Tag Archives: դիմանկար

ՊԵՏՐՈՍ ԴՈՒՐՅԱՆԻ ՀԵՏՄԱՀՈՒ «ՃԱՄՓՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆԸ»

12 Հնս

1872 թվականին, 21 տարին դեռ չբոլորած, վախճանվեց բանաստեղծ Պետրոս Դուրյանը: Այդ անսպասելի ու ծանր կորստի պահին նրա ընկերները հանկարծ հիշեցին, որ տաղանդավոր երիտասարդը նույնիսկ լուսանկար չուներ: Շտապ կանչեցին նկարիչ Աբրահամ Սարգայանին, որ գոնե մահվան մահճում Դուրյանի դիմանկարը վրձներ: Բայց մահն այնպես էր աղավաղել Դուրյանի դեմքը, որ նկարիչը հրաժարվեց այդ փորձից: (Ավելի ուշ հիշողությամբ, հարազատների նմանությունը օգտագործելով պիտի ստեղծվեր պայմանական մի կերպար, որ Պետրոս Դուրյանի դիմանկարն էր համարվելու երկար տարիներ): Նրա մարմինը հողին հանձնեցին Կ.Պոլսի Սկյուտար թաղամասի հայկական գերեզմանատանը: Այսպես անցավ 85 տարի:

71609_518020394883268_1523132163_n
1957 թվականին թուրքական իշխանությունները հանկարծ որոշեցին, որ գերեզմանատան տարածքով պիտի նոր մայրուղի անցնի և դիմեցին բնակիչներին՝ իրենց հարազատների շիրիմները տեղափոխելու հորդորով: Շատերի հետ վտանգվել էր նաև Դուրյանի գերեզմանը: Պոլսո Հայոց պատրիարքարանը անմիջապես ստանձնեց բանաստեղծի վերաթաղման հոգսը: Այն օրերին պատրիարք Գարեգին արքեպիսկոպոս Խաչատուրյանի հանձնարարությամբ ու մասնակցությամբ Դուրյանի մասունքները հանվեցին ու տեղափոխվեցին շիրմատան խորքը:
Բայց այդ օրը տեղի ունեցավ ևս մի դեպք, որը հայտնի դարձավ տարիներ հետո: Պահպանվել է ականատես Կարպիս Տողրամաճյանի գրավոր վկայությունն այդ մասին, ուր մասնավորապես ասված է. «Ես` սրորագրյալս` Կարպիս Տողրամաճյան, Թուրքիո Հայոց պատրիարքարանին բարապանը եղած եմ 1950 թվականեն ի վեր: Կվկայեմ, որ ես անձամբ ներկա էի հանգուցյալ Գարեգին Ս. պատրիարքի կողքին 1957 թվականին, երբ Պետրոս Դուրյանի գերեզմանը կփորվեր անոր ոսկորները գերեզմանին ավելի ներսերը փոխադրելու համար, քանի որ հին գերեզմանին տեղը ընդարձակվելուն՝ ճամփու պիտի հատկացվեր: Ես անձամբ տուփի մը մեջ բերի գանգին ոսկորները նախ` դպրեվանք, ուր մնաց քանի մը ամիսներ և ապա փոխադրեցինք պատրիարքարան, ուր կման մինչև այսօր»:850
Նույնատիպ մի վկայություն էլ թողել է գերեզմանափորը՝ Միհրան Ակտաղը, և նրա գրությունն այսօր պահվում է Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի արխիվում: 1967 թ. սեպտեմբերին նա հաստատում էր, որ հենց ինքն է դուրս բերել Դուրյանի փշրված գանգը և հանձնել հայ հոգևորականներին:
Թե որն էր պատրիարքի մտադրությունն՝ այնքան էլ հստակ չէր: Ամեն դեպքում, բանաստեղծի գանգը նրա մոտ պահվում էր կիսածածուկ և միայն եզակի, վստահելի մարդկանց էր նա արժանացնում այն տեսնելու պատվին: Վերջինիս մահից հետո Դուրյանի մասունքների պահպանությունն անցնում է Շնորհք արքեպիսկոպոս Գալուստյանին: Նորընտիր պատրիարքն այդ օրերին հարկ է համարում մի հավաստագիր գրել, որտեղ ասվում էր. «Հանգուցյալ Պատրիարքը ինձի ցույց տված է Պետրոս Դուրյանի գանգին ոսկորները և ըսած է, որ զանոնք հանել տված է Դուրյանի գերեզմանեն 1957 թվականին, երբ Սկյուտարի Պաղլար- Պաշըի մաս մը կհատկացվեր հարակից ճամփուն… Մեր պատրիարք ընտրվելեն ասդին մեծ բանաստեղծին այս պատվական նշխարքը կմնա մեր հոգածության ներքո»:
Հանգուցալուծումը վրա հասավ 1969 թվականին: Օգտագործելով Էջմիածին մեկնելու անհրաժեշտությունը, պատրիարքը որոշում է Դուրյանի գանգն իր հետ տանել Հայաստան: Նա կարծում էր, որ բանաստեղծի աճյունի մյուս մասի հանգրվանը պիտի հայրենքը դառնա, իսկ նրա պոեզիայի սիրահարների համար այդ երկրորդ շիրմատեղը պիտի լինի ուխտատեղի: Պատմում են, թե ավելորդ անախորժություններից խուսափելու համար զգուշավոր պատրիարքը գանգը թաքցրել էր իր սքեմի տակ և այդպես անցել սահմանը:duryan_04
Շնորհք արքեպիսկոպոսը բանաստեղծի գանգը հանձնում է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինին՝ ի տնօրինություն: Սակայն կաթողիկոսը ոչ միայն չի շտապում կազմակերպել դրա վերաթաղումը, այլև իր հերթին այն տալիս է Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանին: Բանն այն է, որ Վեհափառը մեկ այլ մտադրություն ու ցանկություն էլ ուներ: Նա ուզում էր մասնագետների օգնությամբ, գանգաբանական սկզբունքներով վերականգնել Դուրյանի իրական դեմքը, ինչից հետո արդեն կորոշվեր գանգի ճակատագիրը:
Այդ տարիներին մեծ համբավ ու հեղինակություն էր վայելում մարդաբանության լաբորատորիայի հիմնադիր, գանգաբան Անդրանիկ Ճաղարյանը, ով պլաստիկ անատոմիայի նորագույն մեթոդների գործադրմամբ կարողանում էր գանգի բեկորների հիման վրա վերարտադրել դեմքի եռաչափ պատկերը: Հենց նրա օգնությանն էլ ապավինել էր Վազգեն Առաջինը՝ Դուրյանի գանգն ի պահ հանձնելով թանգարանին: Եվ թանգարանի աշխատակիցները չհապաղեցին:
Ճաղարյանը հետագայում այդ նշանավոր պահը շատ անգամ պիտի մտաբերեր, և ոչ առանց հուզմունքի. «1970 թվականի մայիսն էր… Թանգարանի տնօրեն, արվեստի վաստակավոր գործիչ Ս. Մելիքսեթյանը գուրգուրոտ հոգածությամբ ինձ հանձնեց փայտյա մի փոքրիկ տուփ, որի մեջ ամփոփված էին խունացած ոսկորներ և մի բուռ հող. «Պետրոս Դուրյանի գանգի բեկորներն են, փորձենք վերականգնել բանաստեղծի դեմքը»: Վերականգնել Դուրյանի դեմքը…Ընդունե՞լ առաջարկը, թե՞ մերժել: Իմ գիտական կյանքում հուզումներ շատ եմ ունեցել, բայց խոստովանում եմ, որ այն, ինչ համակեց ինձ այդ պահին, անկարելի է բառերով արտահայտել: Ոչ, դա ուրախության կամ հպարտության սոսկական զգացում չէր, դա գուցե ամենից առաջ վախ էր: Այո, ես վախենում էի Դուրյանից, նրա անկրկնելի հմայքից…»:71699_518020008216640_1752874978_n
Բայց գիտությունն ու էմոցիաները համատեղվել չեն սիրում, և մասնագետը գործի է անցնում: Պահպանվել է նույն տարվա մայիսի 19-ին կազմված արձանագրությունը գանգի ընդհանուր անատոմիա-մարդաբանական նկարագրական նշանների մասին: Այնտեղ մասնավորապես ասվում էր. «… Գանգը շատ վատ է պահպանված, փշրված բեկորներ, բացակայում են աջ այտային աղեղը, աջ այտոսկրի ճակատային ելունը, աջ կողմնաոսկրի մի մասը, ծոծրակոսկրի մի մասը, պահպանված է 20 ատամ, ձախ ճակատոսկրի վրա սուր գործիքից առաջացած ակոսավոր վնասվածք, որը թափանցում է ոսկորի սպունգանման շերտը, 2սմ երկարությամբ (հավանաբար դամբարանը փորելու ժամանակ բրիչի հարվածից փշրվել է գանգը)… Գանգը վերևից հնգանկյունանի (պենտագոնալ) ձևի , դեպի ծոծրակը լայնացող ձվի տեսքով, ճակատը բարձր, թմբերը` թույլ զարգացած, ունքամեջը հարթ, վերունքային աղեղները`միջին բարձրության, պտկաձև ելունները` միջակ, ձախ ելունի վրա` բազմաթիվ անցքեր, որոնք վկայում են, որ կենդանի ժամանակ Դուրյանն ունեցել է միջին ականջի բորբոքում` հավանաբար հյուծախտային ծագմամբ և բորբոքումը տարածվել է ոսկորի վերադիր հյուսվածքների մեջ…»:

77042_518022458216395_1263027382_n
Իսկ հետո մեկը մյուսին են հաջորդում մանրակրկիտ աշխատանքի երկարատև օրերը՝ լի տարատեսակ բարդություններով և նաև անսպասելի անակնկալներով: Օրինակ, ինչ-որ մի պահի հանկարծ պարզվում է, որ գանգակամարի ոսկրաբեկորների մեջ կան կտորներ, որոնք պատկանում էին տարիքն առած կնոջ: Շփոթված գիտնականն առաջին պահին չի հասկանում, թե բանն ինչ է: Եվ միայն հետո հաջողվում է ճշտել, որ Դուրյանի հարևանությամբ թաղված է եղել նրա մայրը և գերեզմանը տեղափոխելիս մոր գանգի ոսկորները խառնվել են որդու գանգի ոսկորներին:
Ի վերջո վրա է հասնում այնքան սպասված պահը: Ճաղարյանի աշխատասենյակում տեղադրված էր Պետրոս Դուրյանի կիսանդրին: Պրոֆեսորը համոզված էր. բանաստեղծը եղել է հենց այս դեմքով: Մնում էր, որ հանրությունը նույնպես ընդունեն նրան այնպիսին, ինչպիսին գիտությունն էր ծնունդ տվել՝ վերացականությունից հասնելով մինչև առարկայության:
Թե ինչեր տեղի ունեցան հետո, արդեն հանրահայտ փաստեր են: Հայաստանցիների մեծ մասը դրական գնահատեց բանաստեղծի դեմքի վերականգնումը, իր աշխատանքի մասին Անդրանիկ Ճաղարյանը մի ամբողջ գիտական աշխատություն գրեց, իսկ Դուրյանի մասունքները 2012 թվականին զմռսվեցին Պանթեոնի հուշապատի մեջ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ5931359.854cdefd.560

ԿԱՐԱ ԴԱՐՎԻՇԻ ԴԻՄԱՆԿԱՐԸ

17 Փտր

Հայ ֆուտուրիստ գրող Կարա Դարվիշի անունը ժամանակին լայնորեն հայտնի էր ռուսական գրական շրջանակներում: Նրա հետ անձնական մտերմություն ունեին Կամենսկին, Սևերյանինը, ինչպես նաև Վլադիմիր Մայակովսկին: Թիֆլիսում նրանց հերթական հանդիպման ժամանակ էլ Մայակովսկին նկարել է Կարա Դարվիշի այս դիմանկարը:708983_photoshopia.ru_255_Mayakovskiyy_V._V._Kara_Darvish

ԻՆՉՊԵՍ Է ԴԱ ԵՂԵԼ

11 Մյս

ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆԻ ԴԻՄԱՆԿԱՐԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայ ժողովրդի կյանքում սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանը (388/91-451) բախտորոշ դեր է խաղացել: Նրա լուսավոր կերպարն ավելի քան մեկուկես հազարամյակ ուղեկցել է աշխարհասփյուռ հայորդիներին: Սակայն այսօր երևի շատերը չգիտեն , թե ինչպես է ստեղծվել մեր ազգային մեծ հերոսի առավել տարածված ու հայտնի դիմապատկերը: Այդ նկարի ստեղծման հակիրճ պատմությունն իր ժամանակին տվել է նշանավոր մանկավարժ, գրական- թատերական գործիչ Սեդրակ Մանդինյանը (1844-1915), որի «Վարդան Զորավարի պատկերը» վերտառությամբ հոդվածը, ցավոք, շուտով մոռացության է մատնվել:
Ս. Մանդինյանն իր հոդվածում նշում է, որ «գրչագիրներում Վարդանի պատկերը քիչ է պատահում, այնտեղ նա նկատվում է միշտ չալմայով, սոսկական ոչ զինվորական հագուստով, չոքած կամ ծալպատիկ նստած, կարծես թե որպես աղոթյալ-աղոթող: Իհարկե, ձեռագիր մատյաններում եղած մանրանկարների հիման վրա անիմաստ էր նշված տեսքով նկարել մեծ զորավարին:
Հաշվի առնելով այս ամենը` ազգային-պահպանողական անվանի գործիչ Կարապետ Եզյանը (1835, Մոսկվա-1905, Պետերբուրգ), որը չափազանց հայրենասեր անձնավորություն էր, 1850-ականների վերջերին Մոսկվա ժամանած մի ֆրանսիացի նկարչի ծանոթացնում է Վարդան Մամիկոնյանի գործունեության և 451 թ. մայիսի 26-ին տեղի ունեցած Ավարայրի ճակատամարտի մանրամասների հետ և խնդրում նրան` ստեղծել սպարապետի իդեալական դիմանկարը: Մեզ չհաջողվեց պարզել ֆրանսիացի նկարչի ինքնությունը, այդ մասին լռում է նաև Ս. Մանդինյանը: Մի բան, սակայն, ակնհայտ է, որ նկարիչը Կ. Եզյանին խոստացել է ստեղծել սպարապետի պատկերը, և շատ շուտով կատարել իր խոստումը: Նա վերոհիշյալ զրույցից հետո սկսում է ուսումնասիրել հայկական դիմագծերը և այդ նպատակով վերցնում է Նիկողայոս Ալադադյանի և Պետերբուրգի համալսարանի ուսանող, հետագայում` հասարակական գործիչ , թվաբանության ուսուցիչ և «Հյուսիսափայլ» ամսագրի աշխատակից Մարտիրոս Սիմոնյանի (1838-1883) լուսանկարները: Ի դեպ, վերջինիս մասին Կ. Թ.-ն «Հովիտ» հանդեսում գրել է. «Չնայելով իր ուսուցչական ծանր ու սրտամաշ պարապմունքներին` Մարտիրոս Սիմոնյանցը ազատ ժամերին պարապել է և գրականությամբ. նա դեռ ուսանող ժամանակ թարգմանեց աշխարհաբար քաղցրախոս Եղիշեի գրվածքը. այսուհետ նրա աշխատասիրությանն են պատկանում թվաբանության ձեռնարկը և դասագրքերը, որոնց այնքան մեծ կարիք էր զգացվում այն ժամանակ մեր ուսումնարաններում»:
Այսպիսով, Մ. Սիմոնյանի և Ն. Ալադադյանի լուսանկարները հիմք ընդունելով` ֆրանսիացի նկարիչը ստեղծում է Վարդան զորավարի պատկերը` «մի զինվոր հռովմեական տարազով, որպես իդեալական Վարդան, որ ձեռքին ունի ոչ թե մերկացրած սուր, այլ պատյանով մի դաշույն, որպես մի խորհրդանշան հավատով զինվորության»: Նկարիչն այս դիմանկարը հանձնում է Կ. Եզյանին, որը նորաստեղծ պատկերը փութով բազմացնում և ուղարկում է թեմակալ առաջնորդներին, որպեսզի նրանք տարածեն ժողովրդի մեջ:
Դրանից ավելի քան մեկ դար հետո, 1983-ին, Հայաստանի ժողովրդական նկարիչ Գրիգոր Խանջյանը ստեղծել է «Վարդանանք» հանրահայտ և եզակի պատկերագորգը (գոբելեն): Սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի ցարդ ստեղծված լավագույն նկարների շարքը պիտի դասել նաև Մատենադարանի շենքի սրահի «Ավարայրի ճակատամարտը» (հեղինակ` Հովհ. Խաչատրյան) խճապատկեր որմնանկարը, որը նույնպես հոգեբանական խոր ընդհանրացումներով բացահայտում է մեր ազգային մեծ նահատակի հերոսական կերպարը:
Վարդան Մամիկոնյանի հերոսական կերպարն է հավերժացնում նաև Երվանդ Քոչարի (1899-1979) կերտած վեհաշուք արձանը` կանգնեցված Երևանի Օղակաձև զբոսայգում: Նրա կերպարին անդրադարձել են նաև շատ այլ գեղանկարիչներ ու քանդակագործներ, սակայն պետք է նկատել, որ այդ բոլոր ստեղծագործությունները իրենց վրա ինչ-որ չափով կրում են օտարազգի անհայտ գեղանկարչի ձեռքով ստեղծված կտավի ազդեցությունը:

Արտակ ՄԱՂԱԼՅԱՆ

ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ

8 Փտր

ԳՈՒՍՏԱՎ ԿՈՒՐԲԵԻ ՄԻ ՆԿԱՐԻ ՄԱՍԻՆ

Նկարներն էլ ունեն իրենց կյանքը` կենսագրությունը. ծնվում են , մեծանում, տեղից տեղ ճամփորդում, երբեմն անհետ կորչում, երբեմն էլ` մի անսպասելի տեղից հայտնվում կամ ողբերգական վախճան են ունենում…
Հետաքրքիր մի ճակատագիր ունի ֆրանսիացի նշանավոր նկարիչ Գուստավ Կուրբեի մի կանացի դիմանկար, որն այժմ գտնվում է Հայաստանում Երևանի պատկերասրահի եվրոպական արվեստի բաժնում:
1930 թ. Փարիզում գնում էի Լուվրի թանգարան` մասնավորապես ուսումնասիրելու Անդրեա Մանտենիայի «Խաչելությունը»: Ավտոբուսը կանգնեց Սեն Ժերմենի բուլվարի մոտ: Կանգառի հարևանությամբ ոչնչով աչքի չընկնող մի բուկինիստական խանութ կար: Այդ առավոտ գրքերը կապուկներով դուրս էին բերել ուղղակի մայթի վրա` ինչ-որ հին գրասենյակային իրերի, հին շրջանակների և նկրների հետ խառնիխուռն:
Ավտոբուսից աչքիս ընկավ մի նկար` մի դիմանկար, կանացի մի գլուխ, որի աչքերն ինձ գրավեցին` չնայած նկարի մութ և անխնամ վիճակին: Անմիջապես իջա ավտոբուսից և մտա խանութ: Պարզվեց, խանութի տերը մեռել էր, և աղջիկները վաճառում էին խանութում եղածը:
Ես ձեռքս վերցրի պորտրեն, որն ինձ կախարդական հայացքով ցած էր բերել ավտոբուսից: Նկարը շատ էր սևացած, ծածկված էր անպետք լաքի հաստ շերտով, նույնիսկ ստորագրությունն աննշմար էր… Բայց պորտրեի ճակատի ու քթի կառուցվածքից, աչքերի խոր ու հմայիչ արտահայտությունից ակնհայտ էր մեծ վարպետի ձեռքը…
Ես գնեցի այդ գործը և Լուվրի փոխարեն շտապեցի տուն: Որքան կարող էի, զգուշությամբ մաքրեցի նկարի վրայի կեղտը. աստիճանաբար երևաց սքանչելի վարպետությամբ արված կանացի պորտրեն` ստորագրված…«Կուրբե»: Ուրախությանս չափ չկար: Առանց ժամանակ կորցնելու գնացի իմ մեծ բարեկամ, խոշորագույն քննադատ Վալդեմար Ժորժի տուն: Ցույց տվի նկարը, զարմացավ, հիացավ: Անմիջապես ինձ ուղարկեց Շարլ Լեժեի մոտ, որը երկու խոշոր հատորներ էր գրել Կուրբեի մասին: Լեժեն նույնիսկ նամակ- հանձնարարականը ընթերցելուց հետո դժկամությամբ վերցրեց նկարը, որովհետև ինչպես ինքը վերջում բացատրեց, շատ «կուրբեներ» են բերում, բայց բոլորն էլ կեղծ: Ես շատ զարմացա, որ Լեժեն, նկարի վրա թեթև ակնարկ ձգելուց հետո, անմիջապես զննեց նկարը հակառակ կողմից: Քիչ հետո նա հայտարարեց, որ նկարը Գուստավ Կուրբեի գործն է: Նկատելով իմ զարմանքը` Լեժեն ասաց. «Կուրբեի նկարների կտավները առանձնահատուկ են. նկարչի մայրը և քույրը հին սավաններից էին պատրաստում դրանք»: Այդ նկարը ճիշտ այդպիսի կտավի վրա էր նկարված: Հետո մի անգամ ևս ստուգեց ստորագրությունը, նկարի գրունտը, ֆակտուրան և այլն:
Երկու օրից տվեց գրավոր մասնագիտական եզրահանգում. «Նկարը Գուստավ Կուրբեի գործն է, որը, ամենայն հավանականությամբ, ներկայացնում է Ժորժ Սանդի ռոմաններից մեկի հերոսուհուն:

%d bloggers like this: