Tag Archives: Գորկի

ՎԱՀԱՆ ՏԵՐՅԱՆԻ ԱՆԾԱՆՈԹ ՆԱՄԱԿԸ

15 Հնվ

(Հատված 1915 թ. սեպտեմբերի 13-ին Պետրոգրադից Ցոլակ Խանզադյանին հասցեագրված նամակից)

… Ռուսների (ոչ միայն Ռուսիայի) նկատմամբ ես բավականաչափ հիասթափված եմ. մինչդեռ ես չէի՞ այն ռուսոֆիլն արդյոք (այս գաղափարի համար նույնիսկ տուժեցի դաշնակների կեղմից). իհարկե, սա դեռ նահանջ չէ, բայց ստիպում է սա շատ ավելի լուրջ մտածելու, ռուս պետության չեմ ասում, ռուս ժողովրդի «միսսիայի» նկատմամբ: Իմ տարակուսանքների աճման և զարգացման մեծ զարկ տվեց Գորկին, որի մոտ նորերս մի շաբաթ ապրեցի և շատ ու շատ զրուցեցի ամեն տեսակ հարցերի մասին: Նա ասում է (կարդա և զարմացիր):
1. Ռուս ժողովուրդն անգութ ու չոր, դատողական ժողովուրդ է, բայց զգայնական (ոչ թե զգացմունք, այլ սլավոնական զգայնություն):
2. Դաժան է, ինչպես ոչ մեկ այլ ժողովուրդ, և կյանքից այլ օրինակների շարքում (ամբողջ կույտ օրինակներ բերեց) հետևյալ օրինակը: Սիբիրում գողեր կան, որոնք թեյաբեռներից թեյ են գողանում: Եվ երբ բռնում են, գիտե՞ս ինչ են անում նրանց: Հետանցքից ցցափայտ են մտցնում այնպես, որ մյուս ծայրը բերանից դուրս գա, և ձեռքերը հետևից կապում են այդ փայտին…
— Գողերի նկատմամբ որտե՞ղ են վարվում այդպես,- հարցնում է նա: Ես հիշեցի, որ ախր մեզ մոտ էլ դուխոբորները (տոլստոյականները) արոտախախտման (ապօրինի արածեցման) համար մինչ ի մահ ծեծում են դագանակներով:
Բայց թողնենք, իհարկե, ես այժմ չեմ կարող ամենը պատմել քեզ, և այս ամենը չափազանց մերկապարանոց կթվա քեզ: Այս ամենը, ինչ խոսք, ինձ խելահեղ որոշման չի մղում, սակայն ստիպում է խորհել այն ստրկամտորեն հիացական վերաբերմունքի վրա, որը պաշտամունքայնության է հասել մեր մեջ և մեզ սարքել մոլի սլավոնաֆիլներ: Ռուսական տխրահռչակ անկեղծության առթիվ գիտե՞ս ինչ ասաց Գորկին:
— Այդ խոսքերը գործերի ստորությունն արդարացնելու անզուսպ մղումից են, և դրանք՝ այդ խոսքերը նրան (Գորկուն) վրդովմունք են պատճառում:
Տոլստոյն, ասում է,- չոր, անգութ, եսամոլ մարդ էր, ընսմին չափազանց զգայնամոլ (նա շատ բան պատմեց, բայց շատ երկար կլինի գրել): Նրա վերաբերմունքը Տոլստոյի նկատմամբ գրեթե նույնն է, ինչ Պառլոյինը (իհարկե, որպես գրողի, նա բարձր է գնահատում և սիրում նրան):
Երևակայիր, նույնիսկ Չեխովին է նա անվանում անգութ և ասում է, թե նա բարեկամության զգացմունք չուներ և ընդհանրապես իր մեջ ամփոփված մի ծերուկ ամուրի էր…

ՎԱՀԱՆ ՏԵՐՅԱՆ. ԱՆԾԱՆՈԹ ՆԱՄԱԿՆԵՐ

20 Փտր

ՀԱՏՎԱԾՆԵՐ

Ցոլակ Խանզադյանին
1915, 13 սեպտեմբերի, Պետրոգրադ
«Սիրելի Ցել։
… Տրամադրությունս շատ ճնշված է և ընկած։ Կովկասից եկող լուրերը հոգեհան տխրություն են լցնում մարդու սիրտը։ Ռուսների (ոչ միայն Ռուսիայի) նկատմամբ ես բավականաչափ հիասթափված եմ. մինչդեռ ես չէի՞ այն ռուսոֆիլն արդյոք (այդ գաղափարի համար նույնիսկ տուժեցի դաշնակների կողմից). իհարկե, սա դեռ նահանջ չէ, բայց ստիպում է սա շատ ավելի լուրջ մտածելու, ռուս պետության չեմ ասում, ռուս ժողովրդի «միսսիայի» նկատմամբ։ Իմ այս տարակուսանքների աճման և զարգացման մեծ զարկ տվեց Գորկին, որի մոտ նորերս մի շաբաթ ապրեցի և շատ ու շատ զրուցեցի ամեն տեսակ հարցերի մասին։
Նա ասում է (կարդա և զարմացի՛ր)։
1. Ռուս ժողովուրդն անգութ ու չոր, դատողական ժողովուրդ է, բայց զգայնական (ոչ թե զգացմունք, այլ սլավոնական զգայնություն)
2. Դաժան է, ինչպես ոչ մեկ այլ ժողովուրդ, և կյանքից այլ օրինակների շարքում (ամբողջ կույտ օրինակներ բերեց) բերեց հետ(ևյալ) օրինակը։ Սիբիրում գողեր կան, որոնք թեյաբեռներից թեյ են գողանում։
Եվ երբ բռնում են, գիտե՞ս ինչ են անում նրանց։ Հետանցքից ցցափայտ են մտցնում այնպես, որ մյուս ծայրը բերանից դուրս գա, և ձեռքերը հետևից կապում են այդ փայտին… Գողերի նկատմամբ որտե՞ղ են վարվում այդպես,¬ հարցնում է նա։ Ես հիշեցի, որ ախր մեզ մոտ էլ դուխոբորները (տոլստոյականնե՜րը) արոտախախտման (ապօրինի արածեցման) համար մինչ ի մահ ծեծում են դագանակներով։
Բայց թողնենք. իհարկե ես այժմ չեմ կարող ամենը պատմել քեզ, և այս ամենը չափազանց մերկապարանոց կթվա քեզ։ Այս ամենը, ինչ խոսք, ինձ խելահեղ որոշման չի մղում, սակայն ստիպում է խորհել այն ստրկամտորեն հիացական վերաբերմունքի վրա, որը պաշտամունքայնության է հասել մեր մեջ և մեզ սարքել մոլի սլավոնաֆիլներ։ Ռուսական տխրահռչակ անկեղծության առթիվ գիտե՞ս ինչ ասաց Գորկին։
— Այդ խոսքերը գործերի ստորությունն արդարացնելու անզուսպ մղումից են, և դրանք՝ այդ խոսքերը նրան վրդովմունք են պատճառում։
Տոլստոյն ասում է.- չոր, անգութ, եսամոլ մարդ էր, ընդսմին չափազանց զգայնամոլ (նա շատ բան պատմեց, բայց շատ երկար կլինի գրել)։ Նրա վերաբերմունքը Տոլստոյի նկատմամբ գրեթե նույնն է, ինչ Պառլոյինը (իհարկե, որպես գրողի, նա բարձր է գնահատում և սիրում նրան)։
Երևակայիր, նույնիսկ Չեխովին է նա անվանում անգութ և ասում է, թե նա բարեկամության զգացմունք չուներ և ընդհանրապես իր մեջ ամփոփված մի ծերուկ ամուրի էր։
(Ի միջի այլոց պատմեց այն պատմությունը, թե ինչպես Շալյապինը «ծունկ է չոքել թագավորի առաջ»։ Պարզվում է, որ ոչ մի նման բան չի եղել։ Եվ երբ այդ լուրերը տարածվել են և Փարիզում սուլելով խայտառակել են նրան, նա քիչ է մնացել ինքնասպանություն գործի։ Գորկին նույնիսկ մտքովն էլ չի անցկացրել, թե Շալյապինը կարող էր այդ բանն անել։ Երևում է, որ նրան շատ է սիրում։ Ի դեպ, նա Շալյապինին ճանաչում է 17¬18 տարի, այսինքն՝ երբեք նրա հետ չի թափառել, այլ ճանաչել է, երբ նա արդեն Շալյապին է եղել)։
Ինքը՝ Գորկին, շատ ազնվական մարդ է և շատ սիրելի- այնքան սրտով ու պարզ, որ երևակայել չես կարող և միևնույն ժամանակ օտար և ոչ համակրելի մարդկանց նկատմամբ խիստ ու կծու։ Ինձ երեկոներին պատմում էր և իր կյանքից, պատմեց մի քանի սրտաշարժ և գեղեցիկ էպիզոդ։ Մի օր էլ վեճ ունեցանք (անիծյալ հարցերի մասին, ըստ որում՝ շոշափեցինք նաև Դոստոևսկուն (որին նա չի սիրում, իսկ ես սիրում եմ)։ Հետաքրքիր էր, բայց գրելը երկար կլինի և ժամանակ չունեմ)։
Ինձ գրել էին, որ «собрат по перу» Գ. Հայկունին լուրեր է տարածել, իբր ես Գորկու մոտ ինձ մարքսիստ եմ ցույց տալիս և կարճ ասած шантажирую его։ Բանն այն է, որ երբ ես այստեղ Արտաշես Գաբրիելյանին և այլոց միամտաբար պատմեցի Գորկու ինձ հրավիրելը և այլն, այդ Հայկունին էլ եկել էր Պետրոգրադ և մի ուսանողի հետ գնացել Գորկու մոտ (որը չի էլ հիշում, որ այդպիսի դեպք եղել է. դրանից եզրակացրու, թե որքա՜ն խոր տպավորություն է գործել նրա վրա այդ «ուսանողական» դեպուտացիան), և իբր թե Գորկին պատմել է ինձ հանձնած ժողովածուի մասին ու ասել՝ (մի՞թե Տերյանը Ձեզ դեռ չի հրավիրել ժողովածուի խմբագրություն)։ Դրանից հետո տեղիս մարքսիստ- ս-դ-ները (սոցիալ դեմոկրատները) (ի միջի այլոց անկուսակցական, (ռուս), այդ պատճառով էլ ես նրանց ս-դ-ներ չեմ համարում, այլ ընդամենը «տնային» ս-դ-ներ) ժողով են գումարում և որոշում, որ իմ դեմ ոչինչ չանեն։
(Ինչպիսի՜ քնքշություն), բայց «ընկերաբար» առաջարկեն (ես նրանց ի՞նչ ընկեր), որ ես իրանց հրավիրեմ, ընդ որում սպառնալով (նույնպես «ընկերաբար») հակառակ դեպքում Գորկուն հասցնել, որ ես մարքսիստ չեմ և որ ես նրան մոլորեցնում եմ։ Ես, իհարկե, վճռականորեն հայտարարեցի, որ նրանց հայտարարությունը համարում եմ անպատկառություն, իսկ գործը, որի մասին նրանք խոսում են, Գորկու հետ իմ անձնական գործն եմ համարում և այդ առիթով ոչ մի բանակցություն էլ թույլ չեմ տալիս։
Ուզում էի այն ժամանակ ասել Գորկուն, բայց այդ «ազգային» կեղտը չուզեցի նրա առաջ բանալ, ամաչեցի։ Բայց երբ ասին, որ Հայկունին այդպիսի լուրեր է տարածում, ես վերջին անգամ, երբ Գորկու մոտ էի, ասի այդ բոլորը, և նա մնաց շշմած։
(Ես չեմ բերի նրա գովասանական կարծիքները իմ մասին, թեև քո առաջ դա պարծենկոտություն չէր լինի։ Բայց նա ասաց՝ նկատի ունենալով, որ մեզ հետ վերջին անգամը չենք աշխատում, ես նամակ կգրեմ թերթերին (հայկական), որպեսզի ցրեմ ամեն մի կասկած և վերջ տամ զրպարտության հնարավորությանը։ Ես հրաժարվեցի, բայց նա պնդեց և այդպես էլ համաձայնության չեկանք։ Հնարավոր է, որ ես համաձայնեմ։ Իմ չուզենալու պատճառը (որի մասին, իհարկե, նրան չասացի) այն է, որ դա կարծես թե ռեկլամ կլիներ ինձ համար, իսկ ես չեմ ուզում դա»։ Դրա հետ մեկտեղ ինձ շատ վշտացրեց Գ. Հայկունու ստորությունը, որը, ի դեպ, բոլորովին չի ճանաչում ինձ։
Ես, ճիշտ է, համակրել եմ միշտ բանվորական գործին և եղած կուսակցությանց մեջ քաղաքական և տնտեսական ծրագրներից ամենից շատ համակիր եմ եղել ս-դ-ի ծրագրներին, բայց մարքսիստ չեմ բնավ աշխարհայացքի մտքով, և դա շատ լավ գիտեցել է Գորկին, երբ ինձ հրավիրել է, նա ճանաչել է ինձ իբր պոետի («միստիկայի և սիմվոլիզմի թեքումով» (սա այն մարդու խոսքերն են, որը Գորկու անունից ինձ հրավիրել է նրա մոտ)։ Իսկ Գորկին ասաց, որ նա երբեք չի էլ որոնել մարքսիստ, այլ որոշ գրական ցենզ ունեցող մարդ և իմ ցենզը նա միանգամայն բավարար է համարում։ Այսպես, սիրելիդ իմ Ցել… Եվ երբ ես ասացի պ. Արտաշեսին, թե «ընկեր» Հայկունին այդպիսի լուրեր է տարածում իմ մասին և հարցում արի, թե- նրանք ի՞նչ են մտադիր ձեռնարկելու որպես իմ «ընկերներ», նա հայտարարեց, որ դա իրենց չի վերաբերում։ -Բայց ես կուզեի, որ դու Դավիթ Անանունին ասես (կարծեմ նրանից է սկսել իր ագիտացիան նրանց «ընկեր» Հայկունին), որ սուտ է ասում նրա «ընկեր» Հայկունին, և որ ես շատ ափսոսում եմ, տեսնելով, թե ինչպես Հայկունիները ուզում են (ապարդյուն) կարիերա անել բանվորական գործի վրա, և իրենք ստոր ու բթամիտ լինելով, ուզում են ուրիշներին արատավորելով առաջ գնալ։ Ասում եմ՝ ասա Դավիթին, վասնզի նրան չէի կամենա սխալմունքի մեջ տեսնել իմ նկատմամբ և կարգին սկզբունքով մարդ եմ համարում և «ընկեր» չլինելով հանդերձ միշտ հնարավոր եմ համարել աշխատել նրա հետ միասին։ Իհարկե, չեմ կասկածում, որ դու երբեք չես հավատա այդպիսի կեղտոտ ինսինուացիաների և իմ անունը կպաշտպանես, բայց գրում եմ այս բոլորը «ի գիտություն» և սիրտս թեթևացնելու համար։ Ինձ այն է զայրացնում, որ այդ մարդիկ կուսակցությունից դուրս գտնվելով, մեծամտորեն պարծենում են, թե իրենք մարքսիստներ են, կարծես թե դա արժանիք է (և այդ այն ժամանակ, երբ նրանց կյանքը ոչնչով չի տարբերվում ցանկացած գյադա¬քաղքենու կյանքից)։ Մարքսիզմը նրանց բառացիորեն տրված է միայն այն բանի համար, որպեսզի հնարավորություն ունենան բոլոր գործերից խուսափելու՝ պատրվակ բռնելով, թե ախր իրենք չեն կարող (սկզբունքորեն, օ՜, իհարկե, սկզբունքորեն) մասնակցություն ունենալ բուրժուազիայի և նրա ներկայացուցիչների գործերին։ Այդ դեպքում, շա՛ն որդի, մտի՛ր կուսակցության մեջ և աշխատի՛ր քո «սկզբունքներին» համապատասխան։ Ո՛չ, նա նախընտրում է լինել «տնային» մարքսիստ (բայց սա դեռ ամբողջ դժբախտությունը չէ, սակայն ինչպիսի՜ գոռոզամտություն, ինչպիսի՜ մեծամիտ արհամարհանք ամենքի ու ամեն ինչի հանդեպ)։ Մի խոսքով, նողկալի է։ Հիշում եմ քո խոսքերը նրանց մասին։ Որքան տարօրինակ է, այնպես չէ՞. մարդիկ, որոնք մշտապես գրականությունից պահանջում են «մոտիկություն կյանքին»՝ իրենք ավելի հեռու են կանգնում, քան երկնային հրեշտակները, և այդպես «պահպանում իրենց մաքրությունը»։ Դե թողնենք այս — Էս փլավը շատ ջուր կվերցնե, և ես տարվելով մոռացա, որ գնալու եմ…

Ցոլակ Խանզադյանին
1916, հուլիս II կես -օգոստոս, Պետրոգրադ
Սիրելիդ Ցել։
… Թշվառ ու դժբախտ ժողովուրդ ենք մենք և այդ չգիտենք ու չենք ուզում ընդունել, եթե գիտենք կամ եթե ընդունում ենք, ցավող սրտով չենք ընդունում, այլ տանջանքից փախչելու և մեր ապիկարությունն արդարացնելու համար ենք ընդունում։
Մեռած և արդեն ծիծաղելի կուռքերի համառ ճանաչմամբ այդպիսին չե՞ն, ասիր, արդյոք, այդ Փափազյանները, Ահարոնյանները, Նար-Դոսները ուզում ենք մեզ ազատել գալիքի ստեղծման նեղությունից։ Ահա թե ինչու մեզանում այդպես վախենում են քննադատությունից։ Ահա թե ինչու հարձակվեցին քեզ վրա, երբ դու համարձակվեցիր ասել ամենատարրական ճշմարտությունը ոչ մի աղոթաբանություն չառաջացնող այդպիսի կուռքերից մեկի (Ահարոնյանի) մասին։ Անցյալում մարդկանց վաստակի և դերի ճանաչումը չպետք է արգելակ դառնա գալիքի համար, և ի սեր այդ վաստակի ու դերի ճանաչման չպետք է կանգ առնել և տեղում դոփդոփել։ Ընդունելով վաստակն ու դերը, պետք է առավել ևս խիստ քննադատել։ Ես երբեք չեմ վախենում խիստ քննադատելուց (ինձ և ուրիշներին), բայց շատ եմ վախենում քչով բավարարվող ճանաչումից, ճանաչում, որը բավարար հիմքեր չունի։ Ահա թե ինչու ես միշտ գնահատում եմ մեր Պաոլոյին նրա սուբյեկտիվ կրիտիցիզմով հանդերձ։ Հենց դրա համար էլ նրան ատում են բոլոր քարացածները։ Ես շատ լավ գիտեմ նրա սարսափելի բնավորությունը, երբեմն նրա անտանելի արարքները, բայց նա Սիմ. Հակոբյանների և նման ուրիշների թայը չէ, որոնք հայրենասիրական սվսվոցով գովերգում են ամեն զիբիլ միմիայն նրա համար, որ դա «մերն» է, հայկական։ Մենք պետք է վախենանք այդ քարացած սեթևեթումից և ոչ թե մեր սխալներից ու խստությունից- չէ՞ որ մենք գիտենք, որ սիրում ենք մեր ժողովուրդը և նրա լեզուն, և նրա ցավը մեզ օտար չէ, բայց վա՜յ մեզ, եթե սկսենք ստրկամտորեն ծափահարել հին վետերաններին սոսկ նրա համար, որ նրանք «վաստակավոր» «վետերաններ» են։ Այստեղ ես կասեի հակառակը այն բանի, ինչ, կարծեմ, ասել է Ալեքսանդր Երկրորդը հանցագործների մասին. «Ավելի լավ է անիրավացի կերպով վիրավորվեն և դատապարտվեն հարյուրավոր վետերաններ, միայն թե չկործանենք թեկուզ մի ծիլ, որը զարդարելու է գալիքի այգին»։ Բայց ես տարվեցի և շատ շատախոսեցի։ Վերջակետ եմ դնում…

ՆՈՐ ԷՋԵՐ ՉԱՐԵՆՑԻ ԿՅԱՆՔԻՑ

26 Նյմ

Եղիշե Չարենցի մահից տասնամյակներ հետո էլ հայտնաբերվում են նյութեր, որոնք ոչ միայն լրացնում, այլև նույնիսկ հավակնում են սրբագրել մինչ այս եղած պատկերացումների, զարգացումների տրամաբանությունը, վերանայել բանաստեղծի կյանքի մի շարք դրվագներ, մղել նոր մեկնաբանությունների ու հետևությունների: Նման համոզմունք հայտնելու իրավունք են տալիս նաև այն նորահայտ փաստաթղթերը, որոնք պահվում են մոսկովյան արխիվներում ու առ այսօր հայ ուսումնասիրողների ու ընթերցողների համար մնացել են անհայտ: Առայժմ դրանցից միայն երկուսի մասին կփորձենք պատմել ստորև:
Հանրահայտ փաստ է, որ 1930-ական թվերի կեսին խորհրդային տոտալիտար համակարգը երկիրը վերածել էր մի հսկայական բանտի, որտեղ հասարակությունը մատնված էր բացարձակ մեկուսացման ու հսկողության: Այդ հալածանքներն առավել խստությամբ կրում էին մտավորականները, արվեստի ու գրականության աչքի ընկնող ներկայացուցիչները: Մշակութային ոլորտը պատվել էր գործակալների ցանցով, խստագույն գրաքննությունն ուղեկցվում էր բռնություններով, ահաբեկումներով ու մատնություններով: Բազմաթիվ լրտուներ իրենք էլ գրողներ էին, ստեղծագործական միությունների անդամներ, ովքեր նստում, զրուցում էին գրչակից ընկերների հետ, իսկ այնուհետև այդ զրույցների բովանդակությունը հանձնում հատուկ ծառայություններին: Նման տեղեկությունները մանրակրկիտ կերպով ուսումնասիրվում էին պատժիչ մարմինների կողմից, որոնց էլ հաջորդում էին «կանխարգելիչ միջոցառումները»: Այլախոհությունը հատուցվում էր կյանքի գնով կամ սիբիրյան անժամկետ տաժանակրությամբ: Բայց նույնիսկ նման իրավիճակում գտնվում էին եզակի անհատներ, որոնք շարունակում էին պայքարել հանուն մարդկային արժանապատվության և ստեղծագործ մտքի ազատության: Չարենցն այդ բացառիկների թվում էր:
Նոր փաստաթղթերը, որոնց մասին նշեցինք, դուրս են բերվել Ռուսաստանի ՊԱԿ-ի արխիվներից: Առաջին վավերագրում Չարենցի անունն ընդհանրապես հիշատակված չէ: Սակայն այնտեղ նկարագրվող դրվագներից երկուսն ուղղակիորեն առնչվում են մեծ գրողին: Ինչպես հայտնի է, 1934 թ Մոսկվայում կայացավ Խորհրդային գրողների առաջին համագումարը: Երկրի կյանքում դա դիտվում էր նշանակալի իրադարձություն, իսկ հետհամագումարյան տրամադրությունները միանգամից հայտնվեցին հատուկ ծառայությունների ուշադրության կենտրոնում: Այդ օրերին կազմված զեկուցագիրը, որն անդրադառնում է հիշատակված նյութին, կոչվում է այսպես` «ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ պետական անվտանգության գլխավոր վարչության քաղաքական գաղտնի բաժնի տեղեկանքը անցած համագումարի և Խորհրդային Միության գրողների նոր ղեկավարության հանդեպ գրողների վերաբերմունքի մասին»։ Ստորագրել է նույն բաժնի պետ Մալչանովը: Անթվակիր է, սակայն բովանդակությունից ելնելով կարել է ասել, որ այն գրվել է 1934 թ. սեպտեմբերի 9-ից ոչ շուտ (ՌԴ ԴԱԾ Կենտրոնական արխիվ, ֆոնդ 3, գործ 56, էջ 70-93): Մենք կանդրադառնանք նշված ընդարձակ փաստաթղթի միայն այն հատվածներին, որոնք ուղղակի կամ անուղղակի կերպով առնչվում են համագումարին հայ գրողների պատվիրակության մասնակցությանը, նրանց խնդիրներին ու Չարենցի անձին:
Վկայակոչելով իր գործակալների զեկույցները, տեղեկանքի հեղինակը մասնավորապես գրում է. «…Մեջբերենք այն հաղորդումները, որոնք բացահայտում են ազգային լեզուներից թարգմանություններ կատարող ռուս բանաստեղծների խմբերի ներսում թշնամական, մեծապետական-շովինիստական տրամադրությունները։ Համագումարի կողմից ազգային գրականությունների հանդեպ հանդես բերված ուշադրությունը թարգմանիչների միջավայրում հարուցեց առանձնահատուկ, շովինիստական գունավորում ունեցող տրամադրություններ։ Ընդհանուր հնչերանգն այսպիսին էր. «Ազգային գրողները վատն են։ Ըստ էության, մենք ենք նրանց դարձնում գրողներ՝ զոհաբերելով սեփական ստեղծագործությունը։ Դրա փոխարեն ոչ միայն երախտագիտություն չենք տեսնում, այլև բախվում ենք մշտական դժգոհությանը, անդրկուլիսային մեղադրանքներին և այլն։ Այդ գրողներին մեզ մոտ լայնորեն հրատարակում են, շրջապատում են պատիվներով, ընտրում են միության կենտրոնական մարմնի կազմում և այն, իսկ մենք՝ հետին տեղերում ենք…»։
Այնուհետև, ընդհանուրից անցնելով անհատական կարծիքների թվարկմանը, լրտուն գրում է, որ, օրինակ, Բրոդսկին (խոսքը Դավիդ Բրոդսկու մասին է- Հ. Չ.) այս իրավիճակը բնութագրել է իբրև «պատմական անարդարություն» և կանխատեսել, որ Գորկու նախաձեռնությունը (տարեկան 6 ալմանախ), կձախողվի որակյալ նյութերի պակասի պատճառով։ Իսկ մեկ ուրիշ գրող` Ալեքսանդր Գատովը «դժոհեց հայերից, որոնք իրեն հիացական նամակներ են գրել իր թարգմանությունների առիթով, սակայն համագումարում դա լռության մատնեցին, քանի որ նախանձում էին վրացիներին, որոնց գործերը թարգմանել է Պաստեռնակը, և հիմա թիկունքում փսփսում են, թե Գատովի գիրքը վատն է»: Հիշեցնելով, որ Ն. Տիխոնովն ու Բ. Պաստեռնակն այլևս չեն թարգմանելու, Գատովն ասել էր, որ ինքն էլ կվարվի այդպես և կամ կստիպի, որ հայերն իր դուռը գան ու խոնարհվեն իր առաջ:
Կասկածից վեր է, որ այս գանգատներն ու սպառնալիքները մեծապես վերաբերում էին հենց Չարենցին: Նման մտքեր ու վերաբերմունք նա կարող էր արտահայտել, և կան դա ապացուցող մի շարք վկայություններ:
Ա. Գատովը 1933 թ. աշնանը գրողների մի խմբի հետ եղել էր Հայաստանում։ Այդ տարվա նոյեմբերին Մաքսիմ Գորկու նախաձեռնությամբ ստեղծված ԳՄ կազկոմիտեի անդրկովկասյան բրիգադի կազմում Գատովից բացի Երևան էին մեկնել Վ. Կիրպոտինը, Վ. Կավերինը, Մ. Կոլոսովը։ Մասնավորապես, Գատովը ստանձնել էր Ն. Զարյանի, Գ. Մահարու, Վ. Նորենցի, Վ. Ալազանի, Ս. Տարոնցու, ինչպես նաև Չարենցի որոշ գործերի թարգմանությունը: Պահպանվել է Չարենցի ընդարձակ մի նամակ՝ հասցեագրված Գատովին, որտեղ խոսք է գնում վերջինիս թարգմանած ստեղծագործությունների մասին: Դրականորեն արտահայտվելով մի քանի բանաստեղծությունների թարգմանության վերաբերյալ, Չարենցը միևնույն ժամանակ ոչ բոլորից էր գոհ մնացել: Դրա հետ մեկտեղ Չարենցը հրաժարվել էր փոխադարձաբար թարգմանել Գոտովի գործերը, ինչը կարող էր վերջինիս դժգոհությունը հարուցել: Իսկ ահա 1934 թ. հունվարին գրված մեկ այլ նամակում Չարենցն արդեն Մոսկվայում բնակվող թարգմանչուհի Աննա Հովհաննիսյանին գրում էր. «Չե՞ս կարող կապվել լենինգրադցի ռուս բանաստեղծների` օրինակ Տիխոնովի և Տեսնյակովի հետ, որպեսզի նրանք իրենց վրա վերցնեն թարգմանությունների մի մասը… Ես կուզեի գործ ունենալ միայն նրանց հետ, այլ ոչ թե ինչ-որ ապաշնորհների..»: Ճիշտ այդպես Մոսկվայի գեղարվեստական գրականության պետական հրատարակչության տնօրեն Նակորյակովին ուղղված գրության մեջ Չարենցը գանգատվում էր իր գործերի թարգմանության վատ որակից ու անփույթ վերաբերմունքից և պահանջում էր փոխել գրքի խմբագրին: Ավելի ուշ Պետհրատարակչության ազգային գրականության բաժնին հասցեգրած մեկ այլ նամակում Չարենցն ասում էր. «Լուրեր են հասնում ինձ, որ իմ դիմումն ընկ. Նակորյակովին`կապված իմ բանաստեղծությունների գրքի հրատարակության մի քանի հարցերի հետ մեկնաբանվում է որպես բողոք …»:
Զուտ գրական տարակարծություններին ազգային խտրականության կամ հակակրանքի երանգներ հաղորդելը նման իրավիճակներում շատ հարմար էր: Ճիշտ նույն կերպ էլ նրանք վարվեցին վրացիների պարագայում: Հետաքրքրական է, որ վրաց գրողների մասին Չարենցի արտահայտած ոչ նպաստավոր կարծիքը պիտի վերհիշվեր նաև երկու տարի անց` 1936-ի նոյեմբերին, այս անգամ արդեն Չարենցի հարցաքննության արձանագրությունում: Այնտեղ քննիչը, դիմելով բանաստեղծին, ասում է. «…Դուք ունեցել եք մի շարք զրույցներ հետևյալ հարցերի շուրջ` Հայաստանի դրության, ՀամԿ(բ)Կ Անդրերկրկոմի, վրաց գրողների պատվիրակության` զուտ հակահեղափոխական դիրքերից: Հետաքննությունը ձեզնից պահանջում է ճիշտ պատասխան»: Չարենցն իր բացատրության մեջ ջանում է մեկնաբանել եղելությունը, սակայն ըստ էության տվյալ փաստը չի ժխտում:
Հաջորդ դրվագը, որի մասին փաստաթղթում բավականին հանգամանալից է խոսվում, վերաբերում էր Մաքսիմ Գորկու առանձնատանը կազմակերպված խնջույթին: Ռուս գրողները տհաճությամբ էին արտահայտվում այդ հավաքի մասին և ասում, որ այնտեղ նույնիսկ նշանակություն էր ունեցել այն հանգամանքը, թե ով էր Գորկուն ավելի մոտ կամ հեռու նստած: Գրող Վ. Վիշնևսկին իր հերթին հավելում էր, որ այդ տեսարանն այնքան զզվելի էր, որ Պաստեռնակը չդիմացավ ու խնջույքի կեսից հեռացավ:
Հատկապես այս հետաքրքրական փաստն է, որ մեզ համար կարևորություն է ներկայացնուման՝ թույլ տալով բացահայտել այդ նույն դրվագի շրջանցված շերտը: Բանն այն է, որ խնջույքին հրավիրված է եղել նաև Եղիշե Չարենցը, իսկ Չարենցի երկեր ժողովածուի 6-րդ հատորի ծանոթագրությունների բաժնում գրականագետ Ալմաստ Զաքարյանն, իբրև հավելյալ տեղեկություն, հետևյալն է պատմում Բորիս Պաստրնակի հետ իր մի հանդիպման մասին. «…1958 թ. օգոստոսի սկզբներին իր ամառանոցում (Մոսկվայի տակ, Պերեդելկինոյում) մեր խնդրանքով Պաստեռնակը հուշեր պատմեց Չարենցի մասին. զրույցին ներկա էր բանաստեղծուհի Ս. Կապուտիկյանը: Պաստեռնակի պատմածով առանձնապես տպավորիչ է եղել իր հանդիպումը Չարենցի հետ Սովետական գրողների առաջին համագումարի առթիվ Մ. Գորկու ամառանոցում կազմակերպված խնջույքին: Պաստեռնակն ու Չարենցը նստած են եղել կողք-կողքի, հետո խնջույքի կեսին ամառանոցից երկուսով եկել են Մոսկվա և ամբողջ ճանապարհին զրուցել…»:
Ստացվում է, որ կեսից հավաքը լքել էր ոչ միայն Պաստեռնակը, և եթե նրա վաղաժամ հեռանալը վերը նշված փաստաթղթում բացատրվում էր իբրև դժգոհության ցույց, ապա կարելի՞ է նույնն ասել նաև Չարենցի պարագայում:
Պատասխանը փորձենք ստանալ այլ աղբյուրներից: Բանն այն է, որ համագումարի իր ելույթի մեջ Չարենցը բարձր էր գնահատել Բորիս Պաստեռնակին, բայց և հակառակվել էր գրող Իլյա Էրենբուրգի տեսակետին, որն ասում էր, թե Պաստեռնակի ստեղծագործության բարդության և մասսաների անկուլտուրականության վերաբերյալ կարծիքները որոշ չափով պետք է հնչեն որպես անախրոնիզմ։ «Ես շատ եմ սիրում Բ. Պստեռնակին. իմ ստեղծագործության որոշ գծերով ինքս նման եմ նրան, բայց այդուհանդերձ զգում եմ, որ մեր «բարդությունը» մասամբ «ինտելիգենտական» բարդություն է, որը մենք պետք է հաղթահարենք»,- ասել էր նա: Ահա այս առիթով էլ Մաքսիմ Գորկու տանը նրան մոտեցել էին Էրենբուրգն ու Պաստեռնակը և մեղադրել «օպպյուրտինիզմի», այսինքն՝ հաշտվողականության, հարմարվողականության, անսկզբունքայնության մեջ։ Չարենցն ընդունել էր նրանց այդ դիտողությունը։ Իսկ հետևանքը կարող էր դառնալ համերաշխության ցուցադրական ակտը` լքել խնջույքը` չսպասելով ավարտին:
Չարենցյան անհանդուրժողականության և ընդվզումների վկայություն հանդիսացող հաջորդ փաստաթուղթը, ինչպես արդեն ասացինք, նույնպես պահվում է ՌԴ Անվտանգության դաշնային ծառայության կենտրոնական արխիվում (ֆոնդ 3, ցուցակ 3, գործ 121, էջ 61-69): Այս բավականին ընդարձակ, մեքենագիր գրությունը, որն առաջին հայացքից կարծես թե որևէ առնչություն չէր կարող ունենալ մեծ բանաստեղծի հետ, իրականում կրում է արժեքավոր տեղեկություններ, որոնց լույսի ներքո մի շարք իրադարձություններ ստանում են առավել տրամաբանական ու արժանահավատ մեկնաբանություններ:
Փաստաթուղթն ունի այսպիսի ընդարձակ անվանում. «ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ Պետանվտանգության գլխավոր վարչության Գաղտնի- քաղաքական բաժնի հատուկ հաղորդագրությունը գրողներ Ի. Ս. Պոստուպալսկու, Պ. Ս. Կարաբանի (Շլեյման) և Վ. Ի. Նարբուտի հակախորհրդային խմբի մասին»:
«Խիստ գաղտնի» մակագրությունը կրող այս հաղորդագրությունը կազմվել է 1936 թ. հունիսի 25-ին, հիշյալ բաժնի պետ, պետանվտանգության կապիտան Ստրոմինի կողմից: Գրության պատճեններն անմիջապես ուղարկվել են մի քանի հասցեներով: Դրանցից առաջինը ստացել է ՆԳ ժողկոմ Յագոդան: Գաղտնի ծառայությունների անհանգստությունն էր հարուցել այն փաստը, որ դեռևս 1935 թ. ամռանը ուկրաինացի գրող Իգոր Պաստուպալսկու նախաձեռնությամբ, նրա հայրենակից Պավել Կարաբանի և ռուս գրող Վլադիմիր Նարբուտի ակտիվ մասնակցությամբ հիմնադրվել էր Խորհրդային գրողների միությունից անկախ մի կազմակերպություն, ուր համախմբվում էին ազատ հայացքներով ու «վտանգավոր» նպատակներով գրողները: Հիմնադրումից շատ չանցած խմբին անդամագրվել էին ևս մի քանի ազդեցիկ մտավորականներ, իսկ աշնանն այդ կազմակերպությունն արդեն խորհրդանշական անուն ուներ ու կոչվում էր «Ավագների միավորում»: Ինչպես իր զեկույցում գրում էր անվտանգության աշխատակիցը, «…պարբերաբար կազմակերպվող հավաքների ժամանակ խումբը հակախորհրդային ոգով քննարկում էր հասարակական-քաղաքական և գրական խնդիրներ…»:
Սակայն վերադառնանք այդ գաղտնի խմբում Չարենցի դերակատարությանը, անուն, որը փաստաթղթում հիշատակվում է մի քանի անգամ: Ահա, հաղորդագրության առաջին էջերից մեկում կապիտան Ստրոմինը գրում է. «…Խմբի անդամների առաջին խորհրդակցությունից հետո կապեր են հաստատվել ուկրաինացի գրողներ Բաժանի, Ռիլսկու, Պանչի, Կոպիլենկոյի, Սեմենկոյի և ուրիշների, ազգայնականորեն տրամադրված հայ գրող Եղիշե Չարենցի հետ: Արդյունքում ազգային հանրապետությունների գրողների հետ կապերն ընդլայնվել ու ամրացել են…»:
Չարենցը ե՞րբ կարող էր իմանալ նորաստեղծ կառույցի գոյության ու դրա նպատակների մասին: Ո՞վ կարող էր նրան հայտնել այդպիսի տեղեկություններ և ստանալ անդամակցելու համաձայնությունը: Ամենայն հավանականությամբ, խմբի և Չարենցի միջև կապավորի դերը ստանձնել է Մ. Բաժանը, որը, ինչպես փաստաթղթում է ասվում, «նախորդ տարվա (այսինքն՝ 1935-ի) ամառը անցկացրել է Վրաստանում և կապեր ունի տեղի ազգայնական գրողների հետ…»: Հայտնի փաստ է, որ նույն տարվա աշնանը Միկոլա Բաժանը Պ. Տիչինայի հետ եղել էր նաև Երևանում՝ Հայաստանում սովետական կարգերի հաստատման 15-ամյակի տոնակատարությանը մասնակցելու նպատակով: Միաժամանակ հայտնի է, որ Չարենցը նրան հրավիրել էր տուն ու երկար զրուցել: Կարող ենք ենթադրել, որ հենց այդ հանդիպումն էլ կանխորոշել էր դեպքերի հետագա ընթացքը:
Իսկ ինչպիսի՞ն էր Չարենցի մասնակցության աստիճանը: Արդյո՞ք նա համագործակցում էր միայն հեռակա կարգով, թե մասնակցե՞լ է այդ գաղտնի հավաքույթներին, որոնք սովորաբար գումարվում էին նախաձեռնողներից որևէ մեկի տանը:
Ամենայն հավանականությամբ, ներկայությունը մի շարք դեպքերում եղել է ուղղակի: Այդ մասին խիստ հետաքրքիր վկայություն ենք գտնում նույն Բաժանի հուշերում: Վերջինիս հիշողության մեջ հատկապես տպավորվել էր մոսկովյան մի երեկո, որը նա անց էր կացրել Չարենցի հետ՝ մի խումբ ռուս գրողների շրջապատում: Ի դեպ, ներկաներից շատերի անունները հիշատակվում են քննության առարկա հաղորդագրության էջերում իբրև «Ավագների միավորման» անդամներ: Ուկրաինայում հրապարակած իր հոդվածում Մ. Բաժանն այդ մասին հետևյալն է գրել. «…Հիշում եմ, հիշում, և վերջ չկա հիշողություններիս, որ սկիզբ են առնում այն երեկոյից, երբ Պավլիկի (Պավել Անտակոլսկու) հրավերով նրա մոտ եկանք Նիկոլայ Տիխոնովը, Վիկտոր Գոլցևը, Եղիշե Չարենցը և ես: Հայազգի Եղիշեին ու ինձ՝ ուկրաինացուս, ուրախալի էր լսել, թե ինչպես են ռուս գրողները՝ Պավլիկը, Նիկոլայը և Վիկտորը, հուզված խոսում մեր բազմազգ գրականության գլուխգործոցները համամիութենական ընթերցողին հասցնելու իրենց ձգտման և ստեղծագործական օգնություն ցույց տալու պատրաստակամության մասին…»: Այդ օրը ամենքը հիացած էին Չարենցի՝ Բաժանի խոսքերով՝ «փոքրահասակ, կրակոտ, հիվանդագին, նյարդային շարժումներով, ամիջական հակազդեցությամբ, նուրբ դատողություններով, շատ անկեղծ և հաճախ իր կարծիքը հայտնելիս շատ կտրուկ, լեռնային սրաթռիչք թռչնի կիսադեմով այդ մարդու» ելույթով: Այժմ դժվար չէ կռահել, թե ինչի մասին կարող էր խոսել Չարենցն այն երեկո:
Բայց որ նրա կարծիքի հետ խմբի անդամները հաշվի էին նստում, և նրա որոշ առաջարկություններ դարձնում քննարկման նյութ, այդ մասին հավաստում էին նաև անվտանգության աշխատակիցներն ու նրանց գրող-ինֆորմատորները: Ահա ևս մի հատված գաղտնի փաստաթղթից. «…Այդ հավաքի ժամանակ Պաստուպալսկին նորից գրողների առանձնահատուկ կազմակերպություն ստեղծելու հարցը բարձրացրեց՝ ի հակադրություն խորհրդային Գրողների միության: Պաստուպալսկին հայտարարեց. «Հետաքրքիր է, որ բոլոր հանրապետություններում ընկերները միանման են մտածում: Լավ կլինի իսկական մարդկանց կազմակերպություն ստեղծել: Չարենցն ինձ ասաց, որ եթե կրկին վերաբացենք գրասերների ընկերությունը,- իսկ դա իսկապես գաղափար է,- այնտեղ միայն իսկական մարդիկ կլինեին»:
Հետաքրքրական է, որ Չարենցը վկայակոչել է դեռևս հեղափոխությունից առաջ մշակութային կյանքում նշանակալի դերակատարություն ունեցող ընկերություն՝ համոզված լինելով, որ այն կարող էր իբրև նախատիպ ծառայել նորաստեղծ միության համար:
Նույն փաստաթղթում մի քանի անգամ հիշատակվում էր բանաստեղծ ու արձակագիր Լեոնիդ Պերվոմայսկու անունը: Վերջինս մասնակցել էր 1936 թ. մայիսի 1-ին կայացած գաղտնի հավաքին:
Զարմանալի զուգադիպությամբ (իսկ գուցե նաև ոչ պատահաբար) հենց նույն օրը, երբ խմբի անդամները իրենց զրույցում հերթական անգամ հիշատակում էին Չարենցի անունը, «Լիտերատուրնայա գազետա» թերթում տպագրվել էր Պերվոմայսկու բանաստեղծությունը՝ նվիրված Չարենցին: Այդ ստեղծագործությունը անսովոր երկար ու հետաքրքիր վերնագիր ուներ՝ «Եղիշե Չարենցին՝ հայ բանաստեղծին, որին, ինչպես և շատ-շատերին, զարմացրել է իմ ազգանունը»:
Մոսկովյան կապերի մասին անուղղակիորեն վկայող փաստերից մեկն էլ կարել է համարել այն, որ երբ Մոսկվայում նույն այդ օրերին նախապատրաստվում էին լույս ընծայել Չարենցի ռուսերեն ժողովածուն, ապա բանաստեղծի խնդրանքով արտահաստիքային խմբագիր է ընտրվում Իգոր Պաստուպալսկին: Եվ դա այն դեպքում, երբ գիրքն արդեն ուներ նշանակված մեկ այլ խմբագիր: Միայն թե, ինչպես ասում են, շաբաթն ուրբաթից շուտ եկավ…
Եթե հիշում եք, մատնագիր- փաստաթուղթը կազմվել էր 1936 թ. հունիսի 25-ին: Երեք օր անց Չարենցի ժողովածուն ստորագրվում է տպագրության… և այլևս լույս չի տեսնում (ի դեպ, չհրատարակված այդ գրքի եզակի օրինակը այժմ էլ պահպանվում է Մոսկվայում, գրականության և արվեստի կենտրոնական արխիվում): Սակայն դա ընդամենը դժբախտությունների շղթայի առաջին օղակներից էր: Ուշադրություն դարձնելով այս ամսաթվին և Չարենցի կյանքում այդ պահից հետո կատարված իրադարձությունների հաջորդականությանը, պետք է արձանագրել, որ դրանցում տրամաբանական կապի գոյությունը միանգամայն իրատեսական է: Հետագա օրերին նա հայտնվում է մեկուսացման մեջ: Շաբաթներով փակվում է տանը: Թերթերն այլևս ոչ մի բառ չեն գրում նրա մասին: Օգոստոսի սկզբին արգելում են բուժման նպատակով արտասահման մեկնել: Մի քանի օր անց Բերիան նրան կանչում է Թբիլիսի, որտեղ կայանում է ծանր ու ճնշող խոսակցություն: Սեպտեմբերի 24-ին ՆԳԺԿ-ն Չարենցից տեղեկանք է վերցնում Երևանից չբացակայելու համար: Իսկ մնացյալն արդեն հայտնի պատմություն է: Մեծ գրողի երկրային կյանքին մնացել էր մեկ տարուց փոքր-ինչ ավել ժամանակ…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ