Tag Archives: գրադարան

ԳՐՔԱՅԻՆ ԲԵԿՈՐՆԵՐ

12 Փտր

Որոշ աղբյուրներ պնդում են, թե Ալեքսանդր Դյուման Կովկասում ճամփորդելիս եղել է նաև Հայաստանում: Ես չգիտեմ` դա այդպես է, թե ոչ: Փոխարենը կասեմ, որ Ֆրանսիա վերադառնալուց հետո հայտնի գրողը Փարիզում բացել է այդ երկրի առաջին խորովածանոցը: Ի դեպ, նա նաև հայտնի խոհարար էր և նույնիսկ գիրք է գրել խոհարարական արվեստի մասին:

* * *
Գրողների համար դրախտային երկիր է համարվում Նորվեգիան: Եթե այստեղ որևէ գրող հրատարակում է իր գիրքը, ապա կառավարությունն անմիջապես գնում է այդ գրքից 1000 օրինակ և բաժանում է գրադարաններին: Սա գնահատվում է իբրև պետական աջակցություն:

* * *
Իսկ դուք գիտե՞ք, որ գրադարան կա նաև տիեզերքում: «Միր» ուղեծրային կայանում վեջին տարիների ընթացքում հավաքվել է շուրջ 100 անուն գիրք: Տիեզերական գրադարանում կարելի է գտնել նեղ մասնագիտական գրականությունից մինչև Իլֆի ու Պետրովի վեպերը:

БАННЕР-для-сайта-НБ-РГУ-им.-С.А.-Есенина

Ալեքսանդրիայի գրադարանում

10 Սպտ

Անտիկ շրջանում մեծագույնը համարվող Ալեքսանդրիայի գրադարանի մասին բոլորը գիտեն: Ըստ որոշ աղբյուրների, այնտեղ պահվող գրքերի թիվը գերազանցել է կես միլիոնը: Կլավդիոս Գալենի վկայությամբ գրադարանը համալրելու հնարամիտ ձև էին գտել: Քաղաքի նավահանգիստ մտնող բոլոր նավերը պարտավոր էին հանձնել իրենց մոտ եղած գրքերը: Գրադարանի աշխատակիցները դրանք արտագրում էին, պատճենը վերադարձնում էին նավ, իսկ բնօրինակը պահում էին իրենց մոտ:

alex-library-2

ՏԵՐՅԱՆԻ ՈՒ ՉԱՐԵՆՑԻ ԱՐԽԻՎՆԵՐԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐԸ

1 Հլս

Գրողները Հայաստանի Կենտկոմի քարտուղար Գրիգոր Հարությունյանի հետ հերթական հանդիպումներից մեկի ժամանակ հայտնեցին, թե իրենք ենթադրում են, որ մի շարք գրողների ու գիտնականների արխիվն ու անձնական գրադարանները գտնվում են ՆԳԺԿ-ում և հնարավոր է, որ դրանք ոչնչացվեն: Գ. Հարությունյանն անմիջապես հետաքրքրվեց դրանով: Պարզվեց, որ գրողների անհանգստությունը տեղին էր:  ՆԳԺԿ-ում էին գտնվում շատ գործիչների անձնական գրադարանները: Եվ 1939 թ. հունիսի 26-ին Հարությունյանի առաջարկությամբ ընդունվեց հետևյալ որոշումը. «Հանձնարարել ՆԳԺԿ-ին Վահան Տերյանի ամբողջ գրական արխիվն ու աշխատությունները, ինչպես նաև Անուշավան Վարդանյանի բնակարանից բռնագրաված Եղիշե Չարենցի գրադարանը հանձնել գրականության պետական թանգարանին»:

Ավելի վաղ Գ. Հարությունյանի առաջարկով ոչնչացումից փրկվել և ճարտարապետների միության գրադարանին էին հանձնվել ճարտարապետներ Գ. Քոչարի, Մ. Մազմանյանի, Հ. Քաջազնունու, Ն. Բունիաթյանի, Կարապետյանի գրադարանները, որոնք բռնագրավել էր ՆԳԺԿ-ն: Եթե մյուս գործիչների գրադարանների հայտնվելը ՆԳԺԿ-ի նկուղներում հայտնի էր, ապա պարզ չէր, թե Վահան Տերյանի արխիվն ինչպես էր ընկել ՆԳԺԿ:

 

Վլադիմիր Պետրոսյան

«Գրիգոր Հարությունյանի ժամանակը» գրքից???????????????????????????????

 

 

ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑԸ` ԳՐՔԻ ՆՎԻՐԱՏՈՒ

18 Փտր

1919 թվականի հուլիսի 4-ին Հայաստանի նախարարների խորհուրդը ընդունեց «Պետական հանրային մատենադարանի մասին» օրենքը, համաձայն որի Երևանի հանրային գրադարանը ստացավ պետական գլխավոր գրադարանի կարգավիճակ: Դա այն օրերին խոշոր իրադարձություն էր: Երկրի կարևորագույն մշակութային օջախներից մեկի կայացման գործին ձեռնամուխ եղան բոլորը` Հայաստանում և սփյուռքում ապրող մտավորականներ, գործարարներ, պետական այրեր, հասարակ քաղաքացիներ: Արձագանքելով սկիզբ առած նախաձեռնությանը` մարդիկ մեծաքանակ նվիրատվություններ էին կատարում նորաբաց գրադարանին։ Քիչ չէր նաև նրանց թիվը, ովքեր առաջարկում էին գնել իրենց մոտ եղած գրքերը։

Եղիշե Չարենցը, ով այդ օրերին աշխատում էր Լուսավորության նախարարությունում, նույնպես իր նշանակալի ավանդն է ունեցել պետական հանրային գրադարանի կայացման գործում: Այս մասին է վկայում Հայաստանի ազգային արխիվում պահվող մի վավերագիր: Խոսքը գրադարանի հաշվեմատյանի մասին է, որը նախատեսված էր ստացված ու առաքված գրությունների, ինչպես նաև նվիրաբերված գրքերի ու ձեռագրերի գրանցման համար։ Կոչվել էր «Օրամատյան»։ Ահա այս մատյանում էլ 1920 թ. մայիսի 24-ին կատարվել է թիվ 841 գրառումը։ Այնտեղ ասված է. «Ստացվել է Խ. Խաչատրյանից Եղ. Սողոմոնյանի գրքերը փոխադրող երկու մշակի վարկը ըստ հաշվի 24. 5. 20 թ.»։

Ի՞նչ է սա նշանակում: Նախ այն, որ Չարենցի նվիրաբերած գրականությունը եղել է բավականին շատ, ինչի համար երկու մշակ վարձելու անհրաժեշտություն է ծագել: Գրառման մեջ հիշատակված Խ. Խաչատրյանը գրադարանի աշխատակիցներից էր` Խաչատուր Խաչատրյանը: Այն փաստը, որ մշակների աշխատանքի դիմաց վճարումը գրադարանն է կատարել, թույլ է տալիս հաստատապես պնդելու, որ Չարենցն իր գրքերը ոչ թե վաճառել, այլ հանձնել է անհատույց։ Հակառակ պարագայում գրադարանը հազիվ թե ստանձներ նաև փոխադրման գումարը վճարելու պարտականությունը: Իսկ եթե այս ամենին էլ հավելենք այն իրողությունը, որ մեծ բանաստեղծն այդ  օրերին գտնվում էր նյութական ծանր վիճակում և նաև չմոռանանք նրա մեծ սերը գրքերի նկատմամբ, ապա Չարենցի նվիրատվությունը կրկնակի արժեք է ձեռք բերում:

 Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ20

Մոռացված բանի մայրաքաղաքը

23 Հնվ

Հավանաբար աշխարհում քիչ քաղաքներ կգտնվեն, որոնց գրքի մայրաքաղաք հռչակելու պատիվը շնորհելիս ուրախությունն այդքան քիչ կլինի, մտահոգությունն` այդքան շատ: Երևանը հենց այդ եզակիներից մեկն է: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի որոշմամբ 2012 թ. Համաշխարհային գրքի մայրաքաղաք կոչված մեր քաղաքում ապրիլի 23-ից մինչև 2013թ. նույն օրը կտիրի տոնական էյֆորիան: Անհանգստանալու կարիք չկա. ավելի ծանր փորձություններ ենք հաղթահարել, այս մեկին էլ կդիմանանք:
Գրքի մայրաքաղաք հռչակվելը ՀՀ մշակույթի նախարարությունը շտապեց ներկայացնել իբրև իր ամենամեծ ձեռքբերում, համարյա Սարդարապատի հաղթանակ: Մակդիրներ չխնայեցին՝ պատմելու, թե որքան դժվարին ու անզիջում է եղել պայքարը, բայց մերոնք ի վերջո նվաճեցին այդ իրավունքը, և այժմ ազգը պիտի ցնծա ու տոչորվի խնդությունից:
Սակայն ու՞մ համար է այս տոնը: Հաստատ ոչ հայաստանցիների: Դա նույնն է, եթե կույրին ասես. «Քեզ տանում եմ պատկերասրահ»: Փոխարենը բոլորին վաղօրոք հայտնի է, թե ամեն բան ինչպես է արվելու. մի երկու ավտոբուս օտարերկրացի կբերեն, կտանեն Մատենադարան, Օշական, հետո տառերի արձանները ցույց կտան, կոնֆրանսներ ու քննարկումներ կկազմակերպեն իշխանահաճո մտավորականների մասնակցությամբ, ջան կասեն-ջան կլսեն, կենացներ կարտասանեն հայ տպագրության 500-ամյակի առիթով, սրտաճմլիկ ելույթներ կունենան, իսկ վերջում մրցանակներ կբաժանեն աջուձախ: Այսքանը: Երևակայությունը դրանից այն կողմ դեռ չի գիշերել…
Միայն թե, ի՞նչ իմանաս, այդ օտարների մեջ գուցե գտնվի՞ մեկը, որ կհարցնի. «Լավ, ձեր փառավոր անցյալը հիացմունք է պատճառում, իսկ որտե՞ղ է նույնքան փառավոր ներկան»: Եվ այդ ժամանակ, որպես ներկայի ակնառու օրինակ ու առհավատչյա, առաջ կհրեն մշակույթի նախարարին, որպեսզի նա (ոչ իբրև միֆական կերպար, այլ որպես նյութեղեն գոյություն) նույն թոզը փչի հյուրերի աչքին, ինչով արդեն մի քանի տարի կերակրում է հայաստանցիներիս: Վերջին շրջանում՝ հատկապես: Ի դեպ, այդ «թոզերից» մի քանիսն արժե վերհիշել: Օրինակ, լսե՞լ եք, որ նախատեսված է Երևանում բացել 12 նոր գրախանութ: Կամ մեկ ուրիշ հեքիաթ այն մասին, որ մեր հանրապետության 40 քաղաքներում կստեղծվեն գրավաճառ կետեր, միջոցառումները կլինեն բազամաբնույթ, որոնց հիմքը գիրքն ու գրականությունն է լինելու: Չե՞ք լսել: Ափսոս: Հաճելի է հնչում: Բայց գոնե կվերհիշեք, որ դեռ անցյալ տարվա ապրիլին նախարարուհի Հասմիկ Պողոսյանը հայտարարեց, թե Երևանը 2012 թ. գրքի մայրաքաղաք հռչակելու առթիվ, քաղաքի տարբեր անկյուններում և մարզերի բոլոր քաղաքներում կտեղադրվեն գրքի կրպակներ: Ինչպես վստահեցրեց նա, նախագիծը արդեն մշակվում էր Երևանի քաղաքապետարանում և շատ շուտով քաղաքը գրքի տուն էր դառնալու: Եվ՞… Եվ այն, որ այս հավաստիացումներն արտասանելու օրից անցել է շուրջ 10 ամիս: Որևէ մեկը որևէ կրպակ տեսե՞լ է: Իհարկե, ոչ: Բայց փոխարենը տեսել ու լսել ենք այլ բաներ՝ փակվող գրախանութներ, փակվող գրադարաններ, չարդարացված սպասումներ…
Միայն 2009-ին հանրապետությունում փակվել են 5 տասնյակից ավել գրադարաններ, որոնց մեծ մասը` գյուղերում: Բայց դուք կարող եք այս պաշտոնական թվերը վերջնական և ստույգ չհամարել, քանի որ իրականում դրանք ավելին են: Եթե ընտրենք ընդամենը Հայաստանի հյուսիս-արևմտյան հատվածը, ապա պատկերը այսպիսին է. Թումանյանի տարածաշրջանի 31 համայնքում չի գործում 12 գրադարան: Գուգարքի տարածաշրջանում չեն գործում 15 գրադարաններ, Ստեփանավանի տարածաշրջանում փակ են 13 գրադարան, Տաշիրի 13 համայնքներից ընդամենը 2-ում գրադարան կա… 50-ն արդեն լրացավ, այնպես չէ՞…
Խի՞ստ ենք դատում: Թերևս: Բայց վստահեցնում ենք, որ խիստ լինելու համար բոլոր հիմքերը կան: Համեմատեք ինքներդ: 1970-ական թթ. «Հայկոոպի» և «Հայգրքի» ցանցում գործել են 165 գրախանութ, 130 գրքի կրպակ և յուրաքանչյուր 100 մարդուն բաժին է հասել 370 օրինակ գիրք, 20 անուն ամսագիր, 40 օրինակ թերթ: Այն ժամանակներից անցել է 40 տարի: 40 տարում եղածը եթե նույնիսկ պիտի չքառապատկվեր, ապա ծայրահեղ դեպքում պիտի մնար նույնը: Մնացե՞լ է:
Ասում են՝ մարդիկ այլևս չեն կարդում: Այսօր հանրապետությունում գործում են մոտ 60-70 հրատարակչություններ: Դրանք տարեկան հրատարակում են շուրջ 2000 անուն գիրք: Եթե հայաստանցիները գիրք չեն կարդում ու չեն գնում, ապա 2000 անուն գրքերն՝ իր հարյուր հազարավոր տպաքանակով ի՞նչ է արվում: Չլինի՞ հրատարկիչները միահամուռ կերպով խելքները գցել են ու տպագրում են ոչ մեկի համար…
Ոչ, խելքը գցածներին պետք է որոնել այլ հաստատություններում: Իսկ հրատարակիչները շատերի պես գիտեն, որ 2008 թ. հետո Հայաստանում գիրք գնողների քանակը աճել է 30-40 տոկոսով: Սակայն ի՞նչ արեց կառավարությունը (որի մի անդամն էլ Հասմիկ Պողոսյանն է) այդ աճի տեմպերը խթանելու համար: Շատ բնորոշ մի քայլ. վերցրեց ու գրահրատարակության վրա դրված հարկերը բարձրացրեց 10 տոկոսով: Իսկ սա նշանակում էր, որ նվազագույնը 15-20 տոկոսով պիտի թանկանար ներմուծվող և Հայաստանում տպագրվող գրքի գինը: Ահա և ձեզ գրքի հանդեպ սիրո ու հետաքրքրության խթանիչը:
Հաջորդ պատճառաբանությունն էլ այն է, թե գրադարանային-գրախանութային գործը դոփում է իր տեղում միջոցների բացակայության պատճառով: Նման հիմնավորումը նույնպես կարելի էր հալած յուղի տեղ ընդունել, եթե հայտնի չդառնար, որ Գրքի մայրաքաղաք դառնալու տոնահանդեսային ծրագրերի համար կառավարությունը հատկացրել է 1 միլիարդ դրամ: Ուրեմն միջոցներ այնուամենայնիվ կային և եթե դրանք չխնայվեին ուտուշ-խմուշների համար, այլ հատկացվեին ճիշտ հասցեատերերին, գուցե թե մենք այսօր մի քանի գրադարան ավել ունենայինք, մի քանի դատարկ խոստում՝ պակաս:
Չէ, ինչ կուզեք՝ ասեք, մեր քաղաքն ու գիրքը առայժմ ընդհանուր ոչինչ չունեն: Այստեղ գրքերի համար դեռ ուժը չի կորցրել «անցանկալի իր» կարգավիճակը, իսկ նրանց գտնվելու իրական վայրը հստակեցրեց Հասմիկ Պողոսյանը՝ հանրային հեռուստատեսության «Հարցազրույց» ծրագրին հյուրընկալվելիս: Այդ մասին նա բառացիորեն հետևյալն ասաց. «Մենք ինքներս գրախանութներից գիրք չենք գնում, հետո զարմանում ենք, որ գրախանութները փակվում են: Եվ ես չեմ կիսում այն տեսակետը, որ գիրքը պետք է վաճառվի միայն գրախանութներում: Բնական և ճիշտ է անցումներում վաճառել գիրքը, ուր այն ավելի մոտ է մարդկանց»։ Տիկին նախարարի կարծիքով, ընթերցող մարդիկ ապրում են գետնահարկերում ու գետանցումնեում, այդ պատճառով գիրքը նրանց պիտի մոտ լինի ներքևում: Իսկ ինքն ու իր նմանները վերևներում են սավառնում, ընթերցող մարդկանցից շատ ու շատ բարձր և իրենց կոչումն է հենց այդ բարձունքից քամահրանքով նայել ցածրադիր իրարանցմանը՝ տոնը մատուցելով միայն ընտրյալների սեղանին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

«Միտք եմ անում, միտք ու չեմ հասկանում՝ ով է մեղավոր…»

16 Հնվ

Հերթական անախորժ լուրը ստացվեց: Կրկին Վրաստանից: Այն, որ սա վերածվել է տխուր ավանդույթի, որևէ մեկի համար այլևս գաղտնիք չէ: Դեռ մեկ շաբաթն էլ չի բոլորել, որ մեր հարևանները գուժեցին Սուրբ Նշան եկեղեցու հրկիզման ու փլուզման մասին: Այժմ կորստի վտանգ է կախվել մեկ այլ հայկական մշակութային արժեք ներկայացնող կառույցի՝ Հովհաննես Թումանյանի տան վրա: Եվ վերստին կրկնվում է հին պատմությունը՝ վրացիները հետևողականորեն ջնջում են յուրաքանչյուր հայկական հետք, իսկ հայերը ուշացած աղմկում ու վշտանում են դրանց համար:
Թումանյանի տան շուրջ ծավալվող խմորումները նոր չեն: Նույնիսկ կարելի է ասել՝ դրանք այնքան հին են, որ այս ժամանակահատվածում միանգամայն հնարավոր էր ինչ-որ բան ձեռնարկել, գալ ընդհանուր համաձայնության, ստեղծված կացությունից ելք գտնել: Եթե, իհարկե, լիներ նման ցանկություն ու անհրաժեշտ հետևողականությունը: Բայց արի տես, որ չկար ոչ մեկը ոչ մյուսը:
Այդ հայտնի շինությունը, որ գնվում է Թբիլիսիի գեղատեսիլ անկյուններից մեկում և որի պատին ամրացված խոշոր հարթաքանդակը տեղեկացնում է, թե 1909-21 թթ. այս հարկի տակ ապրել է հայ մեծ գրող Հովհաննես Թումանյանը, կարծես թե իր պատկանելությունը ապացուցելու հետ կապված խնդիրներ պիտի չունենար: Բանն այն է, որ Վրաստանի իշխանությունները 1921 թ. բնակարանն անհատույց հանձնել էին Թումանյանին՝ ի նշան նրա արվեստի գնահատանքի: Իշխանությունների տված մանդատով այն ենթակա չէր բռնագրավման կամ որևէ այլ փոփոխության: Մի խոսքով, կար ժամանակ, երբ վրացիները խոստովանում ու ճանաչում էին հայ մտավորականի ծառայությունները ոչ միայն հայկական, այլև վրացական մշակույթին: Սակայն ժամանակներն անցան, վերաբերմունքն էլ փոխվեց, և այսօր Թումանյանը նրանց հարկավոր չէ, մինչդեռ տունը անձից առավել մեծ արժեք է ներկայացնում:
Մի կարևոր դրվագ էլ՝ պարզաբանման կարգով: 1949 թ Թումանյանի կինը` Օլգա Մաճկալյանը, դիմում է Թբիլիսիի քաղաքային իշխանություններին և առաջարկում, որպեսզի շինության 7 սենյակներից 4-ը դարձնեն գրողի անունը կրող մանկական գրադարան: Ծրագիրն իրագործվում է, իսկ նույն տարում Թումանյանին պատկանող բոլոր իրերը փոխադրվել են Երևան՝ այդ բնակարանի նմանությամբ կառուցված գրողի տուն-թանգարան: Շատերն այսօր Թումանյանի ներկայիս տունը շփոթում են հանրահայտ «Վերնատան» հետ»: Ասենք, որ սրանք ոչ միայն տարբեր կառույցներ են եղել, այլև «Վերնատանը» գրողի ընտանիքը բնակվել է վարձով և այն երբեք չի եղել նրա սեփականությունը: Այդ տունը վաճառվել է վաղուց ու այնտեղ այսօր բնակվում է մի վրացի կին: Իսկ ահա մյուս՝ իրական տանը միանգամայն այլ ճակատագիր էր վիճակված:
Դեսևս 1990-ականների կեսերին Թբիլիսիի քաղաքապետարանը մի գործարք կնքեց վրացի բիզնեսմեններից մեկի՝ ոմն Արչի Լեժավայի հետ, ով քաղաքին բենզին էր մատակարարել, իսկ տեղի իշխանություններն էլ կուտակված պարտքերը մարելու այլ խելամիտ եղանակ չգտնան, քան իբրև փոխհատուցում նրան առաջարկել Թումանյանի գրադարանի տարածքը, որը փաստացի կազմում էր գրողի տան մի մասը: Մի քանի տարի տևած դատական քաշքշուկն այդպես էլ որևէ արդյունք չտվեց: Գործարքի գինը կազմեց 162,000 դոլար և տարածքը հանձնվեց վրացի օլիգարխին: Դեռ այն ժամանակ ամենքին ապշեցրեց Հայաստանի իշխանությունների պահվածքը: Մի քանի մտավորականներ ահազանգեցին այդ մասին, իսկ Վրաստանում Հայաստանի դեսպանը բարձրացրեց այդ հարցը և պաշտոնական խողովակով դիմեց արտգործնախարարությանը: Սակայն արտաքին քաղաքական գերատեսչությունը պարզապես անպատասխան թողեց իր դեսպանին: Ասում են, որ դեսպան Հրաչ Սիլվանյանը նույնիսկ փորձել էր բանակցել սեփականատիրոջ հետ` տարածքը հետ գնելու առնչությամբ, սակայն Լեժավան հրաժարվել է այդ առաջարկից: Գործարարը մտադրվել էր Թումանյանի գրադարանը վերածել բնակելի տարածքի և լայնածավալ վերանորոգում էր սկսել:
Այսօր ճիշտ նույն իրավիճակում է հայտնվել տան մյուս հատվածը: Տեղի իշխանությունները վերջնականապես այն վաճառելու լուրջ մտադրություն ունեն, իսկ պատմական շինության միակ գնորդի դերում հանդես է գալիս ոչ այլ ոք, քան «ՋեոԹուրան» թուրք-վրացական համատեղ ընկերությունը: Հայ դասականի տունը թուրքերին հանձնելու հեռանկարը հատկապես վիրավորական է դիտվում հայերի համար, իսկ թուրքերն էլ իրենց հերթին են խտացնում արդեն իսկ մռայլ գույները՝ հայտարարելով, թե իրենց նպատակն է Թումանյանի տունը վերածել թուրք բանվորների հանրակացարանի: Ընկերության ղեկավարությունը նույնիսկ առաջարկությամբ դիմել է բանաստեղծի ծոռնուհուն՝ Ալինա Թումանյանին, ով ներկայումս բնակվում է շենքի երկրորդ հարկաբաժնում՝ այդ տարածքը ևս գնելու նկատառումներով, սակայն մերժում է ստացել:
Կասկած չկա, որ առևտուրը կկայանա և Թումանյանի տունը կհանձնվի օտարին: Թբիլիսիի հայերի միությունն այս օրերին հատարարություն է տարածել՝ ահազանգելով, որ եթե անմիջապես չձեռնարկվեն անհրաժեշտ քայլեր, ապա մեկընդմիշտ կկորցնենք հայ մշակույթի պատմությունը մարմնավորող ևս մի հուշարձան: Սակայն հազիվ թե նրանց հույսերը արդարանան: Հայաստանի մշակույթի նախարարությունը և մյուս պատկան կառույցները համանման իրավիճակներում անմիջապես վերածվում են գլուխն ավազների մեջ խրած ջայլամի՝ ոչինչ չենք տեսել, ոչինչ չենք լսել: Իսկ երբ վրա է հասնում վախճանը, անմիջապես լսելի է դառնում նրանց վշտահար, մտահոգ հառաչանքը: Եվ թումանյանական «Միտք եմ անում, միտք ու չեմ հասկանում՝ ով է մեղավոր…» հանրահայտ հարցը նման դեպքերում ունի իր պատասխանը, սակայն ի՞նչ է փոխվում այդ պատասխանից: Ոչինչ:
Արդեն գծագրվում է այն ոչ հեռու ապագան, երբ Թբիլիսիի քարտեզից ի սպառ կջնջվեն հայերի ներկայության մասին բոլոր վկայությունները, պատմությունը այլ իմաստ ու ձև կստանա, քաղաքը կկորցնի երբեմնի իրական տերերի վերջին նշխարները: Չէ, վրացիներին մեղադրելու մտադրություն չկա: Իրենց քաղաքն է, կարող են վարվել այնպես, ինչպես կցանկանան: Բայց պատմությունը, մշակույթը, հիշատակը հո մե՞րն է: Եվ կորուստն էլ մերն է: Միայն թե կորցնելն այլևս չի մտահոգում նրանց, ովքեր ոչինչ չեն ստեղծել, որպեսզի զգան կորստի ցավը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՈՒՌԵԿԼՅԱՆԻ «ԳՈՐԾԸ»

7 Նյմ


1929 թ. փետրվարյան մի օր երևանյան թերթերում հայտնվեց խիստ հակիրճ, սակայն անսպասելի մի լուր: «Գրքի գողը» ոչ երկիմաստ վերնագրի ներքո գրված էր. «Մյասնիկյանի անվան հանրային գրադարանի վարիչի օգնական Ուռեկլյանը ձերբակալված է՝ գրադարանից սիստեմատիկաբար գրքեր, արժեքավոր գրավյուրներ գողանալու համար: Գործի քննությունը մոտ օրերս կավարտվի»:
Այս տեղեկությունը նախ տարակուսանք, հետո հետաքրքրասիրություն և ի վերջո բուռն վրդովմունք հարուցեց բոլոր այն շրջանակներում, որտեղ ոչ միայն ճանաչում էին Լևոն Ուռեկլյանին, այլև արդեն կարողացել էին որոշ մանրամասներ իմանալ գործի ծավալների ու հանգամանքների մասին:
Ի՞նչ էր թաքցնում մամուլի ժլատ հաղորդագրությունն իր տողատակերում:
Նախ ասենք, որ խոսքը ոչ թե գրադարանի վարիչի օգնականի, այլ տեղակալի մասին էր: Եվ յուրացված «ավարն» էլ սովորական գրքեր չէին, այլ թանկագին ու հազվագյուտ օրինակներ, պատմական անգնահատելի արժեք ներկայացնող եզակի հրատարակություններ: Սակայն Ուռեկլյանի «քաջագործությունների» շարքը միայն այսքանով չէր եզրափակվում: Շատ շուտով հայտնի դարձան եղելության այնպիսի մանրանասներ, որոնք այլև կասկած չէին թողնում. խոսքն աննախադեպ ու իր ծավալներով աներևակայելի մի հանցագործության մասին էր: Գրադարանի ֆոնդերից պարբերաբար եզակի գրականություն յուրացնելու հետ մեկտեղ նրան մեղադրում էին նաև այն բանի համար, որ «շահադիտական նպատակներով» հարյուրավոր գրքերի վրայից պոկել էր արժեքավոր էկսլիբրիսներ, գրանիշներ, նկարներ, պատկերազարդ թերթեր և այլն:
Մասնագետները ցնցված էին, երբ Ուռեկլյանի բնակարանում իրավապահների կողմից կատարված խուզարկության արդյունքում գտնվեցին հանրային գրադարանին պատկանող 1400 գիրք, 921 նամակ, զանազան եզակի ձեռագրեր: Ներկաների զարմանքն ու վրդովմունքը հարուցեց այն զավեշտական փաստը, որ մի քանի առավել «հոգեհարազատ» գրքեր նա նվիրել էր իր կնոջը՝ հուզիչ ընծայագրերով:
Որոշ ժամանակ անց նաև բացահայտվեց, որ Ուռեկլյանի գործունեության աշխարհագրությունը նույնքան ընդգրկուն էր, որքան նրա ձեռնարկի չափերը: Պարզվեց, որ նա տարիներ շարունակ սերտ կապեր էր պահպանել Սովետական Միության տարբեր քաղաքներում գտնվող հայտնի գրավաճառների ու հնավաճառների հետ: Նրա հարաբերությունները հատկապես «ջերմ» էին եղել անվանի կոլեկցիոներ և անտիկվարների մասնագետ Վլադիմիր Կունինի հետ: Վերջինիս մոտ ևս խուզարկություն կատարվեց ու հայտնաբերվեցին հայ «գործընկերոջ» նամակները: Այդ գործնական գրագրությամբ Ուռեկլյանը մոսկվացի հնագրավաճառներին էր առաջարկում պատմական դեմքերի ու ականավոր գործիչների ձեռագրեր, գրավյուրաներ, կտավներ, էկսլիբրիսներ և այլ արժեքավոր իրեր: Նամակագիրն ընձեռված հնարավորությունը բաց չէր թողել նաև պարծենալու, թե իր ձեռքի տակ կան… 40 հազար գրանիշներ, մի քանի հազարի հասնող էկսլիբրիսներ: Ո՞վ չէր հրապուրվի նման առատությամբ… Նկատենք, որ այդ շրջանում առանձնապես մեծ պահանջարկ էին վայելում 1905 և 1917 թթ. հեղափոխական շրջանների հրատարակությունները, թռուցիկները, Անդրկովկասի հեղափոխական խմբակների գործունեությանը առնչվող տպագիր նյութերը: Ուռեկլյանը այդպիսի նյութեր ուներ և լիուլի վաճառքի էր հանել: Հասկանալի է, որ բոլոր դեպքերի համար սնուցող աղբյուրը նույնն էր՝ հանրային գրադարանը:
Նախաքննության ընթացքում բացահայտվեցին «մոլի գրքասերի» կենսագրության շատ ու շատ մութ անկյուններ: Մասնավորապես, հաստատվեց այն փաստը, որ իր նախընտրած արհեստով նա սկսել էր զբաղվել շատ ավելի վաղ՝ մինչ¨ Երևան տեղափոխվելը, երբ դեռ պաշտոնավորում էր Գանձակում ու Թիֆլիսում: Տեղի գրադարանները մեկ անգամ չէ, որ զոհ էին գնացել Ուռեկլյանի «հետաքրքրասիրությանն» ու թուլություններին:
Հետաքննական մարմնի զարմանքն էր հարուցել այն փաստը, որ իրենց հերոսը տարիներ շարունակ ներկայացել էր որպես գրադարանային գործի հմուտ գիտակ, Մոսկվայի գրադարանային բարձրագույն կուրսերում ուսանած մասնագետ: Այդ փաստն արձանագրված էր տեղեկանքներում ու աշխատանքային գրքույկում: Ու թերևս հենց այդ հանգամանքն էր, որ նրան հնարավորություն էր ընձեռել հասնել մինչև հանրային գրադարանի վարիչի տեղակալի պաշտոնին: Մինչդեռ քննությամբ պարզվեց, որ նա ոչ միայն որևէ կրթություն չի ստացել, այլև երբևէ չի եղել Մոսկվայում…
Հասարակական այն լայն հնչեղությունը, որ ստացավ Ուռեկլյանի «գործը», առաջին հայացքից գուցե և անսովոր ու չափազանցված թվար: Սակայն մարդկանց վերաբերմունքն ուներ իր ծանրակշիռ դրդապատճառները: Երկարատև պատերազմներից, հեղափոխություններից հոգնած, ավերված, կիսաքաղց երկիրը ծայրագույն ջանքերի ու միջոցների գնով աշխարհի զանազան անկյուններից հավաքում, դեպի երկիր էր վերադարձնում իր մշակութային արժեքները, թանկագին ձեռագրերն ու մասունքները: Գիտակցաբար ու գուցե նաև մի ներքին բնազդով ժողովուրդը հասկանում էր, որ հոգևոր ժառանգության մեջ էր իր կերպի ու էության շարունակականությունը, որ չէր կարող լինել գալիքն առանց անցյալի նկատմամբ նախանձախնդիր վերաբերունքի: Եվ ահա հայտնվել էր մի խաչագող, որ օրը ցերեկով վաճառքի էր հանում այդ գանձերը, ոչնչացնում ու հողմացրիվ էր անում անգնահատելին: Վրդովմունքն անսահման էր: Ամեն քայլափոխի, իբրև օրվա կարևորագույն թեմա, մարդիկ քննարկում էին բարբարոսական արարքը, գնահատականներ տալիս, ենթադրություններ անում: Հատկապես բուռն էր մտավորականության վերաբերմունքը: Գրական հավաքույթներում, մշակութային երեկոների ժամանակ ամենքը հարկ էին համարում անպայման անդրադառնալ ու դատապարտող խոսքեր ասել այդ առնչությամբ: Զայրութի մի մասն էլ հասցեագրվում էր հանրային գրադարանի աշխատակազմին, որտեղ բացակայել էր պատշաճ հսկողությունը, ամենաթողության մթնոլորտ ստեղծվել:
Ու երբ նույն տարվա հունիսյան մի շոգ առավոտ Կարմիր Բանակի տան դահլիճում սկսվեց դատական գործընթացը, դահլիճը ծայրեծայր լի էր մարդկանցով: Շատերը նույնիսկ տեղ էին զբաղեցրել պատշգամբներում և միջանցքներում:
Դատավարությունը շարունակվեց 4 օր, և ամբողջ ընթացքում հանրությունն ուշի ուշով հետևում էր իրադարձություններին՝ սպասելով վերջնարարին:
Ուռեկլյանը առաջին իսկ պահից ջանում էր դատարանին հրամցնել այն վարկածը, թե ինքն իբր բիբլիոմանիայից դրդված և «գիտական» աշխատանքների համար էր իր տանը կուտակել հսկայական թվով եզակի գրականությունը: Այն հարցին, թե դա ի՞նչ գիտական աշխատանք էր, որ պահանջում էր հատկապես հնատիպ գրականություն, մեղադրյալը սկսեց բացատրել, թե ինքն իբր կազմում էր գրադարանային աշխատանքի ձեռնարկ, գրանիշների մատենագիտություն և դրանց զուգահեռ պատրաստվում էր գրել Ադրբեջանի պատմությունը՝ հնագույն ժամանակներից մինչև իր օրերը: Ըստ նրա պնդումների, այդ նպատակին նա նվիրել էր իր կյանքի տասը տարիները: Այս կարգի հավաստիացումներ լսող դահլիճը Ուռլեկլյանի խոսքերին արձագանքում էր զվարթ ծիծաղով ու հեգնոտ բացականչություններով:
Տեսնելով, որ այդ մարտավարությունն ակնհայտորեն ձախողվում է, մեղադրյալը փոխեց «հարվածի» ուղղությունը և սկսեց դատարանին համոզել, թե եզակի գրքերն ինքը նվեր է ստացել գրադարանի նախկին վարիչներ Ե. Թաղիանոսյանից ու Հ. Զորյանից: Վերջիններս, իբրև վկա, կտրականորեն հերքեցին այդ հորինվածքը: Առաջին իսկ դատական նիստից հետո հանրությունն առանց տարակույսի Ուռեկլյանին կնքեց «Ժամանակակից Խլեստյակով» անվամբ:
Պաշտպանությունը, կատարելով իր խնդիրը, փորձում էր հանցագործությունը ներկայացնել իբրև շարքային վնասարարություն, իսկ մեղադրյալին՝ իբրև գրքամոլ արկածախնդիր: Բայց հասարակական մեղադրող Գրիգոր Չուբարյանը, մերժելով ամեն կարգի մակերեսային որակումները, փոխեց խնդրի շեշտադրումները: Այն ժամանակների Հայաստանի լավագույն իրավագետներից մեկն ուղղակի հայտարարեց. «Մեր մերձեցումը պիտի լինի պայքարել ոչ միայն այստեղ կանգնած կոնկրետ անձնավորության, այլև այն պայմանների դեմ, որոնք արգավանդ հող են ստեղծել նման հանցագործությունների համար»: «Գրքամոլ» Ուռեկլյանին որակելով որպես «գրքատյաց», Չուբարյանը վերջինիս արարքի համար միայն մեկ անուն ուներ՝ վանդալիզմ: Դահլիճն իր համաձայնությունն արտահայտեց բուռն ծափերով:
Պարարտ հողն իսկապես առկա էր: Հարյուրավոր կազմակերպություններից ու նվիրատուներից Երևան բերված մեծ քանակությամբ գրականությունը ոչ միայն պահվում էր անմխիթար վիճակում, այլև տարրական հետևողականություն ու ուշադրություն չէր հատկացվել դրանց դասակարգմանն ու հաշվառմանը:
Դատարանի դահլիճում թվարկված բազում օրինակներից մեջբերենք միայն մեկը: Լազարյան ճեմարանի գրադարանից Հայաստան փոխադրված արկղերը բացելու ժամանակ նույնիսկ ցուցակագրում չէր կատարվել, և եթե որևէ մեկի մտքով անցներ այնտեղից ինչ-որ բան գրպանել, դա առանձնակի դժվարություն չէր ներկայացնի: Ի վերջո, հենց նույն պատճառով Ուռեկլյանի թեթև ձեռքով անհետացան Ղորղանյանի գրադարանում եղած «Կավկազսկի Վեստնիկ» հանդեսի արխիվի արժեքավոր ձեռագրերը:
Մամուլը, որն ուշի-ուշով հետևում էր դատավարությանը և պարբերաբար նյութեր հրապարակում ընթացքի մասին, հաճախակի անդրադառնում էր նաև հասարակության ներսում ծավալվող խմորումներին ու տրամադրություններին: Ահա մի բնորոշ օրինակ: «Խորհրդային Հայաստան» թերթի հունիսի 23-ի համարում թղթակիցը պատմում է, թե նիստի ընդմիջման ժամանակ ճեմասրահում ներկաներն ինչպես են քննարկում արտառոց դեպքը: Վիճաբանում են մի օրիորդ և պատմության պրոֆեսորը: Պրոֆեսորն ասում է.
«- Ես շահագրգռված եմ, որ մեր Հայաստանի Մատենադարանի հարստությունը մնա Հայաստանում:
— Ինձ թվում է, պրոֆեսոր, որ դա ազգայնական մտայնություն է:
— Ինչպե՞ս, ինչ ասացի՞ք…
— Այո, այդ նրանք էին երազում ինքնամփոփ Հայաստան: Հայաստանի հարստությունը՝ Հայաստանի համար: Իսկ մեզ՝ սոցիալիզմի ճանապարհը հարթողներիս համար, կարծում եմ, չպետք է լինի իմը-քոնը:
— Երևի Ուռեկլյանն այս սկզբունքով էլ առաջնորդվել է՝ ցանկանալով գործնականապես ապացուցել իր դավանած մարքսիզմի ուսմունքը:
— Դուք, պրոֆեսոր, սոփեստություն եք անում…»:
Ահա, այսպիսին էր ժամանակի ոգին, որ ամենապարզ ցանկությունների մեջ պատրաստ էր ազգայնականության բացիլը որոնել: Եվ իրականում սոփետությունը ոչ թե պրոֆեսորի խոսքերի մեջ էր, այլ այն գաղափարախոսության, որով վարակված էր մի ողջ կայսրություն: Խնդիրը դուրս էր հորդել մի մասնավոր դեպքի շրջանակներից և վերածվել էր համոզմունքների ու սկզբունքների անհաշտ պայքարի…
Իսկ մինչ այդ, դատավարությանը զուգընթաց, դատական կազմը փորձագետների հանձնաժողովի հետ տեղազննություն կատարեց հանրային գրադարանում: Ուռեկլյանի աշխատասենյակում, դարակներում, գրասեղանի վրա հայտնաբերվեցին բազմաթիվ թանկարժեք գրքեր, որոնք, ըստ սահմանված կարգի, հարկ էր, որ գտնվեին եզակի գրականության համար նախատեսված պահարաններում: Դրանք բոլորն էլ վնասված էին. պոկված էին գրանիշները, գրավյուրները, շապիկները: Սրանցից զատ, մեղադրյալը հավաստիացրել էր, թե անհետացած որոշ գրքեր պետք է փնտրել հենց գրադարանում: Սակայն նշվածներից և ոչ մեկը հայտնաբերել չհաջողվեց: Հանձնաժողովը միաժամանակ փաստեց, որ գրադարանի հսկայական հարստությունը մատնված է անուշադրության, և այնտեղ մի իսկական քաոս է տիրում:
Հետաքրքրական մի փաստ է նաև այն, որ դատին իբրև դատարանի անդամ մասնակցել է մեծ լեզվաբան Հրաչյա Աճառյանը: Ահա մի հատված նրա և Ուռեկլյանի երկխոսությունից: Այն բանից հետո, երբ մեղադրյալը դատարանին ասում է, թե ինքը չէր պատրաստվում վաճառել Բենկենդորֆին պատկանող մի ձեռագիր, այլ ընդամենը ցանկացել էր պարծենալ, Աճառյանը հարցնում է.
— Եթե Դուք իսկապես սոսկ ցանկանում էիք պարծենալ, ինչու՞ չէիք ասում, թե ունեմ Պետրոս Մեծի, Նապոլեոնի կամ Տրդատ թագավորի նամակները, չէ՞ որ դրանք ավելի հարմար էին պարծենալու համար: Ինչու՞ հիշում էիք հատկապես այնպիսի նյութեր, որոնք կային հանրային գրադարանում:
— Այդ նյութերը գտնվում էին ինձ մոտ, և ես նրանց տպավորության տակ էի:
— Արդյոք դուք որևէ հույսեր կապու՞մ էիք այդ նյութերի հետ:
Մեղադրյալը չի պատասխանում:
Սակայն միայն այս կարգի հարցերը չէ, որ մնում էին անպատասխան: Ի վերջո, Ուռեկլյանը հասկացել էր, որ իր մեղքն ապացուցելն այլևս որևէ դժվարություն չէր ներկայացնելու: Բայց արդյո՞ք, պատժելով մեկին, իսպառ ջնջվում էր վտանգի հետքը: Ո՞վ երաշխիքներ պիտի տար, որ վաղը չէին հայտնվելու նոր ուռեկլյաններ:
Հավանաբար այս մտահոգությունն էր պատճառը, որ Գերագույն դատարանի նախագահ Խարմանդարյանը մինչ դատավճռի ընթերցումը հարկ համարեց հայտարարել. «…Դատավարությունն ակնհայտ կերպով ապացուցեց, որ Հայաստանի համար բացառիկ նշանակություն ունեցող կուլտուրական մի այնպիսի հարստության վրա, ինչպիսին հանդիսանում է հանրային գրադարանը, պատշաճ ուշադրություն չեն դարձրել մեր կուլտուրական լուսավորական հիմնարկները և կազմակերպությունները: Մեծ մասամբ այդ կարելի է ասել նաև հանրային գրադարանի վարչության մասին: Այդ հանգամանքն ապացուցվում է այն փաստով, որ մինչև այժմ լրիվ ինվենտարիզացիայի չեն ենթարկվել գրադարանում պահվող գրքերն ու դոկումենտները, չնայած գրադարանն ունի մոտ կես միլիոն հատոր գիրք և ամեն տարի ստացվում են 50-70 հազար նոր հրատարակություններ: Գրադարանի վարչության մոտ կատարելապես բացակայել է իրեն հանձնված հարստության պահպանման գիտակցությունը…»:
Իսկ ինչ վերաբերում է մեր հերոսի տխուր ճակատագրին, ապա հետևանքների մասին կռահելն այլևս դժվար չէր: Դատավարության չորրորդ օրը, գիշերվա ժամը 1-ին, դարձյալ լեփ-լեցուն դահլիճում, հրապարակվեց մեղադրական եզրակացությունը: Դատավճռի ընդարձակ շարադրանքն ավարտվում էր այսպես. «…Մեղադրյալ Լևոն Ուռեկլյանին ճանաչել հանցավոր ըստ քր. օր. 135 հոդվածի, ըստ որում նա սիստեմատիկաբար ի չարը գործ դնելով իր պաշտոնը և այն վստահությունը, որ ցույց է տրված եղել իր հանդեպ՝ շահադիտական նպատակով կատարել է մի շարք վնասակար գործողություններ, պատճառելով հանրային գրադարանին անփոխարինելի կորուստներ: Այդ հանցավոր արարքների համար ենթարկել նրան սոցիալական պաշտպանության միջոցի՝ ազատազրկման 7 տարի ժամկետով, խիստ մեկուսացմամբ և զրկելով նրան բոլոր տիպի գրադարաններում պաշտոնավորելու իրավունքից 5 տարի ժամանակով…»:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: