Հանդիսություն, մամուլ, հուշարձա՞ն։
Յա. Զ. — Եվ դրանք, և թերեւս ուրիշ բաներ։ Այս ամենը առայժմ դեռ հրատարակելի չէ։ Կենտրոնը (նկատի ունի Մոսկվա — Ա.Վ.) սկզբունքորեն համաձայն է, միայն զգուշանում է, եւ աշխատում է այնպիսի ձևեր գտնել, որպեսզի չխաթարվեն ԽՍՀՄ արտաքին շահերը»։
Հուշարձան կառուցելու գաղափարին անրադարձել են նաև պատմաբաններ Ծ. Աղայանը, Հ. Ինճիկյանը և Ջ. Կիրակոսյանը «Արևմտյան Հայաստանում հայերի զանգվածային բնաջնջման 50-ամյակի առթիվ միջոցառումներ անցկացնելու մասին» ՀԿԿ Կենտկոմ ուղարկված իրենց առաջարկությունում՝ 1964թ. հուլիսին։ Հուշարձան կառուցելու առաջարկը նրանք ձևակերպում են հետևյալ կերպ. «Բնակչության միջոցների հաշվին կառուցել առաջին համաշխարհային պատերազմում հայ ժողովրդի զոհերի հուշարձան։ Հուշարձանը պետք է խորհրդանշի հայ ժողովրդի վերածնունդը»։ Այդ առաջարկությունը համարյա նույնությամբ ՀԿԿ կենտկոմի առաջին քարտուղար Յա.Զարուբյանը փոխանցում է Մոսկվա՝ «1915թ. հայերի զանգվածային բնաջնջման 50-ամյակի առթիվ միջոցառումների մասին» 1964թ. դեկտեմբերին ԽՄԿԿ կենտկոմ ուղարկած առաջարկությունների ցանկում։ Նրա առաջարկը այսպիսի տեսք ուներ. «Երևանում կանգնեցնել առաջին համաշխարհային պատերազմում զոհված հայ նահատակներին նվիրված կոթող։ Կոթողը պետք է խորհրդանշի հայ ժողովրդի վերածնունդը»։
Ստանալով Մոսկվայի համաձայնությունը, ՀԿԿ Կենտկոմի նախագահությունը 1965թ. փետրվարի 15-ին հաստատում է Հայկական ԽՍՀ նախարարների խորհրդի որոշման նախագիծը՝ Հայերի զանգվածային բնաջնջման զոհերի հիշատակի կոթող կառուցելու մասին, որը և նախարարների խորհուրդը ընդունում է մարտի 16-ին։ Խորհրդային ավանդույթներին համապատասխան, որոշման առաջին կետում հուշարձանի կառուցումը կապվում է «հանրապետության աշխատավորության ու հասարակական կազմակերպությունների ցանկությունների» հետ, և երկրորդ կարևոր հանգամանքը այն էր, որ որոշման մեջ հիշատակվում էր եղեռն բառը՝ կոթողը հավերժացնելու էր 1915թ. եղեռնի զոհերի հիշատակը։ Որոշման հաջորդ կետով հանձնարարվում էր ՀԽՍՀ Պետշինին՝ հայտարարել
կոթողի լավագույն նախագծի բաց մրցանակաբաշխություն և երրորդ՝ կոթողի կառուցումն ավարտել 1965 թվականին։
ՀԽՍՀ Պետշինը 1965թ. մարտի 25-ին հանրապետական մամուլում հրապարակում է մրցանակաբաշխության պայմանները, որոնք 4-ն էին։
1. Կոթողը նախատեսվում էր կառուցել Երևան քաղաքի «Ծիծեռնակաբերդ» կոչվող բարձունքի վրա։ Համապատասխան հիմնավորման դեպքում թույլատրվում էր առաջարկել այլ տեղ՝ Երևան քաղաքի սահմաններում։
2. Կոթողը պետք է մարմնավորեր ստեղծագործած հայ ժողովրդի մաքառումներով լի կյանքը, վերապրելու, առաջադիմելու նրա անսպառ կենսունակությունը, նրա ներկան ու պայծառ ապագան՝ ի հավերժացումն իրենց կյանքը նվիրաբերած 1915թ. Մեծ եղեռնի միլիոնավոր նահատակների անմար հիշատակին։
3. Կոթողի կառուցման համար շինանյութի ընտրությունը կատարվում է հեղինակի կողմից։ Շինարարության արժեքը սահմանվում էր մինչև 250 հազար ռուբլի:
4. Մրցանակաբաշխությանը կարող էին մասնակցել ինչպես առանձին նախագծողներ, այնպես էլ նախագծող կոլեկտիվներ։
Մրցանակաբաշխության ժյուրին իր առաջին նիստը հրավիրում է մայիսի 10-ին։ Ժյուրիի կազմում էին Գ. Աղաբաբյանը (նախագահ) Գ. Ահարոնյանը, Լ. Բաբայանը, Ռ.Գոլթուխչյանը, Գ.Խանջյանը, Ռոբերտ Խաչատրյանը, Կ. Հակոբյանը, Գ.Հասրաթյանը (քաղխորհուրդ), Վ. Հարությունյանը, Մ. Մազմանյանը, Է. Պապյանը, Ս. Ստեփանյանը։ Ներկայացվել էր 78 նախագիծ, որոնցից 9-ը չէին բավարարում մրցանակաբաշխության պայմաններին։ Երկարատև քննարկումից հետո 69 նախագծերից որոշվում է հետագա քննարկման համար թողնել 8 նախագիծ հետևյալ անուններով՝ «Կարմիր ծաղիկ», «Կրակ», «Ղողանջ», «Ժայռ», «Փյունիկ», «Մուշ», «ՀԽՍՀ դրոշակ» և «Փյունիկ»։
Կային նաև խորհրդային ավանդույթներին բնորոշ առաջարկություններ։ Մասնավորապես առաջարկվում է կառուցել «Վերածնունդ» կոթող, որտեղ Լենինը իր փրկության ձեռքն էր մեկնում կործանման եզրին հասած հայ ժողովրդին։
Մի խումբ ինժեներներ առաջարկում էին եղեռնի հուշարձանը տեղադրել Հաղթանակի զբոսայգում «անգործության մատնված» մոնումենտի վրա, որի վրա կախել մի մեծ զանգ, այն հնչեցնելով յուրաքանչյուր տրվա ապրիլի 24-ին։ Ժյուրիի հաջորդ նիստին՝ մայիսի 17-ին, միաձայն շեշտվում է այն հանգամանքը, որ ներկայացված նախագծերից ոչ մեկում լիարժեք կերպով չի լուծվում մրցանակաբաշխության պայմաններում առաջադրված խնդիրը՝ ստեղծել այնպիսի կոթող, որը հավերժացնի 1915թ. եղեռնի զոհերի հիշատակը և մարմնավորի հայ ժողովրդի վերածնունդը, նրա ներկան և պայծառ ապագան։ Ուստի որոշվում է առաջին մրցանակ չշնորհել։ Որոշվում է 2-րդ, 3-րդ և խրախուսական մրցանակների համար քննարկման թողնել 4 նախագիծ՝ «Փյունիկը», «Մուշը», «ՀԽՍՀ դրոշակ» և N 63 «Փյունիկը»։
Նշված 4 նախագծերի բացարձակ արժանիքների և համեմատական վերլուծության շուրջ մտքերի փոխանակումից հետո որոշվում է 2-րդ մրցանակ շնորհել «ՀԽՍՀ դրոշակ», իսկ 3-րդ մրցանակ N 63 «Փյունիկ» նախագծին՝ վճարելով հեղինակներին 400-ական ռուբլի, իսկ մյուս 2 նախագծերի հեղինակներին վճարել խրախուսական մրցանակ՝ 200-ական ռուբլի:
Կարծես թե ամեն ինչ պարզ է, և որոշումը պետք է ընդունվեր հօգուտ «ՀԽՍՀ դրոշ» նախագծի։ Սակայն 2 օր անց հրավիրվում է ժյուրիի նոր նիստ, որտեղ Պետշինի և ժյուրիի նախագահ Գ.Աղաբաբյանը հաղորդում է, որ Պետշինը, մինչև բաց մրցանակաբաշխության հայտարարելը, հանձնարարել էր մի շարք ճարտարապետների ներկայացնել կոթողի նախագծեր, և առաջարկում է ընտրություն
կատարել մրցանակաբաշխությունում մրցանակի արժանացած և նախքան մրցանակաբաշխությունը ներկայացված նախագծերից լավագույնները ճանաչվածների միջև։
Պետշինի հանձնարարությամբ նախագծեր ներկայացրել էին Ջ.Թորոսյանը, Մ.Մանվելյանը, Ս. Քյուրքչյանը, Ս. Գուռզադյանը, Ռ. Իսրայելյանը, Ա. Թարխանյանը, Ս. Կնդեխցյանը։ Քննարկումից հետո ժյուրին որոշում է իրականացման համար ընտրություն կատարել «ՀԽՍՀ դրոշակ», N 63 «Փյունիկ» և ճարտ. Ջիմ Թորոսյանի նախագծերի միջև։ Ժյուրիի անդամների ընդհանուր կարծիքով, նախագծերից ոչ մեկը առանց էական փոփոխությունների չի կարող հանձնարարվել իրականացման համար։ Քննարկվող նախագծերի հիմնական թերություններ են նշվում՝
1. «Փյունիկ»- Հուշարձանի վերգետնյա մասը կազմող քանդակա-ձեռքերի ափերի մեջ նստած մանուկը լրիվ ընդունելի չէ որպես խորհրդանիշ վերածնված Հայաստանի։
2. «ՀԽՍՀ դրոշակ»- հորինվածքը բազմաթեմային է և պատմողական բնույթ ունի։ Առանձին տարրերի մեջ կա զանգվածային անհամապատասխանություն։
3. Ջ. Թորոսյանի նախագիծ-կոթողը լուծված է չափազանց վերացական ձևերով, հեռու է գաղափարական բովանդակության կոնկրետ մարմնավորումից։ Ծավալը շատ ուռճացած չափեր ունի։
Ժյուրին նաև որոշում է ընտրություն կատարելիս նկատի ունենալ այն նախագիծը, որը ավելի հեշտ է վերամշակման ճանապարհով հասնել անհրաժեշտ մակարդակի։ Ընտրությունը կատարվում է քվեարկության միջոցով, և արդյունքում ոչ մի նախագիծ հավանության չի արժանանում: Որոշվում է նախագծի ընտրության հարցը հետաձգել մինչև հաջորդ նիստ, այդ ընթացքում հնարավորություն տալ ժյուրիի անդամներին շարունակել ուսումնասիրությունը և համեմատական վերլուծությունը։
Ժյուրիի հաջորդ նիստը տեղի է ունենում հունիսի 7-ին, որտեղ և ընդունվում է սկզբունքային որոշում՝ կանգ առնել այն նախագծի վրա, որի բաղադրամասերի օգտագործումը կարող է բերել համեմատաբար ավելի հաջող արդյունքի։ Քվեարկությունը տվեց հետևյալ արդյունքը՝
1. ՀԽՍՀ դրոշակ — 7 կողմ
2. Փյունիկ — 1 կողմ
3. Ջ.Թորոսյան նախագիծ — 3 կողմ
Միաժամանակ, ինչպես փաստագրված է ժյուրիի նիստի արձանագրությունում, առաջարկվում է «ՀԽՍՀ դրոշակ» ծածկագրով նախագիծը վերամշակել՝ հաշվի առնելով հետևյալ դիտողությունները.
1. Հասնել այն բանին, որ հորինված բաղադրիչ մասերը մասշտաբային և կերպարային առումով ավելի սերտ կապվեն իրար հետ։ Հրաժարվել բազմաթեմայնությունից և տարրերի զանգվածային անհավասարակշռությունից։ Նախագծում Օբելիսկը և հիմնական ծավալը զուրկ են ներդաշնակությունց։
2. Հրաժարվել Օբելիսկի չափազանց երկնասլաց համաչափություններից և որոշ չափով «հրթիռային» բնույթից: Ստուգել Օբելիսկի և հորիզոնական ծավալի՝ մեկ ընդհանուր ծավալով փոխարինելու հնարավորությունը։ Ձգտել գլխավոր ծավալի որոշակի թեթևացմանը։ Հրաժարվել նրա վրա նախատեսված վիմագրություններից։
3. Նախագծի մշակման ժամանակ հրաժարվել կոթողի «պատմողական բնույթից», շեշտը դնելով բուն ճարտարապետական արտահայտչական միջոցառումների վրա։
գ) Խնդրել Երևանի քաղսովետի գործկոմին՝ Ծիծեռնակաբերդում նախատեսնվող սպորտի պալատի շինարարության կապակցությամբ, վերանայել եղեռնի կոթողի տեղադրման հարցը։
Ինչու ընտրվեց հատկապես հիշյալ նախագիծը: Ահա թե ինչ է հիշում ճարտարապետների միության այդ ժամանակվա նախագահ Վ. Հարությունյանը. «Վերջնական քննարկման մնացել էին երկու նախագիծ։ Ես երկուսին էլ չէի հավանում։ Իմ կարծիքին էին մրցութային հանձնաժողովի անդամներ Ռ. Խաչատրյանը և Կ.Հակոբանը՝ երեքս հանձնաժողովում փոքրամասնություն էինք։ Մի երեկո, երբ պիտի վերջնական քննարկման թողնված երկու նախագծերից մեկն ընտրեինք, նիստին հայտնվեցին հանրապետության ղեկավարները՝ Յակով Զարուբանը, Անտոն Քոչինյանը, Նագուշ Հարությունյանը և ուրիշներ։ Չգիտեմ ինչու, Քոչինյանը ինձ հարցրեց.
— Այս երկուսից ո՞րը կընտրեիր։
— Ոչ մեկը, — պատասխանեցի։
— Ինչու՞։
— Նախ՝ դրանք չեն համապատասխանում մրցութային ծրագրին, չեն խորհրդանշում հայրենիքի վերածնության գաղափարը, ապա՝ անհասկանալի կլինեն այցելուներին։
— Իսկ դու, ո՞րը կընտրեիր,- հարցրեց Քոչինյանը։
— Որը որ ես կընտրեի, քննարկումից հանված է։
Եկողները խնդրեցին ծանոթացնել այդ նախագծին։
Սեղանին դրվեց դրա մանրակերտը։
— Ինչո՞ւմն է սրա առավելությունը,- հարցրեց Զարուբյանը։
— Պարզ ու հասկանալի լուծում ունի,- պատասխանեցի,- խոնարհված խաչքարաձև քարերը խորհրդանշում են սուգը զոհվածների հիշատակին, իսկ վերասլաց կոթողը՝ վերածնունդ։ Դրանցով հեղինակները լիովին արտահայտել են մրցութային ծրագրի պահանջները։ Գաղափարը հասկանալի կլինի ամեն տեսակ այցելուի, բացատրելու կարիք չի լինի, քանզի բացատրությունը տրված է ճարտարապետության լեզվով։
Եկողները հավանություն տվեցին ու մեկնեցին։ Մրցութային հանձնաժողովի անդամներն այս անգամ քվեարկեցին հօգուտ իրենց մերժած նախագծի։ Երբ փակ ծրարը բացեցինք, պարզվեց, որ հեղինակներն են Արթուր Թարխանյանն ու Սաշուր Քալաշյանը»։
Ինչպես հիշում ենք, խորհրդային երկրում ոչ մի շինարարություն նախատեսված ժամկետում չէր ավարտվում։ Եվ տեղի էր ունենում նախահաշիվների, շինանյութերի տասնյակ փոփոխություններ։ 1965թ. նոյեմբերի 23-ին ՀԽՍՀ Պետշինի նախագահի մոտ տեղի է ունենում խորհրդակցություն, որտեղ որոշվում է վերանայել Եղեռնի հուշարձանի ծրագրի իրականացած նախագիծը։ Մասնավորապես որոշվում է նախագծից հանել ստորգետնյա կոմունիկացաները, զբոսուղիների բազալտային ծածկերը և այլն։ Շինարարության վերջնական նախահաշիվը Երևանի քաղխորհուրդը հաստատում է 1966 մայիսի 11-ին` 399,3 հազար ռուբլի գումարով։ Հաջորդ՝ 1967թ. մեկ անգամ ևս վերանայվում է շինարարության նախահաշիվը և այն ավելացվում է 68 հազար ռուբլով, բացի դրանից շրջակայքի բարեկարգման համար նախատեսնվում է 284,9 հազար ռուբլի, իսկ ավտոճանապարհի համար՝ 92,6 հազար ռուբլի:
Հուշարձանը կիսավարտ վիճակում բացվեց 1967թ. նոյեմբերի 29-ին՝ Հայաստանի խորհրդայանացման օրը, երկրի ղեկավարները այն ցանկանում էին կապել ժողովրդի վերածննդի հետ: Հուշարձանը իր զուսպ բովանդակությամբ ու ոգեղեն ազդեցությամբ կարող է իրոք գլուխգործոց համարվել:

ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԻՐԱԲՅԱՆ

ԱՅՍՊԵՍ ՍՊԱՆԵՑԻՆ ԶՈՀՐԱՊԻՆ

28 Հնս

ԳՐԻԳՈՐ ԶՈՀՐԱՊԻ ՄԱՀՎԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՐՎԱՆԴ ՕՏՅԱՆԻ
ՎԱՎԵՐԱԳԻՐ- ՀՈՒՇԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Պոլիսէն մինչեւ Ուրֆա, իրենց ցաւատանջ ուղեւորութեան միջոցին, երկու նահատակները, Զօհրապ եւ Վարդգէս, գուրգուրոտ ակնածանքով մը ողջունուած են Հայերուն կողմէ: Երբ իրենց աքսորումէն երկու ամիս ետքը ես ալ նոյն ճամբով մինչեւ Հալէպ գացի, տեսայ, որ իրենց յիշատակը ամենուն մտքին մէջ դեռ վառ մնացած էր: Գոնիա, Ատանա, Հալէպ, ամէն տեղ այդ անդրանիկ զոհերուն վրայ կը խօսէին: Հակառակ ոստիկանական հսկողութեան` շատ Հայեր, վտանգը աչք առնելով, գացած տեսնուած էին իրենց հետ ու հիմա երկիւղածութեամբ կը վերյիշէին անոնց վերջին խօսքերը:
Ամէնուն վրայ խորին տպաւորութիւն թողած էր Զօհրապի ընկճուած վիճակը. մինչ Վարդգէս զուարթ անտարբերութեամբ եւ ծիծաղկոտ դէմքով մը կը շատախօսէր իրենց մօտեցողներուն` Զօհրապ հազիւ լռութիւնը կը խզէր քանի մը խօսք արտասանելու համար: Ամբողջ ժամեր անընդհատ կը ծխէր, մտածմունքի մէջ ընկղմած:
Վարդգէս, միշտ լաւատես, կը ջանայ եղեր մխիթարել ու սրտապնդել իր բարեկամը, բայց ի զո՜ւր:
— Մեզի մեռցնել կը տանին,- կը կրկնէ եղեր Զօհրապ:
Հալէպի մէջ, Պառօն Օթելի տէրը` Պ.Մազլըմեան, քանիցս ճաշի կը հրաւիրէ երկու տարագիրները, որովհետեւ հոն գտնուած ատեննին բաւական լայն ազատութիւն տրուած է եղեր իրենց: Տիկին Մազլըմեան պատմած է ինծի, թէ սեղանին վրայ ախորժակով կուտէր Վարդգէս, մինչդեռ Զօհրապ հազիւ քանի մը պատառ կառնէր, ան ալ ստիպումներով: Յաճախ լալով կը յիշէր իր կինն ու զաւակները:
Զօհրապ իր ձերբակալման պարագաները պատմած է Պ.Մազլըմեանին: Կարժէ, որ յիշենք զանոնք:
Ձերբակալման գիշերը Զօհրապ Սէրքլը տրիանի մէջ մինչեւ կէս գիշեր թուղթ խաղացեր է Թալէաթ փաշայի եւ Խալիլ պէյի հետ: Յետոյ ոտքի կելլէ մեկնելու համար: Թալէաթ ինքն ալ ոտքի կելլէ ու մօտենալով Զօհրապի` անոր երեսը կը համբուրէ:
Համակրանքի այս անսովոր ցոյցը կը շփոթեցնէ Զօհրապը:
-Ինչո՞ւ համար այս համբոյրը,- կը հարցնէ:
-Սրտէս բխաւ,- կը պատասխանէ միւսը:
Զօհրապ դուրս կելլէ սրահէն չափազանց յուզուած: Նախազգացումը կունենայ, թէ այդ համբոյրը աղետաւոր նշան մըն է:
Դուրսը տաք ու գեղեցիկ գիշեր մըն էր: Կորոշէ հետիոտն երթալ մինչեւ իր` Այազ Փաշայի բնակարանը:
Հազիւ ճամբայ ելած` կը նշմարէ, որ մէկը կը հետապնդէ զինքը: Պահ մը կը խորհի, որ թերեւս սխալ ենթադրութիւն մըն է ըրածը եւ փողոցին միւս կողմը կանցնի: Մարդն ալ կը հետեւի իրեն: Զօհրապ քայլերը կ՛արագէ, նոյնը կընէ զինքը հետապնդողը, վերջապէս` անհամբեր ետին կը դառնայ եւ կըսէ.
-Արդեօք զի?ս կը հետապնդէք:
-Այո,- կը պատասխանէ միւսը, որ ոստիկանութեան քօմիսէր մըն է եղեր:
-Ինչո՞ւ համար…
-Այնպէս հրաման եղած է ինծի:
-Գիտէ՞ ք, թէ ես ով եմ:
-Այո, Զօհրապ էֆէնտին:
-Բայց սխալմունք մը ըլլալու է,- կը գոչէ խեղճը,- ես հիմա Ներքին Գործոց նախարարին հետ էի…
-Կրնայ ըլլալ, բայց ինծի տրուած հրամանը բացարձակ է եւ ստիպուած եմ հպատակելու:
Զօհրապ, ճարահատ, ճամբան կը շարունակէ ու կը հասնի բնակարանը, որուն դրան առջեւ ոստիկան մը կը սպասէր: Քօմիսէր եւ ոստիկան ափարթըմանին սանդուխներէն վեր, կը հետեւին իրեն:
-Ի՞նչ է ձեզի տրուած հրամանը,- կը հարցնէ Զօհրապ:
-Ձեզ ոստիկանատուն տանիլ:
-Հիմա՞, անմիջապէ՞ս…
-Այո, անմիջապէս:
-Եւ եթէ երթալ չուզիմ:
-Այն ատեն բռնի պիտի տանինք:
-Չէ՞ք գիտեր, որ ես մէպուս եմ:
-Գիտենք, բայց մեզի տրուած հրամանը բացարձակ է:
Քօմիսէրը կը յայտնէ նաեւ, որ հետեւեալ առտու իսկ, այսինքն քանի մը ժամէն, ճամբայ պիտի ելլէ, հետեւաբար անհրաժեշտ գոյքերը կրնայ հետը առնել:
Զօհրապ կը մտնէ իր բնակարանը, ձայն կուտայ իրեններուն, եւ ափյափոյ պայուսակ մը պատրաստելէ ետքը կուգայ կը յանձնուի երկու ոստիկաններուն, իր կնոջ ու աղջկան ողբ ու կոծին միջեւ:
Նոյն միջոցին եւ քիչ մը տարբեր պայմաններու մէջ կը ձերբակալուի նաեւ Վարդգէս, եւ առտուն կանուխ երկուքը միասին կը բերուին Հայտար Փաշայի կայարանը: Իրենց կընկերանան եղեր ոստիկան մը եւ սիվիլ հագնուած լրտես մը:
Ոստիկանը կուզէ երրորդ կարգի վակօնի մը մէջ մտցնել երկու աքսորականները, Վարդգէս եւ Զօհրապ կընդդիմանան: Ոստիկանը կը պնդէ, առարկելով, թէ վակօնը յատկապէս պատրաստուած է իրենց համար: Երկու տարագիրները ձայն կը բարձրացնեն ու կը պահանջեն, որ առաջին վակօնով մը տարուին:
Երկու կողմէն ձայները հետզհետէ կը բարձրանան: Ի վերջոյ Զօհրապ գրպանէն 25 ոսկինոց թուղթ մը կը հանէ, ոստիկանին կուտայ եւ կըսէ, որ առաջին կարգի չորս տոմսակ առնէ իրենց համար:
-Եթէ ոչ,- կըսէ,- տեղ մըն ալ չեմ երթար:
Ոստիկանը կը ստիպուի տեղի տալ, անշուշտ 25 ոսկիէն աւելցած գումարն ալ գրպանելու յոյսով:
Ու այսպէս ճամբորդութիւնը կը կատարուի առաջին կարգով:
Հայտար Փաշայի կայարանին Հայ պաշտօնեաները ճանչնալով Զօհրապը, կերթան իմաց տալու Պ. Անտօն Թարաքի, որ կը փութայ վար իջնել, առանց գիտնալու, թէ Զօհրապ ինչ պարագաներու տակ կը ճամբորդէ: Այս վերջինը, երբ կը նշմարէ Պ. Թարաքը, որ դէպի իրեն կուգայ, ձեռքովը նշան կընէ, որ չմօտենայ: Պ. Թարաք, որ վերադարձիս այս մանրամասնութիւնը պատմեց, աւելցուց.
-Խեղճ Զօհրապը չափազանց յուզուած, տժգոյն եւ ընկճուած տեսայ:
Վակօնին անկիւնը քաշուած, լուռ ու մունջ, անընդհատ կը ծխէր, մինչեւ կառախումբին ճամբայ ելլելը:

* * *
Գոնիա հասնելնուն` երկու տարագիրները ընդունուած են մէկ քանի Հայերու կողմէ, որոնք փութացած են իրենց ձեռքէն եկած օգնութիւնը ընելու, հակառակ սպառնացող վտանգին:
Ոստիկանները թոյլ տուած են տեսակցիլ պայմանաւ, որ թուրքերէն խօսին: Այդ պայմանին տակ բնականաբար խօսակցութիւնը շատ աննշան եղած է:
Ատանա նոյնպէս հայրենակիցներ, իմանալուն երկու ծանօթ Հայերուն ժամանումը, փութացած են կայարան: Իրենցմէ մէկը, Միհրան Պօյաճեան, ծանօթ վաճառական մը, մօտակայ կայարանի մը համար տոմսակ առնելով, յաջողած է Զօհրապի ու Վարդգէսի հետ տեսակցիլ հայերէն լեզուով, եւ հարցնել, թէ ի՜նչ ծառայութիւն կրնայ մատուցանել իրենց:
-Մեր ընտանիքներուն լուր տուէք ասկէ անցնելնիս, ըսած է Զօհրապ,- ուրիշ ծառայութիւն չենք սպասեր ձենէ:
-Դրամի եթէ պէտք ունիք, յայտնեցէք:
-Չէ, շնորհակալ ենք, դրամի պէտք չունինք առ այժմ:
-Ո՞ւր կը տանին ձեզ:
-Տիարպէքիր, դատուելու համար, բայց չեմ կարծեր, որ մինչեւ այնտեղ հասնինք:
Եւ Վարդգէս զուարթ ձայնով աւելցուցած է.
-Տիարպէքիրի բանտը արդէն ծանօթ է ինծի, աղէկ բանտ մը չէ, բայց աւելի գէշերը կան: Կը տեսնաք սա գորգը, Տիարպէքիրի բանտին մէջ իմ ընկերս եղած է, հիմակ ալ միասին կերթանք կոր: Հին բանտակիցներ ենք:
Հալէպի մէջ, ինչպէս լսի, Զօհրապ եւ Վարդգէս բաղդատաբար բա-ւական ազատութիւն վայելած են, շնորհիւ կուսակալին, որ Զօհրապի հին ծանօթ մըն է եղեր:
Այդ ազատութենէն օգտուելով` տեղացի մէկ քանի հայեր ծրագիրը կը յղանան փախցնելու երկու տարագիրները:
Յանդուգն ծրագիր մը թէեւ, բայց ոչ անգործադրելի: Արաբ ուղտապաններու միջոցաւ երկու աքսորականները Պէյրութ կամ Տրիպոլիս փոխադրել կառաջարկեն ու հոնկէ նաւով Կիպրոս անցնիլ: Այդ միջոցին Սուրիական ծովեզերքներու վրայ հսկողութիւնը շատ խստացած չէր ու այդպիսի փախուստ մը կրնար յաջողիլ: Վարդգէս հաւանութիւն կը յայտնէ, սակայն Զօհրապ կընդդիմանայ ու բացարձակապէս կը մերժէ, առարկելով, թէ իր առողջութիւնը չի ներեր այդպիսի արկածախնդրութեան մը մէջ նետուիլ:
-Եթէ կուզես` դուն փախիր,- կըսէ Վարդգէսին:
Բայց Վարդգէս չհաւանիր երբեք իր բարեկամը լքանելու:
-Ինչ որ ալ ըլլայ, քենէ չեմ բաժնուիր,- կը պատասխանէ:
Զօհրապ ան ատեն կը մտածէ դիմում ընել Ճէմալ փաշայի եւ անոր աջակցութիւնը խնդրել եւ այս մտքով գիր մը կուղղէ Սուրիոյ դիկտատորին: Զօհրապի այդ վերջին գրութիւնը, պերճախօս թուրքերէնով մը գրուած, ինչպէս ինծի հա-ւաստեց Պ.Մազլըմեան, անպատասխանի եւ ապարդիւն կը մնայ եւ վերջապէս երկու աքսորականները Հալէպէն ճամբայ կելլեն դէպի Ուրֆա:
Չեմ գիտեր, թէ որչափ կը մնան Ուրֆա, թերեւս մէկ երկու օր միայն ու հոնկէ կառքով կը մեկնին դէպ ի Տիարպէքիր, միշտ ոստիկանական հսկողութեամբ:
Ահռելի եղեռնը տեղի կունենայ Ուրֆայէն քանի մը ժամ անդին: Թուրք չէթէներու խումբ մը կը պաշարէ կառքը: Չէթէներու պետը, ինչպէս լսեցի Հալէպի մէջ, Խալիլ պէյը եղած է, Էնվէրի մէկ ազգականը, որ յետոյ Պաղտատի թրքական բանակին հրամանատար կարգուեցաւ, անշուշտ Զօհրապն ու Վարդգէսը սպաննելու քաջագործութեանը իբրեւ վարձատրութիւն:
Ոճրագործները կառքը կը կեցնեն եւ կը հրամայեն երկու աքսորաականներուն կառքէն վար իջնել: Զօհրապ կիջնէ, մինչ Վարդգէս կը պօռայ.
-Ոչ, վար չեմ իջներ, կառքին մէջ մեռցուցէք զիս:
Այսպէս կը նահատակուին Զօհրապ եւ Վարդգէս, հայ ազգին երկու ազնուական զաւակները:
Կառապանը, որ ինքզինք թուրք կեղծող հայ մըն է եղեր, կը վերադառնայ Հալէպ եւ ինք է, որ պատմած է եղելութիւնը իր մանրամասնութիւններով:
Չէթէները` բնականաբար` կը կողոպտեն իրենց զոհերը:
Զօհրապի նշանտուքի մատանին ու ժամացոյցը ծախուած են Հալէպի մէջ: Իր ֆէսը, կը գտնուի եղեր, չեմ գիտեր ինչպէս, միսիօնարուհիի մը քով:
Վարդգէսէն որեւէ հետք չէ մնացած:
Թող իրենց յիշատակը անջինջ մնայ ամենուս մտքին մէջ:

ԱՅՍՊԵՍ ԾՆՎԵՑ ԾԻԾԵՌՆԱԿԱԲԵՐԴԸ

21 Ապր

ՀԽՍՀ ՆԱԽԱՐԱՐՆԵՐԻ ԽՈՐՀՐԴԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ 1915 ԹՎԱԿԱՆԻ
ԵՂԵՌՆԻ ԶՈՀԵՐԻ ՀԻՇԱՏԱԿԸ ՀԱՎԵՐԺԱՑՆՈՂ ԿՈԹՈՂ
ԿԱՌՈՒՑԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

16 մարտի 1965թ.
Երևան

Հայկական ՍՍՌ Մինիստրների սովետը ո ր ո շ ո ւ մ է՝
1. Սուլթանական Թուրքիայի կառավարողների կազմակերպած հայկական կոտորածների հիսնամյակի կապակցությամբ, ընդառաջելով ռեսպուբլիկայի աշխատավորների ու հասարակական կազմակերպությունների ցանկություններին, Երևան քաղաքում կանգնեցնել կոթող՝ ի հավերժացումն 1915 թվականի եղեռնի զոհերի հիշատակի։
2. Հանձնարարել Հայկական ՍՍՌ Պետշինին հայտարարել կոթողի լավագույն նախագծի մրցանակաբաշխություն։ Մրցանակաբաշխության ժամկետ սահմանել մեկ ամիս՝ սկսած հայտարարության օրվանից։
3.Առաջարկել Երևանի քաղաքային սովետի գործկոմին անհրաժեշտ նախապատրաստական աշխատանք կատարել և կոթողի կառուցումն ավարտել 1965 թվականին։

Հայկական ՍՍՌ Մինիստրների սովետի նախագահ Ա.Քոչինյան
Հայկական ՍՍՌ Մինիստրների սովետի գործերի կառավարիչ Հ.Մելքոնյան

ՀԱԱ, Ֆ.113, ց.96, գ.88, թ.2։ Բնագիր։ Մեքենագիր։

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ

12 Ապր

ՀՈԳԵՀԱՆԳԻՍՏ

Ու վեր կացա ես, որ մեր հայրենի օրենքովը հին՝
Վերջին հանգիստը կարդամ իմ ազգի անբախտ զոհերին,
Որ շեն ու քաղաք, որ սար ու հովիտ, ծովից մինչև ծով
Մարած են, մեռած, փըռված ու ցըրված հազար հազարով…

Ու կըրակ առա հայոց հրդեհի կարմիր բոցերից,
էն խաղաղ ու պաղ երկնքի ծոցում վառեցի նորից
Մասիսն ու Արան, Սիփանն ու Սըրմանց, Նեմրութ, Թանդուրեք,
Հայոց աշխարհի մեծ կերոնները վառեցի մեկ-մեկ,
Սուրբ Արագածի կանթեղն էլ, ինչպես հեռավոր արև,
Անհաս, աննըվազ, միշտ վառ ու պայծառ, իմ գըլխի վերև…

Կանգնեցի խոժոռ, մենակ ու հաստատ, Մասիսի նըման,
Կանչեցի թըշվառ էն հոգիներին՝ ցըրված հավիտյան
Մինչև Միջագետք, մինչև Ասորիք, մինչև Ծովն հայոց,
Մինչև Հելլեսպոնտ, մինչև Պոնտոսի ափերն ալեկոծ:
— Հանգե՛ք, իմ որբե՛ր… իզո՛ւր են հուզմունք, իզո՛ւր և անշահ…
Մարդակեր գազան մարդը դեռ երկար էսպես կըմնա…

Աջիցըս Եփրատ, ձախիցըս Տիգրիս՝ ահեղ ձեներով,
Սաղմոս կարդալով անցան, գընացին խոր-խոր ձորերով,
Ամպերն էլ ելան Ձիրավի ձորից, հըսկա բուրվառից,
Ճանապարհ ընկան Ծաղկանց սարերից, Հայկական պարից,
Բույլ-բույլ, բուրավետ, շարժվեցին դեպի կողմերը հեռու,
Գոհար ցողելու, ծաղկունք բուրելու, բուրմունք խընկելու
Մինչև Միջագետք, մինչև Ասորիք, մինչև Ծովն հայոց,
Մինչև Հելլեսպոնտ, մինչև Պոնտոսի ափերն ալեկոծ…
— Հանգե՛ք, իմ որբե՛ր… իզո՛ւր են հուզմունք, իզո՛ւր և անշահ….
Մարդակեր գազան մարդը դեռ երկար էսպես կըմնա…
1916 թ.

Երբ մոտենում է X օրը

23 Մրտ

Ավանդույթն այս անգամ էլ չի խախտվելու: Ամեն տարվա պես ապրիլի 24-ին ընդառաջ հայ-թուրքական հարաբերությունները ձեռք են բերելու առավելագույնս լարված և սուր բնույթ: Կողմերից յուրաքանչյուրը ջանալու է հատկապես այդ օրը դարձնել իր իրավացիությունն ապացուցելու կարևորագույն պահ: Սակայն տարբեր են լինելու նրանց մոտեցման ձևերը, դիրքորոշումների հակոտնյա բնույթը թելադրելու է միանգամայն այլ գործողությունների շղթա: Հատկանշական է հատկապես այն, որ այս տարի թուրքական կողմը ժամանակից առաջ ընկավ, և արդեն իսկ հայտարարել է, թե այդ երկրի 6 քաղաքներում ապրիլի 24-ին նախատեսված են միջոցառումներ Օսմանյան Թուրքիայում Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին: Առաջին հայացքից անսովոր է հնչում նման ձևակերպումը հենց թուրքերի շուրթերից: Ավելին, եղածից զատ ծրագրված են նաև Ստամբուլում անցկացնել հայերին ու հայոց պատմությանը վերաբերող մի շարք այլ քննարկումներ, մասնավորապես` կգումարվի «Ադանայի կոտորածներ» խորագրով գիտաժողովը: Տեղի լրատվամիջոցները շտապեցին հաղորդել, որ դրանց կազմակերպիչները այն նույն մարդիկ են, ովքեր ժամանակին Թուրքիայում նախաձեռնեցին «Ներեք մեզ, հայեր» անվանումը կրող ակցիան, և որ հասարակության միայն փոքր մասն է կիսում վերջիններիս գաղափարները:
Ամեն դեպքում, երևույթն ինքնին կարելի էր բացառիկ կոչել` անկախ թվաքանակից, եթե չլիներ այն իրողության գիտակցումը, որ նույնիսկ այս պարագայում միջոցառումների կազմակերպիչներն աջակցում են միայն ու միայն Թուրքիայի շահերին: Քաղաքակրթված երկրի իմիջի նորաստեղծ դիմանկարի վրա այսպիսի մի ցցուն վրձնահարվածը իսկապես կարող է նշանակալիորեն նպաստել Թուրքիայի վարկի բարձրացմանը: Սակայն այս բոլորը` անփորձ աչքի համար: Իսկ նրանք, ովքեր հասկանում են խաղի բնույթը, գիտեն նաև այն մասին, որ սա, ինչպես ասում են, եղածի տեսանելի մասն է: Մյուս մասը` անտեսանելին, կկիրառվի ճիշտ հակառակ ուղղությամբ և հակառակ նպատակների համար: Դրանցից առաջինն, ինչ խոսք, շարունակում է մնալ Միացյալ Նահանգների կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը կասեցնելու նպատակով բոլոր հնարավոր դիվանագիտական ու քաղաքական լծակների գործադրումը: Համաձայն օրերս ԱՄՆ արդարադատության նախարարության հրապարակած տվյալների, միայն անցյալ տարի Թուրքիան Վաշինգտոնում իր դեսպանատան միջոցով 3,3 մլն դոլար է փոխանցել 7 լոբբիստական կազմակերպությունների հաշվին` հայկական արշավը խոչընդոտելու նպատակով: Ընթացիկ տարին ևս բացառություն չի լինի: Եվ Անկարայի պաշտոնյաններն արդեն իսկ ուշի-ուշով հետևում են, թե ինչ է կատարվում Վաշինգտոնում: Հատուկ այդ նպատակի համար ԱՄՆ մեկնած թուրք նախարար Էգեմեն Բաղըշը հիմա լրագրողների այն հարցին, թե ի՞նչ զարգացումներ կան ԱՄՆ-ում Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչող նոր նախագծի ներկայացման շուրջ, անթաքույց ուրախությամբ պատասխանում է. «Ես այդ խնդրում որևէ ակտիվություն չեմ նկատել։ Մեր դեսպանի, աշխատանքային ընկերների ու ԱՄՆ-ի թուրքական միությունների համատեղ ջանքերը ժամանակին կարողացել են տալ իրենց արդյունքը, երբ հայկական նախագիծը օրակարգում էր հայտնվել։ Տհաճ կլինի, որ այդ անիմաստ նախագիծը կրկին օրակարգ վերադառնա։ Բացի այդ մեր ամերիկացի բարեկամներն այդ խնդրում հստակ տեղյակ են մեր վերաբերմունքի մասին»:
Ինչ վերաբերում է վերաբերմունքին և դրանից բխող հետևանքներին, ապա վերջին ժամանակներս մասնագետներն արձանագրեցին Թուրքայի նոր մարտավարությունը, այլ կերպ ասած` ցեղասպանության հերքման նորագույն մեթոդը, որի իմաստն այսուհետ լինելու է ոչ այնքան դրա կտրական ժխտումը, որքան աղավաղումն ու արդարացումը: Գիտակցելով, որ ամեն պարագայում անհնար պիտի լինի լիովին հերքել Մեծ Եղեռնի փաստը, թուրքերը այսօր «ռացիոնալացնում են» ցեղասպանությունը` իրենց սուբյեկտիվ բացատրությունները հրամցնելով եղելության առթիվ: Թուրք պատմաբաններն ու քաղաքական գործիչները ավելի հաճախ են սկսել ասել, որ այո, ցավոք, հազարավոր հայեր են մահացել, բայց դա եղել է պատերազմի հետևանքը: Նրանք նվազեցնում են զոհերի թիվը, մատնացույց են անում անցյալ դարասկզբի իրավիճակը, թվարկում են հայերի կողմից բոլոր հայտնի ու անհայտ ապստամբությունները, և արդյունքում ձևավորվում է այն ցանկալի դաշտը, որտեղ յուրաքանչյուր գործողություն ու հակազդեցություն այսպես թե այնպես արդարացված էր:
Գալով հայկական վերաբերմունքի մեջ նշմարվող տեղաշարժերին, պետք է նկատել, որ մեզ մոտ ևս ամեն ինչ չէ, որ անփոփոխ է: Այս օրերին հնարավոր է լսել գնահատականներ այն մասին, թե թուրքական ժխտողական քաղաքականությանը հակադարձելը խլում է մեր ներուժի ու գումարների հսկայական բաժինը, մինչդեռ դա կարելի էր գործադրել այլ` ոչ պակաս կարևոր նպատակների համար: Բայց սրա հետ մեկտեղ հարկ է խոստովանել, որ ըստ էության տվյալ խնդրում Թուրքիան մեզ ընտրություն չի թողնում: Հայաստանը կամա թե ակամա ստիպված է լինում պայքարել թուրքական քարոզչության դեմ: Ու որքան էլ մեր ջանքերի գնով ցեղասպանության մասին տեղեկացվածությունն աճ է արձանագրում, դրան զուգահեռ ապատեղեկատվությունն ավելանում է ոչ պակաս ակտիվ տեմպերով:
Խնդրի լուծման բանալին կողմերն այսօր արդեն չեն որոնում միայն անցյալ պատմության մեջ: Թուրքիան ներկայումս գերխնդիր ունի` մեր տարածաշրջանում դառնալ հաշտարարի, դատավորի ֆունկցիաներ կրող պետություն: Իսկ այս հավակնոտ քաղաքականությունը`միտված իր հեղինակության բարձրացմանը, չի կարող անհանգստություն չհարուցել: Հայաստանը դեռ սպառնալիք է ներկայացնում Թուրքիայի հեղինակության աճի համար: Փաստը, որ հայ-թուրքական սահմանը փակ է, խանգարում է Թուրքիայի քաղաքականության առաջ մղմանը: Դրա հետ մեկտեղ Երևանում գերազանց հասկանում են, որ Թուրքիան չի կարող օբյեկտիվ լինել Հայաստանի հանդեպ, ուստի նրա ազդեցության ավելացումը կամ ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորմանը մասնակցելու ձգտումները հայկական կողմի համար անթույլատրելի են: Այնպես որ ապրիլի 24-ի հանգամանքը ընդամենը մի դրվագ է հակասությունների տարողունակ ընթացքի հորձանուտում: Բայց նույնիսկ այդ միջանկյալ առճակատման դեպքում էլ կողմերից ոչ մեկը չի ցանկանում զիջել իր դիրքերը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: