Tag Archives: Եգիպտոս

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԳՐՈՂԸ ՕԴԱՆԱՎԵՐ ԲԵՐԵՑ

23 Հնվ

1920 թվականի գարուն: Հայաստանը ծանր կացության մեջ է: Երկիրը պատերազմում է մի քանի ճակատներում, իսկ ուժերն անհավասար են: Այդ ընթացքում աշխարհով մեկ սփռված հայերը ջանում են օգնել հայրենիքին՝ ով ինչով կարող է: Եվ ահա հենց նույն օրերին հեռավոր Եթովպիայի հայկական գաղութը որոշում է հանգանակություն կազմակերպել և հավաքված գումարով Հայոց բանակի համար գնել երեք սավառնակ:
Այդ ժամանակ Եթովպիայի հարևան Ջիբութի երկրում (որը ֆրանսիական գաղութ էր) բնակվում էր հայ նշանավոր գրող Ռուբեն Որբերյանը, ով միաժանակ առևտրով էր զբաղվում: Համայնքը որոշում է հենց հարգարժան մտավորականին էլ վստահել ինքնաթիռները Հայաստան հասցնելու առաքելությունը: Եվ Որբերյանը ճանապարհ է ընկնում:
Այսօր դժվար է նույնիսկ պատկերացնել, թե նա ինչպես պիտի Աֆրիկայի ամայի տարածություններով այդ օդանավերը հասցներ նախ Եգիպտոս, իսկ հետո ավելի հեռու: Ամեն դեպքում, 1920 թ. մայիսին նա արդեն Ալեքսանդրիա քաղաքում էր: Այստեղ կայանում է նրա հանդիպումը տեղի հայ համայնքի հետ, որի ընթացքում Որբերյանը գեղեցիկ ճառ է արտասանում՝ վերհիշելով Եթովպիայի հանգուցյալ կայսր Մենելիքի նշանավոր խոսքերը. «Բայց ինչու՞ Աստված իմ երկիրը սահմանակից չարեց Հայաստանին, որ իմ ողջ բանակով գնայի պաշտպանելու աշխարհի հզորների կողմից լքված և բարբարոսների սրին մատվնած քրիստոնյա ու ազնվագույն հայ ազգին»:
Նույն հանդիպման ժամանակ էլ Որբերյանը տեղեկացնում է, որ ուղևորվում է Երևան՝ այնտեղ հասցնելու նվիրաբերված սավառնակները: Սակայն գրողին վիճակված չէր անձամբ հասնել Հայաստան: Պետք է ենթադրել, որ նա Միջերկրական ծովով նավարկել է դեպի Ֆրանսիա և հասել Փարիզ: Իսկ ինքնաթիռներն այնտեղից առաքվել են Հայաստան: Կան վկայություններ այն մասին, որ 1920 թվականի ամռանը Բաթում նավահանգիստ են բերվել Ֆրանսիայից ուղարկված ինքնաթիռներ՝ հայկական բանակի համար:
Ծառայեցի՞ն դրանք իրենց նպատակին: Նույն տարվա աշնանը դաժան մարտեր էին ընթանում հայ-թուրքական ռազմաճակատում: Եվ ահա այն օրերի թերթերում հանդիպում են մի այսպիսի կարճ հաղորդագրության. «Կարսի մոտակայքում հայկական օդանավերը ջախջախել և փախուստի են մատնել հարձակվող հրոսակախմբերը…»:

© Հովիկ Չարխչյանoduj

Մինչև չի գալիս վերջինը, չի հիշվում առաջինը

23 Նյմ

Կար ժամանակ, երբ յուրաքանչյուր դպրոցական գիտեր, թե ինչ է հաջորդում հեղափոխություններին: Ցավոք, այսօր այդ դասը կարծես թե այնքան էլ ուշադիր չեն սերտում: Եվ երբ վերափոխումների ալիքը գալիս, սրբում է ամեն բան, երբ ցնցումները հաջորդում են մեկը մյուսին, և ոչ ոք չգիտե, թե երբ դրանք կավարտվեն, այնժամ սթափված գլուխները հասկանում են, որ սկսելը հեշտ էր, կասեցնելն է դժվար: Իսկ իր ետևից միայն ավերածություններ թողնող հոսանքը մի ինչ-որ պահի կլանում է նաև այդ վերջին հույսը՝ կորստյան մատնելով նաև այն, ինչը ձեռք էր բերվել այնքան մեծ ջանքերի ու զոհողությունների գնով: Այսօրվա Եգիպտոսը ասվածի վառ օրինակներից մեկն է:
Փետրվարյան իշխանափոխությունից հետո անցել է 9 ամիս, իսկ այնտեղ արյունը հոսում է նախկինի պես, և երբեմնի կայուն, խաղաղ երկիրում դարձյալ նույն քաոսն է, որին, չգիտես ինչու, քնքշորեն անվանում են Երկրորդ եգիպտական հեղափոխություն, մինչդեռ եղածը իրականում ոչ այլ ինչ է, քան Եգիպտոսի զինվորական իշխանության ձգտումը՝ երկրում ստանձնել այն նույն դերը, ինչը տասնամյակներ շարունակ բանակին էր վերապահված Թուրքիայում:
Երկու օր առաջ՝ նոյեմբերի 21-ի ուշ գիշերին ավարտվեց այդ տխուր բեմադրության առաջին գործողությունը, երբ հայտնի դարձավ, որ Եգիպտոսի ժամանակավոր կառավարությունը հրաժարական է տվել: Հրաժարականի հայցադիմումը ներկայացվեց կառավարող Զինված ուժերի բարձրագույն խորհրդին: Միաժամանակ կառավարությունը պարտավորվեց կատարել իր գործառույթները մինչև ռազմական խորհրդի կողմից որոշման կայացումը: Իր հերթին ռազմական խորհուրդը համաձայնեց մի շարք քայլեր իրականացնել, որոնք պետք է երաշխավորեն իշխանության փոխանցումը օրինական ընտրված քաղաքացիական մարմիններն: Համաձայնությունը մասնավորապես ներառում էր ազգային փրկության կառավարության ձևավորումը և 2012 թվականի առաջին կեսին՝ նախագահական ընտրությունների անցկացումը:
Սակայն այս հանգրվանին նախորդել էին 5 դժվարին օրեր, որոնք ամենաարյունալին էին «արաբական գարնանից» հետո և ուղեկցվում էին ամենադաժան բախումներով: Զանգվածային բողոքի ցույցերի էպիկենտրոնը դարձյալ Կահիրեի Թահրիր հրապարակն էր, որ վերածվեց ռազմական ղեկավարության նկրտումների միակ պատվարի: Բողոքի ակցիաների մասնակիցների թվում էին իսլամիստները, որվքեր դժգոհ են Սահմանադրական խարտիայի նախագծից, որը հիմք է լինելու Եգիպտոսի հիմնական օրենքի համար: Շուրջ 40 քաղաքական ուժեր ու միավորումներ հայտարարեցին, որ միանում են շարժմանը: Առավել ազդեցիկ «Եղբայր մուսուլմանների» խմբավորումը ներկայացրեց ցուցարարների հիմնական պահանջը՝ իշխանությունը ռազմական վարչակազմից քաղաքացիական կառավարությանը շուտափույթ փոխանցումը: Միևնույն ժամանակ իրենց ընդհանուր հայտարարության մեջ կազմակերպիչները պայման էին դնում իշխանությունը մինչև 2012-ի մայիս հանձնելու մասին: Սկսվեցին բախումները բանակի և ցուցարարների միջև: Հինգ օր շարունակվող անկարգությունների ընթացքում Կահիրեում և այլ քաղաքներում զոհվեցին ավելի քան 30 մարդ, մոտ 2 հազարը վնասվածքներ ստացան: «Փրկենք հայրենիքը» բողոքի ակցիան փողոց դուրս բերեց աննկարագրելի թվով քաղաքացիների, ծավալվեց այսպես կոչված «միլիոնների երթը», և դրա ծավալներից անհագստացան նույնիսկ «Մահմեդական եղբայրներ» կուսակցության առաջնորդները, ովքեր շտապեցին հայտարարել երթի մասնակցությունից իրենց հրաժարվելու մասին, որպեսզի խուսափեն բռնություններից ու չսրեն իրավիճակը: Սակայն արդեն ուշ էր:
Միջազգային հանրությունը, որն ամիսներ առաջ միայն խրախուսում էր Եգիպտոսում սկիզբ առնող յուրաքանչյուր շարժում, այս օրերին նույնպես անհանգստության նշաններ ցույց տվեց: Իրավիճակը դուրս էր գալիս վերահսկողությունից՝ սպառնալով հողին հավասարեցնել այն ամենը, ինչ ծրագրվել ու իրագործվել էր Արևմուտքի «սցենարիստների» ջանքերով: Իր հերթին մտահոգություն արտահայտեց նաև Արաբական երկրների լիգան: Լիգայի գլխավոր քարտուղար Նաբիլ ալ-Արաբին կոչ արեց բոլոր քաղաքական ուժերին՝ երկրին վերադարձնել կայունությունը և ապահովել քաղաքացիների իրավունքներն ու ազատությունները:
Այն գիշեր, երբ մարդիկ լսեցին կառավարության հրաժարականի մասին, լուրն ընդունվեց ցնծությամբ և «Ալլահը մեծ է» կոչերով: Սակայն ոչ ոք չի պատրաստվում ցրվել. հավաքվածները մտադիր չեն դադարեցնել ցույցերը այնքան ժամանակ, քանի դեռ զինվորականներն ամբողջությամբ չեն հանձնել լիազորությունները: «Մենք չենք հեռանա հրապարակից, քանի դեռ չի հայտնվել ազգային կառավարություն, որը մեր շահերը կներկայացնի և իր վրա կվերցնի ողջ պատասխանատվությունը»,-ասում են նրանք: Այդ անհնազանդությունն իր հերթին բանակի ղեկավարությանը մղում է այն տեսակետին, թե ինչ-որ մեկը արհեստականորեն բորբոքում է հանրությանը` նպատակ ունենալով հերթական անգամ ապակայունացանել իրավիճակը: «Ինչ-որ մեկը սեպ է խրում ժողովրդի և զինվորականների մեջ: Ինչ-որ անհայտ ձեռք կա, որն ուղղորդում է ամբոխի գործողությունները՝ մեծացնելով բանակի և զանգվածների միջև անդունդը»,- հայտարարեց գեներալ Սաիդ Աբբասը:
Այդ անդունդն իսկապես կա: Բայց ահռելի ճեղքը հենց այնպես չբացվեց: Եվ դրա համար միշտ չէ, որ մեղավորներին պետք է որոնել հեռուներում: Այսօր արդեն անժխտելի փաստ է. Եգիպտոսի բարձրագույն զինվորական խորհուրդն իր դաժանությամբ գերազանցեց նախկին նախագահ Հոսնի Մուբարաքի ռեժիմին։ Եվ սրա մասին խոստովանում է նույնիսկ Amnesty International միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպությունը՝ հրապարակելով Եգիպտոսում վերջին զարգացումների վերաբերյալ զեկույցը։ Այնտեղ մասնավորապես նշվում է, որ երկրում մարդու իրավուքնների ոտնահարման դեպքերը ոչ թե նվազել, այլ, ընհակառակը, աճել են։ Մուբարաքի հրաժարականից հետո Եգիպտոսում խոստացված ժողովրդավարական բարեփոխումներ այդպես էլ տեղի չունեցան, իշխանությունները շարունակում են դաժանորեն ճնշել ցույցերը, հազարավոր մարդկանց դեմ շարունակվում են հետաքննությունները։ Իհարկե, այդ կարգի զեկույցներում սովորաբար մոռացության են տրվում հանգամանքներն ու փաստերը, որոնցից ծնունդ են առնում մեծ ողբերգությունները: Բայց այժմ վստահաբար կարելի է ասել, որ եթե ամեն ոք վաստակում է այն, ինչին արժանի է, ապա Եգիպտոսի հեղափոխական ժողովուրդն այժմ ճաշակում է իր ցանած սերմերի պտուղները: Իսկ նրանք, ովքեր ժամանակին դրսից խրախուսում էին այդ խմորումները, հիմա հարկադրված են ցավով արձանագրել՝ Մուբարաքից հետո Եգիպտոսում զինվորականների ռեժիմ է հաստատվել:
Ոչ ոք չի կարող ասել, թե ինչպիսին կլինի բացվող օրը Կահիրեում և Թահրիր հրապարակում: Այս ընթացքում Եգիպտոսի Զինված ուժերի գերագույն խորհուրդը երկրի վարչապետի պաշտոնում քննարկում է Ատոմային Էներգիայի Միջազգային Գործակալության՝ ՄԱԳԱՏԷ-ի նախկին գլխավոր տնօրեն Մուհամմեդ Ալ- Բարադեի թեկնածությունը: Բայց գլխավոր մտահոգությունները կապված են նոյեմբերի 28-ի հետ: Հենց այդ օրն է Եգիպտոսում տեղի ունենալու խորհրդարանական ընտրությունները: Նախապես մտավախություն կար, որ անկարգությունների պատճառով դրանք կհետաձգվեին, սակայն ռազմական խորհուրդը ևս մեկ անգամ հաստատեց, որ չի պատրաստվում փոխել ժամկետը: Այն, որ հիշատակված օրը կլինի շրջադարձային, ոչ ոք չի կասկածում: Եվ այս պահին դեռ վաղ է մտածել ու մտահոգվել մեկ այլ ամսաթվի՝ մինչև 2012 թվականի հունիսի վերջ Եգիպտոսում սպասվելիք նախագահական ընտրությունների համար:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Մուբարաքը գնաց: Իսկ հետո՞…

12 Փտր

Երեկ, օրվա երկրորդ կեսին, լրատվամիջոցները տարածեցին վերջին ժամերի ամենաանսպասելի լուրը. Եգիպտոսի նախագահ Հոսնի Մուբարաքը հրաժարական է տվել։ Այս մասին երկրի պետական հեռուստաալիքով հայտարարեց փոխնախագահ Օմար Սուլեյմանը։ «Այս դժվար պայմաններում, որոնց բախվել է երկիրը, նախագահ Մուհամմեդ Հոսնի Մուբարաքը որոշեց թողնել նախագահի պաշտոնը և Զինված ուժերի բարձրագույն խորհրդին հանձնարարեց ղեկավարել երկիրը»,- ասաց նա իր հակիրճ ելույթում։ Մինչ այդ Մուբարաքն ընտանիքով լքել էր Կահիրեն և մեկնել Շարմ էլ-Շեյխի նախագահական նստավայր:
Կատարվեց այն, ինչ վաղ թե ուշ կատարվելու էր: Իր կարևոր հանգրվանին հասավ մի ընթացք, որն անհնար էր կասեցնել և կամ փոխել դրա հունը: Կահիրեի Ազատության հրապարակում եգիպտացիներն ուրախությունից լաց էին լինում, գրկախառնվում ու շնորհավորում միմյանց։ Նրանց թիկունքում էր մնացել 18 երկար ու ձիգ օրերի պայքարը` զոհերով, կորուստներով, հուսալքություններով: Նրանց թիկունքում էին երկրի պատմության վերջին 30 տարիները, որոնք դեռ իրենց վերագնահատման ու վերարժեքավորման ժամանակը կունենան:
Արդեն վաղ առավոտից հազարավոր ցուցարարներ շրջապատել էին մայրաքաղաքի հեռուստակենտրոնը և նախագահական պալատը։ Նախատեսվում էր ուրբաթօրյա աղոթքից հետո անցկացնել իր ծավալներով աննախադեպ բողոքի ակցիա՝ «Մուբարաք, հեռացիր այսօր» կարգախոսով։ Ոմանք պնդում էին, թե երկրի տարբեր քաղաքներում փողոց դուրս եկած ցուցարարների թիվը գերազանցում էր 10 միլիոնը: Ակնհայտ էր, որ հասունանում էր մի իրավիճակ, ինչը կարող էր բռնությունների նոր ալիք առաջացնել։ Եվ թերևս այս մեծ վտանգի գիտակցումն էլ Մուբարաքին հարկադրեց ամբողջապես հանձնել իշխանությունը:
Դրանից անմիջապես հետո Եգիպտոսի Ռազմական ուժերի բարձրագույն խորհրդը տեղեկացրեց, որ բանակը քննարկում է «երկրի ղեկավարման» հնարավորությունները և հետագա քայլերի վերաբերյալ հանդես կգա լրացուցիչ հայտարարություններով: Առանձնապես շեշտվեց, որ, բանակը չի պատրաստվում փոխարինել քաղաքացիական իշխանությանը. «Ռազմական ուժերի բարձրագույն խորհուրդը այլընտրանքը չի հանդիսանում այն օրինական իշխանության, որը ցանկանում է ունենալ եգիպտական ժողովուրդը»: Սա որքան էլ անսպասելի, բայց և այնպես հավասարակշտող ու սթափ որոշում էր:
Հրաժարականի մասին լուրն իմանալուց անմիջապես հետո Կահիրեի բոլոր բարիկադները քանդվեցին: Քաղաքի կենտրոնից ետ քաշվեցին բանակային ստորաբաժանումները: Գործն արված էր, նպատակն իրագործված: Եգիպտացիները, քաղաքական կամք դրսևորելով, իրականություն դարձրին իրենց ցանկությունը: Իսկ կարո՞ղ են նրանք նույնքան քաղաքական խելամտություն հանդես բերել ճանապարհի մյուս` ոչ պակաս դժվարին հատվածը հաղթահարելու համար:
Քանի դեռ երկիրը գտնվում է հաղթանակի վաստակած էյֆորիայի մեջ, քչերն են այժմ այնտեղ քննարկում կամ խոսում հետագա քայլերի մասին: Սակայն դրանք անխուսափելի են: Արդեն լուրեր են շրջանառվում, որ Ռազմական ուժերի բարձրագույն խորհուրդն առաջիկայում պատրաստվում է հայտնել խորհրդարանը ցրելու և կառավարության հրաժարականի մասին: Ընդդիմությունն իր հերթին հրապարակ է նետել գործողությունների իր առաջարկը, համաձայն որի երկրին սպասվում է իշխանության փոխանցման մեկ տարվա գործընթաց, իսկ այդ մեկ տարում պետք է գործի փոփոխված Սահմանադրության նախնական տարբերակը և ժամանակավոր կառավարությունը: Սակայն սրանք ընդամենը սևագիր վարկածներ են, և ամեն բան կարող է կատարվել շատ ավելի արագ ու ամենևին էլ ոչ այնպես, ինչպես կցանկանային նրանք: Պատահական չէ, որ ռուս վերլուծաբաններն արդեն իսկ կանխատեսում են, որ սեպտեմբերին սպասվելիք ընտրություններին կարող են հաջորդել նոր հուզումներ ու բռնություններ:
Լուրջ մտահոգություն են դիտվում արտաքին վտանգները, թեև դրանց մասին առայժմ խոսում են միայն դրսում: Այսպես, Իրանի զինված ուժերի Գլխավոր շտաբը հորդորել է Եգիպտոսի բանակին առավելագույնս զգոն լինել, որպեսզի Սինայի անապատում և Սուեզի ջրանցքում չկորցնի իր վերահսկողությունը, քանի որ դրանց Իսրայելի կողմից վտանգ է սպասվում:
Աննկատ չանցավ նաև ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբամայի ելութը Հոսնի Մուբարաքի հրաժարականից անմիջապես հետո: Օբաման ասաց, որ Եգիպտոսի ժողովուրդը արտահայտել է իր կամքը` նշելով նաև այն, որ կատարվածը ոչ թե վերջն է, այլ միայն սկիզբը, և որ Եգիպտոսն այլևս նախկինը չի լինի: Այնուհետև նա հիշեցրեց, թե կարևորագույն խնդիրներից է հանդիսանում ժողովրդավարական ընտրությունների անցկացումը և երկրում ժողովրդավարության հաստատումը, իսկ Եգիպտոսի իշխանությանը հարկ է մտածել քաղաքական ճգնաժամից դուրս գալու կոնկրետ, հստակ, ոչ երկիմաստ, վստահություն ներշնչող ծրագիր:
Այդ վստահությունն, իհարկե, պիտի առաջին հերթին ներշնչվի ամերիկացիներին և նոր միայն եգիպտացիներին: Վաշինգտոնում միայն այդպես են ըմբռնում ճշմարիտ ժողովրդավարությունը:
Ի դեպ, իսրայելցի քաղաքական գործիչներից մեկը փոխանցել է Մուբարաքի հետ իր վերջին հեռախոսազրույցի մանրամասները, որի ընթացքում արդեն նախկին նախագահը սուր քննադատության է ենթարկել Սպիտակ տանը` պնդելով, թե Մերձավոր Արևելքում Վաշինգտոնի վարած քաղաքականությունն ի վերջո կհանգեցնի ծայրահեղականության ու արմատական իսլամիզմի հաղթանակին:
Հավանաբար Մուբարաքը գիտի, թե ինչ է ասում և ինչու է ասում:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Երկու Մուբարաք

11 Փտր

Մեծ հիասթափություն էր սպասվում բոլոր նրանց, ովքեր երեկ ամբողջ օրը վստահեցնում էին, թե Եգիպտոսի նախագահ Հոսնի Մուբարաքն ի վերջո հրաժարական է տալու և ազգային հետուստատեսությամբ հնչելու է նրա վեջին խոսքը: Դեռևս հունվարի 25-ից ծայր առած եգիպտական հուզումների այդ շրջադարձային պահի մասին առաջին հայտարարությունն արվեց ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական վարչության տնօրենի կողմից: Այնուհետև նույն բովանդակությամբ հրապարակումներ տարածեցին մի քանի միջազգային հեղինակավոր լրատվամիջոցներ: Երեկոյան Կահիրեի հեռուստատեսությամբ ուղերձով հանդես եկավ Եգիպտոսի զինուժի բարձրագույն Խորհրդի ներկայացուցիչը` հայտարարեով, թե բանակը որոշում է կայացրել իր ձեռքը վերցնել երկրում առաջացած ճգնաժամի հանգուցալուծման գործընթացը: «Եգիպտոսի բանակը կձեռնարկի անհրաժեշտ բոլոր միջոցները պաշտպանելու երկիրն ու աջակցելու համար ժողովրդի օրինական պահանջներին»,-ընթերցվեց եթերից, ու քանի որ բանակի հայտարարությունը վերնագրված էր «Կոմյունիկե թիվ 1», շատերի մոտ այն համոզմունքն արմատացավ, թե կատարվածը զինվորական հեղաշրջում էր, մինչդեռ Կահիրեի Թահրիր հրապարակում հավաքված բազմությունը ոգևորությամբ ընդունեց զինվորականների այդ դիմումը:
Սպասվում էր, որ Մուբարաքը ելույթ պիտի ունենար Երևանի ժամանակով ժամը 22.30-ին: Սակայն էկրանների առաջ հավաքվածները նրա փոխարեն տեսան ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբամային, ով դիմելով Եգիպտոսի ժողովրդին, ողջունեց նրանց ժողովրդավարական փոփոխությունների ձգտումը և կրկին նշեց, որ ԱՄՆ-ն կողմ է իշխանության խաղաղ փոխանցմանը: Այնուհետև էլ ավելի անսպասելի զարգացումներ տեղի ունեցան: Այս անգամ Եգիպտոսի վարչապետ Ահմեդ Շաֆիկը եթերից տեղեկացրեց այն մասին, որ Մուբարաքը շարունակում է կատարել նախագահի պարտականությունները, իսկ որոշում այն մասին, թե նա թողնելու է երկրի ղեկավարի պաշտոնը, չի ընդունվել: «Ամեն ինչ կարգին է: Նա շարունակում է վերահսկել իրավիճակը»,-հայտարարեց Շաֆիկը:
Ամեն ինչ իրականում այնքան էլ կարգին չէր: Հսկայածավալ ամբոխը, որի համբերության բաժակն արդեն լցվել էր, ամեն վայրկյան պատրաստ էր դառնալու նունքան անկառավարելի, որպիսին եղել էր նախորդ 17 օրերի ընթացքում:
Ի վերջո, Երևանի ժամանակով 00. 45 րոպեին հեռուստաէկրաններին հայտնվեց Մուբարաքը: 30 տարի շարունակ երկիրը միանձնյա ղեկավարած նախագահը ոչ երկիմաստ հայտարարեց, որ, իսկապես, չի պատրաստվում հրաժարական տալ, ու ժողովրդի պահանջներն ընդունելով հանդերձ իրեն տրված մանդատի շրջանակներում ամեն ինչ անելու է դրանք իրականցնելու համար: Նա խոստացավ չառաջադրվել սեպտեմբերին կայանալիք նախագահական ընտրություններին, պատժել բոլոր նրանց, ովքեր հարյուրավոր մարդկանց մահվան պատճառ էին դարձել վերջին իրադարձությունների ընթացքում, երկրում վերացնել արտակարգ դրությունը, Սահմանադրության մեջ էական փոփոխություններ կատարել, ինչպես նաև նշեց, որ իր լիազորությունների մի մասը փոխանցելու է փոխնախագահ, նախկինում հատուկ ծառայությունների ղեկավար Օմար Սուլեյմանին: «Ես ինձ պատասխանատու եմ զգում այս երկրի ապագայի համար, և կմնամ իմ պաշտոնում այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի իրականացվել իշխանության խաղաղ փոխանցումը ժողովրդավարական և արդար ընտրությունների միջոցով»,- ասաց նախագահը:
Մուբարաքի ելույթից հետո մարդիկ Թահրիր հրապարակում անմիջապես սկսեցին հակակառավարական կոչեր վանկարկել: Բոլորը ծայրահեղ կատաղության և հիասթափության մեջ էին: Ակնհայտ էր, որ ելույթն էլ ավելի էր խճճում իրավիճակը և ճանապարհ էր բացում անորոշության նոր փուլի համար: Նախ, այդպես էլ պարզ չդարձավ, թե նախագահը հատկապես ի՞նչ լիազորություններ էր պատրաստ փոխանցել և դա ինչի կհանգեցնի: Ոչ պակաս անսպասելի էր, որ Եգիպտոսի պետական հեռուստատեսությունն առաջին անգամ սկսեց ուղիղ եթերով ցուցադրել հրապարակում հավաքված ցուցարարներին: Խոսում էին հնարավոր լուրջ բախումների, առավոտյան աղոթքից հետո դեպի նախագահական պալատ շարժվելու, բանակի տարբեր թևերի միջև իբր հասունացող տարաձայնությունների ու այլնի մասին:
Պետք է ասել, որ ներկա պահին զարգացումների որևէ սցենար լիովին բացառել չի կարելի: Բայց մինչ կգծագրվի իրավիճակի հանգուցալուծումը, թերևս արժե մեկ անգամ ևս անդրադառնալ գլխավոր «մեղավորի»` նախագահ Հոսնի Մուբարաքի անձին:
Ավտորիտար ռեժիմի, սահմանափակ ազատությունների պայմաններում, երբ կոռուպցիան, գործազրկությունը, աղքատությունը երկրում հասել էր ահռելի չափերի ու ժողովուրդը փողոց է դուրս եկել «հաց, ազատություն և արժանապատվություն» կարգախոսով, հազիվ թե գտնվեն երկրի ղեկավարին արդարացնող համոզիչ փաստարկներ: Մուբարաքն արել է իր գործը, նա պիտի հեռանա:
Բայց կա մեկ այլ Մուբարաք ևս, ոչ այն ծաղրանկարը, որն այսօր ցուցապաստառների վրա է, այլ լուրջ, փորձառու, հավասարակշռված քաղաքական գործիչն ու դիվանագետը, ում շնորհիվ Եգիպտոսը վերածվեց տարածաշրջանի ամենաազդեցիկ, աշխարհիկ պետություններից մեկի: Մուբարաքն իր երկրում ոչ դրածո էր, ոչ իշխանությունը բռնի ուժով զավթած արյունարբու բռնապետ: Նա կռվել էր այդ երկրի համար, մասնակցել էր մի քանի պատերազմների, արժանապատվորեն անցել էր հասարակ զինվորից մինչև գեներալ փառավոր ճանապարհը: Ի տարբերություն շատ երկրների, նրան հաջողվեց Եգիպտոսը հեռու պահել իսլամական ֆունդամենտալիզմի ճանկերից, մի վտանգ, որի համար անհանգստությունը պահպանվում է առ այսօր: Մերձավոր Արևելքում տասնամյակներ շարունակ Եգիպտոսն է եղել հավասարակշռության պահպանման երաշխիքը, և այդ խնդրում Մուբարաքն անուրանալի ավանդ ունի:
Այս գիշերվա իր ելույթում Մուբարաքը փաստացի չմերժեց քաղաքացիների պահանջը. նա հանձնում է իշխանությունը խաղաղ, անարյուն ճանապարհով: Բանակը, որ կազմ ու պատրաստ կանգնած է մայրաքաղաքում արդեն մի քանի օր շարունակ, չի դարձել ճնշման ու պատժի գործիք նախագահի ձեռքին: Միայն թե երկրի ղեկավարը փոխանցման այդ գործընթացի սեփական տեսլականն ունի: Նա չի ցանկանում տեղի տալ արտաքին ճնշումների առաջ: Հրաշալի իմանալով հրապարակի վրա առկա քաղաքական ուժերի հնարավորությունները, կռահում է, որ Եգիպտոսը հաջորդ պահին կարող է գլորվել քաոսի խորխորատը: Ի վերջո, ինչ տեսանկյունից էլ դիտարկելու լինենք կացությունը, ոչ մի հեղափոխություն ոչ մի երկրի երջանկություն չի բերում, քանի որ նրա նպատակը իշխանափոխությունն է, բայց ոչ խնդիրների լուծումը: Այս ամենով հանդերձ Մուբարաքը գերազանց հասկանում է, որ կյանքն այլևս չի կարող վերադառնալ նախկին կետին: Մարդկանց գիտակցության մեջ տեղաշարժերն արդեն իսկ ակնհայտ են։ Եվ մնում է արժանապատվորեն հեռանալու ճանապարհը:
«Եգիպտոսն այն վայրն է, որտեղ ես ծնվել եմ: Թող Եգիպտոսն էլ լինի այն տեղը, որտեղ կմեռնեմ»,- ասաց Մուբարաքը: Սրանք համարձակ մարդու խոսքեր էին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

«Սև ցուցակի» հավակնորդը

3 Փտր

Այսպես կոչված «արաբական հեղափոխությունների» ալիքի ուժգնությունն ու շղթայական ռեակցիան առիթ տվեցին շատերին խորհելու այն մասին, թե դեռ որքան այն կարող է ծավալվել և ուրիշ ո՞ր երկրները կարող են հայտնվել այդ ցնցումների ճիրաններում: Հավանական «զոհերի» ցանկում առավել հաճախ հիշատակվող անուններից մեկն էլ Ադրբեջանն էր: Նման ընտրությունն, ինչ խոսք, պատահական չի լինում: Կանխատեսումների հեղինակներն իրենց կազմած այդ «սև ցուցակում» առայժմ պայմանականորեն ընդգրկում են այն երկրները, որտեղ բացահայտ տոտալիտար ռեժիմ է` ավտորիտար պետությունը հատուկ ատրիբուտներով և կառույցներով, ժողովրդավարական ազատությունների ճնշման ավանդական մեթոդներով: Ինչ խոսք, չի կարելի Եգիպտոսի, Թունիսի կամ մեկ այլ երկրի օրինակը պարզապես վերցնել ու պրոյեկտել մեր տարածաշրջանի վրա, բայց դժվար է նաև լիովին բացառել լուրջ հետևություններ անելու անհրաժեշտությունը: Այս օրերին հաճախ կարելի է լսել այն մասին, թե Եգիպտոսի և մյուս վայրերի սրված իրավիճակն աշխարհաքաղաքական մեծ խաղի մասն է, լուրջ նախագիծ, որը կարող է իր ազդեցությունն ունենալ նաև Հարավկովկասյան տարածաշրջանի վրա: Եվ այն պնդումները, թե կատարվող դեպքերը զուտ սոցիալական հիմքեր չունեն, կարող են կրկնվել աշխարհի այլ անկյուններում, որտեղ առկա են դրա նախադրյալները, հենց այնպես արտասանված բառեր չեն:
Սակայն հատկանշականն այստեղ այն է, որ բուն Ադրբեջանում բոլորվին էլ չեն բացառում ժողովրդի դժգոհության ալիքի սանձազերծման հնարավորությունը, ինչը ոչ միայն «արաբական» դեպքերից, այլև վերջին շրջանում իսլամիստների եւ հիջաբի նկատմամբ այդ երկրի իշխանությունների գործողություններից հետո կարող է իսկապես ահագնանալ: Այդ մասին նույնիսկ պնդում են ադրբեջանցի որոշ փորձագետներ` համոզված, թե «Թունիս-Եգիպտոս» շղթայի հաջորդ կետը հատկապես Ադրբեջանն է: Նրանք նաև հիշեցնում են, որ բոլորովին էլ պատահական չէր այս օրերին Ի. Ալիևի վարչախմբի կողմից ընդդիմադիր մի շարք քաղաքական ուժերի առաջնորդների ու ներկայացուցիչների ձերբակալությունը: (Հիշեցնենք, որ այդ ձերբակալությունները կատարվել էին հունվարի 7-ին` «ապօրինաբար զենք ու զինամթերք պահելու» մեղադրանքով): Նկատենք նաև, որ
Ադրբեջանի պետական հեռուստատեսությունն ու իշխանամետ մամուլը չափազանց քիչ տեղ են հատկացնում Եգիպտոսում տեղի ունեցող իրադարձություններին, ինչը մեծ հաճույքով լրացնում են ընդդիմադիր ԶԼՄ-ները` լայնորեն լուսաբանելով Եգիպտոսի նախագահ Հոսնի Մուբարաքին իշխանությունից զրկվելու գործողությունները: Հենց այս օրերին էր, որ Ադրբեջանի ընդդիմությունը պահանջեց քանդել Մուբարաքի արձանը, որը տեղադրված է Խիրդալան քաղաքում: Վերջիններս նաև պնդեցին, թե անհապաղ պետք է չեղյալ հայտարարել կրթության նախարարության կայացրած որոշումը, որով Բաքվի դպրոցներից մեկին շնորհվել էր Եգիպտոսի առաջին տիկնոջ` Սյուզան Մուբարաքի անունը: Արաբական սցենարից ոգևորվածները շաբաթվա սկզբին բողոքի ակցիա կազմակերպեցին Բաքվին մերձակա Նովխանի ավանում: Նրանց հիմնական կարգախոսը սա էր` «Երեկ` Բեն Ալին, վաղը` Իլհամ Ալին»: Համոզմունքը, որ Ադրբեջանի նախագահը նույն ճակատագրին է արժանանալու, ինչ իր թունիսցի պաշտոնակիցը, այստեղ շատերին է համակել: «2011 թվականը Ադրբեջանում կդառնա ժողովրդավարական բարեփոխումների տարի: Մեր երկիրը լուրջ փոփոխությունների շեմին է»,- պնդում է ընդդիմությունը` պատրաստ այդ նպատակի համար համախմբվել մեկ ընդհանուր դրոշի տակ: Նոր ձևավորված «Հանրային խորհուրդ» ժողովրդավարական քաղաքացիական շարժման թիվ մեկ նպատակն այժմ դա է: Շարժումն առայժմ կոչ է անում նոր խորհրդարանական ընտրություններ անցկացնել Ադրբեջանում` երկրում թունիսյան և եգիպտական սցենարներից խուսափելու համար, սակայն սպառնում է անցնել առավել ակտիվ գործողությունների: Մեկ այլ ընդդիմադիր ուժ` «Մուսավաթ» կուսակցությունը նույնպես հայտարարել է, որ իշխանությունները պետք է փոխվեն ընտրությունների միջոցով: «Եթե իշխանությունները չիրականացնեն այս գործընթացը, ժողովուրդը ոտքի կկանգնի: Բայց այդ ժամանակ արդեն շատ ուշ կլինի իշխանությունների համար, և իրադարձությունները կծավալվեն Եգիպտոսի փորձի համաձայն»,- ասել են նրանք:
Հասկանալի է, որ Բաքվի իշխանություններն այդպես չեն կարծում: Կառավարող «Ենի Ազերբայջան» կուսակցությունը օրերս հայտարարեց. «Այսօր Ադրբեջանում հասարակական-քաղաքական կայունություն է, և մենք չենք կանխատեսում երկրում այնպիսի իրադարձություններ, ինչպիսիք տեղի են ունենում Թունիսում և Եգիպտոսում»: Վերնախավը պնդում է, որ ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս կան մարդիկ, ովքեր չեն ցանկանում կայունություն Ադրբեջանումու հենց նրանք էլ սադրում են բողոքի գործողությունները Բայց իշխանավորներն առայժմ լռում են այն մասին, թե որքան հոգս ու դառնություն են պատճառել այդ խռովությունները Բաքվի պաշտոնյա օլիգարխներին: Բանն այն է, որ շատերն արաբական երկրներում տնօրինում են խոշոր բիզնեսի ու սեփականության, և այժմ այդ հարստության կորցնելու վտանգը խուճապ է հարուցել:
Այս ամենն, իհարկե, դեռ չի նշանակում, թե Ադրբեջանն իսկապես դատապարտված է, իսկ Ալիևի իշխանությանը հաշված օրեր են մնացել: Մեծ է հավանականությունը, որ էական ոչինչ էլ չի կատարվի այդ երկրում: Բայց դրանով հանդերձ արժե ի գիտություն ընդունել ազդեցիկ «Bloomberg» գործակալության վերլուծաբանների կարծիքը, որոնք գրում են. «Նախագահի լիազորությունների սահմանափակումների վերացումից հետո Իլհամ Ալիևը կարող է երկար տարիներ մնալ իշխանության գլուխ: Դա կարող է իշխող վերնախավի և բնակչության կենսամակարդակների միջև մեծ ճեղքվածք ունեցող Ադրբեջանում բերել զանգվածային ժողովրդական բողոքների»: Իսկ ահա Ավգուստի համալսարանի պրոֆեսոր, Ադրբեջանի հարցերով փորձագետ Մայքլ Տկաչիկի դիտարկումների համաձայն, Ադրբեջանի նման երկրներում, ուր առկա է տնտեսական հետամնացությունն ու կոռուպցիայի բարձր մակարդակը, այդ գործոնները ավելի շատ բան կարող են անել, քան ընդդիմությունը:
Մնում է սպասել և տեսնել, թե կողմերից ո՞վ է իրավացին և ի՞նչ ընթացք է նախատեսել պատմության անիվը այդ երկրի համար:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: